# رزغ (ر-ز-غ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B2%D8%BA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ز - غ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والزاي والراء معهما
غ ز ر، غ ر ز، ر ز غ، ز غ ر مستعملات غزر: غَزُرَتِ الناقة والشاة تَغْزُرُ غَزارةً فهي غَزيرة، كثيرةُ اللَّبَنِ. وعَيْنٌ غَزيرةُ الماء ومَطَرٌ غزيرٌ ومعروفٌ غزيرٌ. وأَغْزَرَ القَومُ، وغَزُرَتْ إبلِهُم.
غرز: الغَرْزُغَرْزُكَ إبْرةً في شيء.
والغَرْزُ: رِكابُ الرَّحْلِ، وكل ما كان مِساكاً للرِّجْلَيْنِ في المَرْكب يُسَمَّى غَرْزاً. وسمي به لأنك تقول: غَرَزْتُ رجلي في الركاب. وجَرادةٌ غارِزةٌ وغارِزٌ أي: رَزَّتْ ذَنَبَها في الأرض لتَسْرأَ. وَمَغْزِرُ الرأس والأضلاع مركب أصولها ونحوه.
والغَريزةُ: الطَّبيعةُ من خلق صالح أو رديء. وغَرَزَتِ الناقة غِرازا فهي غارِزٌ قليلة اللبن.
وغَرَّزْتُها: تركت حلبها ليذهب لبنها.
والغَرَزُ: ضرب من اصغر الثُّمامِ، الواحدة بالهاء، تَنْبُتُ على شطوط الأنهار، لا ورق لها، وهي أنابيب مركب بعضها في بعض، فإذا اجتذبتها خرجت من جوف آخر، كأنها عفاص أخرج من مكحلة.
رزغ: الرَّزَغةُ أقل من الرَّدغَة.
وأَرْزَغَها المطر: إذا كان ما يبل الأرض.
والرَّزِغُ: المرتطم فيه. وأَرْزَغْتَ فلانا إذا لطخته بعيب.
زغر: زُغَرُ: بُحَيْرَةٌ بناحية البصرة، ويقال لها: عيينة.

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي** و**الراء** معهما
**غ ز ر**، **غ ر ز**، **ر ز غ**، **ز غ ر** kullanımdadır. **غزر**: Dişi deve ve koyun **غَزُرَتِ**; **تَغْزُرُ** **غَزارةً**; o hâlde o **غَزيرة**dir: sütü çok olan. Ve suyu bol bir göz; ve bol bir yağmur; ve bol bir iyilik. Ve kavim **أَغْزَرَ**; ve onların develeri **غَزُرَتْ**.

**غرز**: **الغَرْزُ**: senin bir şeyi bir şeye batırman; bir iğneyi bir şeye batırman.
Ve **الغَرْزُ**: semerin üzengisi; ve binek içinde iki ayağa tutamak olan her şeye **غَرْزاً** denir. Ve bununla adlandırıldı; çünkü sen dersin ki: “Üzengiye ayağımı **غَرَزْتُ**.” Ve **جَرادةٌ غارِزةٌ** ve **غارِزٌ**; yani: toprağa kuyruğunu sapladı ki yumurtlasın. Ve başın ve kaburgaların **مَغْزِرُ**’u: köklerinin ve benzerinin birleşik yeri.

Ve **الغَريزةُ**: iyi yahut kötü bir yaratılıştan olan tabiat. Ve dişi deve **غَرَزَتِ** **غِرازا**; o hâlde o **غارِزٌ**dur: sütü az.
Ve onu **غَرَّزْتُ**: sütü gitsin diye sağmasını bıraktım.
Ve **الغَرَزُ**: **الثُّمامِ**’ın en küçüğünden bir türdür; bir tanesi **الهاء** ile (söylenir); ırmakların kıyılarında biter; onun yaprağı yoktur; ve o, bazısı bazısının içine geçmiş borulardır; onu çekip aldığında birinin içinden öteki çıkar; sanki bir sürmedandan çıkarılmış bir kılıf gibidir.

**رزغ**: **الرَّزَغةُ** **الرَّدغَة**’den daha azdır.
Ve yağmur onu **أَرْزَغَها**: yerin ıslandığı kadar olduğunda.
Ve **الرَّزِغُ**: içine çarpılıp düşülen yer. Ve sen falanı **أَرْزَغْتَ**: onu bir ayıpla bulaştırdığında.

**زغر**: **زُغَرُ**: Basra tarafında bir gölcüktür; ve ona **عيينة** denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَزَغَةُ بالتحريك: الوحلُ. وأَرْزَغَ المطرُ الأرضَ، إذا بَلّها وبالَغَ ولم يَسِلْ. والرَزِغُ: المرتطِمُ. وأرْزَغْتَ في الرجلِ، إذا استضعفتَه وعِبْتَه. قال رؤبة:
وأَعِطِيَ الذلَّةَ كَفُّ المُرْزِغِ
ويقال: احتقر القومُ حتّى أُرْزَغوا، أي بلغوا الطين الرَطْبَ.

##### Türkçe

**الرَزَغَةُ** (harekeli): çamur. Ve yağmur yeri **أَرْزَغَ** etti; onu ıslattığı, aşırıya vardığı ve akmadığı zaman. Ve **الرَزِغُ**: çarpıp vuran. Ve bir adam hakkında **أرْزَغْتَ**; onu zayıf saydığın ve ayıpladığın zaman. Rü’be dedi ki:
Ve zillet verildi; **المُرْزِغِ**’in avucu.

Ve denilir: kavim hor görüldü, ta ki **أُرْزَغوا** oluncaya kadar; yani ıslak çamura ulaştılar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ز ر
غزر ، غرز ، زغر ، رزغ : ( مستعملة ) .
غزر : قال الليث : غزُرت الناقةُ والشاةُ وهي تَغْزُرُ غزارةً فهي غزيرةٌ : كثيرةُ اللبن ، وعيْنُ ، غزيرةُ الماء ، ومطر غزير ، ومعروف غزير ، قلت : ويقال : ناقةٌ ذات غُزْرٍ أي ذات غزارة وكثرة لبن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المغازَرَةُ : أن يُهْدِيَ الرجلُ شيئاً تافهاً لآخر ليضاعفهُ بها .
ورُوي عن بعض التابعين أنه قال : يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ : أراد بالجانب الذي لا قرابة بينك وبينه يُهدى لك شيئاً لتثيبه من هديته أكثرَ مما أهدى ، واستغزر : إذا طلب أكثر مما أعطى .
غرز : قال الليث : الغرْزُ : غرزُكَ إبرةً في شيءٍ ، قال : والغرْزُ : ركابُ الرِّحال ، وكذلك ما كان مساكاً لِلرِّجْلين في المركب يُسَمَّى غرْزاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الغَرْزُ للنَّاقَةِ مثل الحزَامِ لِلْفرَسِ .
قال : والغَرْزُ للجملِ مثل الرِّكابِ للبغلِ ، قال : ويقال : الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ : أي : أمرهُ ونَهْيَهُ .
وقال لَبِيدٌ في غَرْز النّاقَةِ :
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
وجرَادَةٌ غارزٌ ، ويقال : غارزةٌ إذا رزَّتْ ذنبَها في الأرض لتسرَأَ بَيضها ، ومَغْرِزُ الأضلاع : مُركَّبُ أصولها ، وكذلك مَغارزُ الرِّيشِ ونحوه ، والغريزة الطبيعة من خُلقٍ صالحٍ ورديء ، وأنشد :
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ
وغَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً فهي غارِزٌ : إذا قلَّ لبنها وقد غَرَّزَها صاحِبها إذا ترك حَلبَها أو كسع ضَرْعها بماء بارِدٍ لينقطِعَ لبنُها .
أبو عبيد عن الأصمعي : الغارِزُ : النَّاقَةُ التي جَذَبَتْ لبنُها فَرَفَعَتْهُ ، والغَرَزُ مُحَرَّكاً نبتٌ رَأَيتهُ في البادِية ينبتُ في سهولة الأرض ، وروي عن عمر أنه قال ورأى في رَوْثِ فرسٍ شعيراً في عامِ الرَّمادَةِ فقال : لئنْ عِشْتُ لأجعلنَّ له مِنْ غَرَز النَّقِيع ما يغنيه عن قُوتِ المسلمين ، عَنى بالغَرَزِ هذا النَّبتَ ، والنَّقيعُ : موضعٌ حَمَاهُ عمر لنعمِ الفيْءِ وللخَيْل المعَدَّةِ للسَّبيل .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : اغتَرَزَ السير اغتِرازاً إذا دَنَا مَسيره .
قال أبو عبيدة ، من أمثالهم : ( اشدد يديك بغرزه ) ، إِذا حُثّ على التمسُّك به ، قاله الأصمعي .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : التّغريزُ للناقة : أن تَدَعَ حَلبةً بين حَلْبَتَيْنِ ، وذلك إذا أدْبَرَ لبنُها .
وقال أبو زيد : غنَم غوارِزُ وعيونٌ غوارز : ما تجري لهنَّ دُموعٌ .
وفي الحديث أن أهل التوحيد إذا أُخْرجُوا من النار وقد امْتَحشوا فيها ينبتون كما تَنبتُ التّغَازِيرُ .
قال القُتبيُّ : يقال : هو ما حُوِّلَ من فَسِيلِ النّخل وغيره ، سُمِّيَ بذلك لأنه يحول فَيُغْرَزُ في فِقره ، وهو التّغريزُ والتنبيتُ . قال : ورواه بعضهم : كما تنبتُ التّناويرُ وهي مثل الطَّراثيثِ .
ويقال : هي الثآليلُ .
ويقال : غرَزْتُ عُوداً في الأرض وَرَكَزْتهُ بمعنى واحد .
رزغ : قال الليث : الرَّزَغَةُ أشدُّ من الرَّدَغَةِ ، قال : والرَّزِغُ : المرتطِمُ فيه ، يقال : أرْزَغْتُ فلاناً : إذا لطَّختُهُ بِعيْبٍ .
وقال رُؤْبةُ :
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ
أبو عبيد عن أبي زيد : أرْزغتُ فيه إرْزاغاً وأغمزت : فيه إغمازاً إذا اسْتَضعَفتُه .
وأنشد :
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا
وفي حديث عبد الرحمن بن سَمرة أنه قال في يوم جمعة : ما خَطَبَ أَميركم ، فقيل له : أما جَمَّعْتَ ، قال : منعنا هذا الرَّزَغُ ، قال أبو عبيد . قال أبو عمرو وغيره : الرَّزَغُ هو الطِّين والرُّطوبةُ ، يقال : قد أرْزغت السماءُ وأرْزغ المطر : إذا كان فيه مَا يبلُّ الأرض .
وقال طَرَفَةُ يمدح رجلاً :
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل
فهذا الرَّزَغُ ، وأما الرَّدَغَةُ فهي بالهاء ، وهي الماءُ والطين والوحل ، وجَمْعها رِداغ .
زغر : قال اللحياني : زخرَتْ دجلةُ وزَغَرتْ أي مدَّت ، وزَغْرُ كلِّ شيء : كثرته ، والإفراطُ فيه .
وقال أبو صخر :
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ
وزُغَرُ : قريةٌ بمشارفِ الشام ، وإياها عنى أبو دُواد :
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص
قال أبو منصور : وبهذه القرية عينٌ غزيرة الماء يقال لها : عَينُ زُغر .
وقيل : زُغَرُ : اسمُ بنت لوطٍ نزلت بهذه القرية فنُسبت إليها فسمِّيت باسمها .

##### Türkçe

غ ز ر
غزر ، غرز ، زغر ، رزغ : (kullanılan).
**غزر** : Leys dedi: **غزُرت** deve ve koyun, o **تَغْزُرُ** **غزارةً**; o hâlde o **غزيرةٌ**dur: sütü çok olan; ve göz(=pınar), suyu bol **غزيرةُ الماء**; ve bol yağmur **مطر غزير**; ve bol iyilik **معروف غزير**. Dedim: Ve denir: **ناقةٌ ذات غُزْرٍ** yani bolluk ve sütün çokluğu sahibi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المغازَرَةُ**: erkeğin, bir başkasına değersiz bir şeyi hediye etmesi; onunla onu kendisine kat kat arttırması için.
Bazı tâbiînden rivayet olundu ki o dedi: **يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ**: **بالجانب** ile, seninle onun arasında akrabalık bulunmayanı kastetti; sana bir şey hediye edilir ki sen onu, hediyesinden daha fazla bir şeyle mükâfatlandırasın. Ve **استغزر**: verdiğinden daha çoğunu istediği zaman.

**غرز** : Leys dedi: **الغرْزُ**: senin bir iğneyi bir şeye batırmandır. Dedi: Ve **الغرْزُ**: semerlerin üzengisidir; ve yine, binek üzerinde ayaklar için tutamak olan şey **غرْزاً** diye adlandırılır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Devenin **الغَرْزُ**’ü, atın **الحزَامِ**’ı gibidir.
Dedi: Ve devenin **الغَرْزُ**’ü, katırın **الرِّكابِ**’ı gibidir. Dedi: Ve denir: **الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ**: yani onun emrine ve yasağına (uy).
Lebîd, devenin **غَرْز**’i hakkında dedi:
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ

Ve **جرَادَةٌ غارزٌ**; ve denir: **غارزةٌ**: kuyruğunu yere saplayıp yumurtasını gizlemek için (böyle yaptığında). Ve **مَغْرِزُ الأضلاع**: onların köklerinin birleşme yeridir; ve yine **مَغارزُ الرِّيشِ** ve benzeri. Ve **الغريزة**: iyi ve kötü bir huydan tabiat. Ve şu beyit okundu:
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ

Ve **غَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً**; o hâlde o **غارِزٌ**dur: sütü azaldığı zaman. Ve sahibi onu **غَرَّزَها**: sağmayı terk ettiği yahut memesini soğuk suyla vurduğu zaman; sütü kesilsin diye.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الغارِزُ**: sütünü çekip onu yukarı kaldıran deve. Ve **الغَرَزُ** (harekeli) bir bitkidir; onu çölde gördüm, yerin düzlüğünde biter. Ve Ömer’den rivayet olundu ki o dedi; ve **عامِ الرَّمادَةِ** yılında bir atın dışkısında arpa görüp şöyle dedi: “Eğer yaşarsam, ona **غَرَز النَّقِيع**’den, onu Müslümanların azığından müstağni kılacak kadar yapacağım.” **بالغَرَزِ** ile bu bitkiyi kastetti. Ve **النَّقيعُ**: Ömer’in, fey’ develeri ve yol için hazırlanmış atlar için koruluk yaptığı bir yerdir.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اغتَرَزَ** yolculuk **اغتِرازاً**: yürüyüşü yaklaştığı zaman.
Ebû Ubeyde dedi; onların darb-ı mesellerinden: (**اشدد يديك بغرزه**), ona tutunmaya teşvik edildiği zaman; bunu Asma‘î söylemiştir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: Deve için **التّغريزُ**: iki sağım arasında bir sağımı bırakmandır; bu, sütü geri döndüğü (azaldığı) zaman olur.
Ebû Zeyd dedi: **غنَم غوارِزُ** ve **عيونٌ غوارز**: onlar için gözyaşı akmayan (kimseler).
Hadiste: tevhid ehli, ateşten çıkarıldıkları ve orada yanıp kavruldukları zaman, **التّغَازِيرُ** biter gibi biterler.
Kutebî dedi: Denir: o, hurma fidanı ve başkasından nakledilendir; buna bu ad verildi, çünkü o nakledilir de kök boğumuna saplanır; bu, **التّغريزُ** ve filizlendirmedir. Dedi: Bazıları onu şöyle rivayet etti: **التّناويرُ** biter gibi; o da **الطَّراثيثِ** gibidir.
Ve denir: onlar siğillerdir.
Ve denir: **غرَزْتُ** bir dalı yere ve **وَرَكَزْتهُ**; ikisi bir mânâdadır.

**رزغ** : Leys dedi: **الرَّزَغَةُ** **الرَّدَغَةِ**’den daha şiddetlidir. Dedi: Ve **الرَّزِغُ**: içine çarpıp batan (şey). Denir: **أرْزَغْتُ** falanı: onu bir ayıpla bulaştırdığım zaman.
Rü’be dedi:
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرْزغتُ** onda **إرْزاغاً** ve **أغمزت**: onda **إغمازاً**: onu zayıf saydığım zaman.
Ve şu beyit okundu:
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا

Abdurrahman b. Semure hadîsinde: o, bir cuma gününde dedi: “Emîriniz hutbe okumadı.” Ona denildi: “Cuma kılmadın mı?” Dedi: “Bizi bu **الرَّزَغُ** engelledi.” Ebû Ubeyd dedi. Ebû Amr ve başkaları dedi: **الرَّزَغُ** çamur ve rutubettir. Denir: **أرْزغت** gök ve **أرْزغ** yağmur: onda yeri ıslatacak şey bulunduğu zaman.
Tarafe, bir adamı överken dedi:
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل

İşte bu **الرَّزَغُ**dur. **الرَّدَغَةُ** ise **بالهاء** iledir; o, su ve çamur ve balçıktır; çoğulu **رِداغ**.

**زغر** : Lihyânî dedi: **زخرَتْ** Dicle ve **زَغَرتْ**: yani kabardı. Ve her şeyin **زَغْرُ**’ü: onun çokluğu ve onda aşırılıktır.
Ebû Sahr dedi:
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ

Ve **زُغَرُ**: Şam’ın sınırlarında bir köydür; Ebû Duvâd’ın kastettiği de odur:
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص

Ebû Mansûr dedi: Bu köyde suyu bol bir pınar vardır; ona **عَينُ زُغر** denir.
Ve denildi: **زُغَرُ**: Lût’un kızının adıdır; bu köye inmiş, ona nisbet edilmiş, onun adıyla adlandırılmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والزاء وما يثلثهما)
  (رزغ)  الراء والزاء والغين أُصَيْلٌ يدلُّ على لَثَقٍ وطينٍ. يقال أرزَغَ المطرُ، إذا بلَّ الأرض، فهو مُرْزِغٌ. وكان* الخليل يقول: الرَّزَغَة أشدُّ من الرَّدَغة. وقال قومٌ بخلاف ذلك. ويقال أرزَغَت الرِّيح: أتَتْ بالنَّدَى. قال طَرَفة:
وأنتَ على الأدنى صَباً غيرُ قَرَّةٍ *** تَذَاءَبَ منها مُرْذِغٌ ومُسِيلُ([1])  وقولهم: أرزَغَ فلانٌ فلاناً، إِذا عابَه، فهو من هذا؛ لأنَّه إذا عابَه فقد لَطَخه. ويقال للمُرْتَطِمِ: رَزِغٌ. ويقال احتَفَر القومُ حتى أَرزَغُوا، أي بَلَغُوا الرَّزَغَ، وهو الطين([2]).
  (رزف)  الراء والزاء والفاء كلمتان تدلُّ إحداهُما على الإسراع، والأخرى على الهُزَال.
  فأمّا الأولى فالإرزاف الإسراع، كذا حدَّثنا به عليُّ بن إِبراهيم، عن ابن عبد العزيز، عن أبي عُبيدٍ عن الشَّيبانيّ. وحدَّثَنا به عن الخليل بالإسناد الذي ذكرناه: أرْزَفَ القومُ:أسرَعُوا، بتقديم الرّاء على الزّاء، والله أعلم. قال الأصمعيّ: رَزَفَت النَّاقةُ: أسرعَت؛ وأرزفْتُها أنا، إِذا أخْبَبْتُها([3]) في السَّير.
  والكلمة الأخرى الرَّزَفُ: الهُزَال، وذكر فيه شعرٌ ما أدري كيف صِحّتُه:
يا أبا النَّضْر تَحَمَّلْ عَجَفِي *** إِنْ لم تَحَمَّلْهُ فقد جَا رَزِفي  (رزق)  الراء والزاء والقاف أُصَيْلٌ واحدٌ يدلُّ على عَطاءٍ لوَقت، ثم يُحمَل عليه غير الموقوت. فالرِّزْق: عَطاء الله جلَّ ثناؤُه. ويقال رَزَقه الله رَزْقاً، والاسم الرِّزْق. [والرِّزْق] بلغة أزْدِشُنوءَة: الشُّكر، من قوله جلّ ثناؤه: ﴿وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ﴾ [الواقعة 82]. وفعلتُ ذلك لمَّا رزَقْتَني، أي لمَّا شكَرْتَني.
  (رزم)  الراء والزاء والميم أصلانِ متقاربان: أحدهما جَمْعُ الشيءِ وضمُّ بعضِه إِلى بعضٍ تِباعاً، والآخر صوتٌ يُتَابَع؛ فلذلك قلنا إنهما متقاربانِ.
  يقول العرب: رزَمْتُ الشيءَ: جمعتُه. ومن ذلك اشتقاق رِزْمَة الثِّياب. والمرازمة في الطَّعام: المُوالاةُ بين حَمْدِ الله عزّ وجلّ عند الأكل. ومنه الحديث "إذا أكَلْتمْ فرَازِمُوا" ورازمت الشيءَ، إذا لازَمْتَه. ويقال رازمَتِ الإبل المرعى، إذا خلَطَتْ بينَ مرعَيَيْنِ. ورازمَ فلانٌ بين الجَراد والتَّمر، إِذا خلَطَهما. ويقال رجلٌ رُزَمٌ، إِذا برَكَ على قِرْنِه. وهو في شعر الهُذَلِيّ([4]):
  *مثل الخَادِرِ الرُّزَمِ([5]) *
  ورزَمت النَّاقةُ، إِذا قامت من الإِعياء، وبها رُزَامٌ. وذلك القياس؛ لأنها تتجمَّع من الإعياء ولا تنبعِث.
  والأصل الآخر: الإرزام: صوتُ الرَّعْد، وحَنِينُ النَّاقةِ في رُغائها. ولا يكون ذلك إلا بمتابعةٍ، فلذلك قُلْنا إنَّ البابَين متقاربان. ويقولون: "لا أفْعَلُ ذلك ما أرزَمَتْ أمُّ حائل". والحائل: الأنثى من ولد النَّاقة. ورَزَمة السِّباع: أصواتُها . والرَّزِيم: زئير الأُسْد. قال:
  * لأُِسُودِهِنَّ على الطَّرِيقِ رَزِيمُ([6]) *
  فأما قولهم "لا خَيْرَ في رَزَمةٍ لاَ دِرَّةَ معها" فإِنهم يريدون حنينَ الناقة. يُضرَب مثلاً لمن يَعِد ولا يَفِي. والرَّزَمة: صوتُ الضُّبُعِ أيضاً. وممّا شَذَّ عن الباب المِرْزَمان: نَجْمان. قال ابنُ الأعرابيّ: أمُّ مِرْزَمٍ: الشَّمال الباردة. قال:
إِذا هُوَ أَمْسَى بالحِلاَءَةِ شاتِياً *** تُقَشِّرُ أعْلى أنْفِهِ أُمُّ مِرْزَمِ([7])  (رزن)  الراء والزاء والنون أصلٌ يدلُّ على تجمُّعٍ وثَبات. يقولون رَزُنَ الشيءُ: ثَقُل. ورجلٌ رزينٌ وامرأةٌ رَزانٌ. والرِّزْنُ: نُقْرةٌ في صخرةٍ يجتمع فيها الماء. قال:
  * أحْقَبَ مِيفَاءٍ على الرُّزُونِ([8]) *
  ويقال الرَِّزْنُ: الأَكمَة، والجمع رزُونٌ.
  (رزأ)  الراء والزاء [والهمزة] أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إِصابة الشيء والذَّهاب به. ما رزَأتُه شيئاً، أي لم أُصِبْ منه خيراً. والرُّزْء: المصيبة، والجمع الأرزاء. قال:
وأرى أرْبَدَ قد فارَقنِي *** ومِنَ الأرزاءِ رُزْءٌ ذُو جَلَلْ([9])  وكريمٌ مُرَزَّا([10]): تصيب الناسُ مِن خَيْره.
  (رزب)  الراء والزاء والباء، إن كان صحيحاً فهو يدلُّ على قِصَر وضِخَمٍ. فالإرْزَبُّ: الرّجُل القَصِير الضَّخْم. والمِرْزَبَةُ معروفةٌ. *ورَكَبٌ إرْزَبٌّ: عظيم. قال:
  * إنّ لَهَا لرَكَباً إرْزَبَّا([11]) *
  (رزح)  الراء والزاء والحاء أصلٌ يدلُّ على ضعْفٍ وفُتور. فيقولون رَزَح، إذا أعيا؛ وهي إِبلٌ مَرازيحُ، ورَزْحَى، ورَزَاحَى([12]). ويقولون إن أصله المِرْزَح، وهو ما تواضَعَ من الأرض واطمأَنَّ.
وذُكر في الباب كلامٌ آخرُ ليس من القياس المذكور، قال الشَّيبانيّ:
  المِرْزِيح: الصّوت. قال:
ذَرْ ذا ولكن تبصَّرْ هَلْ تَرى ظُعُناً *** تُحْدَى، لِسَاقَتِها بالدَّوِّ مِرْزيحُ[13])
--------------------------------------------------------
([1]) كذا. والذي في شعر طرفة 52 واللسان (رزغ):
وأنت على الأدنى شمال عرية *** شآمية تزوي الوجوه بليلوأنت على الأقصى صبا غير قرة *** تذاءب منها مرزغ ومسيل ([2]) في الأصل: "وهو الطين الرزع". والكلمة الأخيرة مقحمة.
([3]) أخبها: جعلها تسير الخبب. وفي الأصل: "خببتها"، تحريف. وفي اللسان: "أحثثتها" وفي مادة (زرف) من اللسان: "أخببتها" كما أثبت.
([4]) هو ساعدة بن جؤية، كما في اللسان (نبخ، رزم). وانظر ديوان الهذليين (1: 202).
([5]) البيت بتمامه كما في المراجع السابقة:
يخشى عليها من الأملاك نابخة *** من النوابخ مثل الخادر الرزم    والخادر: الأسد في خدره. ويروى "الحادر"، أراد به الفيل الغليظ.
([6]) هذه القطعة في اللسان (رزم).
([7]) البيت لصخر الغي الهذلي، يعير أبا المثلم. انظر شرح السكري للهذليين 21 ونسخة الشنقيطي 91 ومعجم البلدان (الحلاءة) واللسان (رزم 132). وقد سبق في (أم 23).
([8]) لحميد الأرقط، كما في اللسان (رزن).
([9]) البيت للبيد في ديوانه 17 طبع 1881.
([10]) في الأصل: "مبرز"، تحريف.
([11]) البيت في اللسان (رزب). وبعده: * كأنه جبهة ذرى حبا *
([12])ويقال أيضاً رزح، كركع، وروازح.
([13]) البيت لزياد الملقطي، كما في اللسان (رزح).
ـ

##### Türkçe

(راء ve **الزاي** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
  (**رزغ**)  **الراء** ve **الزاي** ve **الغين**; yapışkanlık ve çamura delâlet eden bir asıldır. Denir: yağmur **أرزَغَ** etti; yer(i) ıslattığı zaman; o hâlde o **مُرْزِغٌ**dur. Ve Halîl şöyle derdi: **الرَّزَغَة** **الرَّدَغة**’den daha şiddetlidir. Bir kavim bunun aksini söyledi. Ve denir: rüzgâr **أرزَغَت** etti: çiğ ile geldi. Tarafe dedi:
وأنتَ على الأدنى صَباً غيرُ قَرَّةٍ *** تَذَاءَبَ منها مُرْذِغٌ ومُسِيلُ([1])  Ve onların sözü: falan, falanı **أرزَغَ** etti; onu ayıpladığı zaman; o, bundandır; çünkü onu ayıpladığı zaman onu lekelemiş olur. Ve çarpıp vuran kimseye denir: **رَزِغٌ**. Ve denir: kavim kazdı, nihayet **أَرزَغُوا** ettiler; yani **الرَّزَغَ**’a ulaştılar; o da çamurdur([2]).
  (**رزف**)  **الراء** ve **الزاي** ve **الفاء** iki kelimedir; ikisinden biri sürate, diğeri zayıflığa delâlet eder.
  Birincisine gelince: **الإرزاف** sürattir; Ali b. İbrâhîm bize bunu haber verdi; İbn Abdülazîz’den, Ebû Ubeyd’den, Şeybânî’den. Ve bize onu Halîl’den, zikrettiğimiz isnad ile haber verdi: kavim **أرْزَفَ** etti: sürat ettiler; **الراء**’ın **الزاي**’dan önce getirilmesiyle; Allah daha iyi bilir. Asmaî dedi: deve **رَزَفَت** etti: sürat etti; ben de onu **أرزفْتُها** ettim; yürüyüşte onu **أخْبَبْتُها**([3]) ettiğim zaman.
  Diğer kelime: **الرَّزَفُ**: zayıflıktır; onda bir şiir zikredildi; sıhhatini nasıl bildim, bilmiyorum:
يا أبا النَّضْر تَحَمَّلْ عَجَفِي *** إِنْ لم تَحَمَّلْهُ فقد جَا رَزِفي  (**رزق**)  **الراء** ve **الزاي** ve **القاف**; vakte bağlı bir bağışa delâlet eden tek bir asıldır; sonra vakte bağlı olmayan ona hamledilir. Şu hâlde **الرِّزْق**: Allah’ın—yüce övgüsü—bağışıdır. Ve denir: Allah ona **رَزَقه** etti, **رَزْقاً**; isim **الرِّزْق**tur. [Ve **الرِّزْق**] Ezd-i Şenûe lügatinde: şükürdür; O’nun—yüce övgüsü—şu sözü(nden): ﴿وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ﴾ [Vâkıa 82]. Ve ben bunu, sen bana **رزَقْتَني** ettiğin zaman yaptım; yani sen bana şükrettiğin zaman.
  (**رزم**)  **الراء** ve **الزاي** ve **الميم** iki asıldır, birbirine yakın: birisi şeyin toplanması ve onun bir kısmının bir kısmına peş peşe eklenip birleştirilmesi; diğeri peş peşe gelen bir sestir; bu sebeple ikisinin birbirine yakın olduğunu söyledik.
  Araplar der: şeyi **رزَمْتُ** ettim: onu topladım. Bundan, elbiselerin **رِزْمَة**’sinin اشتقاق’ı. Ve yemekte **المرازمة**: yemede Allah عزّ وجلّ’i hamdetme arasında peş peşe olma. Ondan hadis: “**إذا أكَلْتمْ فرَازِمُوا**”. Ve şeyi **رازمت** ettim; ona **لازَمْتَه** ettiğin zaman. Ve denir: develer otlağı **رازمَتِ** etti; iki otlak arasında karıştırdığı zaman. Ve falan, çekirge ile hurma arasında **رازمَ** etti; ikisini karıştırdığı zaman. Ve denir: adam **رُزَمٌ**dur; boynuzu üzerine çöktüğü zaman. Ve o, Hüzeli’nin şiirindedir([4]):
  *مثل الخَادِرِ الرُّزَمِ([5]) *
  Ve deve **رزَمت** etti; yorgunluktan kalktığı zaman; onda **رُزَامٌ** vardır. Bu kıyastır; çünkü o, yorgunluktan toplanır ve atılıp kalkışmaz.
  Diğer asıl: **الإرزام**: gök gürültüsünün sesi ve devenin böğürmesinde inlemesidir. Bu, ancak peş peşe gelme ile olur; bu sebeple iki bâbın birbirine yakın olduğunu söyledik. Ve derler: “Ümmü Hâil **أرزَمَتْ** ettikçe bunu yapmam.” **الحائل**: devenin yavrusundan dişidir. Ve yırtıcıların **رَزَمة**’si: sesleridir. Ve **الرَّزِيم**: aslanın kükremesidir. Dedi:
  * لأُِسُودِهِنَّ على الطَّرِيقِ رَزِيمُ([6]) *
  “**لا خَيْرَ في رَزَمةٍ لاَ دِرَّةَ معها**” sözlerine gelince: onlar devenin inlemesini isterler. Söz verip yerine getirmeyen kimse için mesel olarak vurulur. Ve **الرَّزَمة**: sırtlanın sesi de(dir). Bâbdan şâz olanlardan: **المِرْزَمان**: iki yıldızdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أمُّ مِرْزَمٍ**: soğuk kuzey rüzgârıdır. Dedi:
إِذا هُوَ أَمْسَى بالحِلاَءَةِ شاتِياً *** تُقَشِّرُ أعْلى أنْفِهِ أُمُّ مِرْزَمِ([7])  (**رزن**)  **الراء** ve **الزاي** ve **النون**; toplanmaya ve sebat etmeye delâlet eden bir asıldır. Derler: şey **رَزُنَ** etti: ağırlaştı. Ve adam **رزينٌ** ve kadın **رَزانٌ**. Ve **الرِّزْنُ**: bir kayada, suyun toplandığı bir çukurdur. Dedi:
  * أحْقَبَ مِيفَاءٍ على الرُّزُونِ([8]) *
  Ve denir: **الرَِّزْنُ**: tepeciktir; cem‘i **رزُونٌ**dur.
  (**رزأ**)  **الراء** ve **الزاي** [ve **والهمزة**] tek bir asıldır; şeye isabet etmeye ve onunla gitmeye delâlet eder. Ondan hiçbir şeyi **رزَأتُه** etmedim; yani ondan bir hayra isabet etmedim. Ve **الرُّزْء**: musibettir; cem‘i **الأرزاء**. Dedi:
وأرى أرْبَدَ قد فارَقنِي *** ومِنَ الأرزاءِ رُزْءٌ ذُو جَلَلْ([9])  Ve **مُرَزَّا**([10]) kerim: insanlar onun hayrından isabet eder.
  (**رزب**)  **الراء** ve **الزاي** ve **الباء**; eğer sahih ise, kısalığa ve iriliğe delâlet eder. Şu hâlde **الإرْزَبُّ**: kısa, iri adamdır. Ve **المِرْزَبَةُ** mâlûmdur. Ve **رَكَبٌ إرْزَبٌّ**: büyük(tür). Dedi:
  * إنّ لَهَا لرَكَباً إرْزَبَّا([11]) *
  (**رزح**)  **الراء** ve **الزاي** ve **الحاء**; zayıflığa ve gevşekliğe delâlet eden bir asıldır. Derler: **رَزَح**; yorulduğu zaman; ve onlar **إِبلٌ مَرازيحُ**dur, ve **رَزْحَى** ve **رَزَاحَى**([12]). Ve derler ki aslı **المِرْزَح**’tır; o, yerden alçalan ve çökük olan şeydir.
Ve bâbda, zikredilen kıyastan olmayan başka bir söz zikredildi; Şeybânî dedi:
  **المِرْزِيح**: sestir. Dedi:
ذَرْ ذا ولكن تبصَّرْ هَلْ تَرى ظُعُناً *** تُحْدَى، لِسَاقَتِها بالدَّوِّ مِرْزيحُ[13])
--------------------------------------------------------
([1]) Böyle. Tarafe’nin şiirinde 52 ve Lisân’da (**رزغ**):
وأنت على الأدنى شمال عرية *** شآمية تزوي الوجوه بليلوأنت على الأقصى صبا غير قرة *** تذاءب منها مرزغ ومسيل ([2]) Asılda: “وهو الطين الرزع”. Son kelime sokulmadır.
([3]) **أخبها**: onu **الخبب** yürüyüşüyle yürütmek. Asılda: “خببتها”, tahrif. Lisân’da: “أحثثتها” ve Lisân’ın (**زرف**) maddesinde: “أخببتها” sabit kılındığı gibi.
([4]) O, Sa‘ide b. Cüveyye’dir; Lisân’da (**نبخ**، **رزم**) olduğu gibi. Ve Hüzeli’lerin divanına bak (1: 202).
([5]) Beyit, önceki kaynaklarda tamamıyla:
يخشى عليها من الأملاك نابخة *** من النوابخ مثل الخادر الرزم    **الخادر**: ininde aslan. “الحادر” diye rivayet edilir; onunla kalın fili kastetti.
([6]) Bu parça Lisân’da (**رزم**).
([7]) Beyit, Sahr el-Gayy el-Hüzelî’nindir; Ebü’l-Müthlem’i ayıplar. Hüzeli’lere Sükkerî şerhine bak 21 ve Şınkîtî nüshası 91 ve Mu‘cemü’l-Büldân (**الحلاءة**) ve Lisân (**رزم** 132). Daha önce (**أم** 23)’te geçti.
([8]) Humeyd el-Arkat’ındır; Lisân’da (**رزن**) olduğu gibi.
([9]) Beyit, Lebîd’indir; divanında 17, 1881 baskı.
([10]) Asılda: “مبرز”, tahrif.
([11]) Beyit Lisân’da (**رزب**). Ondan sonra: * كأنه جبهة ذرى حبا *
([12]) Ve ayrıca **رزح** denir; **كركع** gibi; ve **روازح**.
([13]) Beyit, Ziyâd el-Mulkatî’nindir; Lisân’da (**رزح**) olduğu gibi.
ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّزْغُ: الماءُ القليل في المَسايِلِ والثِّمادِ والحِساءِ ونحوها، والرَّزَغةُ أَقل من الرَّدَغةِ، وفي التهذيب:
أَشدَّ من الردغة. والرَّزَغةُ، بالفتح: الطين الرقيق والوحَلُ. وفي حديث عبد الرحمن بن سمرة أَنه قال في يوم جمعة: ما خطَبَ أَميرُكم اليومَ؟ فقيل: أَما جَمَّعْتَ؟ فقال: مَنَعَنا هذا الرَّزَغُ؛ أَبو عمرو وغيره: الرَّزَغُ الطين والرُّطوبةُ، وقيل: هو الماء والوحَلُ، وأَرْزَغَتِ السماء، في مُرْزِغةٌ. وفي الحديث الآخر: خَطَبَنَا في يومٍ ذي رَزَغٍ، وروي الحديثان بالدال، وقد تقدم. وفي حديث خُفافِ بن نُدْبةَ: إن تُرْزِغِ الأَمْطارُ غيثاً. والرَّزِغُ والرَّازِغُ: المُرْتَطِمُ فيها. وأَرْزَغَت السماء وأَرزغَ المطرُ: كان منه ما يَبُلُّ الأَرضَ، وقيل: أَرْزَغَ المطرُ الأَرضَ إِذا بلَّها وبالَغ ولم يَسِلْ؛ قال طرفةُ يهجو، وفي التهذيب يمدح رجلاً:
وأَنْتَ، على الأَدْنى ، شَمالٌ عَرِيَّةٌ
شَآمِيةٌ تَزْوي الوُجُوهَ بَلِيلُ
وأَنْتَ، على الأَقْصى ، صَباً غيرُ قَرّةٍ
تَذاءَبُ منها مُرْزِغٌ ومُسِيلُ
يقول: أَنت للبُعداء كالصَّبا تَسوقُ السّحابَ من كل وجه فيكون منها مطر مُرْزِغ ومطر مُسِيل، وهو الذي يُسِيلُ الأَوْدِيةَ والتِّلاعَ، فمن رواه تذاءبَ بالفتح جعله للمُرْزِغِ، ومن رفع جعله للصَّبا، ثم قال منها مُرزغ ومنها مُسيل.
وأَوزَغَ الرجلَ: لطَّخه بعَيْب وأَوْزَغَ فيه إرْزاغاً وأَغْمَز فيه إغمازاً: اسْتَضْعَفه واحْتَقَره وعابَه؛ قال رؤبة:
إذا المَنايا انْتَبْنَه لم يَصْدُغِ،
ثُمَّتَ أَعْطَى الذُّلَّ كَفَّ المُرْزِغِ،
فالحَرْبُ شَهْباءُ الكِباشِ الصُّلَّغِ
وهذا الرجز أَورده الجوهريّ: وأَعْطى الذِّلَّة؛ قال ابن بري: صوابه ثمت أَعطى الذلّ. ويقال: احْتَفَرَ القومُ حتى أَرْزَغوا أَي بلغوا الطينَ الرطْبَ.

##### Türkçe

**الرَّزْغُ**: oluklarda, **الثِّمادِ**’da ve **الحِساءِ**’da ve benzerlerinde az su; **الرَّزَغةُ** **الرَّدَغةِ**’den daha azdır. **التهذيب**’de: **الرَّدَغةِ**’den daha şiddetli. **الرَّزَغةُ** (fetha ile): ince çamur ve balçık. **عبد الرحمن بن سمرة** hadîsinde, onun bir cuma gününde şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Bugün emîriniz ne hutbe okudu?” Denildi ki: “Cuma kılmadın mı?” Dedi ki: “Bizi şu **الرَّزَغُ** alıkoydu.” **أَبو عمرو** ve başkası: **الرَّزَغُ** çamur ve rutubettir; ve denildi ki: o su ve balçıktır. **أَرْزَغَتِ** gök; yani **مُرْزِغةٌ**. Diğer hadîste: “Bize **رَزَغٍ** sahibi bir günde hutbe okudu.” İki hadîs **الدال** ile rivayet edilmiştir; ve daha önce geçti. **خُفافِ بن نُدْبةَ** hadîsinde: “Eğer yağmurlar bir yağmur (gibi) **تُرْزِغِ** ederse.” **الرَّزِغُ** ve **الرَّازِغُ**: onun içinde (ona) çarpıp dalan. **أَرْزَغَت** gök ve **أَرزغَ** yağmur: ondan yerin ıslanacağı kadar olan (vardı); ve denildi ki: **أَرْزَغَ** yağmur yeri, onu ıslattığı ve (ıslatmada) mübalağa ettiği, fakat akmadığı zaman. **طرفةُ** hicvederek dedi; **التهذيب**’de bir adamı över:

وأَنْتَ، على الأَدْنى ، شَمالٌ عَرِيَّةٌ
شَآمِيةٌ تَزْوي الوُجُوهَ بَلِيلُ
وأَنْتَ، على الأَقْصى ، صَباً غيرُ قَرّةٍ
تَذاءَبُ منها مُرْزِغٌ ومُسِيلُ

Der ki: Sen uzak olanlar için, her yönden bulutu sevk eden **الصَّبا** gibisin; ondan **مُرْزِغ** yağmur ve **مُسِيل** yağmur olur; o, vadileri ve dere yataklarını akıtan şeydir. Kim **تذاءبَ**’ı fetha ile rivayet ederse onu **المُرْزِغِ** için kılmıştır; kim ref‘ ile (rivayet ederse) onu **الصَّبا** için kılmıştır; sonra “ondan **مُرزغ** ve ondan **مُسيل**” dedi.

**أَوزَغَ** adamı: onu ayıpla lekeledi; ve onda **إرْزاغاً** ile **أَوْزَغَ** etti ve **إغمازاً** ile onda **أَغْمَز** etti: onu zayıf saydı, onu hor gördü ve onu ayıpladı; **رؤبة** dedi:

إذا المَنايا انْتَبْنَه لم يَصْدُغِ،
ثُمَّتَ أَعْطَى الذُّلَّ كَفَّ المُرْزِغِ،
فالحَرْبُ شَهْباءُ الكِباشِ الصُّلَّغِ

Bu recezi **الجوهريّ** şöyle getirdi: “**وأَعْطى الذِّلَّة**”; **ابن بري** dedi ki: doğrusu “**ثمت أَعطى الذلّ**”dür. Ve denilir: Kavim kazdı da nihayet **أَرْزَغوا** ettiler; yani rutubetli çamura ulaştılar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرزغة، محركة: الطين الرقيق، والوحل الكثير ج: رزغ، ورزاغ كخدم، وجبال.
 وفي المحكم: الرزغة: أقل من الردغة، وفي التهذيب: أشد من الردغة.
 والرزغ، ككتف: المرتطم فيه أي: في الوحل، وفي اللسان: فيها، وأرزغ المطر الأرض: إذا بلها وبالغ ولم تسل أي الأرض، وفي الأصول الصحيحة ولم يسل، أي المطر، قال طرفة يهجو كما في الصحاح وفي التهذيب: يمدح رجلا، وفي العباب: يهجو عبد عمرو بن بشر بن عمرو بن مرثد:
  وأنت الأدنـى شـمـال عـرية                      شآمية تزوي الـوجـوه بـلـيل
  وأنت على الأقصى صبا غير قرة                      تذاءب منها مـرزغ ومـسـيل يقول: أنت للبعداء كالصبا، تسوق السحاب من كل وجه، فيكون منها مطر مرزغ، ومنها مطر مسيل، وهو الذي يسيل الأودية والتلاع.
 وأرزغ: الماء: قل عن ابن عباد.
 وقال أبو زيد: أرزغ في فلان: إذا أكثر من أذاه وهو ساكت، وقيل: أرزغ فيه: إذا احتقره.
 وقال ابن عباد: أرزغه: إذا عابه وطعن فيه، وفي اللسان: أرزغه: إذا لطخه بعيب.
 أو أرزغ في فلان: إذا طمع فيه، نقله ابن عباد أيضا.
 أو أرزغ فيه إرزاغا، وأغمز فيه إغمازا: استضعفه واحتقره، وأنشد الجوهري لرؤبة:
  وأعطي الذلة كف المرزغ قال ابن بري: صوابه:
  ثمت أعطى الذل كف المرزغ وقال الصاغاني: الرواية: شيئا وأعطى الذل وأوله:
  إذا البلايا انتبنه لم يصدغ شيئا إلى آخره، وآخره:
  فالحرب شهباء الكباش الصلغ كاسترزغه، وهذه عن ابن عباد.
 وأرزغت الأرض: كثر رزاغها، أي: وحلها ورطوبتها.

  وأرزغ المحتفر: حفر حتى بلغ الطين الرطب، يقال: احتفر القوم حتى أرزغوا.
 وأرزغت الريح: جاءت بندى، نقله ابن فارس.
 والمرازغة: المرازغة، والمحاولة، يقال ذلك للذئب وغيره، نقله ابن عباد.
 ومما يستدرك عليه: الرزغ، بالفتح: الماء القليل في الثماد والحساء ونحوها.
 وأرزغت السماء، فهي مرزغة: أتت بما يبل الأرض.
 والرزغ محركة: الرطوبة.

##### Türkçe

**الرزغة**، harekeli: ince çamur; ve çok çamur (balçık). Çoğulu: **رزغ** ve **رزاغ** ( **خدم** ve **جبال** gibi).
Ve **المحكم**’de: **الرزغة**: **الردغة**’den daha azdır; **التهذيب**’de: **الردغة**’den daha şiddetlidir.
Ve **الرزغ**, **كتف** gibi: içine batılan şey, yani: çamurda; **اللسان**’da: onda (dişil). Ve **أرزغ** yağmur yeri: onu ıslattığı ve aşırıya gittiği, fakat (yani) yer akmadığı zaman; **الأصول الصحيحة**’da: “ve akmadı”, yani yağmur (akmadı). **طرفة** şöyle dedi; **الصحاح**’ta ve **التهذيب**’de: bir adamı övüyor; **العباب**’da: **عبد عمرو بن بشر بن عمرو بن مرثد**’i hicvediyor:
  Ve sen, en aşağı, çıplak bir kuzey rüzgârısın,                      Şam’a ait; yüzleri geceyle çevirir
  Ve sen, en uçta, serin olmayan bir sabasın,                      Ondan **مرزغ** ve **مسيل** (yağmur) dökülür
Der ki: Sen, uzak olanlar için sabâ gibisin; bulutu her yönden sevk edersin; ondan **مرزغ** bir yağmur olur, ondan da **مسيل** bir yağmur olur; o, vadileri ve dere yataklarını akıtan şeydir.
Ve **أرزغ**: su: azaldı; İbn عباد’dan.
Ve Ebû Zeyd dedi: **أرزغ** falanda: ona eziyetini çoğalttığı zaman, hâlbuki o suskundur; ve denildi: **أرزغ** onda: onu küçümsediği zaman.
Ve İbn عباد dedi: **أرزغه**: onu ayıpladığı ve onda ta’n ettiği zaman; **اللسان**’da: **أرزغه**: onu bir ayıpla lekelediği zaman.
Veya **أرزغ** falanda: onda tama’ ettiği zaman; bunu da İbn عباد nakletti.
Veya **أرزغ** onda **إرزاغا** ve **أغمز** onda **إغمازا**: onu zayıf gördü ve küçümsedi. Ve Cevherî, Rü’be’den şu beyti rivayet etti:
  Ve **المرزغ**’un avucu (gibi) zilleti veririm
İbn Berrî dedi: doğrusu:
  Sonra **المرزغ**’un avucu zilleti verdi
Ve Sâğânî dedi: rivayet: “bir şey” ve “zilleti verdi”; ve başı:
  Belâlar onu yokladığında, bir şey söylemez … sonuna kadar
Ve sonu:
  Savaş, boynuzsuz koçların külrengi (savaşı)dır; **كاسترزغه**. Ve bu, İbn عباد’dandır.
Ve **أرزغت** yer: **رزاغ**’ı çoğaldı; yani: çamuru ve rutubeti.

Ve **أرزغ** kazıcı: kazdı da ıslak çamura ulaştı; denir: kavim kazdı da **أرزغوا** oldular.
Ve **أرزغت** rüzgâr: çiğ ile geldi; bunu İbn Fâris nakletti.
Ve **المرازغة**: **المرازغة**; ve deneme/çabalama; bu, kurt ve başkası için söylenir; bunu İbn عباد nakletti.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الرزغ** (fetha ile): **الثماد**’da ve **الحساء**’da ve benzerlerinde az su.
Ve **أرزغت** gök; o hâlde o **مرزغة**’dir: yeri ıslatacak şey getirdi.
Ve **الرزغ** harekeli: rutubet.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَازَغْتُهُ
3 رَازَغْتُهُ ذ , (JK,) inf. n. مُرَازَغَةٌ, (JK, K,) I practised deceit, delusion, guile, or artifice, with him, or towards him; syn. رَاوَغْتُهُ; (JK, K; *) and sought, or endeavoured, to induce him; syn. حَاوَلْتُهُ: said [in speaking] of a wolf &c. (JK, TA. *)

ارزغت الأَرْضُ
4 ارزغت الأَرْضُ ذ The land, or ground, was, or became, very slimy or miry; or had much slime, or mire, and moisture. (K, * TA. [See also 4 in art. ردغ.]) ― -b2- ارزغ said of a digger, He reached the moist earth or clay. (S, K.) ― -b3- ارزغت السَّمَآءُ The sky gave water such as moistened the earth or ground: (TA:) like اردغت. (TA in art. ردغ.) And ارزغت الرِيحُ The wind brought نَدًي [i. e. moisture, or rain, &c.]. (IF, K.) And ارزغ المَطَرُ الأَرْضُ The rain moistened the earth, or ground, (S, K,) and exceeded the ordinary degree, (S,) but did not flow. (S, K.) ― -b4- ارزغ المَآءُ The water was, or became, little in quantity. (JK, Ibn-'Abbلd, K.)

رَزْغٌ
رَزْغٌ ذ A small quantity of water in what are termed ثِمَاد [q. v.] and حِسَآء [pl. of حِسْيٌ q. v.] and the like. (TA.) ― -b2- See also رَزَغَةٌ.

رَزَغٌ
رَزَغٌ ذ : see رَزَغَةٌ. ― -b2- Also Moisture. (TA.)

رَزِغٌ
رَزِغٌ ذ Sticking fast in slime or mire: (JK, T, S, * K:) or so ↓ مُرْزِغٌ and ↓ مُرْزَغٌ. (IB.)

رَزَغَةٌ
رَزَغَةٌ ذ (S, K) and رَزْغَةٌ (Lth, Mgh) Thin mud; (TA;) [i. e.] slime, or mire: (S, K:) or much slime or mire: or, accord. to the M, it is less than what is termed رَدْغَةٌ [or رَدَغَةٌ, q. v.]: (TA:) but accord. to Lth (Mgh) and to the T, (TA,) stiffer than what is termed ردغة: (Mgh, TA:) or slime, or mire, little in quantity: (Ham p. 632:) pl. رِزَاغٌ and [coll. gen. n.] ↓ رَزَغٌ (K) [and ↓ رَزْغٌ]: or رَزَغٌ and رَزْغٌ signify slime, or mire: (Mgh:) and ↓ رِزَاغٌ is also expl. [as a sing., like رِدَاغٌ,] as having this last meaning; and as meaning also moisture of the earth. (TA.)

رِزَاغٌ
رِزَاغٌ ذ : see what next precedes.

مَرْزَغٌ
مَرْزَغٌ ذ Rain producing much slime or mire; opposed to مَسِيلٌ, “ causing much flowing. ” (Ham p. 632.)

مُرْزَغٌ
مُرْزَغٌ ذ : see رَزِغٌ.

مُرْزِغٌ
مُرْزِغٌ ذ Rain that moistens the earth, or ground, exceeding the ordinary degree, but not flowing; opposed to مُسِيلٌ, “ that causes the valleys and water-courses (تِلَاع) to flow. ” (S, and Ham * p. 632.) ― -b2- See also رَزِغٌ.

##### Türkçe

**رَازَغْتُهُ**
3 **رَازَغْتُهُ** ذ , (JK,) mastar ismi **مُرَازَغَةٌ**, (JK, K,) onunla, yahut ona karşı, aldatma, yanıltma, hile, yahut düzen kullandım; eşanlamlısı **رَاوَغْتُهُ**; (JK, K; *) ve onu (bir şeye) sevk etmeyi istedim yahut buna çabaladım; eşanlamlısı **حَاوَلْتُهُ**: kurt vb. hakkında [söylenir]. (JK, TA. *)

**ارزغت الأَرْضُ**
4 **ارزغت الأَرْضُ** ذ Yer yahut toprak, çok çamurlu/balçıklı oldu yahut hâline geldi; yahut çok balçık/çamur ve rutubet taşıdı. (K, * TA. [Ayrıca **ردغ** maddesinde 4’e de bak.]) ― -b2- **ارزغ** kazıcı hakkında söylenir: nemli toprağa yahut kile ulaştı. (S, K.) ― -b3- **ارزغت السَّمَآءُ** Gök, yeri yahut toprağı nemlendiren türden su verdi: (TA:) **اردغت** gibi. (TA, **ردغ** maddesinde.) Ve **ارزغت الرِيحُ** Rüzgâr **نَدًي** [yani rutubet, yahut yağmur, vb.] getirdi. (IF, K.) Ve **ارزغ المَطَرُ الأَرْضُ** Yağmur yeri yahut toprağı nemlendirdi, (S, K,) ve olağan dereceyi aştı, (S,) fakat akmadı. (S, K.) ― -b4- **ارزغ المَآءُ** Su miktarca az oldu yahut hâline geldi. (JK, Ibn-'Abbلd, K.)

**رَزْغٌ**
**رَزْغٌ** ذ **ثِمَاد** denilen şeylerde [bkz.] ve **حِسَآء**’da [**حِسْيٌ**’nin çoğulu; bkz.] ve benzerlerinde az miktar su. (TA.) ― -b2- Ayrıca **رَزَغَةٌ**’ye de bak.

**رَزَغٌ**
**رَزَغٌ** ذ : **رَزَغَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca rutubet. (TA.)

**رَزِغٌ**
**رَزِغٌ** ذ Balçığa/çamura sıkıca yapışıp kalmış: (JK, T, S, * K:) yahut böylesi ↓ **مُرْزِغٌ** ve ↓ **مُرْزَغٌ**. (IB.)

**رَزَغَةٌ**
**رَزَغَةٌ** ذ (S, K) ve **رَزْغَةٌ** (Lth, Mgh) İnce çamur; (TA;) [yani] balçık, yahut çamur: (S, K:) yahut çok balçık yahut çamur: yahut M’ye göre, **رَدْغَةٌ** [yahut **رَدَغَةٌ**, bkz.] denilenden daha azdır: (TA:) fakat Lth’ye göre (Mgh) ve T’ye göre, (TA,) **ردغة** denilenden daha katıdır: (Mgh, TA:) yahut miktarca az balçık yahut çamur: (Ham p. 632:) çoğulu **رِزَاغٌ** ve [cins isim] ↓ **رَزَغٌ** (K) [ve ↓ **رَزْغٌ**]: yahut **رَزَغٌ** ve **رَزْغٌ** balçık yahut çamur demektir: (Mgh:) ve ↓ **رِزَاغٌ** da, [**رِدَاغٌ** gibi tekil olarak,] bu son anlamı taşıyan diye açıklanır; ve ayrıca yerin rutubeti anlamında diye de. (TA.)

**رِزَاغٌ**
**رِزَاغٌ** ذ : bir önce gelen şeye bak.

**مَرْزَغٌ**
**مَرْزَغٌ** ذ Çok balçık yahut çamur meydana getiren yağmur; **مَسِيلٌ**’in zıddı, “çok akışa sebep olan.” (Ham p. 632.)

**مُرْزَغٌ**
**مُرْزَغٌ** ذ : **رَزِغٌ**’e bak.

**مُرْزِغٌ**
**مُرْزِغٌ** ذ Yeri yahut toprağı nemlendiren, olağan dereceyi aşan, fakat akmayan yağmur; **مُسِيلٌ**’in zıddı, “vadileri ve su yollarını (**تِلَاع**) akıtan.” (S, and Ham * p. 632.) ― -b2- Ayrıca **رَزِغٌ**’e de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%BA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَزَغَ
رَزَغَ رَاْزَغَ III ,
a.  Tried to deceive, used artifice, guile.

أَرْزَغَ
أَرْزَغَ IV ,
a.  Was slippery, slimy.

رَزْغ
رَزْغ 1 ,
a.  Muddy water.

رَزَغَة
رَزَغَة 4t , ( pl. رَزَغ 4 ,  رِزَاْغ 23 ),
a.  Mud, slime.

##### Türkçe

رَزَغَ
**رَزَغَ** **رَاْزَغَ** III ,
a. Aldatmaya teşebbüs etti, hile, düzen, desise kullandı.

أَرْزَغَ
**أَرْزَغَ** IV ,
a. Kaygan idi, sümüksü idi.

رَزْغ
**رَزْغ** 1 ,
a. Bulanık su.

رَزَغَة
**رَزَغَة** 4t , ( çoğ. **رَزَغ** 4 , **رِزَاْغ** 23 ),
a. Çamur, balçık.
