# رزز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رزز

رَزَّ الشيءَ في الأَرض وفي الحائط يَرُزُّه رَزًّا فارْتَزَّ: أَثبته فَثَبَتَ. والرَّزُّ: رَزُّ كلِّ شيءٍ تثبته في شيء مثل رَزَّ السِّكينَ في الحائط يَرُزُّهُ فَيَرْتَزُّ فيه؛ قال يونس النحوي: كنا مع رُؤْبَةَ في بيت سَلَمَةَ بنِ عَلْقَمة السَّعدي فدعا جارية له فجعلت تَباطأُ عليه فأَنشد يقول:
جاريةٌ عند الدُّعاءِ كَزَّه،
لو رَزَّها بالقُرْبُزِيِّ رَزَّه،
جاءت إِليه رَقَصاً مُهْتَزَّه
ورَزَّزْتُ لك الأَمر تَرْزيزاً أَي وطَّأْتُه لك. وَرَزَّت الجرادةُ ذَنَبَها في الأَرض تَرُِزَّه رَزًّا وأَرَزَّتْه:
أَثُبَتَتْه لِتَبِيضَ، وقد رَزَّ الجرادُ يَرُزُّ رَزًّا. وقال الليث: يقال أَرَزَّت الجرادة إِرزازاً بهذا المعنى، وهو أَن تُدْخِلَ ذَنَبَها في الأَرض فَتُلْقِيَ بَيضَها.
ورَزّةُ الباب: ما ثبت فيه من
(*كذا بياض بالأصل) . . . وهو منه.
والرَّزَّة: الحديدة التي يُدْخَل فيها القُفْلُ، وقد رَزَزْتُ الباب أَي أَصلحتُ عليه الرَّزَّة. وتَرْزِيزُ البياضِ: صَقْلُه، وهو بياض مُرَزَّز.
والرَّزِيزُ: نَبتٌ يصبغ به.
والرِّزُّ، بالكسر: الصوتُ، وقيل: هو الصوت تسمعه من بعيد، وقيل: هو الصوت تسمعه ولا تدري ما هو. يقال: سمعتُ رِزَّ الرعد وغيره وأَرِيزَ الرعد. والإِرْزِيزُ: الطويلُ الصوت. والرَّز: أَن يسكت من ساعته. ورِزُّ الأَسدِ ورِزُّ الإِبل: الصوتُ تسمعه ولا تراه يكون شديداً أَو ضعيفاً، والجَرْسُ مثله. ورِزُّ الرعد ورَزيزه: صوته. ووجدت في بطني رِزًّا ورِزِّيزَى، مثال خِصِّيصَى: وهو الوجع. وفي حديث عليّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه: من وجد في بطنه رِزًّا فلينصرف وليتوضأْ؛ الرِّزُّ في الأَصل: الصوت الخفيُّ؛ قال الأَصمعي: أَراد بالرِّزِّ الصوتَ في البطن من القَرْقَرَةِ ونحوها. قال أَبو عبيد: وكذلك كل صوت ليس بالتشديد فهو رِزٌّ؛ قال ذو الرمة يصف بعيراً يَهْدُر في الشِّقْشِقَةِ:
رَقْشاء تَنْتاحُ اللُّغامَ المُزابِدا،
دَوَّمَ فيها رِزُّهُ وأَرْعَدَا
وقال أَبو النجم:
كأَنَّ، في رَبابِهِ الكِبارِ،
رِزَّ عِشَارٍ جُلْنَ في عِشَارِ
قال أَبو منصور وغيره في قول عليّ، كرم الله وجهه، من وَجَدَ رِزًّا في بطنه: إِنه الصوت يحدث عند الحاجة إِلى الغائط، وهذا كما جاء في الحديث: أَنه يكره للرجل الصلاة وهو يدافعُ الأَخْبَثَيْنِ، فأَمره بالوضوء لئلا يدافع أَحد الأَخبثين، وإِلا فليس بواجب إِن لم يخرج الحدث، قال: وهذا الحديث هكذا جاءَ في كتب الغريب عن عليّ نفسه، وأَخرجه الطبراني عن ابن عمر عن النبي، صلى الله عليه وسلم. وقال القتيبي: الرِّزُّ غَمْزُ الحَدَثِ وحَرَكَتُه في البطن للخروج حتى يحتاج صاحبُه إِلى دخول الخلاء، كان بقَرْقَرَةٍ أَو بغير قَرْقَرَةٍ، وأَصل الرِّزِّ الوجعُ يجده الرجل في بطنه. يقال: إِنه ليجد رِزًّا في بطنه أَي وجعاً وغَمْزاً للحدث؛ وقال أَبو النجم يذكر إِبلاً عِطاشاً:
لو جُرَّ شَنٌّ وَسْطَها، لم تَجْفُلِ
من شَهْوَةِ الماءِ،ورِزٍّ مُعْضِلِ
أَي لو جُرَّتْ قربه يابسة وسط هذه الإِبل لم تَنْفِرْ من شدة عطشها وذُبُولها وشدّة ما تجده في أَجوافها من حرارة العطش بالوجع فسماه رِزًّا. ورِزُّ الفَحْلِ: هَدِيره. والإِرْزِيزُ: الصوتُ، وقال ثعلب: هو البَرَدُ، والإِرْزِيزُ، بالكسر: الرِّعْدَةُ؛ وأَنشد بيت المتنخل:
قد حالَ بين تَراقِيهِ ولَبَّتِه،
من جُلْبَةِ الجُوعِ، جَيَّارٌ وإِرْزيزُ
والإِرْزِيزُ: بَرَدٌ صغار شبيه بالثلج. والإِرْزِيزُ: الطَّعْنُ الثابت.ورَزَّهُ رَزَّةً أَي طعنه طعنة. وارْتَزَّ السهمُ في القِرطاس أَي ثبت فيه. وارْتَزَّ البَخيلُ عند المسأَلة إِذا بقي ثابتاً وبَخِلَ. وفي حديث أَبي الأَسود: إِن سُئِلَ ارْتَزَّ أَي ثبت وبقي مكانه وخَجِلَ ولم ينبسط، وهو افْتَعَلَ، من رَزَّ إِذا ثَبَتَ، ويروى: أَرَزَ، بالتخفيف، أَي تقبَّض.
والرُّزُّ والرُّنْزُ: لغة في الأُرْزِ، الأَخيرة لعبد القيس؛ قال ابن سيده: وإِنما ذكرتها ههنا لأَن الأَصل رُزٌّ فكرهوا التشديد فأَبدلوا من الزاي الأُولى نوناً كما قالوا إِنْجاصٌ في إِجَّاصٍ، وإِن لم تكن النون مبدلة فالكلمة ثلاثية. وطعام مُرَزَّرٌ: فيه رُزٌّ. قال الفراء: ولا تقل أُرْز، وقال غيره: رُزٌّ ورُنْزٌ وأُرْزٌ وأَرُزٌ وأُرُزٌ.

### Türkçe

**رَزَّ** şeyi yerde ve duvarda **يَرُزُّه** **رَزًّا**; böylece **فارْتَزَّ**:
Onu sabitledi de o da sabit oldu. Ve **الرَّزُّ**: her şeyden, onu bir şeye sabitlediğin şeyin **رَزُّ**’udur; mesela bıçağı duvara **رَزَّ** eder, onu **يَرُزُّهُ** da o da onun içinde **فَيَرْتَزُّ** eder; Yunus en-Nahvî dedi ki: Sa‘dî Selame b. ‘Alkame’nin evinde Rü’be ile beraberdik; bir cariyesini çağırdı, o da ona karşı ağırdan almaya başladı; bunun üzerine şu sözü inşad etti, der ki:
Bir cariye, çağırma esnasında, **كَزَّه** gibidir,
Eğer onu **بالقُرْبُزِيِّ** ile **رَزَّ** etseydi, onu **رَزَّه** ederdi,
Ona, sallana sallana, titreyerek gelirdi.

Ve ben senin için işi **رَزَّزْتُ**; **تَرْزيزاً**: yani onu senin için yumuşattım. Ve çekirge kuyruğunu yere **رَزَّت** eder; onu **تَرُِزَّه** **رَزًّا**; ve onu **أَرَزَّتْه**:
Yumurtlamak için onu sabitledi; ve çekirgeler **رَزَّ** etti, **يَرُزُّ** **رَزًّا**. Leys dedi ki: Bu manada “çekirge **أَرَزَّت** eder, **إِرزازاً**” denir; o da, kuyruğunu yere sokması ve yumurtasını bırakmasıdır.

**ورَزّةُ الباب**: onda sabit olan şey;
(*asıl nüshada böyle bir boşluk) . . . ve o ondandır.

Ve **الرَّزَّة**: kilidin içine sokulduğu demir parça; ve ben kapıyı **رَزَزْتُ** ettim: yani onun üzerine **الرَّزَّة**’yi düzelttim. Ve **تَرْزِيزُ البياضِ**: onun parlatılmasıdır; ve o, **مُرَزَّز** bir beyazlıktır.

Ve **الرَّزِيزُ**: onunla boyama yapılan bir bitkidir.

Ve **الرِّزُّ** (kesre ile): sestir; ve denildi ki: uzaktan işittiğin sestir; ve denildi ki: işittiğin, fakat ne olduğunu bilmediğin sestir. Denir ki: gök gürültüsünün ve başkasının **رِزَّ**’ini işittim; ve gök gürültüsü **أَرِيزَ** etti. Ve **الإِرْزِيزُ**: uzun sesli olandır. Ve **الرَّز**: hemen o anda susmasıdır. Ve aslanın **رِزُّ**’ü ve develerin **رِزُّ**’ü: onu işittiğin fakat görmediğin, şiddetli de olabilen zayıf da olabilen sestir; ve **الجَرْسُ** da onun gibidir. Ve gök gürültüsünün **رِزُّ**’ü ve onun **رَزيزه**’i: onun sesidir. Ve karnımda **رِزًّا** ve **رِزِّيزَى** buldum; **خِصِّيصَى** misali: o, ağrıdır. Ali b. Ebî Tâlib’in hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın:
“Karnında **رِزًّا** bulan kimse dönsün ve abdest alsın.”
**الرِّزُّ** asılda: gizli sestir; Asma‘î dedi ki: **الرِّزّ** ile, karında **القَرْقَرَةِ** ve benzeri şeylerden olan sesi kastetti. Ebû Ubeyd dedi ki: Aynı şekilde, şiddetlendirme ile olmayan her ses **رِزٌّ**’dür; Zü’r-Rumme dedi ki, şıkşıka içinde böğüren bir deveyi vasfeder:
Benekli, köpüklü salyayı savurur,
Onun içinde onun **رِزُّ**’ü devam etti ve gök gürledi.
Ebû’n-Necm dedi ki:
Sanki, onun büyük bulutlarında,
Onar onar dolaşmış onlukların **رِزَّ**’i.

Ebû Mansûr ve başkaları, Ali’nin sözü hakkında, Allah yüzünü keremli kılsın, “karnında **رِزًّا** bulan”: O, büyük abdest ihtiyacı anında meydana gelen sestir; bu, hadiste geldiği gibidir: erkeğe, iki habîsi defederken namaz kılması mekruh görülür; ona, iki habîsten birini defetmesin diye abdest almasını emretti; yoksa, hades çıkmadıkça vacip değildir. Dedi ki: Bu hadis, Ali’nin kendisinden, garîb kitaplarında böyle gelmiştir; Taberânî onu, İbn Ömer’den, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, çıkarmıştır. Kuteybî dedi ki: **الرِّزُّ**, hadesin dürtmesi ve karnın içinde çıkmak için hareketidir; ta ki sahibi helaya girmeye ihtiyaç duysun; **بقَرْقَرَةٍ** ile de olabilir, **بغير قَرْقَرَةٍ** ile de; ve **الرِّزِّ**’in aslı, erkeğin karnında bulduğu ağrıdır. Denir ki: karnında **رِزًّا** buluyor; yani hades için bir ağrı ve bir dürtme; Ebû’n-Necm dedi ki, susuz develeri zikreder:
Ortalarında kuru bir kırba sürüklense, ürkmezler,
Suyun şehvetinden ve çözümsüz bir **رِزٍّ**’den.
Yani, bu develerin ortasında kuru bir kırba sürüklenseydi, susuzluklarının şiddetinden, zayıflıklarından ve içlerinde susuzluk hararetinden ağrı ile buldukları şeyin şiddetinden ürkmezlerdi; onu **رِزًّا** diye adlandırdı.

Ve erkeğin **رِزُّ**’ü: onun böğürmesidir. Ve **الإِرْزِيزُ**: sestir; Sa‘leb dedi ki: o, doludur; ve **الإِرْزِيزُ** (kesre ile): titremedir; ve Mütenahhil’in beytini inşad etti:
Onun köprücük kemikleri ile gerdanı arasına girdi,
Açlığın gürültüsünden, bir **جَيَّارٌ** ve bir **إِرْزيزُ**.
Ve **الإِرْزِيزُ**: kar gibi küçük doludur. Ve **الإِرْزِيزُ**: sabit olan saplamadır. Ve onu **رَزَّهُ** **رَزَّةً**: yani onu bir saplama ile sapladı. Ve ok, kâğıtta **ارْتَزَّ** etti: yani onda sabit oldu. Ve cimri, istenildiği zaman **ارْتَزَّ** ettiğinde: sabit kalır ve cimrilik eder. Ebû’l-Esved’in hadîsinde: “Eğer istenirse **ارْتَزَّ** eder”: yani sabit oldu ve yerinde kaldı ve utandı ve açılmadı; o, **افْتَعَلَ**’dır; sabit olduğunda **رَزَّ**’dan; ve “**أَرَزَ**” (tahfîf ile) diye de rivayet edilir: yani büzüldü.

Ve **الرُّزُّ** ve **الرُّنْزُ**: **الأُرْزِ** hakkında bir dildir; sonuncusu Abdülkays’ındır. İbn Sîde dedi ki: Onu burada ancak şundan dolayı zikrettim: asıl **رُزٌّ**’dür; şeddeden hoşlanmadılar da, **إِنْجاصٌ**’ta **إِجَّاصٍ** için dedikleri gibi, ilk **الزاي**’dan bir **النون** bedel ettiler; eğer **النون** bedel edilmiş değilse kelime üç harflidir. Ve **مُرَزَّرٌ** bir yemek: içinde **رُزٌّ** vardır. Ferrâ dedi ki: **أُرْز** deme. Başkası dedi ki: **رُزٌّ** ve **رُنْزٌ** ve **أُرْزٌ** ve **أَرُزٌ** ve **أُرُزٌ**.
