# رزق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B2%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رزق

الرازقُ والرّزَّاقُ: في صفة الله تعالى لأَنه يَرزُُق الخلق أَجمعين، وهو الذي خلق الأَرْزاق وأَعطى الخلائق أَرزاقها وأَوصَلها إليهم، وفَعّال من أَبنية المُبالغة. والرِّزْقُ: معروف. والأَرزاقُ نوعانِ: ظاهرة للأَبدان كالأَقْوات، وباطنة للقلوب والنُّفوس كالمَعارِف والعلوم؛ قال الله تعالى: وما من دابّة في الأَرض إِلا على الله رزقها. وأَرزاقُ بني آدم مكتوبة مُقدَّرة لهم، وهي واصلة إِليهم. قال الله تعالى: ما أُرِيد منهم من رِزق وما أُريد أَن يُطعمون؛ يقول: بل أَنا رازقهم ما خلقتهم إِلا ليَعبدون. وقال تعالى: إِن الله هو الرزَّاق ذو القُوَّةِ المَتِينُ. يقال: رَزَقَ الخلقَ رَزْقاً ورِزْقاً، فالرَّزق بفتح الراء، هو المصدر الحقيقي، والرِّزْقُ الاسم؛ ويجوز أَن يوضع موضع المصدر. ورزَقه الله يرزُقه رِزقاً حسناً: نعَشَه. والرَّزْقُ، على لفظ المصدر: ما رَزقه إِيّاه، والجمع أَرزاق. وقوله تعالى: ويعبدون من دون الله ما لا يملك لهم رِزقاً من السماوات والأَرض شيئاً؛ قيل: رزقاً ههنا مصدر فقوله شيئاً على هذا منصوب برزقاً، وقيل: بل هو اسم فشيئاً على هذا بدل من قوله رزقاً. وفي حديث ابن مسعود: عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن الله تعالى يَبعث المَلَك إلى كل مَن اشتملت عليه رَحِم أُمه فيقول له: اكتب رِزْقَه وأَجلَه وعملَه وشقي أَو سعيد، فيُختم له على ذلك. وقوله تعالى: وجد عندها رِزقاً؛ قيل: هو عنب في غير حينه. وقوله تعالى: وأَعْتدْنا لها رِزقاً كريماً؛ قال الزجاج: روي أَنه رِزق الجنة؛ قال أَبو الحسن: وأَرى كرامته بَقاءه وسَلامته مما يَلحَق أَرزاقَ الدنيا. وقوله تعالى؛ والنخلَ باسِقاتٍ لها طَلْعٌ نضِيد رزقاً للعباد؛ انتصاب رِزقاً على وجهين: أَحدهما على معنى رَزقْناهم رزقاً لأَن إِنْباتَه هذه الأَشياء رِزق، ويجوز أَن يكون مفعولاً له؛ المعنى فأَنبتنا هذه الأَشياء للرِّزْق.
وارْتَزقَه واسْتَرْزقَه: طلب منه الرِّزق. ورجل مَرْزُوق أَي مجْدود؛ وقول لبيد:
رُزِقَتْ مَرابِيعَ النُّجومِ وصابَها
وَدْقُ الرّواعِدِ: جَوْدُها فَرِهامُها
جعل الرِّزْق مطراً لأَن الرِّزْق عنه يكون. والرِّزْقُ: ما يُنْتَفعُ به، والجمع الأَرْزاق. والرَّزق: العَطاء وهو مصدر قولك رَزَقه الله؛ قال ابن بري: شاهده قول عُوَيْفِ القَوافي في عمر بن عبد العزيز: سُمِّيتَ بالفارُوقِِ، فافْرُقْ فَرْقَه،
وارْزُقْ عِيالَ المسلمِينَ رَزْقَه
وفيه حذف مضاف تقديره سميت باسم الفارُوق، والاسم هو عُمر، والفارُوقُ هو المسمى، وقد يسمى المطر رزقاً، وذلك قوله تعالى: وما أَنزل الله من السماء من رِزق فأَحيا به الأَرض بعد موتها. وقال تعالى: وفي السماء رِزْقُكم وما تُوعدون؛ قال مجاهد: هو المطر وهذا اتساع في اللغة كما يقال التمر في قَعْر القَلِيب يعني به سَقْيَ النخل. وأَرزاقُ الجند: أَطماعُهم، وقد ارْتَزقُوا. والرَّزقة، بالفتح: المرة الواحدة، والجمع الرَّزَقاتُ، وهي أَطماع الجند. وارْتزقَ الجُندُ: أَخذوا أَرْزاقَهم. وقوله تعالى: وتجعلون رِزْقَكم أَنكم تكذِّبون، أَي شُكْرَ رزقكم مثل قولهم: مُطِرنا بنَوْءِ الثُّريا، وهو كقوله: واسأَل القرية، يعني أهلها. ورَزَقَ الأَميرُ جنده فارْتَزقُوا ارْتِزاقاً، ويقال: رُزِق الجندُ رَزْقة واحدة لا غير، ورُزِقوا رَزْقتين أَي مرتين.
ابن بري: ويقال لتَيْس بني حِمّانَ أَبو مَرْزُوقٍ؛ قال الراجز: أَعْدَدْت للجارِ وللرَّفِيقِ،
والضَّيْفِ والصاحِبِ والصَّدِيقِ
ولِلْعِيالِ الدَّرْدقِ اللُّصُوقِ،
حَمْراء مِنْ نَسْلِ أَبي مَرْزُوقِ
تَمْسَحُ خَدَّ الحالِبِ الرَّفِيقِ،
بِلَبنِ المَسِّ قَلِيلِ الرِّيقِ
ورواه ابن الأعرابي:
حَمْراء من مَعْزِ أَبي مرزوق
والرَّوازِِقُ: الجَوارِحُ من الكلاب والطير، ورَزق الطائرُ فرْخَه يَرْزُقه رَزْقاً كذلك؛ قال الأَعشى:
وكأَنَّما تَبِعَ الصِّوارَ بِشَخْصها
عَجْزاءُ تَرْزُقُ بالسُّلِيِّ عِيالَها
والرَّازِقِيّةُ والرّازِقِيُّ: ثِياب كتَّانٍ بيض، وقيل: كل ثوب رقيق رازِقيٌّ، وقيل: الرازِقيُّ الكتَّان نفسه؛ قال لبيد يصف ظُروف الخمر: لها غَلَلٌ من رازِقِيٍّ وكُرْسُفٍ
بأَيْمانِ عُجْمٍ، يَنْصُفُون المَقاوِلا
أَي يَخْدمُون الأَقْيال؛ وأَنشد ابن بري لعَوْفِِ بن الخَرِعِ: كأَنَّ الظِّباء بِها والنِّعا
جَ يُكْسَيْنَ، من رازِقِيٍّ، شِعارا
وفي حديث الجَوْنِيّةِ التي أَراد النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن يتزوَّجها قال: اكْسُها رازِقِيَّيْنِ، وفي رواية: رازقيّتَين؛ هي ثياب كتان بيض. والرَّازِقِيّ: الضَّعيفُ من كل شيءٍ، والرازقيُّ: ضرب من عنب الطائف أَبيض طويل الحبّ. التهذيب: العِنب الرازِقِيُّ هو المُلاحِيُّ. ورُزَيْقٌ: اسم.

### Türkçe

**الرازقُ** ve **الرّزَّاقُ**: Allah Teâlâ’nın sıfatında; çünkü O, mahlûkatın hepsine rızık verir; ve O, rızıkları yaratan, yaratılmışlara rızıklarını veren ve onları kendilerine ulaştırandır; ve **فَعّال** mübalağa kalıplarındandır. **الرِّزْقُ**: bilinen (şey)dir. **الأَرزاقُ** iki türdür: bedenler için zahir olan, **الأَقْوات** gibi; kalpler ve nefisler için bâtın olan, **المَعارِف** ve **العلوم** gibi; Allah Teâlâ dedi ki: “Yerde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah’ın üzerine olmasın.” Âdemoğullarının rızıkları onlar için yazılmış, takdir edilmiş olup, kendilerine ulaşandır. Allah Teâlâ dedi ki: “Onlardan bir rızık istemiyorum ve onların beni doyurmalarını istemiyorum”; der ki: bilakis ben onları rızıklandıranım; onları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım. Ve Teâlâ dedi ki: “Şüphesiz Allah, O **الرزَّاق**tır; kuvvet sahibi, metin olandır.” Denir ki: **رَزَقَ** mahlûkatı **رَزْقاً** ve **رِزْقاً**; işte **الرَّزق** (ر’nin fethasıyla) hakiki masdardır; **الرِّزْقُ** ise isimdir; ve masdarın yerine konulması caizdir. Allah onu **رِزقاً حسناً** ile rızıklandırdı: onu diriltti/ayağa kaldırdı. **الرَّزْقُ** masdar lafzı üzere: ona onu rızıklandırdığı şeydir; çoğulu **أَرزاق**tır. Teâlâ’nın sözü: “Allah’tan başka, göklerden ve yerden kendileri için hiçbir rızka malik olmayan şeye ibadet ederler”; denildi ki: buradaki **رزقاً** masdardır; buna göre **شيئاً** sözü **رزقاً** ile mansuptur; ve denildi ki: bilakis o isimdir; buna göre **شيئاً**, **رزقاً** sözünden bedeldir. İbn Mesud hadîsinde: Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem: Allah Teâlâ, annesinin rahminin içine aldığı her kimseye meleği gönderir; ona der ki: onun **رِزْق**ını, ecelini, amelini ve şakî mi saîd mi (olacağını) yaz; sonra ona bunun üzerine mühür vurulur. Teâlâ’nın sözü: “Onun yanında **رِزقاً** buldu”; denildi ki: vakti dışında üzüm idi. Teâlâ’nın sözü: “Ve onun için **رِزقاً كريماً** hazırladık”; Zecâc dedi ki: cennet rızkı olduğu rivayet edildi; Ebü’l-Hasen dedi ki: ve ben onun kerametini, dünya rızıklarına ilişen şeylerden onun bekası ve selameti olarak görüyorum. Teâlâ’nın sözü: “Ve hurma ağaçlarını, yüksekler; onun için yığılmış tomurcuklar; kullar için **رزقاً**”; **رِزقاً**’ın nasbı iki vecih üzeredir: birincisi, “onları bir rızıkla rızıklandırdık” manası üzeredir; çünkü bu şeylerin bitirilmesi rızıktır; ve mef‘ûl leh olması da caizdir; mana: bu şeyleri rızık için bitirdik.

**وارْتَزقَه** ve **واسْتَرْزقَه**: ondan rızık talep etti. **ورجل مَرْزُوق**: yani bahtlı. Lebîd’in sözü:
رُزِقَتْ مَرابِيعَ النُّجومِ وصابَها
وَدْقُ الرّواعِدِ: جَوْدُها فَرِهامُها
Rızkı yağmur kıldı; çünkü rızık ondan olur. **الرِّزْقُ**: kendisiyle faydalanılan şeydir; çoğulu **الأَرْزاق**tır. **الرَّزق**: عطا’dır; ve “Allah ona rızık verdi” sözünün masdarıdır; İbn Berrî dedi ki: şahidi, Ömer b. Abdülazîz hakkında **عُوَيْفِ القَوافي**’nin sözü:
سُمِّيتَ بالفارُوقِِ، فافْرُقْ فَرْقَه،
وارْزُقْ عِيالَ المسلمِينَ رَزْقَه
Bunda muzaf hazfi vardır; takdiri: “**الفارُوق** ismiyle isimlendirildin”; isim **عُمر**’dür; **الفارُوقُ** ise isimlendirilen (lakap)tır. Yağmura da rızık denilmiştir; bu da Teâlâ’nın sözü: “Allah’ın gökten indirdiği **رِزق**tan; onunla yeri ölümünden sonra diriltti.” Ve Teâlâ dedi ki: “Ve gökte sizin **رِزْق**ınız ve vaad olunduğunuz şey vardır”; Mücâhid dedi ki: o yağmurdur; bu dilde bir genişlemedir; nitekim “kuyunun dibinde hurma” denir; bununla hurma ağaçlarının sulanması kastedilir. Askerin **أَرزاق**ı: onların tamahlarıdır; ve **ارْتَزقُوا**. **الرَّزقة** (fetha ile): bir tek seferdir; çoğulu **الرَّزَقاتُ**; ve o, askerin tamahlarıdır. **وارْتزقَ الجُندُ**: rızıklarını aldılar. Teâlâ’nın sözü: “Ve **رِزْق**unuzu, sizin yalanlamanız kılıyorsunuz”; yani rızkınızın şükrünü; onların “**مُطِرنا بنَوْءِ الثُّريا**” demeleri gibi; ve bu, “köyü sor” sözü gibidir; yani onun ehlini. Emir askerine rızık verdi de onlar **ارْتَزقُوا ارْتِزاقاً**; ve denir ki: asker bir tek **رَزْقة** ile rızıklandırıldı, başka değil; ve iki **رَزْقة** ile rızıklandırıldılar; yani iki kere.

İbn Berrî: **تَيْس بني حِمّانَ**’a **أَبو مَرْزُوقٍ** denir; râcizin sözü:
أَعْدَدْت للجارِ وللرَّفِيقِ،
والضَّيْفِ والصاحِبِ والصَّدِيقِ
ولِلْعِيالِ الدَّرْدقِ اللُّصُوقِ،
حَمْراء مِنْ نَسْلِ أَبي مَرْزُوقِ
تَمْسَحُ خَدَّ الحالِبِ الرَّفِيقِ،
بِلَبنِ المَسِّ قَلِيلِ الرِّيقِ
İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti:
حَمْراء من مَعْزِ أَبي مرزوق
**والرَّوازِِقُ**: köpeklerden ve kuşlardan avcı hayvanlardır; kuş yavrusunu **رَزق** etti; onu da böylece **رَزْقاً** ile rızıklandırır; A‘şâ dedi ki:
وكأَنَّما تَبِعَ الصِّوارَ بِشَخْصها
عَجْزاءُ تَرْزُقُ بالسُّلِيِّ عِيالَها
**والرَّازِقِيّةُ** ve **الرّازِقِيُّ**: beyaz keten elbiselerdir; ve denildi ki: her ince elbise **رازِقيٌّ**dir; ve denildi ki: **الرازِقيُّ** ketenin kendisidir; Lebîd, şarap kaplarını vasfederken dedi ki:
لها غَلَلٌ من رازِقِيٍّ وكُرْسُفٍ
بأَيْمانِ عُجْمٍ، يَنْصُفُون المَقاوِلا
Yani **الأَقْيال**a hizmet ederler; İbn Berrî, **عَوْفِِ بن الخَرِعِ**’e ait olarak şunu inşad etti:
كأَنَّ الظِّباء بِها والنِّعا
جَ يُكْسَيْنَ، من رازِقِيٍّ، شِعارا
**الجَوْنِيّةِ** hadîsinde; Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, onunla evlenmek istediği (kadın) hakkında dedi ki: “Ona iki **رازِقِيَّيْنِ** giydirin”; bir rivayette: **رازقيّتَين**; o, beyaz keten elbiselerdir. **والرَّازِقِيّ**: her şeyden zayıf olan (şey)dir; ve **الرازقيُّ**: Tâif üzümünden bir türdür; beyaz, uzun tanelidir. **التهذيب**: **العِنب الرازِقِيُّ** **المُلاحِيُّ**dur.

**ورُزَيْقٌ**: isimdir.
