# رزح (ر-ز-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B2%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ز - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي والراء معهما
ح ز ر، ح ر ز، ز ح ر، ر ز ح مستعملات
حزر:
الحَزْر: حَزْرُكَ الشَّيءَ بالحَدس تَحْزِرُه حَزْراً.
والحاِزُر والحَزْر: اللَّبَن الحامِض.
والحَزْرَةُ: خِيار المال، قال:
الحَزَراتُ حَزَارت النَّفْسِ
حرز:
مكان حَريز: قد حَرُزَ حَرازةً، والحَرَزُ: الخَطَر، وهو الجَوْزُ المَحْكُوك يُلْعَبُ به، وجمعُه أحراز. وأخطار. والحِرْز: ما أحْرَزْتَ في مَوْضِع من شَيْء، تقول: هو في حِرْزي.
واحتَرَزْتُ من فُلانٍ.
زحر:
زَحَرَ يَزْحَر زَحيراً وهو إخراج النَّفَس بأَنين عند شِدَّةٍ ونحوها، والتَزَحُّر مثله.
وزَحَرَتِ المرأةُ بوَلَدها، وتَزَحَّرَت عنه إذا وَلَدَتْ، قال:
إنّي زَعيمٌ لـكِ أَن تَـزَحَّـري		عن وارِمِ الجَبْهة ضَخْمِ المَنخَرِ
وفُلانٌ يَتَزَحَّرُ بماله شُحّاً.
رزح:
رَزَحَ البعيرُ رُزُوحاً أي : أعْيا، وبَعير مِرْزاح ورازِح وهو المُعْيي القائم، وإبِل رَزْحَى ومَرازيح. والمِرْزيح: الصَّوْت.

##### Türkçe

**باب الحاء والزاي والراء معهما**
**ح ز ر**، **ح ر ز**، **ز ح ر**، **ر ز ح** kullanımdadır.

**حزر**:
**الحَزْر**: Senin bir şeyi tahmin ile takdir etmen; onu **تَحْزِرُه** **حَزْراً** (takdir edersin).
**الحاِزُر** ve **الحَزْر**: ekşi süt.
**الحَزْرَةُ**: malın seçkini; dedi ki:
**الحَزَراتُ حَزَارت النَّفْسِ**

**حرز**:
**مكان حَريز**: **حَرُزَ** **حَرازةً** (sağlam/korunaklı oldu); **الحَرَزُ**: tehlike; o, sürtülmüş cevizdir, onunla oynanır; çoğulu **أحراز**. Ve **أخطار**. **الحِرْز**: bir şeyden bir yerde muhafaza ettiğin şey; dersin ki: o, benim **حِرْزي**mdedir.
Ve **احتَرَزْتُ** falancadan.

**زحر**:
**زَحَرَ** **يَزْحَر** **زَحيراً**: şiddet ve benzeri bir durumda inleme ile nefesi dışarı çıkarmaktır; **التَزَحُّر** de onun gibidir.
Ve kadın çocuğuyla **زَحَرَتِ**; ondan **تَزَحَّرَت**: doğurduğu zaman; dedi ki:
إنّي زَعيمٌ لـكِ أَن تَـزَحَّـري		عن وارِمِ الجَبْهة ضَخْمِ المَنخَرِ
Ve falan kimse malıyla **يَتَزَحَّرُ**; cimrilik olarak.

**رزح**:
Deve **رَزَحَ** **رُزُوحاً**; yani: yoruldu. Ve **بَعير مِرْزاح** ve **رازِح**: ayakta duran, yorgun (deve)dir. Ve **إبِل رَزْحَى** ve **مَرازيح**. Ve **المِرْزيح**: sestir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرازِحُ من الإبل: الهالك هُزالاً. وقد رزَحَتِ الناقةُ تَرْزَحُ رُزوحاً ورَزاحاً: سَقَطَت من الإعياء هُزالاً. ورَزَّحْتُها أنا تَرْزيحاً. وإبلٌ رَزْحى ورَزاحى ومَرازيحُ ورُزَّحٌ. والمَرْزَحُ: المَقْطَعُ البَعيد. قال الشيباني: المِرْزيحُ: الشديد الصوت وأنشد:
ذَرْ ذا ولكنْ تَبَصَّرْ هل تَرى ظُعُناً		تحْدى، لِساقَتِها بالـدَوِّ مِـرْزيحُ
ابن الأعرابي: المِرْزَحُ بالكسر: الخَشَب يُرْفَعُ به الكَرْمُ عن الأرض.

##### Türkçe

**الرازِحُ** develerden: zayıflıktan helâk olan. Ve dişi deve **رزَحَتِ** **تَرْزَحُ** **رُزوحاً** ve **رَزاحاً**: bitkinlikten zayıflıktan düştü. Ve ben onu **رَزَّحْتُها** **تَرْزيحاً**. Ve develer: **رَزْحى** ve **رَزاحى** ve **مَرازيحُ** ve **رُزَّحٌ**. Ve **المَرْزَحُ**: uzak kesim. Şeybânî dedi: **المِرْزيحُ**: sesi şiddetli olan; ve inşad etti:
ذَرْ ذا ولكنْ تَبَصَّرْ هل تَرى ظُعُناً		تحْدى، لِساقَتِها بالـدَوِّ مِـرْزيحُ
İbnü’l-A‘râbî: **المِرْزَحُ** kesre ile: asmayı yerden kaldırmakla onunla kaldırılan ağaç.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ز ر
حزر ، حرز ، زحر ، زرح ، رزح : مستعملات .
زحر : قال الليث : زَحَرَ يَزْحَرُ زَحِيراً ، وهو إخراج النَّفَس بأَنِينٍ عند عمل أو شدة ، وكذلك التَّزَحّر ، ويقال للمرأة إذا ولدت ولداً زَحَرَتْ به وتَزَحَّرَت عَنْهُ ، وأنشد :
إني زعيم لك أن تَزحَّرِي
عن وَارِمِ الجبهة ضخم المَنْخَرِ
يوقال : هو يَتَزَحَّر بماله شُحّاً .
وقال ابن السّسكيت : يقال : أخذه الزَّحيرُ والزُّحَار ، ورجل زَحَّار . قال : وقال الفرَّاء : أنشدني بعض كلب :
وعند الفقر زَحَّاراً أُنَانَا
حزر : قال الليث الحَزَوَّرُ والجميع الحَزَاوِرَةُ .
وقال ابن السكيت : يقال للغلام إذا راهق ولم يدرك بعدُ حَزَوَّرٌ ، وإذا أدرك وَقَوِي واشتدَّ فهو حَزَوَّرٌ أيضاً ، وقال النابغة :
نزع الحَزَوَّرِ بالرِّشاءِ المُحْصَدِ
وقال أراد البالغ القَوِيَّ .
وقال أبو حاتم في ( الأضداد ) : الحَزَوَّرُ : الغلامُ إذا اشتد وقوي ، والحَزَوَّرُ : الضعيفُ من الرجال وأنشد :
وما أَنا إنْ دَافَعْتُ مِصْرَاعَ بَابِه
بذي صَوْلة فَانٍ ولا بِحَزَوّر
وقال آخر :
إنَّ أحَقَّ النَّاسِ بالمَنِيَّهْ
حَزَوَّرٌ لَيْسَت له ذُرِّيَّهْ
قال : أراد بالحَزَوَّر هاهنا رجلاً بالِغاً
ضَعِيفاً .
قال أحمد بن يحيى : قال سَلَمَة : قال الفراء ، قال : أخبرني الأرْمُ عن أبي عُبَيْدة ، وأبو نصر عن الأصمعي ، وابن الأعرابي عن المُفَضَّلُ قال : الحَزَوَّرُ عند العَرَب : الصَّغيرُ غَيرُ البَالغِ ، ومن العَرَب من يجعل الحَزَوَّر : البالغ القَوِيّ البدن الذي قد حمل السلاح . قلتُ : والقول هو هذا .
شَمِر عن أبي عمرو : الحَزْوَرُ : المكان الغَلِيظُ ، وأنشد :
في عَوْسَجِ الوَادِي ورَضْمِ الحَزْوَر
وقال عَبَّاسُ بن مِرْدَاسٍ :
وذابَ لُعَابُ الشَّمْس فيه وأُزِّرَتْ
بِهِ قامِسَاتٌ من رِعَانٍ وحَزْوَر
وقال الليث : الحَزْرُ : حَزْرُك عدد الشيء بالحَدْس ، تقول أنا أَحْزِرُ هذا الطعام كذا وكذا قفيزاً ، قال : والحَزْرُ : اللَّبنُ الحامض ، وقال الأصمعي : إذا اشتدَّت حُمُوضَة اللبن فهو حازر ، وقال ابن الأعرابي : هو حازر وحامزٌ بمعنى واحد .
ابن شميل عن المُنْتَجِع قال : الحازر : دقيق الشَّعِير وله ريح ليس بطيب .
الليث : الحَزْرَةُ : خِيَارُ المال ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه بعث مُصَدِّقاً فقال : ( لا تأخُذ من حَزَرَات أَنْفسِ الناس شيئاً ، خُذِ الشَّارِفَ والبَكْر ) .
وقال أبو عُبَيْد : الْحَزرَةُ : خِيَارُ المال : وأنشد :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ النّفْسِ
وأنشد شمر :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
قال شمر : يقال : حَزَرات وحَزُرات .
وقال أبو سعيد : حَزَراتُ الأَمْوالِ : هي التي يَوَدُّها أَرْبَابُها ، وليس كل المال الحَزَرَة ، قال : وهي العلائق ، قال : وفي مثل للعرب :
واحَزْرَتِي وأبْتَغي النَّوافِلاَ
شَمِر عن أبي عُبَيدة قال : الحَزَرات : نُقَاوَةُ المالِ : الذكر والأُنْثَى سواء ، يقال : هي حَزْرَةُ مالِهِ وهي حَزْرَةُ قلبه ، وأنشد شمر :
نُدَافِعُ عنهم كلَّ يَوْم كَرِيهَةٍ
ونَبْذُلُ حَزْراتِ النُّفُوسِ ونَصْبِرُ
وقيل لخيار المال حَزْرة ، لأن صاحِبها يَحْزُرها في نفسه كلما رآها ، ومن أمثال العرب ( عَدَا القَارِصُ فَحَزَر ) يُضْرَبُ للأمْرِ إذا بَلَغَ غايَتَه وأَفْعَمَ .
وَوَجْهٌ حازِرٌ : عَابِسٌ باسِرٌ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَزْرَةُ : النَّبِقَةُ المُرَّة ، وتُصَغَّر حُزَيْرَة .
رزح : الليث : رزح البَعيرُ رُزُوحاً إذا أَعْيَا فقَامَ . بَعيرٌ رازح وإبِلٌ رَزْحَى : وإبِلٌ مَرَازيحُ ، وبَعير مِرْزَاحٌ كذلك .
والمِرْزِيحُ : الصوتُ ، وأنشد :
ذَرْ ذَا ولكن تَبَصَّر هل تَرى ظُعُناً
تُحْدَى لساقتِها بالدَّوِّ مِرْزِيحُ
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الرَّازحُ : البعير
الذي لا يَتَحَرّك هُزَالاً ، وهو الرازم أيضاً . غيره : وقد رَزَحَ يَرزَحُ رُزوحاً ورَزاحاً .
النضر عن الطائفي قال : المِرْزَحَةُ : خَشبةٌ يُرْفعُ بها العِنَبُ إذا سقط بعضُه على بعض .
والمِرْزَحُ : ما اطمأنَّ من الأرض .
قال الطِّرِمَّاح :
كأن الدُّجَى دونَ البلادِ مُوَكَّلٌ
ببَمَ بِجَنْبَيْ كلِّ عِلْوٍ ومِرْزَحِ
قال أبو بكر الأنباري : رزَح فلان معناه ضَعُفَ وذهب ما في يده ، وأصلُه من رَزاحِ الإبِل إذا ضَعُفَت ولَصِقَت بالأرض فلم يكن بها نُهوض . وقيل : رَزَح ، أُخِذَ من المَرْزَح ، وهو المطمَئِنُّ من الأرضِ ، كأنه ضَعُف عن الارتقاء إلى ما عَلاَ منها .
زرح : أهمله الليث : وقال شمر : الزَّرَاوِحُ : الرَّوابي الصغار ، واحدها زَرْوَح . قال : وقال ابن شميل : الزّرارِحُ من التلال : مُنبسِط من التلال لا يُمسِك الماءَ رَأْسُه صَفَاة وقال ذو الرُّمَّة :
وتَرْجافُ أَلْحِيْهَا إذا ما تَنَصَّبَتْ
على رافع الآلِ التِّلاَلُ الزَّراوحُ
قال : والحَزَاوِرُ مثلها واحدها حَزْورَةٌ ، قال : والمِزْرَحُ : المُتَطَأْطِىءُ من الأرض .
ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : الزُّرَاحُ : النَّشِيطُو الحركات .
حرز : قال الليث : الحِرْزُ : ما أَحْرَزَك من موضعٍ وغير ذلك . تقول : هو في حِرْزٍ لا يُوصَلُ إليه ، واحترزتُ أنا من فلان أي جعَلْتُ نفسي في حِرزٍ ومكان حَريز ، وقد حَرُزَ حَرازةً وحَرَزاً .
قال : والحَرَزُ هو الخَطَر وهو الجَوْزُ المحكوك يَلْعَبُ به الصَّبيُّ ، والجميع الأحْرازُ والأخْطَار .
وقال أبو عَمْرو في ( نوادره ) : الحَرائِزُ من الإبل : التي لا تُبَاعُ نَفَاسَةً بها .
وقال الشَّمَّاخُ :
يُبَاعُ إذا بِيعَ التِّلاَدُ الحرائز
ومن أمثالهم : ( لا حَرِيزَ من بَيْع ) أي أعطيتَنِي ثَمَناً أرضاه لم أَمْتنِع من بيعه .
وقال الراجز يصف فحلاً :
يَهْدِرُ في عَقَائلٍ حَرائِزِ
في مثل صُفْنِ الأَدَمِ المخَارِزِ
ومن الأسماءَ حَرَّازٌ ومُحْرِزٌ وحَريزٌ .
رحز : مهمل .

##### Türkçe

ح ز ر
**حزر** ، **حرز** ، **زحر** ، **زرح** ، **رزح** : kullanımdadırlar.

**زحر** : Leys dedi ki: **زَحَرَ** **يَزْحَرُ** **زَحِيراً**; o, bir iş veya şiddet esnasında iniltile nefesi çıkarmaktır; aynı şekilde **التَّزَحّر** de (böyledir). Kadına, bir çocuk doğurduğunda “onunla **زَحَرَتْ** ve ondan **تَزَحَّرَت**” denir. Şu beyit okunmuştur:
İnni zaʿîm(un) leke en **تَزحَّرِي**
ʿan wârim(i)l-cebhe ḍaḫm(i)l-menḫar(i)
Ve denilir: O, malıyla cimrilik olarak **يَتَزَحَّر**.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Denilir: Onu **الزَّحيرُ** ve **الزُّحَار** aldı; ve (denilir:) adam **زَحَّار**dır. Dedi ki: Ferrâ dedi ki: Kelb’den bazı(ları) bana okudu:
Ve ʿinde’l-faqri **زَحَّاراً** unânâ

**حزر** : Leys dedi ki: **الحَزَوَّرُ** ve çoğulu **الحَزَاوِرَةُ**dur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Oğlana, ergenliğe yaklaştığında ve henüz erişmediğinde **حَزَوَّرٌ** denir; eriştiğinde, kuvvetlenip şiddetlendiğinde o da **حَزَوَّرٌ**dur. Nâbiga dedi ki:
nezʿu **الحَزَوَّرِ** bi’r-rişâ’i’l-muḥṣad(i)
Ve dedi: Güçlü bâliğ olanı kastetti.
Ebû Hâtim (الأضداد)’da dedi ki: **الحَزَوَّرُ**: oğlan, şiddetlenip kuvvetlendiğinde; ve **الحَزَوَّرُ**: erkeklerden zayıf olan. Şu beyit okunmuştur:
ve mâ ene in dâfaʿtu miṣrâʿa bâbih(i)
bi-ḏî ṣawla(tin) fân(in) ve lâ bi-**حَزَوّر**
Bir başkası dedi ki:
inne eḥaqqa’n-nâsi bi’l-meniyyeh
**حَزَوَّرٌ** leyset lehu ḏurriyyeh
Dedi ki: Burada **الحَزَوَّر** ile bâliğ bir adamı kastetti; zayıf (olanı).

Ahmed b. Yahyâ dedi ki: Seleme dedi ki: Ferrâ dedi ki: Bana el-Arm, Ebû ʿUbeyde’den haber verdi; Ebû Nasr da Asmaʿî’den; İbnü’l-Aʿrâbî de Mufaḍḍal’dan dedi ki: **الحَزَوَّرُ** Araplar nezdinde: bâliğ olmayan küçük (kimsedir). Araplardan kimi de **الحَزَوَّر**ü: silah taşımış olan, bedeni güçlü bâliğ (kimse) yapar. Ben dedim: Söz işte budur.

Şemmir, Ebû ʿAmr’dan: **الحَزْوَرُ**: kalın (sert) yer. Şu beyit okunmuştur:
fî ʿawsaci’l-wâdî ve raḍmi **الحَزْوَر**
Abbâs b. Mirdâs dedi ki:
ve ḏâbe luʿâbu’ş-şems(i) fîhi ve uzzirat
bihi qâmisât(un) min riʿân(in) ve **حَزْوَر**
Leys dedi ki: **الحَزْرُ**: bir şeyin sayısını tahminle (hads ile) tahmin etmendir; “Ben bu yemeği şu kadar ve şu kadar kafîz **أَحْزِرُ** ederim” dersin. Dedi ki: **الحَزْرُ**: ekşi süttür. Asmaʿî dedi ki: Sütün ekşiliği şiddetlendiğinde o **حازر**dır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: O **حازر** ve **حامزٌ**dur; tek bir mânâdadır.

İbn Şümeyl, el-Münteciʿ’den: **الحازر**: arpa unudur; onda hoş olmayan bir koku vardır.

Leys: **الحَزْرَةُ**: malın seçkinidir. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki o bir zekât tahsildarı gönderdi de şöyle dedi: “İnsanların nefislerinin **حَزَرَات**ından hiçbir şey alma; **الشَّارِفَ**i ve **البَكْر**i al.”

Ebû ʿUbeyd dedi ki: **الْحَزرَةُ**: malın seçkini. Şu beyit okunmuştur:
**الحَزَرَاتُ** **حَزَرَاتُ** النّفْسِ
Şemmir okudu:
**الحَزَرَاتُ** **حَزَرَاتُ** القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
Şemmir dedi ki: **حَزَرات** ve **حَزُرات** denir.

Ebû Saʿîd dedi ki: **حَزَراتُ الأَمْوالِ**: sahiplerinin arzuladığı şeylerdir; her mal **الحَزَرَة** değildir. Dedi ki: O, **العلائق**tir. Dedi ki: Arapların bir meselinde:
vâḥazratî ve ebteġî’n-nevâfilâ

Şemmir, Ebû ʿUbeyde’den dedi ki: **الحَزَرات**: malın saf kısmıdır; erkek ve dişi eşittir. Denilir: O, onun malının **حَزْرَة**sidir; ve o, onun kalbinin **حَزْرَة**sidir. Şemmir okudu:
nudâfiʿu ʿanhum kulle yevm(in) kerîheh
ve nebḏulu **حَزْراتِ** النُّفُوسِ ve naṣbiru
Ve denildi ki: Malın seçkinine **حَزْرة** (denir); çünkü sahibi onu her gördüğünde nefsinde **يَحْزُرها** eder. Arapların mesellerinden: (**عَدَا القَارِصُ فَحَزَر**) — iş, gayesine ulaşıp taşkınlaştığında (söylenir).

Ve **وَوَجْهٌ حازِرٌ**: çatık, asık.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الحَزْرَةُ**: acı **النَّبِقَة**dir; küçültmesi **حُزَيْرَة** yapılır.

**رزح** : Leys: Deve **رزح** eder, **رُزُوحاً** (olur) — yorulup (öylece) ayakta durduğunda. **بَعيرٌ رازح** ve **إبِلٌ رَزْحَى**; ve **إبِلٌ مَرَازيحُ**; ve **بَعير مِرْزَاحٌ** da böyledir.
Ve **المِرْزِيحُ**: sestir. Şu beyit okunmuştur:
ḏar ḏâ velâkin tebaṣṣar hel terâ ẓuʿunan
tuḥdâ li-sâqatihâ bi’d-devvi **مِرْزِيحُ**
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **الرَّازحُ**: zayıflıktan hareket etmeyen devedir; o, **الرازم** da (denir). Başkası: Ve o **رَزَحَ** eder, **يَرزَحُ**; **رُزوحاً** ve **رَزاحاً**.

Nadr, Tâifî’den dedi ki: **المِرْزَحَةُ**: üzümün bir kısmı bir kısmının üzerine düştüğünde onunla üzümün kaldırıldığı bir tahta parçasıdır.
Ve **المِرْزَحُ**: yerin alçalmış olanıdır.
Tırimmâh dedi ki:
ke-enne’d-ducâ dûne’l-bilâdi muvekkel(un)
bi-bemâ bi-cenbey kulli ʿilv(in) ve **مِرْزَح**
Ebû Bekr el-Enbârî dedi ki: “Falan **رزح** etti” mânâsı: zayıfladı ve elindeki şey gitti. Aslı, develerin **رَزاح**ından (gelir): zayıfladıklarında ve yere yapıştıklarında, kendilerinde kalkış olmaz. Ve denildi ki: **رَزَح**; **المَرْزَح**tan alınmıştır; o da yerin alçak olanıdır; sanki onun yüksek olanına yükselmekten zayıf kaldı.

**زرح** : Leys onu ihmal etti. Şemmir dedi ki: **الزَّرَاوِحُ**: küçük tepeler; tekili **زَرْوَح**tır. Dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: Tepelerden **الزّرارِحُ**: tepelerden yayvan olandır; suyu tutmaz; başı düz kayadır. Zü’r-Rumme dedi ki:
ve tercâfu elḥîhâ iḏâ mâ tenaṣṣabet
ʿalâ râfiʿi’l-âli’t-tilâlu **الزَّراوحُ**
Dedi ki: **الحَزَاوِرُ** da onun gibidir; tekili **حَزْورَةٌ**dur. Dedi ki: **والمِزْرَحُ**: yerin alçak olanıdır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den. Dedi ki: **الزُّرَاحُ**: hareketleri çevik olan.

**حرز** : Leys dedi ki: **الحِرْزُ**: seni bir yerden ve başka şeyden koruyan şeydir. “O, kendisine ulaşılamayan bir **حِرْزٍ**dedir” dersin. “Ben falandan **احترزتُ**” yani kendimi bir **حِرزٍ**e ve (bir) yere koydum. Ve (yer) **حَريز**dir. Ve o **حَرُزَ** eder: **حَرازةً** ve **حَرَزاً**.
Dedi ki: **الحَرَزُ**: tehlikedir; ve o, çocukların oynadığı, sürtülmüş cevizdir; çoğulu **الأحْرازُ** ve **الأخْطَار**dır.
Ebû ʿAmr (نوادره)’de dedi ki: Develerden **الحَرائِزُ**: kıymetliliklerinden dolayı satılmayanlardır.
Şemmâh dedi ki:
yubâʿu iḏâ bîʿa’t-tilâdu **الحرائز**
Onların mesellerinden: (**لا حَرِيزَ من بَيْع**) yani bana razı olacağım bir bedel verdin; onu satmaktan kaçınmam.
Recez söyleyen, bir aygırı vasfederek dedi ki:
yehdiru fî ʿaqâ’il(in) **حَرائِزِ**
fî miṯli ṣufni’l-edemi’l-meḫâriz(i)
İsimlerden: **حَرَّازٌ** ve **مُحْرِزٌ** ve **حَريزٌ**.

**رحز** : ihmal edilmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والزاء وما يثلثهما)
  (رزغ)  الراء والزاء والغين أُصَيْلٌ يدلُّ على لَثَقٍ وطينٍ. يقال أرزَغَ المطرُ، إذا بلَّ الأرض، فهو مُرْزِغٌ. وكان* الخليل يقول: الرَّزَغَة أشدُّ من الرَّدَغة. وقال قومٌ بخلاف ذلك. ويقال أرزَغَت الرِّيح: أتَتْ بالنَّدَى. قال طَرَفة:
وأنتَ على الأدنى صَباً غيرُ قَرَّةٍ *** تَذَاءَبَ منها مُرْذِغٌ ومُسِيلُ([1])  وقولهم: أرزَغَ فلانٌ فلاناً، إِذا عابَه، فهو من هذا؛ لأنَّه إذا عابَه فقد لَطَخه. ويقال للمُرْتَطِمِ: رَزِغٌ. ويقال احتَفَر القومُ حتى أَرزَغُوا، أي بَلَغُوا الرَّزَغَ، وهو الطين([2]).
  (رزف)  الراء والزاء والفاء كلمتان تدلُّ إحداهُما على الإسراع، والأخرى على الهُزَال.
  فأمّا الأولى فالإرزاف الإسراع، كذا حدَّثنا به عليُّ بن إِبراهيم، عن ابن عبد العزيز، عن أبي عُبيدٍ عن الشَّيبانيّ. وحدَّثَنا به عن الخليل بالإسناد الذي ذكرناه: أرْزَفَ القومُ:أسرَعُوا، بتقديم الرّاء على الزّاء، والله أعلم. قال الأصمعيّ: رَزَفَت النَّاقةُ: أسرعَت؛ وأرزفْتُها أنا، إِذا أخْبَبْتُها([3]) في السَّير.
  والكلمة الأخرى الرَّزَفُ: الهُزَال، وذكر فيه شعرٌ ما أدري كيف صِحّتُه:
يا أبا النَّضْر تَحَمَّلْ عَجَفِي *** إِنْ لم تَحَمَّلْهُ فقد جَا رَزِفي  (رزق)  الراء والزاء والقاف أُصَيْلٌ واحدٌ يدلُّ على عَطاءٍ لوَقت، ثم يُحمَل عليه غير الموقوت. فالرِّزْق: عَطاء الله جلَّ ثناؤُه. ويقال رَزَقه الله رَزْقاً، والاسم الرِّزْق. [والرِّزْق] بلغة أزْدِشُنوءَة: الشُّكر، من قوله جلّ ثناؤه: ﴿وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ﴾ [الواقعة 82]. وفعلتُ ذلك لمَّا رزَقْتَني، أي لمَّا شكَرْتَني.
  (رزم)  الراء والزاء والميم أصلانِ متقاربان: أحدهما جَمْعُ الشيءِ وضمُّ بعضِه إِلى بعضٍ تِباعاً، والآخر صوتٌ يُتَابَع؛ فلذلك قلنا إنهما متقاربانِ.
  يقول العرب: رزَمْتُ الشيءَ: جمعتُه. ومن ذلك اشتقاق رِزْمَة الثِّياب. والمرازمة في الطَّعام: المُوالاةُ بين حَمْدِ الله عزّ وجلّ عند الأكل. ومنه الحديث "إذا أكَلْتمْ فرَازِمُوا" ورازمت الشيءَ، إذا لازَمْتَه. ويقال رازمَتِ الإبل المرعى، إذا خلَطَتْ بينَ مرعَيَيْنِ. ورازمَ فلانٌ بين الجَراد والتَّمر، إِذا خلَطَهما. ويقال رجلٌ رُزَمٌ، إِذا برَكَ على قِرْنِه. وهو في شعر الهُذَلِيّ([4]):
  *مثل الخَادِرِ الرُّزَمِ([5]) *
  ورزَمت النَّاقةُ، إِذا قامت من الإِعياء، وبها رُزَامٌ. وذلك القياس؛ لأنها تتجمَّع من الإعياء ولا تنبعِث.
  والأصل الآخر: الإرزام: صوتُ الرَّعْد، وحَنِينُ النَّاقةِ في رُغائها. ولا يكون ذلك إلا بمتابعةٍ، فلذلك قُلْنا إنَّ البابَين متقاربان. ويقولون: "لا أفْعَلُ ذلك ما أرزَمَتْ أمُّ حائل". والحائل: الأنثى من ولد النَّاقة. ورَزَمة السِّباع: أصواتُها . والرَّزِيم: زئير الأُسْد. قال:
  * لأُِسُودِهِنَّ على الطَّرِيقِ رَزِيمُ([6]) *
  فأما قولهم "لا خَيْرَ في رَزَمةٍ لاَ دِرَّةَ معها" فإِنهم يريدون حنينَ الناقة. يُضرَب مثلاً لمن يَعِد ولا يَفِي. والرَّزَمة: صوتُ الضُّبُعِ أيضاً. وممّا شَذَّ عن الباب المِرْزَمان: نَجْمان. قال ابنُ الأعرابيّ: أمُّ مِرْزَمٍ: الشَّمال الباردة. قال:
إِذا هُوَ أَمْسَى بالحِلاَءَةِ شاتِياً *** تُقَشِّرُ أعْلى أنْفِهِ أُمُّ مِرْزَمِ([7])  (رزن)  الراء والزاء والنون أصلٌ يدلُّ على تجمُّعٍ وثَبات. يقولون رَزُنَ الشيءُ: ثَقُل. ورجلٌ رزينٌ وامرأةٌ رَزانٌ. والرِّزْنُ: نُقْرةٌ في صخرةٍ يجتمع فيها الماء. قال:
  * أحْقَبَ مِيفَاءٍ على الرُّزُونِ([8]) *
  ويقال الرَِّزْنُ: الأَكمَة، والجمع رزُونٌ.
  (رزأ)  الراء والزاء [والهمزة] أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إِصابة الشيء والذَّهاب به. ما رزَأتُه شيئاً، أي لم أُصِبْ منه خيراً. والرُّزْء: المصيبة، والجمع الأرزاء. قال:
وأرى أرْبَدَ قد فارَقنِي *** ومِنَ الأرزاءِ رُزْءٌ ذُو جَلَلْ([9])  وكريمٌ مُرَزَّا([10]): تصيب الناسُ مِن خَيْره.
  (رزب)  الراء والزاء والباء، إن كان صحيحاً فهو يدلُّ على قِصَر وضِخَمٍ. فالإرْزَبُّ: الرّجُل القَصِير الضَّخْم. والمِرْزَبَةُ معروفةٌ. *ورَكَبٌ إرْزَبٌّ: عظيم. قال:
  * إنّ لَهَا لرَكَباً إرْزَبَّا([11]) *
  (رزح)  الراء والزاء والحاء أصلٌ يدلُّ على ضعْفٍ وفُتور. فيقولون رَزَح، إذا أعيا؛ وهي إِبلٌ مَرازيحُ، ورَزْحَى، ورَزَاحَى([12]). ويقولون إن أصله المِرْزَح، وهو ما تواضَعَ من الأرض واطمأَنَّ.
وذُكر في الباب كلامٌ آخرُ ليس من القياس المذكور، قال الشَّيبانيّ:
  المِرْزِيح: الصّوت. قال:
ذَرْ ذا ولكن تبصَّرْ هَلْ تَرى ظُعُناً *** تُحْدَى، لِسَاقَتِها بالدَّوِّ مِرْزيحُ[13])
--------------------------------------------------------
([1]) كذا. والذي في شعر طرفة 52 واللسان (رزغ):
وأنت على الأدنى شمال عرية *** شآمية تزوي الوجوه بليلوأنت على الأقصى صبا غير قرة *** تذاءب منها مرزغ ومسيل ([2]) في الأصل: "وهو الطين الرزع". والكلمة الأخيرة مقحمة.
([3]) أخبها: جعلها تسير الخبب. وفي الأصل: "خببتها"، تحريف. وفي اللسان: "أحثثتها" وفي مادة (زرف) من اللسان: "أخببتها" كما أثبت.
([4]) هو ساعدة بن جؤية، كما في اللسان (نبخ، رزم). وانظر ديوان الهذليين (1: 202).
([5]) البيت بتمامه كما في المراجع السابقة:
يخشى عليها من الأملاك نابخة *** من النوابخ مثل الخادر الرزم    والخادر: الأسد في خدره. ويروى "الحادر"، أراد به الفيل الغليظ.
([6]) هذه القطعة في اللسان (رزم).
([7]) البيت لصخر الغي الهذلي، يعير أبا المثلم. انظر شرح السكري للهذليين 21 ونسخة الشنقيطي 91 ومعجم البلدان (الحلاءة) واللسان (رزم 132). وقد سبق في (أم 23).
([8]) لحميد الأرقط، كما في اللسان (رزن).
([9]) البيت للبيد في ديوانه 17 طبع 1881.
([10]) في الأصل: "مبرز"، تحريف.
([11]) البيت في اللسان (رزب). وبعده: * كأنه جبهة ذرى حبا *
([12])ويقال أيضاً رزح، كركع، وروازح.
([13]) البيت لزياد الملقطي، كما في اللسان (رزح).
ـ

##### Türkçe

(راء, **الراء**; زاي, **الزاء** ve onları üçleyen şeyler babı)
  (**رزغ**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الغين**; yapışkanlık ve çamura delâlet eden bir asıldır. Denir: yağmur **أرزَغَ** etti, yani yeri ıslattı; o hâlde o **مُرْزِغٌ**’dir. Ve* **الخليل** derdi ki: **الرَّزَغَة** **الرَّدَغة**’den daha şiddetlidir. Bir kavim bunun aksini söyledi. Ve denir: rüzgâr **أرزَغَت** etti: çiyi getirdi. **طَرَفة** dedi:
وأنتَ على الأدنى صَباً غيرُ قَرَّةٍ *** تَذَاءَبَ منها مُرْذِغٌ ومُسِيلُ([1])
Ve onların sözü: falan, falanı **أرزَغَ** etti, yani onu ayıpladı; bu da bundandır; çünkü onu ayıpladığı vakit onu lekelemiş olur. Ve çarpışıp dalana denir: **رَزِغٌ**. Ve denir: kavim kazdı da **أَرزَغُوا**; yani **الرَّزَغَ**’a ulaştılar; o da çamurdur([2]).
  (**رزف**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الفاء** iki kelimedir; birisi sürate, diğeri zayıflığa delâlet eder.
  Birincisine gelince: **الإرزاف** sürattir; bunu bize **عليُّ بن إِبراهيم** haber verdi; **ابن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيدٍ**’den, **الشَّيبانيّ**’den. Ve bize onu **الخليل**’den, zikrettiğimiz isnad ile haber verdi: kavim **أرْزَفَ** etti: süratlendiler; **الراء**’ı **الزّاء**’ın önüne almakla; Allah daha iyi bilir. **الأصمعيّ** dedi: deve **رَزَفَت**: süratlendi; ben onu **أرزفْتُها** ederim, yani onu yürüyüşte **أخْبَبْتُها**([3]) ettiğim vakit.
  Diğer kelime: **الرَّزَفُ** zayıflıktır; onda bir şiir zikredildi, sıhhatini nasıl bildim bilmiyorum:
يا أبا النَّضْر تَحَمَّلْ عَجَفِي *** إِنْ لم تَحَمَّلْهُ فقد جَا رَزِفي
  (**رزق**)  **الراء** ve **الزاء** ve **القاف** tek bir asıldır; bir vakte mahsus bir bağışa delâlet eder; sonra vakte mahsus olmayan ona hamledilir. O hâlde **الرِّزْق**: Allah’ın, yüce sena O’nundur, bağışıdır. Ve denir: Allah ona **رَزَقه** etti, **رَزْقاً**; isim **الرِّزْق**’tır. [Ve **الرِّزْق**] **أزْدِشُنوءَة** lügatinde: şükürdür; O’nun, yüce sena O’nundur, sözü olan: ﴿وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ﴾ [الواقعة 82]’dendir. Ve ben bunu, sen bana **رزَقْتَني** ettiğin vakit yaptım; yani sen bana şükrettiğin vakit.
  (**رزم**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الميم** iki asıldır, birbirine yakındır: birisi bir şeyi toplamak ve onun bir kısmını bir kısmına peş peşe katmaktır; diğeri peş peşe gelen bir sestir; bundan dolayı ikisinin birbirine yakın olduğunu söyledik.
  Araplar der: ben şeyi **رزَمْتُ** ettim: onu topladım. Bundan, elbise **رِزْمَة**’sinin اشتقاق’ı. Ve yemekte **المرازمة**: yemede Allah عزّ وجلّ’ü hamdetme arasında peş peşe olma. Ve ondan hadis: “إذا أكَلْتمْ فرَازِمُوا” ve ben şeyi **رازمت** ettim, yani ona **لازَمْتَه** ettiğim vakit. Ve denir: develer otlağı **رازمَت** etti, yani iki otlak arasında karıştırdı. Ve falan, çekirge ile hurma arasında **رازمَ** etti, yani ikisini karıştırdı. Ve denir: adam **رُزَمٌ**, yani boynuzunun üzerine çöktüğü vakit. Ve o, **الهُذَلِيّ**’nin şiirindedir([4]):
  *مثل الخَادِرِ الرُّزَمِ([5]) *
  Ve deve **رزَمت** etti, yani yorgunluktan kalktığı vakit; onda **رُزَامٌ** vardır. Bu kıyastır; çünkü o, yorgunluktan toplanır ve atılıp kalkmaz.
  Diğer asıl: **الإرزام**: gök gürültüsünün sesi ve devenin böğürmesinde inlemesidir. Bu ancak peş peşe gelmekle olur; bundan dolayı iki babın birbirine yakın olduğunu söyledik. Ve derler: “لا أفْعَلُ ذلك ما أرزَمَتْ أمُّ حائل”. Ve **الحائل**: devenin yavrusundan dişidir. Ve yırtıcıların **رَزَمة**’si: onların sesleridir. Ve **الرَّزِيم**: aslanın kükremesidir. Dedi ki:
  * لأُِسُودِهِنَّ على الطَّرِيقِ رَزِيمُ([6]) *
  “لا خَيْرَ في رَزَمةٍ لاَ دِرَّةَ معها” sözlerine gelince: onlar devenin inlemesini isterler. Vefa etmeyip vaad eden kimse için mesel olarak vurulur. Ve **الرَّزَمة**: sırtlanın sesi de. Babdan şâz olan şeylerden: **المِرْزَمان**: iki yıldızdır. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **أمُّ مِرْزَمٍ**: soğuk kuzey rüzgârıdır. Dedi ki:
إِذا هُوَ أَمْسَى بالحِلاَءَةِ شاتِياً *** تُقَشِّرُ أعْلى أنْفِهِ أُمُّ مِرْزَمِ([7])
  (**رزن**)  **الراء** ve **الزاء** ve **النون**; toplanmaya ve sebat etmeye delâlet eden bir asıldır. Derler: şey **رَزُنَ**: ağırlaştı. Ve adam **رزينٌ** ve kadın **رَزانٌ**. Ve **الرِّزْنُ**: bir kayada, suyun toplandığı bir çukurdur. Dedi ki:
  * أحْقَبَ مِيفَاءٍ على الرُّزُونِ([8]) *
  Ve denir: **الرَِّزْنُ**: tepeciktir; cem‘i **رزُونٌ**’dur.
  (**رزأ**)  **الراء** ve **الزاء** [ve **والهمزة**] tek bir asıldır; bir şeye isabet etmeye ve onu götürmeye delâlet eder. Ben ondan bir şey **رزَأتُه** etmedim; yani ondan bir hayra isabet etmedim. Ve **الرُّزْء**: musibettir; cem‘i **الأرزاء**. Dedi ki:
وأرى أرْبَدَ قد فارَقنِي *** ومِنَ الأرزاءِ رُزْءٌ ذُو جَلَلْ([9])
Ve **مُرَزَّا**([10]) kerim: insanlar onun hayrından isabet eder.
  (**رزب**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الباء**; eğer sahih ise, kısalığa ve iriliğe delâlet eder. O hâlde **الإرْزَبُّ**: kısa, iri adamdır. Ve **المِرْزَبَةُ** mâlumdur. *Ve **رَكَبٌ إرْزَبٌّ**: büyük. Dedi ki:
  * إنّ لَهَا لرَكَباً إرْزَبَّا([11]) *
  (**رزح**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الحاء**; zayıflığa ve gevşekliğe delâlet eden bir asıldır. Derler: **رَزَح**; yani yorulduğu vakit; ve onlar **إِبلٌ مَرازيحُ**’tur, ve **رَزْحَى**, ve **رَزَاحَى**([12]). Ve derler ki onun aslı **المِرْزَح**’tır; o, yerden alçalan ve çökük olan şeydir.
Ve babda, zikredilen kıyastan olmayan başka bir söz zikredildi; **الشَّيبانيّ** dedi:
  **المِرْزِيح**: sestir. Dedi ki:
ذَرْ ذا ولكن تبصَّرْ هَلْ تَرى ظُعُناً *** تُحْدَى، لِسَاقَتِها بالدَّوِّ مِرْزيحُ[13])

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ز ح
بعير رازح‏:‏ ألقى نفسه مـن الإعيـاء وقيـل هـو الشديـد الهـزال وبـه حـراك وإبـل رزح وروازح ورزحى ورزاحي ومرازيح وقد رزحت رزوحاً وبعير مطلح مرزح وقد رزّحته الأسفار‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ رزحـت حالـه ولـه حال رازحة وترازحت أحواله وتقول‏:‏ من كانت أمواله متنازحة كانت أحواله مترازحة‏.‏

##### Türkçe

ر ز ح
**بعير رازح**: Yorgunluktan kendini yere attı; ve denildi ki: o, şiddetli zayıflıktır, onda hareketlilik vardır. Ve **إبل رزح** ve **روازح** ve **رزحى** ve **رزاحي** ve **مرازيح**; ve **قد رزحت رزوحاً**. Ve **بعير مطلح مرزح**; ve seferler onu **رزّحته**.

Ve mecazdan: **رزحت حاله**; ve onun için **حال رازحة** vardır. Ve **ترازحت أحواله**. Ve dersin: Kimin malları **متنازحة** olursa, halleri **مترازحة** olur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّازِحُ والمِرْزاحُ من الإِبل: الشديد الهُزال الذي لا يتحرك، الهالك هُزالاً، وهو الرَّازِمُ أَيضاً، والجمع رَوازِحُ ورُزَّحٌ ورَزْحَى ورَزاحَى ومَرازِيحُ.
رَزَحَ يَرْزَحُ رَزْحاً ورَزاحاً ورُزُوحاً: سقط من الإِعياءِ هُزالاً؛ وقد رَزَحَتِ الناقةُ تَرْزَحُ رُزُوحاً ورَزَّحْتُها أَنا تَرْزِيحاً؛ وقولهم رَزَحَ فلانٌ معناه ضَعُف وذهب ما في يده، وأَصله من رَزاحِ الإِبل إِذا ضَعُفَتْ ولَصِقَتْ بالأَرض فلم يكن بها نُهوض؛ وقيل: رَزَحَ أُخِذَ من المَرْزَحِ، وهو المطمئن من الأَرض، كأَنه ضعف عن الارتقاء إِلى ما علا منها. والمِرْزَحُ: الصوتُ، صفة غالبة.
ورَزَحَ العنبَ وأَرْزَحه إِذا سقط فرفعه.
والمِرْزَحَة: الخشبة التي يُرفع بها. والمِرْزَحُ، بالكسر: الخشب يرفع به الكرم عن الأَرض، وفي التهذيب: يرفع بها العنب إِذا سقط بعضه على بعض. والمِرْزَحُ: ما اطمأَنَّ من الأَرض؛ قال الطرمَّاح:
كأَنَّ الدُّجَى دونَ البلادِ مُوَكَّلٌ،
يَنِمُّ بِجَنْبَيْ كلِّ عُلْوٍ ومِرْزَحِ
ورِزاحٌ: اسم رجل. والمَرْزَحُ: المَقْطَعُ البعيد. والمِرْزِيحُ: الشديد الصوت
(* قوله «والمرزيح الشديد الصوت» هذه عبارة الجوهري، قال المجد: والمرزيح، بالكسر، الصوت لا شديد.)؛ وأَنشد لزياد المِلْقَطيّ: ذَرْ ذا ولكنْ تَبَصَّرْ، هل تَرَى ظُعُناً
تُحْدَى لساقَتِها بالدَّوِّ مِرْزِيحُ؟
والساقة: جمع سائق، كالباعة جمع بائع.

##### Türkçe

**الرَّازِحُ** ve **المِرْزاحُ** develerden: hareket etmeyen, şiddetli zayıflık sahibi; zayıflıktan helâk olmuş; o, **الرَّازِمُ** da (denir) ayrıca; cem‘i **رَوازِحُ** ve **رُزَّحٌ** ve **رَزْحَى** ve **رَزاحَى** ve **مَرازِيحُ**’tur.

**رَزَحَ** **يَرْزَحُ** **رَزْحاً** ve **رَزاحاً** ve **رُزُوحاً**: zayıflıktan bitkinlik sebebiyle düştü;
ve muhakkak dişi deve **رَزَحَتِ** **تَرْزَحُ** **رُزُوحاً** ve ben onu **رَزَّحْتُها** **تَرْزِيحاً**;
ve onların “falanca **رَزَحَ**” sözleri, mânâsı: zayıfladı ve elinde olan gitti; ve aslı, develerin **رَزاحِ**’ından (gelir), zayıfladıkları ve yere yapıştıkları vakit, kendilerinde bir kalkış bulunmaz; ve denildi: **رَزَحَ** **المَرْزَحِ**’tan alınmıştır; o, yerin alçak (çukur) olanıdır; sanki ondan yüksek olana yükselmekten zayıf kaldı. Ve **المِرْزَحُ**: sestir; galip bir sıfattır.

Ve üzümü **رَزَحَ** ve onu **أَرْزَحه**: düştüğü zaman, onu kaldırdı.

Ve **المِرْزَحَة**: onunla kaldırılan tahtadır. Ve **المِرْزَحُ** (kesre ile): onunla asma yerden kaldırılan ağaçtır; ve **التهذيب**’de: onunla üzüm kaldırılır, bir kısmı bir kısmının üzerine düştüğü zaman.

Ve **المِرْزَحُ**: yerin alçalmış (çukur) olanı; **الطرمَّاح** dedi:
كأَنَّ الدُّجَى دونَ البلادِ مُوَكَّلٌ،
يَنِمُّ بِجَنْبَيْ كلِّ عُلْوٍ ومِرْزَحِ

Ve **رِزاحٌ**: bir adam adıdır. Ve **المَرْزَحُ**: uzak kesimdir. Ve **المِرْزِيحُ**: şiddetli sestir
(* onun “**والمرزيح الشديد الصوت**” sözü: bu, **الجوهري**’nin ibaresidir; **المجد** dedi: ve **المرزيح** (kesre ile), ses; şiddetli değil.)؛ ve **زياد المِلْقَطيّ**’ye ait olarak inşad etti:
ذَرْ ذا ولكنْ تَبَصَّرْ، هل تَرَى ظُعُناً
تُحْدَى لساقَتِها بالدَّوِّ مِرْزِيحُ؟

Ve **الساقة**: **سائق**’in cem‘idir; **الباعة**’nin **بائع**’in cem‘i olması gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رزحت الناقة كمنع  ترزح  رزوحا  بالضم  ورزاحا  ، بالفتح، هكذا مضبوط، والذي في الصحاح واللسان بالضم، ضبط القلم:  سقطت إعياء أو هزالا  ، هذا الترديد في اللسان والصحاح وغيرهما من المصنفات: سقطت من الإعياء هزالا. رزح  فلانا بالرمح رزحا  ، بفتح فسكون، إذا  زجه به  .  ورزحتها  أنا  ترزيحا  أي الناقة:  هزلتها  . ورزحتها الأسفار. وبعير مطلح مرزح. والرازح والمرزاح من الإبل: الشديد الهزال الذي لا يتحرك، الهالك هزالا، وهو الرازم أيضا. وفي الأساس: بعير رازح: ألقى نفسه من الإعياء، أو شديد الهزال، وبه حراك.  وإبل  روازح و  رزحى  ، كسكرى،  ورزاحى  ، بزيادة الألف،  ومرازيح  ، كمصابيح،  ورزح  كقبر: إذا كن كذلك. المرزح، بالكسر: الصوت، صفة غالبة. و  المرزيح، بالكسر: الصوت، لا شديده، وغلط الجوهري  ونص عبارته: قال الشيباني: المرزيح الشديد الصوت. وأنشد لزياد الملقطي:
  ذرذا ولكن تبصر هل ترى ظعنا                      تحدى لساقتها الـدو مـرزيح  والمرزح كمسكن: المقطع البعيد، وما اطمأن من الأرض  قال الطرماح:
  كأن الدجى دون البلاد موكل                      ينم بجنبي كل علو ومرزح المرزح  كمنبر: الخشب يرفع به الكرم عن الأرض  ، قاله ابن الأعرابي. وفي التهذيب: يرفع به العنب إذا سقط بعضه على بعض.  ورزاح بن عدي بن كعب  بن لؤي بن غالب،  بالفتح  في قريش، رهط سيدنا أمير المؤمنين عمر بن الخطاب رضي الله عنه. رزاح  بن عدي بن سهم، و  رزاح  بن ربيعة بن حرام  بن ضنة  بالكسر  .  ورازح: أبو قبيلة من خولان  بن عمرو بن الحاف بن قضاعة، نزلت الشام.  وعاصم بن رازح، محدث. وأحمد بن علي بن رازح، جاهلي  . ومما يستدرك عليه: رزح فلان، معناه: ضعف وذهب ما في يده. وهو مجاز، وأصله من رزاح الإبل: إذا ضعفت ولصقت بالأرض فلم يكن بها نهوض. وقيل: رزح، أخذ من المرزح، وهو المطمئن من الأرض، كأنه ضعف عن الارتقاء إلى ما علا منها. ومن سجعات الأساس: ومن كانت أمواله متنازحة، كانت أحواله مترازحة. ورزح العنب وأرزحه: إذا سقط فرفعه.

##### Türkçe

**رزحت** deve, **كمنع**: **ترزح** **رزوحا** (ötre ile) ve **رزاحا** (fetha ile); işte böyle ضبط edilmiştir. **الصحاح** ve **اللسان**’da olan ise ötre iledir. Kalemin ضبطı: yorgunluktan yahut zayıflıktan düştü. Bu tereddüt **اللسان** ve **الصحاح** ve başkaları olan musanneflerde: yorgunluktan (dolayı) zayıflıkla düştü. **رزح** falanı mızrakla **رزحا** (fetha sonra sükûn ile): eğer onu onunla ittiyse. Ve ben onu, yani deveyi, **ترزيحا** ile **رزحتها**: yani onu zayıflattım. Ve seferler onu **رزحتها**. Ve **مطلح مرزح** bir deve. Ve develerden **الرازح** ve **المرزاح**: hareket etmeyen şiddetli zayıflık sahibi; zayıflıkla helâk olmuş; o, **الرازم** de olur. Ve **الأساس**’ta: **بعير رازح**: yorgunluktan kendini attı; yahut şiddetli zayıflık sahibi; ve onda hareket vardır. Ve **روازح** ve **رزحى** ( **كسكرى** gibi) ve **رزاحى** (elif ziyadesiyle) ve **مرازيح** ( **كمصابيح** gibi) ve **رزح** ( **كقبر** gibi): eğer böyle oldularsa. **المرزح** (kesre ile): ses; galip bir sıfat. Ve **المرزيح** (kesre ile): ses; onun şiddetlisi değil. **الجوهري** yanıldı; ibaresinin nassı: **قال الشيباني: المرزيح الشديد الصوت**. Ve **لزياد الملقطي**’den inşad etti:
  ذرذا ولكن تبصر هل ترى ظعنا                      تحدى لساقتها الـدو مـرزيح

Ve **المرزح** ( **كمسكن** gibi): uzak kesim; ve yerden alçalmış olan. **قال الطرماح**:
  كأن الدجى دون البلاد موكل                      ينم بجنبي كل علو ومرزح

**المرزح** ( **كمنبر** gibi): üzümü yerden yükseltmekle onunla (yapılan) ağaç; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Ve **التهذيب**’te: onunla üzüm yükseltilir; eğer onun bir kısmı bir kısmının üzerine düşerse.

Ve **رزاح بن عدي بن كعب بن لؤي بن غالب** (fetha ile), Kureyş’te; efendimiz müminlerin emîri **عمر بن الخطاب** رضي الله عنه’nun kabilesi. **رزاح بن عدي بن سهم**; ve **رزاح بن ربيعة بن حرام بن ضنة** (kesre ile). Ve **رازح**: **خولان بن عمرو بن الحاف بن قضاعة**’dan bir kabilenin babası; Şam’a indi. Ve **عاصم بن رازح**: muhaddis. Ve **أحمد بن علي بن رازح**: câhili.

Ve ona istidrâk olunan şeylerden: **رزح** falan; manası: zayıfladı ve elinde olan gitti. Ve o mecazdır; aslı, develerin **رزاح**’ındandır: eğer zayıfladılar ve yere yapıştılar da onlarda kalkış olmadıysa. Ve denildi: **رزح**, **المرزح**’dan alınmıştır; o, yerin alçalmış olanıdır; sanki onun yüksek olanına yükselmekten zayıfladı. Ve **الأساس**’ın secilerinden: **ومن كانت أمواله متنازحة، كانت أحواله مترازحة**. Ve **رزح** üzüm ve onu **أرزحه**: eğer düştü de onu kaldırdıysa.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَزَحَتْ
1 رَزَحَتْ ذ , aor. رَزَحَ , inf. n. رُزُوحٌ (S, K) and رُزَاحٌ, (S, L,) or رَزَاحٌ, (K,) She (a camel) fell down (S, L, K) by reason of fatigue, emaciated, (S, L, &c.,) or by reason of fatigue or emaciation, (K accord. to the TA,) or by reason of fatigue and emaciation: (CK:) or clave to the ground, and had not power to rise. (TA.) And رَزَحَ, (Mgh, Msb,) aor. رَزَحَ , (Msb,) inf. n. رُزُوحُ and رُزَاحٌ (Mgh, Msb) and رَزَاحٌ, (Msb,) He (a camel, Mgh, Msb) fell down by reason of fatigue: (Mgh:) or became much emaciated. (Msb.) ― -b2- Hence, or from مَرْزَحٌ as meaning low, or depressed, ground or land, رَزَحَ said of a man, (tropical:) He became weak, and what was in his hand went from him. (TA.) ― -b3- And رَزَحَتْ حَالُهُ and أَحْوَالُهُ ↓ ترازحت (A) (tropical:) His state, or condition, was, and his circumstances, were, or became, weak and evil. (A, * and Har p. 489.) ― -b4- [Hence also,] رَزَحَ العِنَبُ The grape vine fell down. (TA.) -A2- رَزَحَ فُلَانًا بِالرُّمْحِ, inf. n. رَزْحٌ, He thrust, or pierced, such a one with the spear, or with the iron at the lower extremity of the spear; syn. زَجَّهُ. (K.)

رزّح
2 رزّح ذ , inf. n. تَرْزِيحٌ, (S, K,) He made a she-camel to fall down by reason of fatigue, emaciated: (S:) or he emaciated her. (K.) And رَزَّحَتْهَا الأَسْفَارُ Journeys emaciated her. (A, * TA.)

ارزح العِنَبَ
4 ارزح العِنَبَ ذ He raised [or propped up] the grape-vine [that had fallen down]. (TA.)

6 تَرَاْزَحَ see 1.

رَازِحٌ
رَازِحٌ ذ (S, A, Mgh, Msb, TA) and ↓ مِرْزَاحٌ (TA) A camel that has fallen down by reason of fatigue: (Mgh:) or much emaciated: (Mgh, Msb:) or much emaciated, that will not move: (TA:) perishing by reason of emaciation: (S, TA:) or that throws himself down by reason of fatigue: or much emaciated, but having power to move: (A, TA:) pl. [of the former] رَزْحَى (S, A, Mgh, Msb, K) and رُزَّحٌ (S, A, Mgh, K) and رَزَاحَى (S, A, Msb, K) and [of the same or of رَازِحَةٌ] رَوَازِحُ (A, TA) and [of مِرْزَاحٌ] ↓ مَرَازِيحُ. (S, A, K.) ― -b2- [Hence,] قَوْمٌ رُزَّحٌ and رزاح [app. رُزَّاحٌ, agreeably with analogy, or perhaps رِزاحٌ,] (assumed tropical:) A people, or party, emaciated, and falling down [or tottering by reason of weakness]. (Ham p. 227.) ― -b3- And لَهُ حَالٌ رَازِحَةٌ (tropical:) [He has a weak and an evil state or condition: see 1]. (A.)

مَرْزَحٌ
مَرْزَحٌ ذ [A place where camels fall down by reason of fatigue: and hence,] a far-extending place of crossing or traversing [of a desert &c.]. (S, K.) ― -b2- And A low, or depressed, tract of land. (K.)

مِرْزَحٌ
مِرْزَحٌ ذ The wood, or pieces of wood, (خَشَب,) with which a grape-vine is raised from the ground (T, S, K) when one part thereof has fallen down upon another: (T, TA:) or a vine-prop; a piece of wood with which a grape-vine is raised from the ground. (TA in art. جزء.) -A2- Also, as an epithet in which the quality of a subst. predominates, [but why this is said I do not see, unless the primary meaning be that assigned by EshSheybلnee to the next following word,] A voice, sound, or noise; (TA;) and so ↓ مِرْزِيحٌ: (K:) accord. to Esh-Sheybلnee, the latter signifies having a vehement voice or sound or noise; (S;) but this [said to be] is a mistake. (K.)

مِرْزَاحٌ
مِرْزَاحٌ ذ , and its pl. مَرَازِيحُ: see رَازِحٌ.

مِرْزِيحٌ
مِرْزِيحٌ ذ : see مِرْزَحٌ.

##### Türkçe

رَزَحَتْ
1 **رَزَحَتْ** **ذ** , muzâri‘ **رَزَحَ** , mastar ismi **رُزُوحٌ** (S, K) ve **رُزَاحٌ**, (S, L,) yahut **رَزَاحٌ**, (K,) O (dişi deve) düştü (S, L, K) yorgunluk sebebiyle, zayıflamış olarak, (S, L, &c.,) yahut yorgunluk veya zayıflık sebebiyle, (K, TA’ya göre,) yahut yorgunluk ve zayıflık sebebiyle: (CK:) yahut yere yapıştı ve kalkmaya gücü olmadı. (TA.) Ve **رَزَحَ**, (Mgh, Msb,) muzâri‘ **رَزَحَ** , (Msb,) mastar ismi **رُزُوحُ** ve **رُزَاحٌ** (Mgh, Msb) ve **رَزَاحٌ**, (Msb,) O (bir deve, Mgh, Msb) yorgunluk sebebiyle düştü: (Mgh:) yahut çok zayıfladı. (Msb.) ― -b2- Bundan dolayı, yahut **مَرْزَحٌ**’dan “alçak, yahut çökük, yer veya arazi” mânâsıyla, **رَزَحَ** bir adam hakkında söylenir, (mecaz:) Zayıf oldu ve elinde olan şey ondan gitti. (TA.) ― -b3- Ve **رَزَحَتْ حَالُهُ** ve **أَحْوَالُهُ** ↓ **ترازحت** (A) (mecaz:) Onun hâli yahut durumu zayıf ve kötü oldu; ve onun ahvâli zayıf ve kötü oldu yahut oldu. (A, * ve Har s. 489.) ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca,] **رَزَحَ العِنَبُ** Üzüm asması düştü. (TA.) -A2- **رَزَحَ فُلَانًا بِالرُّمْحِ**, mastar ismi **رَزْحٌ**, O, falancayı mızrakla, yahut mızrağın alt ucundaki demirle, dürttü yahut deldi; eşanlamlısı **زَجَّهُ**. (K.)

رزّح
2 **رزّح** **ذ** , mastar ismi **تَرْزِيحٌ**, (S, K,) O, bir dişi deveyi yorgunluk sebebiyle, zayıflamış olarak, düşürdü: (S:) yahut onu zayıflattı. (K.) Ve **رَزَّحَتْهَا الأَسْفَارُ** Yolculuklar onu zayıflattı. (A, * TA.)

ارزح العِنَبَ
4 **ارزح العِنَبَ** **ذ** O, (düşmüş olan) üzüm asmasını kaldırdı [yahut dayadı]. (TA.)

6 **تَرَاْزَحَ** bkz. 1.

رَازِحٌ
**رَازِحٌ** **ذ** (S, A, Mgh, Msb, TA) ve ↓ **مِرْزَاحٌ** (TA) Yorgunluk sebebiyle düşmüş bir deve: (Mgh:) yahut çok zayıflamış: (Mgh, Msb:) yahut çok zayıflamış, hareket etmeyecek: (TA:) zayıflık sebebiyle helâk olmakta olan: (S, TA:) yahut yorgunluk sebebiyle kendini yere atan: yahut çok zayıflamış, fakat hareket etmeye gücü olan: (A, TA:) çoğulu [birincinin] **رَزْحَى** (S, A, Mgh, Msb, K) ve **رُزَّحٌ** (S, A, Mgh, K) ve **رَزَاحَى** (S, A, Msb, K) ve [aynısının yahut **رَازِحَةٌ**’nın] **رَوَازِحُ** (A, TA) ve [**مِرْزَاحٌ**’ın] ↓ **مَرَازِيحُ**. (S, A, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **قَوْمٌ رُزَّحٌ** ve **رزاح** [görünüşe göre **رُزَّاحٌ**, kıyasa uygun olarak, yahut belki **رِزاحٌ**,] (varsayılan mecaz:) Zayıflamış ve düşen [yahut zayıflık sebebiyle sendeleyen] bir kavim yahut topluluk. (Ham s. 227.) ― -b3- Ve **لَهُ حَالٌ رَازِحَةٌ** (mecaz:) [Onun zayıf ve kötü bir hâli yahut durumu vardır: bkz. 1]. (A.)

مَرْزَحٌ
**مَرْزَحٌ** **ذ** [Develerin yorgunluk sebebiyle düştüğü bir yer: ve bundan dolayı,] bir çöl vb.’nin geçiş yahut kat edişinin uzakça uzanan bir yeri. (S, K.) ― -b2- Ve alçak, yahut çökük, bir arazi parçası. (K.)

مِرْزَحٌ
**مِرْزَحٌ** **ذ** Üzüm asmasının yerden kaldırıldığı odun, yahut odun parçaları, (**خَشَب,**) (T, S, K) onun bir parçası diğerinin üzerine düşmüş olduğunda: (T, TA:) yahut bir asma dayanağı; üzüm asmasının yerden kaldırıldığı bir odun parçası. (TA, madde **جزء**’da.) -A2- Ayrıca, bir isim niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak, [fakat bunun niçin söylendiğini görmüyorum; meğer aslî mânâ, EshSheybلnee’nin bir sonraki kelimeye verdiği mânâ olsun,] bir ses, seda, yahut gürültü; (TA;) ve böylece ↓ **مِرْزِيحٌ**: (K:) Esh-Sheybلnee’ye göre, ikincisi şiddetli bir ses yahut seda yahut gürültü sahibi mânâsına gelir; (S;) fakat bu [söylenmiş olan] bir hatadır. (K.)

مِرْزَاحٌ
**مِرْزَاحٌ** **ذ** , ve onun çoğulu **مَرَازِيحُ**: bkz. **رَازِحٌ**.

مِرْزِيحٌ
**مِرْزِيحٌ** **ذ** : bkz. **مِرْزَحٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَزَحَ
رَزَحَ A ( n. ac. رَزَاْح 22 ,  رُزُوْح 27 ),
a.  Fell down; was exhausted, extenuated, done up.

b.  [ acc. &  Bi ], Pierced with ( lance ).

رَزَّحَ
رَزَّحَ II ,
a.  Exhausted, knocked up; extenuated.

تَرَاْزَحَ
تَرَاْزَحَ VI ,
a.  Was bad ( state of affairs ).

مِرْزَح
مِرْزَح 20 ,
a.  Vine-prop.

رَاْزِح
رَاْزِح 21 , ( pl. رَزْحَى 1ya ,  رُزَّح 11 ,  رَزَاْحَى 22ya ,  رَوَاْزِحُ 41 ),
a.  Exhausted, extenuated, done up, knocked up; prostrate.

رُزُوْح
رُزُوْح 27 ,
a.  Exhaustion, prostration.

##### Türkçe

رَزَحَ
رَزَحَ A ( i. ac. **رَزَاْح** 22 , **رُزُوْح** 27 ),
a. Düştü; bitkin düştü, zayıf düştü, tâkati kesildi.

b. [ acc. & Bi ], (mızrak) ile delindi.

رَزَّحَ
رَزَّحَ II ,
a. Bitkin düşürdü, tâkatini kesti; zayıf düşürdü.

تَرَاْزَحَ
تَرَاْزَحَ VI ,
a. (işlerin) hâli kötü oldu.

مِرْزَح
مِرْزَح 20 ,
a. Asma dayanağı.

رَاْزِح
رَاْزِح 21 , ( pl. **رَزْحَى** 1ya , **رُزَّح** 11 , **رَزَاْحَى** 22ya , **رَوَاْزِحُ** 41 ),
a. Bitkin, zayıf düşmüş, tâkati kesilmiş, tâkati tükenmiş; yere serilmiş.

رُزُوْح
رُزُوْح 27 ,
a. Bitkinlik, yere serilme.
