# رزح — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B2%D8%AD/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%AD.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رزح

ح ز ر
حزر ، حرز ، زحر ، زرح ، رزح : مستعملات .
زحر : قال الليث : زَحَرَ يَزْحَرُ زَحِيراً ، وهو إخراج النَّفَس بأَنِينٍ عند عمل أو شدة ، وكذلك التَّزَحّر ، ويقال للمرأة إذا ولدت ولداً زَحَرَتْ به وتَزَحَّرَت عَنْهُ ، وأنشد :
إني زعيم لك أن تَزحَّرِي
عن وَارِمِ الجبهة ضخم المَنْخَرِ
يوقال : هو يَتَزَحَّر بماله شُحّاً .
وقال ابن السّسكيت : يقال : أخذه الزَّحيرُ والزُّحَار ، ورجل زَحَّار . قال : وقال الفرَّاء : أنشدني بعض كلب :
وعند الفقر زَحَّاراً أُنَانَا
حزر : قال الليث الحَزَوَّرُ والجميع الحَزَاوِرَةُ .
وقال ابن السكيت : يقال للغلام إذا راهق ولم يدرك بعدُ حَزَوَّرٌ ، وإذا أدرك وَقَوِي واشتدَّ فهو حَزَوَّرٌ أيضاً ، وقال النابغة :
نزع الحَزَوَّرِ بالرِّشاءِ المُحْصَدِ
وقال أراد البالغ القَوِيَّ .
وقال أبو حاتم في ( الأضداد ) : الحَزَوَّرُ : الغلامُ إذا اشتد وقوي ، والحَزَوَّرُ : الضعيفُ من الرجال وأنشد :
وما أَنا إنْ دَافَعْتُ مِصْرَاعَ بَابِه
بذي صَوْلة فَانٍ ولا بِحَزَوّر
وقال آخر :
إنَّ أحَقَّ النَّاسِ بالمَنِيَّهْ
حَزَوَّرٌ لَيْسَت له ذُرِّيَّهْ
قال : أراد بالحَزَوَّر هاهنا رجلاً بالِغاً
ضَعِيفاً .
قال أحمد بن يحيى : قال سَلَمَة : قال الفراء ، قال : أخبرني الأرْمُ عن أبي عُبَيْدة ، وأبو نصر عن الأصمعي ، وابن الأعرابي عن المُفَضَّلُ قال : الحَزَوَّرُ عند العَرَب : الصَّغيرُ غَيرُ البَالغِ ، ومن العَرَب من يجعل الحَزَوَّر : البالغ القَوِيّ البدن الذي قد حمل السلاح . قلتُ : والقول هو هذا .
شَمِر عن أبي عمرو : الحَزْوَرُ : المكان الغَلِيظُ ، وأنشد :
في عَوْسَجِ الوَادِي ورَضْمِ الحَزْوَر
وقال عَبَّاسُ بن مِرْدَاسٍ :
وذابَ لُعَابُ الشَّمْس فيه وأُزِّرَتْ
بِهِ قامِسَاتٌ من رِعَانٍ وحَزْوَر
وقال الليث : الحَزْرُ : حَزْرُك عدد الشيء بالحَدْس ، تقول أنا أَحْزِرُ هذا الطعام كذا وكذا قفيزاً ، قال : والحَزْرُ : اللَّبنُ الحامض ، وقال الأصمعي : إذا اشتدَّت حُمُوضَة اللبن فهو حازر ، وقال ابن الأعرابي : هو حازر وحامزٌ بمعنى واحد .
ابن شميل عن المُنْتَجِع قال : الحازر : دقيق الشَّعِير وله ريح ليس بطيب .
الليث : الحَزْرَةُ : خِيَارُ المال ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه بعث مُصَدِّقاً فقال : ( لا تأخُذ من حَزَرَات أَنْفسِ الناس شيئاً ، خُذِ الشَّارِفَ والبَكْر ) .
وقال أبو عُبَيْد : الْحَزرَةُ : خِيَارُ المال : وأنشد :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ النّفْسِ
وأنشد شمر :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
قال شمر : يقال : حَزَرات وحَزُرات .
وقال أبو سعيد : حَزَراتُ الأَمْوالِ : هي التي يَوَدُّها أَرْبَابُها ، وليس كل المال الحَزَرَة ، قال : وهي العلائق ، قال : وفي مثل للعرب :
واحَزْرَتِي وأبْتَغي النَّوافِلاَ
شَمِر عن أبي عُبَيدة قال : الحَزَرات : نُقَاوَةُ المالِ : الذكر والأُنْثَى سواء ، يقال : هي حَزْرَةُ مالِهِ وهي حَزْرَةُ قلبه ، وأنشد شمر :
نُدَافِعُ عنهم كلَّ يَوْم كَرِيهَةٍ
ونَبْذُلُ حَزْراتِ النُّفُوسِ ونَصْبِرُ
وقيل لخيار المال حَزْرة ، لأن صاحِبها يَحْزُرها في نفسه كلما رآها ، ومن أمثال العرب ( عَدَا القَارِصُ فَحَزَر ) يُضْرَبُ للأمْرِ إذا بَلَغَ غايَتَه وأَفْعَمَ .
وَوَجْهٌ حازِرٌ : عَابِسٌ باسِرٌ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَزْرَةُ : النَّبِقَةُ المُرَّة ، وتُصَغَّر حُزَيْرَة .
رزح : الليث : رزح البَعيرُ رُزُوحاً إذا أَعْيَا فقَامَ . بَعيرٌ رازح وإبِلٌ رَزْحَى : وإبِلٌ مَرَازيحُ ، وبَعير مِرْزَاحٌ كذلك .
والمِرْزِيحُ : الصوتُ ، وأنشد :
ذَرْ ذَا ولكن تَبَصَّر هل تَرى ظُعُناً
تُحْدَى لساقتِها بالدَّوِّ مِرْزِيحُ
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الرَّازحُ : البعير
الذي لا يَتَحَرّك هُزَالاً ، وهو الرازم أيضاً . غيره : وقد رَزَحَ يَرزَحُ رُزوحاً ورَزاحاً .
النضر عن الطائفي قال : المِرْزَحَةُ : خَشبةٌ يُرْفعُ بها العِنَبُ إذا سقط بعضُه على بعض .
والمِرْزَحُ : ما اطمأنَّ من الأرض .
قال الطِّرِمَّاح :
كأن الدُّجَى دونَ البلادِ مُوَكَّلٌ
ببَمَ بِجَنْبَيْ كلِّ عِلْوٍ ومِرْزَحِ
قال أبو بكر الأنباري : رزَح فلان معناه ضَعُفَ وذهب ما في يده ، وأصلُه من رَزاحِ الإبِل إذا ضَعُفَت ولَصِقَت بالأرض فلم يكن بها نُهوض . وقيل : رَزَح ، أُخِذَ من المَرْزَح ، وهو المطمَئِنُّ من الأرضِ ، كأنه ضَعُف عن الارتقاء إلى ما عَلاَ منها .
زرح : أهمله الليث : وقال شمر : الزَّرَاوِحُ : الرَّوابي الصغار ، واحدها زَرْوَح . قال : وقال ابن شميل : الزّرارِحُ من التلال : مُنبسِط من التلال لا يُمسِك الماءَ رَأْسُه صَفَاة وقال ذو الرُّمَّة :
وتَرْجافُ أَلْحِيْهَا إذا ما تَنَصَّبَتْ
على رافع الآلِ التِّلاَلُ الزَّراوحُ
قال : والحَزَاوِرُ مثلها واحدها حَزْورَةٌ ، قال : والمِزْرَحُ : المُتَطَأْطِىءُ من الأرض .
ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : الزُّرَاحُ : النَّشِيطُو الحركات .
حرز : قال الليث : الحِرْزُ : ما أَحْرَزَك من موضعٍ وغير ذلك . تقول : هو في حِرْزٍ لا يُوصَلُ إليه ، واحترزتُ أنا من فلان أي جعَلْتُ نفسي في حِرزٍ ومكان حَريز ، وقد حَرُزَ حَرازةً وحَرَزاً .
قال : والحَرَزُ هو الخَطَر وهو الجَوْزُ المحكوك يَلْعَبُ به الصَّبيُّ ، والجميع الأحْرازُ والأخْطَار .
وقال أبو عَمْرو في ( نوادره ) : الحَرائِزُ من الإبل : التي لا تُبَاعُ نَفَاسَةً بها .
وقال الشَّمَّاخُ :
يُبَاعُ إذا بِيعَ التِّلاَدُ الحرائز
ومن أمثالهم : ( لا حَرِيزَ من بَيْع ) أي أعطيتَنِي ثَمَناً أرضاه لم أَمْتنِع من بيعه .
وقال الراجز يصف فحلاً :
يَهْدِرُ في عَقَائلٍ حَرائِزِ
في مثل صُفْنِ الأَدَمِ المخَارِزِ
ومن الأسماءَ حَرَّازٌ ومُحْرِزٌ وحَريزٌ .
رحز : مهمل .

### Türkçe

ح ز ر
**حزر** ، **حرز** ، **زحر** ، **زرح** ، **رزح** : kullanımdadırlar.

**زحر** : Leys dedi ki: **زَحَرَ** **يَزْحَرُ** **زَحِيراً**; o, bir iş veya şiddet esnasında iniltile nefesi çıkarmaktır; aynı şekilde **التَّزَحّر** de (böyledir). Kadına, bir çocuk doğurduğunda “onunla **زَحَرَتْ** ve ondan **تَزَحَّرَت**” denir. Şu beyit okunmuştur:
İnni zaʿîm(un) leke en **تَزحَّرِي**
ʿan wârim(i)l-cebhe ḍaḫm(i)l-menḫar(i)
Ve denilir: O, malıyla cimrilik olarak **يَتَزَحَّر**.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Denilir: Onu **الزَّحيرُ** ve **الزُّحَار** aldı; ve (denilir:) adam **زَحَّار**dır. Dedi ki: Ferrâ dedi ki: Kelb’den bazı(ları) bana okudu:
Ve ʿinde’l-faqri **زَحَّاراً** unânâ

**حزر** : Leys dedi ki: **الحَزَوَّرُ** ve çoğulu **الحَزَاوِرَةُ**dur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Oğlana, ergenliğe yaklaştığında ve henüz erişmediğinde **حَزَوَّرٌ** denir; eriştiğinde, kuvvetlenip şiddetlendiğinde o da **حَزَوَّرٌ**dur. Nâbiga dedi ki:
nezʿu **الحَزَوَّرِ** bi’r-rişâ’i’l-muḥṣad(i)
Ve dedi: Güçlü bâliğ olanı kastetti.
Ebû Hâtim (الأضداد)’da dedi ki: **الحَزَوَّرُ**: oğlan, şiddetlenip kuvvetlendiğinde; ve **الحَزَوَّرُ**: erkeklerden zayıf olan. Şu beyit okunmuştur:
ve mâ ene in dâfaʿtu miṣrâʿa bâbih(i)
bi-ḏî ṣawla(tin) fân(in) ve lâ bi-**حَزَوّر**
Bir başkası dedi ki:
inne eḥaqqa’n-nâsi bi’l-meniyyeh
**حَزَوَّرٌ** leyset lehu ḏurriyyeh
Dedi ki: Burada **الحَزَوَّر** ile bâliğ bir adamı kastetti; zayıf (olanı).

Ahmed b. Yahyâ dedi ki: Seleme dedi ki: Ferrâ dedi ki: Bana el-Arm, Ebû ʿUbeyde’den haber verdi; Ebû Nasr da Asmaʿî’den; İbnü’l-Aʿrâbî de Mufaḍḍal’dan dedi ki: **الحَزَوَّرُ** Araplar nezdinde: bâliğ olmayan küçük (kimsedir). Araplardan kimi de **الحَزَوَّر**ü: silah taşımış olan, bedeni güçlü bâliğ (kimse) yapar. Ben dedim: Söz işte budur.

Şemmir, Ebû ʿAmr’dan: **الحَزْوَرُ**: kalın (sert) yer. Şu beyit okunmuştur:
fî ʿawsaci’l-wâdî ve raḍmi **الحَزْوَر**
Abbâs b. Mirdâs dedi ki:
ve ḏâbe luʿâbu’ş-şems(i) fîhi ve uzzirat
bihi qâmisât(un) min riʿân(in) ve **حَزْوَر**
Leys dedi ki: **الحَزْرُ**: bir şeyin sayısını tahminle (hads ile) tahmin etmendir; “Ben bu yemeği şu kadar ve şu kadar kafîz **أَحْزِرُ** ederim” dersin. Dedi ki: **الحَزْرُ**: ekşi süttür. Asmaʿî dedi ki: Sütün ekşiliği şiddetlendiğinde o **حازر**dır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: O **حازر** ve **حامزٌ**dur; tek bir mânâdadır.

İbn Şümeyl, el-Münteciʿ’den: **الحازر**: arpa unudur; onda hoş olmayan bir koku vardır.

Leys: **الحَزْرَةُ**: malın seçkinidir. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki o bir zekât tahsildarı gönderdi de şöyle dedi: “İnsanların nefislerinin **حَزَرَات**ından hiçbir şey alma; **الشَّارِفَ**i ve **البَكْر**i al.”

Ebû ʿUbeyd dedi ki: **الْحَزرَةُ**: malın seçkini. Şu beyit okunmuştur:
**الحَزَرَاتُ** **حَزَرَاتُ** النّفْسِ
Şemmir okudu:
**الحَزَرَاتُ** **حَزَرَاتُ** القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
Şemmir dedi ki: **حَزَرات** ve **حَزُرات** denir.

Ebû Saʿîd dedi ki: **حَزَراتُ الأَمْوالِ**: sahiplerinin arzuladığı şeylerdir; her mal **الحَزَرَة** değildir. Dedi ki: O, **العلائق**tir. Dedi ki: Arapların bir meselinde:
vâḥazratî ve ebteġî’n-nevâfilâ

Şemmir, Ebû ʿUbeyde’den dedi ki: **الحَزَرات**: malın saf kısmıdır; erkek ve dişi eşittir. Denilir: O, onun malının **حَزْرَة**sidir; ve o, onun kalbinin **حَزْرَة**sidir. Şemmir okudu:
nudâfiʿu ʿanhum kulle yevm(in) kerîheh
ve nebḏulu **حَزْراتِ** النُّفُوسِ ve naṣbiru
Ve denildi ki: Malın seçkinine **حَزْرة** (denir); çünkü sahibi onu her gördüğünde nefsinde **يَحْزُرها** eder. Arapların mesellerinden: (**عَدَا القَارِصُ فَحَزَر**) — iş, gayesine ulaşıp taşkınlaştığında (söylenir).

Ve **وَوَجْهٌ حازِرٌ**: çatık, asık.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الحَزْرَةُ**: acı **النَّبِقَة**dir; küçültmesi **حُزَيْرَة** yapılır.

**رزح** : Leys: Deve **رزح** eder, **رُزُوحاً** (olur) — yorulup (öylece) ayakta durduğunda. **بَعيرٌ رازح** ve **إبِلٌ رَزْحَى**; ve **إبِلٌ مَرَازيحُ**; ve **بَعير مِرْزَاحٌ** da böyledir.
Ve **المِرْزِيحُ**: sestir. Şu beyit okunmuştur:
ḏar ḏâ velâkin tebaṣṣar hel terâ ẓuʿunan
tuḥdâ li-sâqatihâ bi’d-devvi **مِرْزِيحُ**
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **الرَّازحُ**: zayıflıktan hareket etmeyen devedir; o, **الرازم** da (denir). Başkası: Ve o **رَزَحَ** eder, **يَرزَحُ**; **رُزوحاً** ve **رَزاحاً**.

Nadr, Tâifî’den dedi ki: **المِرْزَحَةُ**: üzümün bir kısmı bir kısmının üzerine düştüğünde onunla üzümün kaldırıldığı bir tahta parçasıdır.
Ve **المِرْزَحُ**: yerin alçalmış olanıdır.
Tırimmâh dedi ki:
ke-enne’d-ducâ dûne’l-bilâdi muvekkel(un)
bi-bemâ bi-cenbey kulli ʿilv(in) ve **مِرْزَح**
Ebû Bekr el-Enbârî dedi ki: “Falan **رزح** etti” mânâsı: zayıfladı ve elindeki şey gitti. Aslı, develerin **رَزاح**ından (gelir): zayıfladıklarında ve yere yapıştıklarında, kendilerinde kalkış olmaz. Ve denildi ki: **رَزَح**; **المَرْزَح**tan alınmıştır; o da yerin alçak olanıdır; sanki onun yüksek olanına yükselmekten zayıf kaldı.

**زرح** : Leys onu ihmal etti. Şemmir dedi ki: **الزَّرَاوِحُ**: küçük tepeler; tekili **زَرْوَح**tır. Dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: Tepelerden **الزّرارِحُ**: tepelerden yayvan olandır; suyu tutmaz; başı düz kayadır. Zü’r-Rumme dedi ki:
ve tercâfu elḥîhâ iḏâ mâ tenaṣṣabet
ʿalâ râfiʿi’l-âli’t-tilâlu **الزَّراوحُ**
Dedi ki: **الحَزَاوِرُ** da onun gibidir; tekili **حَزْورَةٌ**dur. Dedi ki: **والمِزْرَحُ**: yerin alçak olanıdır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den. Dedi ki: **الزُّرَاحُ**: hareketleri çevik olan.

**حرز** : Leys dedi ki: **الحِرْزُ**: seni bir yerden ve başka şeyden koruyan şeydir. “O, kendisine ulaşılamayan bir **حِرْزٍ**dedir” dersin. “Ben falandan **احترزتُ**” yani kendimi bir **حِرزٍ**e ve (bir) yere koydum. Ve (yer) **حَريز**dir. Ve o **حَرُزَ** eder: **حَرازةً** ve **حَرَزاً**.
Dedi ki: **الحَرَزُ**: tehlikedir; ve o, çocukların oynadığı, sürtülmüş cevizdir; çoğulu **الأحْرازُ** ve **الأخْطَار**dır.
Ebû ʿAmr (نوادره)’de dedi ki: Develerden **الحَرائِزُ**: kıymetliliklerinden dolayı satılmayanlardır.
Şemmâh dedi ki:
yubâʿu iḏâ bîʿa’t-tilâdu **الحرائز**
Onların mesellerinden: (**لا حَرِيزَ من بَيْع**) yani bana razı olacağım bir bedel verdin; onu satmaktan kaçınmam.
Recez söyleyen, bir aygırı vasfederek dedi ki:
yehdiru fî ʿaqâ’il(in) **حَرائِزِ**
fî miṯli ṣufni’l-edemi’l-meḫâriz(i)
İsimlerden: **حَرَّازٌ** ve **مُحْرِزٌ** ve **حَريزٌ**.

**رحز** : ihmal edilmiştir.
