# رزز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B2%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رزز

رزت الجرادة ترز، بالضم، وترز، بالكسر، رزا. غرزت ذنبها في الأرض وأدخلته فيها لتبيض، أي تلقي بيضها، كأرزت إرزازا، وهذه عن الليث. رز الرجل رزة: طعنه طعنة. رز الباب يرزه رزا: أصلح عليه الرزة، وهي حديدة يدخل فيها القفل سميت لأنه يرز فيها القفل، أي يدخل، والجمع رزات. رز الشيء في الشيء، كالمسمار في الحائط والسكين في الأرض: أثبته، فارتز: ثبت. في الأساس: رزت السماء ترز رزا: صوتت من المطر. وأصل الرز، بالكسر، هو الصوت الخفي، كما سيأتي. والرز، بالضم، وهو الأرز المعروف، قد تقدمت لغاته في أرز، وطعام مرزز، كمعظم: معالج به، أي بالرز، نقله الصاغاني. الرز، بالكسر: الصوت الخفي، وقيل: هو الصوت تسمعه من بعيد، وقيل: هو الصوت تسمعه ولا يدرى ما هو، كالرزيزى، مثال خصيصى، هو أعم، يكون شديدا ويكون خفيفا. الرز: صوت الرعد، أو أعم، والجرس مثله. قيل: الرز: هدير الفحل. قال ذو الرمة يصف بعيرا يهدر في الشقشقة:
  رقشاء تنتاخ اللغام المزبدا                      دوم فيها رزه وأرعـدا وقال أبو النجم:
  كان في ربابه الـكـبـار                      رز عشار جلن في عشار وفي حديث علي رضي الله عنه: من وجد في بطنه رزا فلينصرف فليتوضأ، قال الأصمعي: أراد بالرز الصوت في البطن من القرقرة ونحوها. قال أبو عبيد: وكذلك كل صوت ليس بالشديد فهو رز. قال الأزهري: هذا الحديث هكذا جاء في كتب الغريب، عن علي نفسه، وأخرجه الطبراني عن ابن عمر عن النبي صلى الله عليه وسلم، وقال القتيبي: الرز: غمز الحدث وحركته في البطن للخروج حتى يحتاج صاحبه إلى دخول الخلاء، كان بقرقرة أو بغير قرقرة، وأصل الرز: الوجع يجده الرجل في بطنه. يقال: إنه يجد رزا في بطنه، أي وجعا وغمزا للحدث. وقال أبو النجم يذكر إبلا عطاشا
  لو جر شن وسطها لم تجفـل                      من شهوة الماء ورز معضل يقول: لو جرت قربة يابسة وسط هذه الإبل لم تنفر من شدة عطشها وذبولها وشدة ما تجده في أجوافها من حرارة العطش بالوجع، فسماه رزا. وترزيز القرطاس: صقله. وهو بياض مرزز: معالج بالأرز كما في الأساس، وهذا كما يقولون منشى. من المجاز: الترزيز في الأمر: توطئته، يقال: رززت أمرك عند فلان، ورززت لك الأمر ترزيزا، أي وطأته لك وثبته ومهدته، قال الزمخشري. وارتز البخيل عند المسألة، إذا بقي ثابتا مكانه وبخل ولم ينبسط، وهو افتعل، من رز، إذا ثبت، وبه فسر حديث أبي الأسود: إن سئل ارتز. ويروى: أرز، بالتخفيف، أي تقبض، وقد ذكر في موضعه. ارتز السهم في القرطاس، أي ثبت فيه. وفي الأساس: وقع السهم على الأرض فارتز ثم اهتز، فإذا هو في ظهر يربوع. والرزيز، كأمير: نبت يصبغ به. الرزيز، كزبير، هو أبو البركات المسلم بن البركات بن الرزيز، شيخ للدمياطي الحافظ، هكذا قاله الحافظ، وقد راجعت معظم شيوخ الدمياطي في محله فلم أجده، وإنما ذكر فيمن اسمه مسلم اثنين أو ثلاثة، ولعله في معجم آخر من معاجمه. وشمس الدين محمد بن الرزيز: محدث، ذكره الحافظ. والإرزيز بالكسرة: الرعدة، قاله ثعلب، وأنشد بيت المتنخل:
  قد حال بين تراقيه ولـبـتـه                      من جلبة الجوع جيار وإرزيز

  والجيار: الحرارة في الصدر من جوع أو غيظ، وقد ذكر في محله. الإرزيز أيضا: الطعن الثابت، وبه فسر بعضهم قول المتنخل هذا، كما نقله الصاغاني. الإرزيز أيضا: البرد، قاله ثعلب وقال غيره: هو برد صغار كالثلج. الإرزيز: الطويل الصوت. والرزاز، كسحاب: لغة في الرصاص، نقله الصاغاني. الرزاز، بالتشديد: لقب جماعة من المحدثين، منهم أبو جعفر محمد بن عمرو بن البختري، وعثمان بن أحمد بن سمعان، وأبو القاسم علي بن أحمد بن محمد بن داوود بن موسى بن بيان، سمع من أبي الحسن محمد بن محمد بن إبراهيم بن مخلد البزاز وغيره، وسعيد بن أبي سعيد محمد بن سعيد بن محمد العدل، أبوه مدرس النظامية ببغداد، ولد أبوه سنة 501 وتفي سنة 572 وسمع الحديث، وابنه محمد بن سعيد حضر على أبي الفتح بن شاتيل، ومات سنة 638 وحفيده سعيد بن محمد بن سعيد بن أبي سعيد محمد بن سعيد بن محمد، حدث، وأحمد بن محمد بن علوية الجرجاني أبو العباس، عن محمد بن غالب تمتام، وعنه النفيس بن منجب، الرزازون، محدثون، نسبوا إلى بيع الرز والتجارة فيه. وفاته أبو بكر أحمد بن محمد بن أحمد بن يعقوب الرزاز، آخر من حدث عن أبي الحسين بن شمعون، توفي سنة 469. ورزرزه: حركه. رزرز الحمل: سواه وعدله، ومصدرهما الرزرزة. ومما يستدرك عليه: الإرزيز، بالكسر: الرعد، والإرزيز: الصوت. والرز: أن يسكت من ساعته. ورزيز الرعد: صوته، كأمير. والرز والرزيزي: الوجع. والرزة بالفتح: وجع يأخذ في الظهر، نقله الصاغاني. والمرزة: الموضع الذي يجمع فيه الأرز، كالكدس للقمح. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**رزت الجرادة**: çekirge **ترز** (ötre ile) ve **ترز** (esre ile) **رزا**: kuyruğunu yere sapladı ve onu içine soktu ki yumurtlasın; yani yumurtasını bıraksın; **أرزت إرزازا** gibi; bu, Leys’tendir.

**رز الرجل رزة**: ona bir saplayışla sapladı.

**رز الباب يرزه رزا**: onun üzerine **الرزة**’yi ıslah etti; o, kilidin içine girdiği bir demirdir; ona, kilit onun içine **يرز** ettiği (yani girip girdiği) için ad verilmiştir; çoğulu **رزات**’tır.

**رز الشيء في الشيء** (duvardaki çivi ve yerdeki bıçak gibi): onu sabitledi; böylece **فارتز**: sabit oldu.

**في الأساس**: **رزت السماء ترز رزا**: yağmurdan ses çıkardı. Ve **الرز**’ün (esre ile) aslı, gizli sestir; ileride geleceği üzere.

Ve **الرز** (ötre ile) — bilinen pirinç — onun dilleri **أرز** maddesinde daha önce geçti; ve **طعام مرزز** ( **معظم** gibi): onunla muamele edilmiş; yani **بالرز** ile; bunu Sâğânî nakletti.

**الرز** (esre ile): gizli sestir. Ve denildi ki: o, uzaktan işittiğin sestir. Ve denildi ki: o, işittiğin ve ne olduğu bilinmeyen sestir; **كالرزيزى** ( **خصيصى** misali): o daha geneldir; şiddetli olur ve hafif olur.

**الرز**: gök gürültüsünün sesi; yahut daha genel; çanınki de onun gibidir.

Denildi ki: **الرز**: aygırın homurtusudur.

Zû’r-Rumme, şakşakada böğüren bir deveyi vasfederek dedi:
  رقشاء تنتاخ اللغام المزبدا                      دوم فيها رزه وأرعـدا

Ebû’n-Necm dedi:
  كان في ربابه الـكـبـار                      رز عشار جلن في عشار

Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Kim karnında **رزا** bulursa dönsün de abdest alsın.” Asma‘î dedi ki: **بالرز** ile, karnın içindeki guruldama ve benzerlerinden olan sesi kastetti.

Ebû Ubeyd dedi ki: Şiddetli olmayan her ses de böyledir: o **رز**’dür.

Ezherî dedi ki: Bu hadîs, garîb kitaplarında Ali’nin kendisinden böyle gelmiştir; Taberânî onu İbn Ömer’den, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) çıkarmıştır. Kuteybî dedi ki: **الرز**: hadesin sıkıştırılması ve karnın içinde çıkmak için hareket etmesidir; ta ki sahibi helâya girmeye muhtaç olsun; guruldama ile de olur, guruldama olmaksızın da. Ve **الرز**’ün aslı: adamın karnında bulduğu ağrıdır. Denilir: “Karnında **رزا** buluyor”; yani bir ağrı ve hadese bir sıkıştırma.

Ebû’n-Necm, susuz develeri anarak dedi:
  لو جر شن وسطها لم تجفـل                      من شهوة الماء ورز معضل

Der ki: Bu develerin ortasında kuru bir kırba sürüklenseydi, susuzluklarının şiddetinden, zayıflıklarından ve içlerinde susuzluğun hararetinden ağrı ile buldukları şeyin şiddetinden ürkmezlerdi; onu **رزا** diye adlandırdı.

**وترزيز القرطاس**: onu parlatmasıdır. Ve o, **بياض مرزز**’dir: **بالأرز** ile muamele edilmiş; **في الأساس**’ta olduğu gibi; bu da onların “**منشى**” demeleri gibidir.

Mecazdan: işte **الترزيز في الأمر**: onu sağlamlaştırmaktır; denilir: “**رززت أمرك عند فلان**” ve “**رززت لك الأمر ترزيزا**”; yani onu senin için sağlamlaştırdım, sabitledim ve hazırladım; Zemahşerî dedi.

Ve **ارتز البخيل عند المسألة**: istek sırasında yerinde sabit kalırsa, cimrilik ederse ve açılıp yayılmazsa; o, **افتعل** babındandır; **رز**’den, sabit olunca; bununla Ebû’l-Esved hadîsi tefsir edilmiştir: “İstenirse **ارتز**.” Ve rivayet edilir: **أرز** (tahfîf ile); yani büzüldü; onun yeri içinde zikredilmiştir.

**ارتز السهم في القرطاس**: yani onda sabit oldu.

**وفي الأساس**: ok yere düştü de **فارتز** sonra sallandı; bir de baktı ki o, bir yerbû‘un sırtındadır.

**والرزيز** ( **كأمير**): onunla boyanan bir bitkidir.

**الرزيز** ( **كزبير**): o, Ebû’l-Berekât el-Müslim b. el-Berekât b. **الرزيز**’dir; Dımiyâtî hâfızın şeyhidir; hâfız bunu böyle söyledi. Ben Dımiyâtî’nin şeyhlerinin çoğunu onun yerinde gözden geçirdim de onu bulmadım; ancak adı Müslim olanlardan iki yahut üç kişiyi zikretti; belki onun mu‘cemlerinden başka bir mu‘cemdedir.

Ve Şemsüddîn Muhammed b. **الرزيز**: bir muhaddistir; hâfız onu zikretti.

**والإرزيز** (kesre ile): titremedir; Sa‘leb söyledi; ve el-Mütenahhal’in beytini okudu:
  قد حال بين تراقيه ولـبـتـه                      من جلبة الجوع جيار وإرزيز

**والجيار**: açlıktan yahut öfkeden göğüste olan hararettir; onun yerinde zikredilmiştir.

**الإرزيز** ayrıca: sabit saplayıştır; bununla bazıları el-Mütenahhal’in bu sözünü tefsir etti; Sâğânî’nin naklettiği üzere.

**الإرزيز** ayrıca: soğuktur; Sa‘leb söyledi. Başkası dedi ki: o, kar gibi küçük bir soğuktur.

**الإرزيز**: uzun sesli olandır.

**والرزاز** ( **كسحاب**): kurşun için bir dildir; Sâğânî onu nakletti.

**الرزاز** (şeddeli): muhaddislerden bir cemaatin lakabıdır; onlardan: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr b. el-Buhturî; Osman b. Ahmed b. Sem‘ân; Ebû’l-Kâsım Ali b. Ahmed b. Muhammed b. Dâvûd b. Mûsâ b. Beyân; Ebû’l-Hasen Muhammed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Mahlad **البزاز** ve başkasından işitti; ve Sa‘îd b. Ebî Sa‘îd Muhammed b. Sa‘îd b. Muhammed el-‘Adl; onun babası Bağdat’ta Nizâmiye’nin müderrisidir; babası 501 yılında doğdu ve 572 yılında vefat etti ve hadîs işitti; ve onun oğlu Muhammed b. Sa‘îd, Ebû’l-Feth b. Şâtîl’in huzurunda bulundu; 638 yılında öldü; ve onun torunu Sa‘îd b. Muhammed b. Sa‘îd b. Ebî Sa‘îd Muhammed b. Sa‘îd b. Muhammed: hadîs rivayet etti; ve Ahmed b. Muhammed b. ‘Alûye el-Curcânî Ebû’l-‘Abbâs, Muhammed b. Gâlib Temtâm’dan; ondan da en-Nefîs b. Müneccib. **الرزازون**: muhaddislerdir; **الرز** satmaya ve onun ticaretine nisbet edildiler.

Ve onların vefatı: Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Ya‘kûb **الرزاز**; Ebû’l-Hüseyn b. Şem‘ûn’dan rivayet edenlerin sonuncusu; 469 yılında vefat etti.

**ورزرزه**: onu hareket ettirdi.

**رزرز الحمل**: onu düzeltti ve doğrulttu; ikisinin masdarı **الرزرزة**’dir.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الإرزيز** (esre ile): gök gürültüsü; ve **الإرزيز**: ses.

Ve **والرز**: hemen o saat susmasıdır.

Ve **رزيز الرعد**: onun sesi; **كأمير** gibi.

Ve **والرز والرزيزي**: ağrıdır.

Ve **والرزة** (fetha ile): sırtta tutan bir ağrıdır; Sâğânî onu nakletti.

Ve **والمرزة**: pirincin toplandığı yerdir; buğday için yığın ( **الكدس** ) gibi.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:
