# رزز (ر-ز-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B2%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ز - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والراء
زر، رز مستعملان
زر:
الزَّرُّ: الشّلّ، وهو الطّرد، قال:
يزُرُّ الكتائبَ بالسَّيْف زَرّا
وزرّه: طعنه. والزّر: العَضّ.
والزِّرُّ: جُوَيْزةُ الجيب، وجمعه: أزرار وأَزْرَرْتُ القميص، أي: اتخذت له أزراراً. وزرّرته: علقته بالعُرَى.
والزَّريرُ: نباتٌ له نَوْر أصفر يُصبغ به.
والزُّرْزُور، وجمعه: زرازير: هَناتٌ كالقنابر مُلْسُ الرؤوس، تُزرزر بأصواتها زَرْزَرةً. وعيناه تَزِرّانِ في رأسه زريراً، إذا توقّدتا.
رز:
رَزَزْتُ السِّكِّين والسَّهْم في الحائط فارتزّ، أي: ثَبَتَ فيه.
وأرزّتِ الجَرادةُ، إذا أدخلت ذَنَبها في الأرضِ لتَبِيضَ.
والرِّزُّ: الصّوت تَسمْعُه من بعيد، قال:
فتسمّعتْ رِزَّ الأَنيسِ فراعـهـا		عن ظّهْر غَيبٍ والأنيسُ سَقامُها

##### Türkçe

باب **الزاي** والراء
**زر**، **رز** مستعملان
**زر**:
**الزَّرُّ**: felç; ve o, kovmadır; dedi ki:
kılıçla taburları **زَرّا** ile **يزُرُّ**
ve **زرّه**: onu mızrakladı. Ve **الزّر**: ısırmadır.
Ve **الزِّرُّ**: cebin küçük cevizi (düğmesi); ve onun çoğulu: **أزرار**; ve **أَزْرَرْتُ** gömleği, yani: onun için **أزرار** edindim. Ve **زرّرته**: onu iliklere astım.
Ve **الزَّريرُ**: sarı çiçeği olan bir bitki; onunla boyanılır.
Ve **الزُّرْزُور**; ve onun çoğulu: **زرازير**: başları tüysüz, tarla kuşları gibi küçük şeylerdir; sesleriyle **زَرْزَرةً** olarak **تُزرزر**. Ve gözleri, parladıkları zaman, başında **زريراً** olarak **تَزِرّانِ**.

**رز**:
**رَزَزْتُ** bıçağı ve oku duvara; böylece **فارتزّ**; yani: onda sabit oldu.
Ve çekirge **أرزّتِ**; kuyruğunu yumurtlamak için toprağa soktuğu zaman.
Ve **الرِّزُّ**: uzaktan işittiğin sestir; dedi ki:
böylece **رِزَّ** ünsü işitti de onu korkuttu		gaip bir sırtın üzerinden; ve ünsü onun hastalığıdır

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: رَزَّتِ الجرادة تَرُزُّ رَزُّا ورُزوزاً، وهو أن تدخلَ ذَنَبَها في الأرض فتلقيَ بيضها. أَرزَّتْ مِثْلُهُ. وقد رَزَزْتُ الشيءَ في الأرض رَزَّاً، أي أثبتُّه فيها. ورَزَّزْتُ لك الأمرَ ترزيزاً، أي وَطَّأْتُهُ لك. ورَزَّهُ رَزَّةً، أي طَعَنَهُ طَعْنَةً. وارْتَزَّ السهمُ في القرطاس، إذا ثبت فيه. وارْتَزَّ البخيل عند المسألة إذا بَقِيَ وبَخِلَ. والرَزَّةُ: الحديدةُ التي يُدخَل فيها القُفْلُ. وقد رَزَزْتُ البابُ، أي أصلحت عليه الرَزَّةَ. والرُزُّ بالضم: لغة في الأرْزِ. والرِزُّ بالكسر: الصوت الخفيِّ. تقول: سمعت رِزَّ الرعدِ وغيره. الأصمعي: يقال: وجدت في بطني رِزَّاً رِزِّيزي أيضاً أي وَجَعاً. وترزيزُ البَياضِ: صَقله، وهو بياضٌ مُرَزَّزٌ. والرَزيزُ: نبت يصبغ به. والإرْزيزُ بالكسر: الرِعْدة. قال المتنخِّل:
قد حالَ بين تَراقيهِ ولَـبَّـتِـهِ		من جُلْبَةِ الجوع جَيَّارٌ وإرْزيزُ
والإرْزيزُ أيضاً: بَرَدٌ صِغارٌ شبيهٌ بالثلج.

##### Türkçe

Ebû Zeyd: **رَزَّتِ الجرادة** **تَرُزُّ** **رَزُّا** ve **رُزوزاً**; bu, kuyruğunu yere sokup yumurtasını bırakmasıdır. **أَرزَّتْ** de bunun gibidir. Ve ben şeyi yerde **رَزَزْتُ** onu **رَزَّاً** (yani onu orada sabitledim). Ve senin için işi **رَزَّزْتُ** onu **ترزيزاً** (yani onu senin için hazırladım). Ve onu **رَزَّهُ** bir **رَزَّةً** ile (yani onu bir saplayışla sapladı). Ve ok, kâğıtta **ارْتَزَّ**; onda sabitlenince. Ve cimri, isteme anında **ارْتَزَّ**; kaldığı ve cimrilik ettiği zaman. Ve **الرَزَّةُ**: kilidin içine sokulduğu demirdir. Ve kapıyı **رَزَزْتُ**; yani onun üzerine **الرَزَّةَ**’yi düzelttim. Ve **الرُزُّ** (ötre ile): **الأرْزِ** hakkında bir dildir (bir söyleyiştir). Ve **الرِزُّ** (esre ile): gizli sestir. Dersin ki: gök gürültüsünün ve başkasının **رِزَّ**’ini işittim. el-Asma‘î: denir ki: karnımda **رِزَّاً** buldum, **رِزِّيزي** de; yani bir ağrı. Ve **ترزيزُ البَياضِ**: onun parlatılmasıdır; ve o, **مُرَزَّزٌ** bir beyazlıktır. Ve **الرَزيزُ**: onunla boyanan bir bitkidir. Ve **الإرْزيزُ** (esre ile): titremedir. el-Mütenahhil dedi ki:
قد حالَ بين تَراقيهِ ولَـبَّـتِـهِ		من جُلْبَةِ الجوع جَيَّارٌ وإرْزيزُ
Ve **الإرْزيزُ** da: kara benzeyen küçük doludur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ز ز
رزة رزة‏:‏ طعنه‏.‏
ورززت السكين في الحائط والسهم في القرطاس فارتز فيه‏:‏ ثبت‏.‏
ووقع السهـم علـى الـأرض فارتـز ثـم اهتـز فـإذا هـو في ظهر يربوع‏.‏
ووجدت في بطني رزاً وهو طعن وقرقـرة‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ من وجد رزاً في بطنه في الصلاة فلينصرف وليتوضأ ‏"‏ وسمعت رز الأنيس‏:‏ صوتهم من بعيد‏.‏
ورز هدير الفحل‏.‏
ورز الرعد‏.‏
وقد رزت السماء ترز‏.‏
وبياض مرزز‏:‏ معالج بالأرز‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وطأت أمرك عند فلان ورززته‏:‏ ثبته ومهدته‏.‏

##### Türkçe

ر ز ز
**رزة رزة**: onun dürtmesi.
Ve bıçağı duvara ve oku sadağa sapladım da onda **فارتز فيه**: sabitlendi.
Ve ok yere düştü de **فارتز** sonra **اهتز**; derken o, bir yerboasının sırtındadır.
Ve karnımda **رزاً** buldum; o, dürtme ve guruldama(dır).
Ve hadiste: “Kim namazda karnında **رزاً** bulursa hemen ayrılsın ve abdest alsın.” Ve **رز الأنيس**i işittim: onların uzaktan sesi.
Ve aygırın böğürtüsü **رز** etti.
Ve gök gürültüsü **رز** etti.
Ve gök **رزت** eder, **ترز**.
**وبياض مرزز**: pirinçle muamele edilmiş.
Ve mecazdan: Falancanın yanında işini sağlamlaştırdım ve onu **ورززته**: onu sabitledim ve hazırladım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَزَّ الشيءَ في الأَرض وفي الحائط يَرُزُّه رَزًّا فارْتَزَّ: أَثبته فَثَبَتَ. والرَّزُّ: رَزُّ كلِّ شيءٍ تثبته في شيء مثل رَزَّ السِّكينَ في الحائط يَرُزُّهُ فَيَرْتَزُّ فيه؛ قال يونس النحوي: كنا مع رُؤْبَةَ في بيت سَلَمَةَ بنِ عَلْقَمة السَّعدي فدعا جارية له فجعلت تَباطأُ عليه فأَنشد يقول:
جاريةٌ عند الدُّعاءِ كَزَّه،
لو رَزَّها بالقُرْبُزِيِّ رَزَّه،
جاءت إِليه رَقَصاً مُهْتَزَّه
ورَزَّزْتُ لك الأَمر تَرْزيزاً أَي وطَّأْتُه لك. وَرَزَّت الجرادةُ ذَنَبَها في الأَرض تَرُِزَّه رَزًّا وأَرَزَّتْه:
أَثُبَتَتْه لِتَبِيضَ، وقد رَزَّ الجرادُ يَرُزُّ رَزًّا. وقال الليث: يقال أَرَزَّت الجرادة إِرزازاً بهذا المعنى، وهو أَن تُدْخِلَ ذَنَبَها في الأَرض فَتُلْقِيَ بَيضَها.
ورَزّةُ الباب: ما ثبت فيه من
(*كذا بياض بالأصل) . . . وهو منه.
والرَّزَّة: الحديدة التي يُدْخَل فيها القُفْلُ، وقد رَزَزْتُ الباب أَي أَصلحتُ عليه الرَّزَّة. وتَرْزِيزُ البياضِ: صَقْلُه، وهو بياض مُرَزَّز.
والرَّزِيزُ: نَبتٌ يصبغ به.
والرِّزُّ، بالكسر: الصوتُ، وقيل: هو الصوت تسمعه من بعيد، وقيل: هو الصوت تسمعه ولا تدري ما هو. يقال: سمعتُ رِزَّ الرعد وغيره وأَرِيزَ الرعد. والإِرْزِيزُ: الطويلُ الصوت. والرَّز: أَن يسكت من ساعته. ورِزُّ الأَسدِ ورِزُّ الإِبل: الصوتُ تسمعه ولا تراه يكون شديداً أَو ضعيفاً، والجَرْسُ مثله. ورِزُّ الرعد ورَزيزه: صوته. ووجدت في بطني رِزًّا ورِزِّيزَى، مثال خِصِّيصَى: وهو الوجع. وفي حديث عليّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه: من وجد في بطنه رِزًّا فلينصرف وليتوضأْ؛ الرِّزُّ في الأَصل: الصوت الخفيُّ؛ قال الأَصمعي: أَراد بالرِّزِّ الصوتَ في البطن من القَرْقَرَةِ ونحوها. قال أَبو عبيد: وكذلك كل صوت ليس بالتشديد فهو رِزٌّ؛ قال ذو الرمة يصف بعيراً يَهْدُر في الشِّقْشِقَةِ:
رَقْشاء تَنْتاحُ اللُّغامَ المُزابِدا،
دَوَّمَ فيها رِزُّهُ وأَرْعَدَا
وقال أَبو النجم:
كأَنَّ، في رَبابِهِ الكِبارِ،
رِزَّ عِشَارٍ جُلْنَ في عِشَارِ
قال أَبو منصور وغيره في قول عليّ، كرم الله وجهه، من وَجَدَ رِزًّا في بطنه: إِنه الصوت يحدث عند الحاجة إِلى الغائط، وهذا كما جاء في الحديث: أَنه يكره للرجل الصلاة وهو يدافعُ الأَخْبَثَيْنِ، فأَمره بالوضوء لئلا يدافع أَحد الأَخبثين، وإِلا فليس بواجب إِن لم يخرج الحدث، قال: وهذا الحديث هكذا جاءَ في كتب الغريب عن عليّ نفسه، وأَخرجه الطبراني عن ابن عمر عن النبي، صلى الله عليه وسلم. وقال القتيبي: الرِّزُّ غَمْزُ الحَدَثِ وحَرَكَتُه في البطن للخروج حتى يحتاج صاحبُه إِلى دخول الخلاء، كان بقَرْقَرَةٍ أَو بغير قَرْقَرَةٍ، وأَصل الرِّزِّ الوجعُ يجده الرجل في بطنه. يقال: إِنه ليجد رِزًّا في بطنه أَي وجعاً وغَمْزاً للحدث؛ وقال أَبو النجم يذكر إِبلاً عِطاشاً:
لو جُرَّ شَنٌّ وَسْطَها، لم تَجْفُلِ
من شَهْوَةِ الماءِ،ورِزٍّ مُعْضِلِ
أَي لو جُرَّتْ قربه يابسة وسط هذه الإِبل لم تَنْفِرْ من شدة عطشها وذُبُولها وشدّة ما تجده في أَجوافها من حرارة العطش بالوجع فسماه رِزًّا. ورِزُّ الفَحْلِ: هَدِيره. والإِرْزِيزُ: الصوتُ، وقال ثعلب: هو البَرَدُ، والإِرْزِيزُ، بالكسر: الرِّعْدَةُ؛ وأَنشد بيت المتنخل:
قد حالَ بين تَراقِيهِ ولَبَّتِه،
من جُلْبَةِ الجُوعِ، جَيَّارٌ وإِرْزيزُ
والإِرْزِيزُ: بَرَدٌ صغار شبيه بالثلج. والإِرْزِيزُ: الطَّعْنُ الثابت.ورَزَّهُ رَزَّةً أَي طعنه طعنة. وارْتَزَّ السهمُ في القِرطاس أَي ثبت فيه. وارْتَزَّ البَخيلُ عند المسأَلة إِذا بقي ثابتاً وبَخِلَ. وفي حديث أَبي الأَسود: إِن سُئِلَ ارْتَزَّ أَي ثبت وبقي مكانه وخَجِلَ ولم ينبسط، وهو افْتَعَلَ، من رَزَّ إِذا ثَبَتَ، ويروى: أَرَزَ، بالتخفيف، أَي تقبَّض.
والرُّزُّ والرُّنْزُ: لغة في الأُرْزِ، الأَخيرة لعبد القيس؛ قال ابن سيده: وإِنما ذكرتها ههنا لأَن الأَصل رُزٌّ فكرهوا التشديد فأَبدلوا من الزاي الأُولى نوناً كما قالوا إِنْجاصٌ في إِجَّاصٍ، وإِن لم تكن النون مبدلة فالكلمة ثلاثية. وطعام مُرَزَّرٌ: فيه رُزٌّ. قال الفراء: ولا تقل أُرْز، وقال غيره: رُزٌّ ورُنْزٌ وأُرْزٌ وأَرُزٌ وأُرُزٌ.

##### Türkçe

**رَزَّ** şeyi yerde ve duvarda **يَرُزُّه** **رَزًّا**; böylece **فارْتَزَّ**:
Onu sabitledi de o da sabit oldu. Ve **الرَّزُّ**: her şeyden, onu bir şeye sabitlediğin şeyin **رَزُّ**’udur; mesela bıçağı duvara **رَزَّ** eder, onu **يَرُزُّهُ** da o da onun içinde **فَيَرْتَزُّ** eder; Yunus en-Nahvî dedi ki: Sa‘dî Selame b. ‘Alkame’nin evinde Rü’be ile beraberdik; bir cariyesini çağırdı, o da ona karşı ağırdan almaya başladı; bunun üzerine şu sözü inşad etti, der ki:
Bir cariye, çağırma esnasında, **كَزَّه** gibidir,
Eğer onu **بالقُرْبُزِيِّ** ile **رَزَّ** etseydi, onu **رَزَّه** ederdi,
Ona, sallana sallana, titreyerek gelirdi.

Ve ben senin için işi **رَزَّزْتُ**; **تَرْزيزاً**: yani onu senin için yumuşattım. Ve çekirge kuyruğunu yere **رَزَّت** eder; onu **تَرُِزَّه** **رَزًّا**; ve onu **أَرَزَّتْه**:
Yumurtlamak için onu sabitledi; ve çekirgeler **رَزَّ** etti, **يَرُزُّ** **رَزًّا**. Leys dedi ki: Bu manada “çekirge **أَرَزَّت** eder, **إِرزازاً**” denir; o da, kuyruğunu yere sokması ve yumurtasını bırakmasıdır.

**ورَزّةُ الباب**: onda sabit olan şey;
(*asıl nüshada böyle bir boşluk) . . . ve o ondandır.

Ve **الرَّزَّة**: kilidin içine sokulduğu demir parça; ve ben kapıyı **رَزَزْتُ** ettim: yani onun üzerine **الرَّزَّة**’yi düzelttim. Ve **تَرْزِيزُ البياضِ**: onun parlatılmasıdır; ve o, **مُرَزَّز** bir beyazlıktır.

Ve **الرَّزِيزُ**: onunla boyama yapılan bir bitkidir.

Ve **الرِّزُّ** (kesre ile): sestir; ve denildi ki: uzaktan işittiğin sestir; ve denildi ki: işittiğin, fakat ne olduğunu bilmediğin sestir. Denir ki: gök gürültüsünün ve başkasının **رِزَّ**’ini işittim; ve gök gürültüsü **أَرِيزَ** etti. Ve **الإِرْزِيزُ**: uzun sesli olandır. Ve **الرَّز**: hemen o anda susmasıdır. Ve aslanın **رِزُّ**’ü ve develerin **رِزُّ**’ü: onu işittiğin fakat görmediğin, şiddetli de olabilen zayıf da olabilen sestir; ve **الجَرْسُ** da onun gibidir. Ve gök gürültüsünün **رِزُّ**’ü ve onun **رَزيزه**’i: onun sesidir. Ve karnımda **رِزًّا** ve **رِزِّيزَى** buldum; **خِصِّيصَى** misali: o, ağrıdır. Ali b. Ebî Tâlib’in hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın:
“Karnında **رِزًّا** bulan kimse dönsün ve abdest alsın.”
**الرِّزُّ** asılda: gizli sestir; Asma‘î dedi ki: **الرِّزّ** ile, karında **القَرْقَرَةِ** ve benzeri şeylerden olan sesi kastetti. Ebû Ubeyd dedi ki: Aynı şekilde, şiddetlendirme ile olmayan her ses **رِزٌّ**’dür; Zü’r-Rumme dedi ki, şıkşıka içinde böğüren bir deveyi vasfeder:
Benekli, köpüklü salyayı savurur,
Onun içinde onun **رِزُّ**’ü devam etti ve gök gürledi.
Ebû’n-Necm dedi ki:
Sanki, onun büyük bulutlarında,
Onar onar dolaşmış onlukların **رِزَّ**’i.

Ebû Mansûr ve başkaları, Ali’nin sözü hakkında, Allah yüzünü keremli kılsın, “karnında **رِزًّا** bulan”: O, büyük abdest ihtiyacı anında meydana gelen sestir; bu, hadiste geldiği gibidir: erkeğe, iki habîsi defederken namaz kılması mekruh görülür; ona, iki habîsten birini defetmesin diye abdest almasını emretti; yoksa, hades çıkmadıkça vacip değildir. Dedi ki: Bu hadis, Ali’nin kendisinden, garîb kitaplarında böyle gelmiştir; Taberânî onu, İbn Ömer’den, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, çıkarmıştır. Kuteybî dedi ki: **الرِّزُّ**, hadesin dürtmesi ve karnın içinde çıkmak için hareketidir; ta ki sahibi helaya girmeye ihtiyaç duysun; **بقَرْقَرَةٍ** ile de olabilir, **بغير قَرْقَرَةٍ** ile de; ve **الرِّزِّ**’in aslı, erkeğin karnında bulduğu ağrıdır. Denir ki: karnında **رِزًّا** buluyor; yani hades için bir ağrı ve bir dürtme; Ebû’n-Necm dedi ki, susuz develeri zikreder:
Ortalarında kuru bir kırba sürüklense, ürkmezler,
Suyun şehvetinden ve çözümsüz bir **رِزٍّ**’den.
Yani, bu develerin ortasında kuru bir kırba sürüklenseydi, susuzluklarının şiddetinden, zayıflıklarından ve içlerinde susuzluk hararetinden ağrı ile buldukları şeyin şiddetinden ürkmezlerdi; onu **رِزًّا** diye adlandırdı.

Ve erkeğin **رِزُّ**’ü: onun böğürmesidir. Ve **الإِرْزِيزُ**: sestir; Sa‘leb dedi ki: o, doludur; ve **الإِرْزِيزُ** (kesre ile): titremedir; ve Mütenahhil’in beytini inşad etti:
Onun köprücük kemikleri ile gerdanı arasına girdi,
Açlığın gürültüsünden, bir **جَيَّارٌ** ve bir **إِرْزيزُ**.
Ve **الإِرْزِيزُ**: kar gibi küçük doludur. Ve **الإِرْزِيزُ**: sabit olan saplamadır. Ve onu **رَزَّهُ** **رَزَّةً**: yani onu bir saplama ile sapladı. Ve ok, kâğıtta **ارْتَزَّ** etti: yani onda sabit oldu. Ve cimri, istenildiği zaman **ارْتَزَّ** ettiğinde: sabit kalır ve cimrilik eder. Ebû’l-Esved’in hadîsinde: “Eğer istenirse **ارْتَزَّ** eder”: yani sabit oldu ve yerinde kaldı ve utandı ve açılmadı; o, **افْتَعَلَ**’dır; sabit olduğunda **رَزَّ**’dan; ve “**أَرَزَ**” (tahfîf ile) diye de rivayet edilir: yani büzüldü.

Ve **الرُّزُّ** ve **الرُّنْزُ**: **الأُرْزِ** hakkında bir dildir; sonuncusu Abdülkays’ındır. İbn Sîde dedi ki: Onu burada ancak şundan dolayı zikrettim: asıl **رُزٌّ**’dür; şeddeden hoşlanmadılar da, **إِنْجاصٌ**’ta **إِجَّاصٍ** için dedikleri gibi, ilk **الزاي**’dan bir **النون** bedel ettiler; eğer **النون** bedel edilmiş değilse kelime üç harflidir. Ve **مُرَزَّرٌ** bir yemek: içinde **رُزٌّ** vardır. Ferrâ dedi ki: **أُرْز** deme. Başkası dedi ki: **رُزٌّ** ve **رُنْزٌ** ve **أُرْزٌ** ve **أَرُزٌ** ve **أُرُزٌ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ز ز * * الرَّزَّةُ * الحديدة التي يدخل فيها القفل و * رَزَّ * الباب أصلح عليه * الرَّزَّةَ * وبابه رد و * الرُّزُّ * بالضم لغة في الأرز

##### Türkçe

* ر ز ز * * **الرَّزَّةُ** * kilidin içine girdiği demir; ve **رَزَّ** kapıyı: onun üzerine **الرَّزَّةَ**’yi ve kapısını düzeltti, geri çevirdi; ve **الرُّزُّ** (ضم ile) pirinçte bir dildir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رزت الجرادة ترز، بالضم، وترز، بالكسر، رزا. غرزت ذنبها في الأرض وأدخلته فيها لتبيض، أي تلقي بيضها، كأرزت إرزازا، وهذه عن الليث. رز الرجل رزة: طعنه طعنة. رز الباب يرزه رزا: أصلح عليه الرزة، وهي حديدة يدخل فيها القفل سميت لأنه يرز فيها القفل، أي يدخل، والجمع رزات. رز الشيء في الشيء، كالمسمار في الحائط والسكين في الأرض: أثبته، فارتز: ثبت. في الأساس: رزت السماء ترز رزا: صوتت من المطر. وأصل الرز، بالكسر، هو الصوت الخفي، كما سيأتي. والرز، بالضم، وهو الأرز المعروف، قد تقدمت لغاته في أرز، وطعام مرزز، كمعظم: معالج به، أي بالرز، نقله الصاغاني. الرز، بالكسر: الصوت الخفي، وقيل: هو الصوت تسمعه من بعيد، وقيل: هو الصوت تسمعه ولا يدرى ما هو، كالرزيزى، مثال خصيصى، هو أعم، يكون شديدا ويكون خفيفا. الرز: صوت الرعد، أو أعم، والجرس مثله. قيل: الرز: هدير الفحل. قال ذو الرمة يصف بعيرا يهدر في الشقشقة:
  رقشاء تنتاخ اللغام المزبدا                      دوم فيها رزه وأرعـدا وقال أبو النجم:
  كان في ربابه الـكـبـار                      رز عشار جلن في عشار وفي حديث علي رضي الله عنه: من وجد في بطنه رزا فلينصرف فليتوضأ، قال الأصمعي: أراد بالرز الصوت في البطن من القرقرة ونحوها. قال أبو عبيد: وكذلك كل صوت ليس بالشديد فهو رز. قال الأزهري: هذا الحديث هكذا جاء في كتب الغريب، عن علي نفسه، وأخرجه الطبراني عن ابن عمر عن النبي صلى الله عليه وسلم، وقال القتيبي: الرز: غمز الحدث وحركته في البطن للخروج حتى يحتاج صاحبه إلى دخول الخلاء، كان بقرقرة أو بغير قرقرة، وأصل الرز: الوجع يجده الرجل في بطنه. يقال: إنه يجد رزا في بطنه، أي وجعا وغمزا للحدث. وقال أبو النجم يذكر إبلا عطاشا
  لو جر شن وسطها لم تجفـل                      من شهوة الماء ورز معضل يقول: لو جرت قربة يابسة وسط هذه الإبل لم تنفر من شدة عطشها وذبولها وشدة ما تجده في أجوافها من حرارة العطش بالوجع، فسماه رزا. وترزيز القرطاس: صقله. وهو بياض مرزز: معالج بالأرز كما في الأساس، وهذا كما يقولون منشى. من المجاز: الترزيز في الأمر: توطئته، يقال: رززت أمرك عند فلان، ورززت لك الأمر ترزيزا، أي وطأته لك وثبته ومهدته، قال الزمخشري. وارتز البخيل عند المسألة، إذا بقي ثابتا مكانه وبخل ولم ينبسط، وهو افتعل، من رز، إذا ثبت، وبه فسر حديث أبي الأسود: إن سئل ارتز. ويروى: أرز، بالتخفيف، أي تقبض، وقد ذكر في موضعه. ارتز السهم في القرطاس، أي ثبت فيه. وفي الأساس: وقع السهم على الأرض فارتز ثم اهتز، فإذا هو في ظهر يربوع. والرزيز، كأمير: نبت يصبغ به. الرزيز، كزبير، هو أبو البركات المسلم بن البركات بن الرزيز، شيخ للدمياطي الحافظ، هكذا قاله الحافظ، وقد راجعت معظم شيوخ الدمياطي في محله فلم أجده، وإنما ذكر فيمن اسمه مسلم اثنين أو ثلاثة، ولعله في معجم آخر من معاجمه. وشمس الدين محمد بن الرزيز: محدث، ذكره الحافظ. والإرزيز بالكسرة: الرعدة، قاله ثعلب، وأنشد بيت المتنخل:
  قد حال بين تراقيه ولـبـتـه                      من جلبة الجوع جيار وإرزيز

  والجيار: الحرارة في الصدر من جوع أو غيظ، وقد ذكر في محله. الإرزيز أيضا: الطعن الثابت، وبه فسر بعضهم قول المتنخل هذا، كما نقله الصاغاني. الإرزيز أيضا: البرد، قاله ثعلب وقال غيره: هو برد صغار كالثلج. الإرزيز: الطويل الصوت. والرزاز، كسحاب: لغة في الرصاص، نقله الصاغاني. الرزاز، بالتشديد: لقب جماعة من المحدثين، منهم أبو جعفر محمد بن عمرو بن البختري، وعثمان بن أحمد بن سمعان، وأبو القاسم علي بن أحمد بن محمد بن داوود بن موسى بن بيان، سمع من أبي الحسن محمد بن محمد بن إبراهيم بن مخلد البزاز وغيره، وسعيد بن أبي سعيد محمد بن سعيد بن محمد العدل، أبوه مدرس النظامية ببغداد، ولد أبوه سنة 501 وتفي سنة 572 وسمع الحديث، وابنه محمد بن سعيد حضر على أبي الفتح بن شاتيل، ومات سنة 638 وحفيده سعيد بن محمد بن سعيد بن أبي سعيد محمد بن سعيد بن محمد، حدث، وأحمد بن محمد بن علوية الجرجاني أبو العباس، عن محمد بن غالب تمتام، وعنه النفيس بن منجب، الرزازون، محدثون، نسبوا إلى بيع الرز والتجارة فيه. وفاته أبو بكر أحمد بن محمد بن أحمد بن يعقوب الرزاز، آخر من حدث عن أبي الحسين بن شمعون، توفي سنة 469. ورزرزه: حركه. رزرز الحمل: سواه وعدله، ومصدرهما الرزرزة. ومما يستدرك عليه: الإرزيز، بالكسر: الرعد، والإرزيز: الصوت. والرز: أن يسكت من ساعته. ورزيز الرعد: صوته، كأمير. والرز والرزيزي: الوجع. والرزة بالفتح: وجع يأخذ في الظهر، نقله الصاغاني. والمرزة: الموضع الذي يجمع فيه الأرز، كالكدس للقمح. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**رزت الجرادة**: çekirge **ترز** (ötre ile) ve **ترز** (esre ile) **رزا**: kuyruğunu yere sapladı ve onu içine soktu ki yumurtlasın; yani yumurtasını bıraksın; **أرزت إرزازا** gibi; bu, Leys’tendir.

**رز الرجل رزة**: ona bir saplayışla sapladı.

**رز الباب يرزه رزا**: onun üzerine **الرزة**’yi ıslah etti; o, kilidin içine girdiği bir demirdir; ona, kilit onun içine **يرز** ettiği (yani girip girdiği) için ad verilmiştir; çoğulu **رزات**’tır.

**رز الشيء في الشيء** (duvardaki çivi ve yerdeki bıçak gibi): onu sabitledi; böylece **فارتز**: sabit oldu.

**في الأساس**: **رزت السماء ترز رزا**: yağmurdan ses çıkardı. Ve **الرز**’ün (esre ile) aslı, gizli sestir; ileride geleceği üzere.

Ve **الرز** (ötre ile) — bilinen pirinç — onun dilleri **أرز** maddesinde daha önce geçti; ve **طعام مرزز** ( **معظم** gibi): onunla muamele edilmiş; yani **بالرز** ile; bunu Sâğânî nakletti.

**الرز** (esre ile): gizli sestir. Ve denildi ki: o, uzaktan işittiğin sestir. Ve denildi ki: o, işittiğin ve ne olduğu bilinmeyen sestir; **كالرزيزى** ( **خصيصى** misali): o daha geneldir; şiddetli olur ve hafif olur.

**الرز**: gök gürültüsünün sesi; yahut daha genel; çanınki de onun gibidir.

Denildi ki: **الرز**: aygırın homurtusudur.

Zû’r-Rumme, şakşakada böğüren bir deveyi vasfederek dedi:
  رقشاء تنتاخ اللغام المزبدا                      دوم فيها رزه وأرعـدا

Ebû’n-Necm dedi:
  كان في ربابه الـكـبـار                      رز عشار جلن في عشار

Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Kim karnında **رزا** bulursa dönsün de abdest alsın.” Asma‘î dedi ki: **بالرز** ile, karnın içindeki guruldama ve benzerlerinden olan sesi kastetti.

Ebû Ubeyd dedi ki: Şiddetli olmayan her ses de böyledir: o **رز**’dür.

Ezherî dedi ki: Bu hadîs, garîb kitaplarında Ali’nin kendisinden böyle gelmiştir; Taberânî onu İbn Ömer’den, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) çıkarmıştır. Kuteybî dedi ki: **الرز**: hadesin sıkıştırılması ve karnın içinde çıkmak için hareket etmesidir; ta ki sahibi helâya girmeye muhtaç olsun; guruldama ile de olur, guruldama olmaksızın da. Ve **الرز**’ün aslı: adamın karnında bulduğu ağrıdır. Denilir: “Karnında **رزا** buluyor”; yani bir ağrı ve hadese bir sıkıştırma.

Ebû’n-Necm, susuz develeri anarak dedi:
  لو جر شن وسطها لم تجفـل                      من شهوة الماء ورز معضل

Der ki: Bu develerin ortasında kuru bir kırba sürüklenseydi, susuzluklarının şiddetinden, zayıflıklarından ve içlerinde susuzluğun hararetinden ağrı ile buldukları şeyin şiddetinden ürkmezlerdi; onu **رزا** diye adlandırdı.

**وترزيز القرطاس**: onu parlatmasıdır. Ve o, **بياض مرزز**’dir: **بالأرز** ile muamele edilmiş; **في الأساس**’ta olduğu gibi; bu da onların “**منشى**” demeleri gibidir.

Mecazdan: işte **الترزيز في الأمر**: onu sağlamlaştırmaktır; denilir: “**رززت أمرك عند فلان**” ve “**رززت لك الأمر ترزيزا**”; yani onu senin için sağlamlaştırdım, sabitledim ve hazırladım; Zemahşerî dedi.

Ve **ارتز البخيل عند المسألة**: istek sırasında yerinde sabit kalırsa, cimrilik ederse ve açılıp yayılmazsa; o, **افتعل** babındandır; **رز**’den, sabit olunca; bununla Ebû’l-Esved hadîsi tefsir edilmiştir: “İstenirse **ارتز**.” Ve rivayet edilir: **أرز** (tahfîf ile); yani büzüldü; onun yeri içinde zikredilmiştir.

**ارتز السهم في القرطاس**: yani onda sabit oldu.

**وفي الأساس**: ok yere düştü de **فارتز** sonra sallandı; bir de baktı ki o, bir yerbû‘un sırtındadır.

**والرزيز** ( **كأمير**): onunla boyanan bir bitkidir.

**الرزيز** ( **كزبير**): o, Ebû’l-Berekât el-Müslim b. el-Berekât b. **الرزيز**’dir; Dımiyâtî hâfızın şeyhidir; hâfız bunu böyle söyledi. Ben Dımiyâtî’nin şeyhlerinin çoğunu onun yerinde gözden geçirdim de onu bulmadım; ancak adı Müslim olanlardan iki yahut üç kişiyi zikretti; belki onun mu‘cemlerinden başka bir mu‘cemdedir.

Ve Şemsüddîn Muhammed b. **الرزيز**: bir muhaddistir; hâfız onu zikretti.

**والإرزيز** (kesre ile): titremedir; Sa‘leb söyledi; ve el-Mütenahhal’in beytini okudu:
  قد حال بين تراقيه ولـبـتـه                      من جلبة الجوع جيار وإرزيز

**والجيار**: açlıktan yahut öfkeden göğüste olan hararettir; onun yerinde zikredilmiştir.

**الإرزيز** ayrıca: sabit saplayıştır; bununla bazıları el-Mütenahhal’in bu sözünü tefsir etti; Sâğânî’nin naklettiği üzere.

**الإرزيز** ayrıca: soğuktur; Sa‘leb söyledi. Başkası dedi ki: o, kar gibi küçük bir soğuktur.

**الإرزيز**: uzun sesli olandır.

**والرزاز** ( **كسحاب**): kurşun için bir dildir; Sâğânî onu nakletti.

**الرزاز** (şeddeli): muhaddislerden bir cemaatin lakabıdır; onlardan: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr b. el-Buhturî; Osman b. Ahmed b. Sem‘ân; Ebû’l-Kâsım Ali b. Ahmed b. Muhammed b. Dâvûd b. Mûsâ b. Beyân; Ebû’l-Hasen Muhammed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Mahlad **البزاز** ve başkasından işitti; ve Sa‘îd b. Ebî Sa‘îd Muhammed b. Sa‘îd b. Muhammed el-‘Adl; onun babası Bağdat’ta Nizâmiye’nin müderrisidir; babası 501 yılında doğdu ve 572 yılında vefat etti ve hadîs işitti; ve onun oğlu Muhammed b. Sa‘îd, Ebû’l-Feth b. Şâtîl’in huzurunda bulundu; 638 yılında öldü; ve onun torunu Sa‘îd b. Muhammed b. Sa‘îd b. Ebî Sa‘îd Muhammed b. Sa‘îd b. Muhammed: hadîs rivayet etti; ve Ahmed b. Muhammed b. ‘Alûye el-Curcânî Ebû’l-‘Abbâs, Muhammed b. Gâlib Temtâm’dan; ondan da en-Nefîs b. Müneccib. **الرزازون**: muhaddislerdir; **الرز** satmaya ve onun ticaretine nisbet edildiler.

Ve onların vefatı: Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Ya‘kûb **الرزاز**; Ebû’l-Hüseyn b. Şem‘ûn’dan rivayet edenlerin sonuncusu; 469 yılında vefat etti.

**ورزرزه**: onu hareket ettirdi.

**رزرز الحمل**: onu düzeltti ve doğrulttu; ikisinin masdarı **الرزرزة**’dir.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الإرزيز** (esre ile): gök gürültüsü; ve **الإرزيز**: ses.

Ve **والرز**: hemen o saat susmasıdır.

Ve **رزيز الرعد**: onun sesi; **كأمير** gibi.

Ve **والرز والرزيزي**: ağrıdır.

Ve **والرزة** (fetha ile): sırtta tutan bir ağrıdır; Sâğânî onu nakletti.

Ve **والمرزة**: pirincin toplandığı yerdir; buğday için yığın ( **الكدس** ) gibi.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَزَّ
رَزَّ I ,  U ( n. ac. رَزّ 1 ),
a.  Pierced, stuck, stabbed, thrust; deposited its ova ( locust ).

b.  [ acc. &  Fī ], Stuck, fixed, fastened, drove into.

c.  Put a staple in ( a door ).

d.  Rumbled, rolled &c. ( thunder ).

رَزَّزَ
رَزَّزَ II ,
a.  Smoothed, polished; dressed; glazed; facilitated ( affair ).

أَرْزَزَ
أَرْزَزَ IV ,
a.  see I (a) &  (d) .

اِرْتَزَزَ
اِرْتَزَزَ VIII
a.  [ Fī ], Stuck fast, became fastened, fixed in.

b.  [ Fī ], Was deaf to ( an appeal: miser ).

رَزَّة
رَزَّة 1t ,
a.  Staple; hinge.

رِزّ
رِزّ 2 ,
a.  Rumbling, rolling &c.

b.  Belly-ache. - رُزّ 3 ,  أَرْزُز 16 , Rice.

مَرْزَزَة
مَرْزَزَة 17t ,
a.  Rice-plantation.

رَزَاْز
رَزَاْز 22 ,
a.  Lead; pewter.

رِزَاْز
رِزَاْز 23 ,
a.  see 1t .

رَزَّاْز
رَزَّاْز 28 ,
a.  Ricemerchant.

رِزِّيْزَى
رِزِّيْزَى 30ya ,
a.  see 2 .

اِرْزِيْز
اِرْزِيْز 39 ,
a.  Tremor; shudder.

b.  Hailstorm.

##### Türkçe

**رَزَّ**
**رَزَّ** I , U (n. ac. **رَزّ** 1),
a. Deldi, sapladı, bıçakladı, itti; yumurtalarını bıraktı (çekirge).

b. [acc. & Fī], sapladı, sabitledi, tutturdu, içine çaktı.

c. (bir kapıya) zıvana/mandal koydu.

d. Gürledi, yuvarlandı vb. (gök gürültüsü).

**رَزَّزَ**
**رَزَّزَ** II,
a. Düzledi, parlattı; terbiye etti; sırladı; kolaylaştırdı (iş).

**أَرْزَزَ**
**أَرْزَزَ** IV,
a. I (a) ve (d)’ye bak.

**اِرْتَزَزَ**
**اِرْتَزَزَ** VIII
a. [Fī], sıkıca saplandı, tutturulmuş oldu, içinde sabitlendi.

b. [Fī], (bir yalvarışa: cimri) sağır oldu.

**رَزَّة**
**رَزَّة** 1t,
a. Zıvana/mandal; menteşe.

**رِزّ**
**رِزّ** 2,
a. Gürleme, yuvarlanma vb.

b. Karın ağrısı. - **رُزّ** 3, **أَرْزُز** 16, pirinç.

**مَرْزَزَة**
**مَرْزَزَة** 17t,
a. Pirinç tarlası.

**رَزَاْز**
**رَزَاْز** 22,
a. Kurşun; kalay.

**رِزَاْز**
**رِزَاْز** 23,
a. 1t’ye bak.

**رَزَّاْز**
**رَزَّاْز** 28,
a. Pirinç tüccarı.

**رِزِّيْزَى**
**رِزِّيْزَى** 30ya,
a. 2’ye bak.

**اِرْزِيْز**
**اِرْزِيْز** 39,
a. Titreme; ürperme.

b. Dolu fırtınası.
