# رزن (ر-ز-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B2%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ز - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والراء والنون معهما
ز ن ر، ر ز ن، ن ز ر، ر ن ز . مستعملات
زنر:
الزُّنّار: ما يَتَزَنّر به أهل الذِّمة، والزُّنارة أيضاً.
والزّنانيرُ: الحجارة، والواحدة: زُنَّيْرة وزُنّارة.
رزن:
شيء رزين، رَزُنَ رَزانةً، وأنا أَرْزُنُهُ رَزْناً، ثَقَلْتُه بيدي لأَعرفَ ثِقَلَه.
وامرأة رَزانٌ: ذات وقار وعَفاف، ورجل رزين: وقور.
والأَرْزَنُ: شَجَرٌ يُتَّخَذُ منه العِصيّ.
نزر:
نَزُرَ الشَّيء يَنْزُرُ نَزارةً ونَزراً فهو نَزْرٌ. عطاء منزور: قليل، وامرأة نَزُورٌ: قليلةُ الوَلَد، قال:
بُغاثُ الطّير أكثرُها فِراخاً		وأُمُّ الصَّقْرِ مِقلاةٌ نُزُورُ
وقد يقال للقليل الكلام: نَزُور. والتَّنزُّرُ: التَّقَلُّل.
ونَزَرَهُ: أَلَحَّ عليه، وفي الحديث: "لا تَنْزُروا العلماء، أي: لا تُلِحُّوا عليهم.
رنز:
الرُّنْزُ: لغة في الأُرْز.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve**الراء** ve**النون** onlarla birlikte
**ز ن ر**، **ر ز ن**، **ن ز ر**، **ر ن ز**. kullanılagelenler

**زنر**:
**الزُّنّار**: zimmîlerin onunla kuşandığı şey; **الزُّنارة** da (böyledir).
**والزّنانيرُ**: taşlar; teki: **زُنَّيْرة** ve **زُنّارة**.

**رزن**:
Ağırbaşlı bir şey; **رَزُنَ** **رَزانةً** (ağırbaşlı oldu); ben onu **أَرْزُنُهُ** **رَزْناً** (tartarım): ağırlığını bilmek için onu elimle ağırlaştırdım.
**وامرأة رَزانٌ**: vakar ve iffet sahibi; **ورجل رزين**: vakarlı.
**والأَرْزَنُ**: ondan değneklerin yapıldığı bir ağaçtır.

**نزر**:
**نَزُرَ** şey **يَنْزُرُ** **نَزارةً** ve **نَزراً**; o hâlde o **نَزْرٌ**dür. **عطاء منزور**: az; **وامرأة نَزُورٌ**: çocuğu az olan; dedi ki:
بُغاثُ الطّير أكثرُها فِراخاً		وأُمُّ الصَّقْرِ مِقلاةٌ نُزُورُ
Az sözlü olana da **نَزُور** denebilir. **والتَّنزُّرُ**: azalma/azla yetinme.
**ونَزَرَهُ**: ona ısrar etti; hadiste: "لا تَنْزُروا العلماء، أي: لا تُلِحُّوا عليهم." (vardır).

**رنز**:
**الرُّنْزُ**: **الأُرْز** hakkında bir lehçedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَزْنُ: المكان المرتفع وفيه طمأنينة، يُمْسِكُ الماء. والجمع رُزونٌ ورِزانٌ. أبو عبيدة: الرِزانُ: مناقع الماء، واحدتها رِزْنَةٌ بالكسر. والرَزانَةُ: الوقار، وقد رَزُنَ الرجل بالضم فهو رَزينٌ، أي وقور. وامرأةٌ رَزانٌ، إذا كانت رزِينَةً في مجلسها. قال حسّان:
حَصـانٌ رَزانٌ لا تُـزَنُّ بـريبةٍ		وتُصبح غَرْثى من لحوم الغَوافِلِ
ورَزَنْتُ الشيء أَرْزُنُهُ رَزْناً، إذا رفعتَه لتَنْظُرَ ما ثِقَلُه من خِفّته. وشيءٌ رَزينٌ، أي ثقيلٌ. والأرْزَنُ: شجرٌ صُلبٌ تتّخذ منه العصيّ. أنشد ابن الأعرابي:
إنّي وَجدِّكَ ما أَقْضي الغريمَ وإن		حانَ القضاءُ ولا رَقَّتْ له كبِدي
إلاّ عَصا أَرْزَنٍ طارتْ بُرايَتُهـا		تنوء ضرْبَتُها بالكفّ والعَضُـدِ

##### Türkçe

**الرَزْنُ**: yüksek yer; ve onda sükûnet vardır; suyu tutar. Çoğulu **رُزونٌ** ve **رِزانٌ**’dır. Ebû Ubeyde: **الرِزانُ**: su birikintileri; onun teki, kesre ile **رِزْنَةٌ**’dir. Ve **الرَزانَةُ**: vakar; ve adam damme ile **رَزُنَ** olmuştur; o hâlde o **رَزينٌ**’dir, yani vakarlı. Ve bir kadın **رَزانٌ**’dır; meclisinde **رزِينَةً** olduğu zaman. Hassân dedi ki:
حَصـانٌ رَزانٌ لا تُـزَنُّ بـريبةٍ		وتُصبح غَرْثى من لحوم الغَوافِلِ
Ve “şeyi **رَزَنْتُ**”, onu **أَرْزُنُهُ** **رَزْناً** (yaparım); onu kaldırdığın zaman, hafifliğinden ağırlığı nedir diye bakman için. Ve bir şey **رَزينٌ**’dir, yani ağırdır. Ve **الأرْزَنُ**: sert bir ağaçtır; ondan değnekler yapılır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
إنّي وَجدِّكَ ما أَقْضي الغريمَ وإن		حانَ القضاءُ ولا رَقَّتْ له كبِدي
إلاّ عَصا أَرْزَنٍ طارتْ بُرايَتُهـا		تنوء ضرْبَتُها بالكفّ والعَضُـدِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ر ن
نزر ، رزن ، زنر ، رنز ، نرز : ( مستعملة ) .
نزر : أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ : النَّزْرُ : الإِلْحاح في السؤال .
وفي الحديث : أنّ عُمَر رضي الله عنه كان يساير النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في سَفَر فسأله عن شيء فلم يُجِبه ، ثم عاد فسأَله فَلم يُجِبه ، فقال لنفسه كالمبكِّت لها : ثَكِلَتْك أمُّك يابنَ الخَطَّاب . نَزَرْتَ برسول الله مراراً لا يُجيبُك .
قلت : ومعناه أنّك أَلححْتَ عليه في المسألة إلحاحاً أدَّبك بسكوته عنك ، وقال كثيّر :
لاَ أَنْزُر النَّائلَ الخَليلَ إذا
ما اعْتَلَّ نَزْرُ الظُّئُور لَم تَرمِ
أراد لم تَرْأم ، فحذف الهجرة ويقال : أعطاه عطاءً نَزْراً ، وعطاءً مَنْزوراً : إذا أَلحَّ
عليه فيه . وعطاءً غَير مَنْزور : إذا لم يُلِحّ عليه فيه ، بل أعطاه عَفْواً ؛ ومنه قولُه :
فَخذْ عَفْوَ ما آتاك لا تَنْزُرَنَّه
فعندَ بُلوغِ الكدْرِ رَنقُ المشَارِبِ
وقال اللّيث : نَزُر الشيءُ يَنزُر نَزارةً ونزراً وهو نَزْر ، وعَطاءٌ مَنْزور : قليل .
وامرأةٌ نَزُرٌ : قليلة الوَلَد ، ونِسْوة نُزُر .
وقال أبو زيد : رَجُل نَزْر ونِزر ونزيرُ نَزرُ نَزارةً : إذا كان قَليل الخير ، وأَنزَره الله ، وهو رجل منْزور .
ويقال لكلّ شيء يقلّ : نَزُور ؛ ومنه قول زيد بنِ عَدِيّ :
أو كَماءِ المَثْمُودِ بعدَ جَمامٍ
رَذِمِ الدَّمْعِ لا يئوب نَزُورَا
وجائز أن يكون النَّزُور بمعنى المَنْزور ، فَعولٌ بمعنى مفعول .
وجائز أن يكون النزور من الإبل التي لا تكاد تلقح إلا وهي كارهة . ناقة نزور بينة النزار . والنَّزور أيضاً : القليلة اللبن ؛ وقد نزرت نزراً . قال : والناتق إذا وجدت مَسَّ الفحل لَقحت . وقد نتقت تنتق : إذا حملت . قال شمر : قال عدة من الكلابيين : النزور : الاستعجال والاستحثاث ؛ يقال : نزره إذا أعجله . ويقال : ما جئت إلا نزراً ، أي : بطيئاً . النضر : النزور : القليل الكلام لا يتكلم حتى تنزره . والنزور : الناقة التي مات ولدها وهي ترأم ولد غيرها فلا يجيء لبنها إلاّ نزراً . قال الأصمعي : نزر فلان فلاناً : إذا استخرج ما عنده قليلاً قليلاً . وتنزّر : إذا انتسب إلى نزار بن معد .
رزن : شمر : قال الأصمعيّ : الرُّزون : أماكنُ مرتفِعةٌ يكون فيها الماء ، واحدها رَزْن ، قال : ويقال : الرَّزْن : المكانُ الصُّلْب فيه طُمَأنينة يُمسِك الماء ؛ وقال أبو ذُؤَيب في الرُّزُون :
حتى إذا جَزَرَتْ مِياهُ رُزُونِه
وبأيِّ حَزِّ مُلاوَةٍ يتقطَّعُ
وقال ابن شميل : الرَّزْن : مكانٌ مُشرِف غليظ إلى جَنْبِه ، ويكون منفرِداً وحدَه ، ويَقُودُ على وَجْه الأرض للدعوة حجارةً ليس فيها من الطِّين شيء لا ينبت وظهرُه مُسْتوٍ ؛ ويقال : شيءٌ رزينٌ وقَدْ رَزَنْتُه بيَدِي : إذا ثَقَلْته . وامرأةٌ رَزانٌ : إذا كانت ذات وقارٍ وعَفاف . ورجلٌ رَزِين ؛ وقد تَرزَّنَ الرجلُ في مجلِسه : إذا توقَّر فيه . ويقال للكوَّة النافذة : الرَّوْزَن ، وأحسبه معرّباً وهي الرَّوازِن ، تكلّمت بها العرب .
وتجمَع الرِّزن أَرْزاناً . قال الأصمعيّ فيما رَوَى عنه ابنُ السكّيت : الأَرْزان جمع رِزْن ، وأَنشَد لساعدة :
ظَلَّتْ صُوافِنَ بالأرْزانِ صادِيَةً
الليث : الأرزن : شجر تتخذ منه عِصِيٌّ صلبة ؛ وأنشد :
ونبعةٍ تَكْسِرُ صُلْبَ الأَرْزَنِ
زنر : أبو عمرو : الزَّنانِيرُ : الحَصَى الصِّغار .
وقال أبو زبيد :
تَحِنُّ لِلظِّمْءِ ممّا قد أَلمَّ بها
بالهَجْلِ منها كأصوات الزنانِيرِ
وقال الليث : واحدُ زَنانير الحَصى : زُنَّيْرة وزُنّارَة . والزُّنّار : ما يَلبَسُه الذِّمِّيُّ يَشُده على وَسَطه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : زَنَرْتُ القِرْبَةَ : إذا ملأتَها ، وزَمَرْتها مِثله .
قال : وامرأةٌ مُزَنَّرَة : طويلةٌ عظيمةُ الجسم .
وفي ( النوادر ) : زَنَّرَ فلانٌ عينَه إليّ : إذا شَدَّ إليه النَّظَر .
( وقال اللّيث : الأَرْزَن : شجرٌ تُتَّخَذ منه عِصِيٌّ صُلْبَة ؛ وأَنْشَد :
ونَبْعَةٍ تَكْسِرُ صُلْبَ الأَرْزَنِ )
( رنز ) : ( والتَّنَزُّر : الانتسابُ إلى نِزارِ بنِ مَعد ) . والرُّنْز لغةٌ في الرُّزّ .

##### Türkçe

ز ر ن
**نزر** ، **رزن** ، **زنر** ، **رنز** ، **نرز** : (kullanılan).

**نزر** : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **النَّزْرُ**: istemede ısrar.

Hadiste: ʿUmer رضي الله عنه’un bir seferde Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ile birlikte yürüdüğü, ondan bir şey sorduğu da onun kendisine cevap vermediği, sonra dönüp ona sorduğu da ona cevap vermediği; bunun üzerine kendisine, onu azarlayıcı gibi, şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Annen seni kaybetsin ey el-Hattâb’ın oğlu! Sen Resûlullah’a defalarca **نَزَرْتَ** (ısrarla sordun), o sana cevap vermiyor.”

Dedim: Manası, sen ona meselede ısrarla ısrar ettin; o da sana, senden susmasıyla edep verdi. Kesîr dedi ki:
لاَ أَنْزُر النَّائلَ الخَليلَ إذا
ما اعْتَلَّ نَزْرُ الظُّئُور لَم تَرمِ

“**لَم تَرمِ**” demek istedi; fakat **الهجرة**’yi (harfi) hazfetti. Ve “ona **عطاءً نَزْراً** ve **عطاءً مَنْزوراً** verdi” denir: ona bunun hakkında ısrar ettiğinde. Ve “**عطاءً غَير مَنْزور**” (verdi): bunun hakkında ısrar etmediğinde; bilakis ona kendiliğinden verdi; bununla onun sözü:
فَخذْ عَفْوَ ما آتاك لا تَنْزُرَنَّه
فعندَ بُلوغِ الكدْرِ رَنقُ المشَارِبِ

Leys dedi: **نَزُر** şey **يَنزُر** **نَزارةً** ve **نزراً**; o **نَزْر**’dir. Ve **عَطاءٌ مَنْزور**: azdır.

Ve **امرأةٌ نَزُرٌ**: az çocuklu; ve **نِسْوة نُزُر**.

Ebû Zeyd dedi: **رَجُل نَزْر** ve **نِزر** ve **نزيرُ نَزرُ نَزارةً**: hayrı az olduğunda. Allah onu **أَنزَره**; o **رجل منْزور**’dur.

Azalan her şey için: **نَزُور** denir; bununla Zeyd b. ʿAdiyy’in sözü:
أو كَماءِ المَثْمُودِ بعدَ جَمامٍ
رَذِمِ الدَّمْعِ لا يئوب نَزُورَا

**النَّزُور**’un **المَنْزور** manasında olması caizdir; **فَعولٌ** manasında **مفعول**.

Ve **النزور**’un, develerden, neredeyse ancak kerih iken gebe kalan (tür) olması caizdir. **ناقة نزور**: **النزار**’ı açık (belli) olan. Ve **النَّزور** ayrıca: sütü az olan; ve **نزرت نزراً**. Dedi ki: **الناتق** (dişi deve), erkeğin dokunuşunu bulduğunda gebe kalır. Ve **نتقت تنتق**: hamile kaldığında. Şemmer dedi: Kelâbîlerden bir topluluk dedi ki: **النزور**: acele ettirme ve teşvik etme; “onu **نزره**” denir: onu acele ettirdiğinde. Ve “**ما جئت إلا نزراً**” denir: yani yavaşça. **النضر**: **النزور**: az konuşan; onu **تنزره** (dürtüp zorlayıncaya) kadar konuşmaz. Ve **النزور**: yavrusu ölen, başka birinin yavrusunu emziren; sütü ancak **نزراً** (az az) gelen dişi deve. Asmaʿî dedi: “Falan, falanı **نزر** etti”: onda olanı az az çıkardığında. Ve **تنزّر**: Maʿadd’ın oğlu Nizâr’a nisbet ettiğinde.

**رزن** : Şemmer: Asmaʿî dedi: **الرُّزون**: içinde su bulunan yüksek yerler; tekili **رَزْن**. Dedi ki: ve **الرَّزْن** denir: içinde sükûnet bulunan, suyu tutan sert yer. Ebû Zuʾeyb **الرُّزُون** hakkında dedi ki:
حتى إذا جَزَرَتْ مِياهُ رُزُونِه
وبأيِّ حَزِّ مُلاوَةٍ يتقطَّعُ

İbn Şümeyl dedi: **الرَّزْن**: yanına doğru kalın, yüksek bir yer; tek başına münferit olur; yeryüzünün yüzünde, içinde çamurdan hiçbir şey bulunmayan, bitki bitirmeyen, sırtı düz olan taşları, davete doğru sevk eder. Ve “**شيءٌ رزينٌ**” denir; ve “onu elimle **رَزَنْتُه**”: onu ağırlaştırdığımda. Ve **امرأةٌ رَزانٌ**: vakar ve iffet sahibi olduğunda. Ve **رجلٌ رَزِين**; ve adam meclisinde **تَرزَّنَ**: orada vakarlı olduğunda. Ve delik (geçen) pencereye: **الرَّوْزَن** denir; onun muʿarreb olduğunu sanıyorum; çoğulu **الرَّوازِن**’dir; Araplar onunla konuşmuştur.

Ve **الرِّزن** **أَرْزاناً** olarak cem‘ edilir. Asmaʿî, İbnü’s-Sikkît’in ondan rivayet ettiği şeyde dedi: **الأَرْزان** **رِزْن**’in cem‘idir. Ve Sâʿide’den şu beyti okudu:
ظَلَّتْ صُوافِنَ بالأرْزانِ صادِيَةً

Leys: **الأرزن**: ondan sert değnekler yapılan bir ağaç; ve şu beyti okudu:
ونبعةٍ تَكْسِرُ صُلْبَ الأَرْزَنِ

**زنر** : Ebû ʿAmr: **الزَّنانِيرُ**: küçük çakıllar.

Ebû Zübeyd dedi ki:
تَحِنُّ لِلظِّمْءِ ممّا قد أَلمَّ بها
بالهَجْلِ منها كأصوات الزنانِيرِ

Leys dedi: çakılın **زَنانير**’inin tekili: **زُنَّيْرة** ve **زُنّارَة**. Ve **الزُّنّار**: zimmînin beline bağlayarak giydiği şey.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: “tulum’u **زَنَرْتُ**”: onu doldurduğunda; ve onu **زَمَرْتها**: onun gibidir.

Dedi ki: ve **امرأةٌ مُزَنَّرَة**: uzun, iri cüsseli.

( **النوادر** )’de: “falan, gözünü bana doğru **زَنَّرَ** etti”: bakışı ona doğru sımsıkı bağladığında.

(Ve Leys dedi: **الأَرْزَن**: ondan sert değnekler yapılan bir ağaç; ve şu beyti okudu:
ونَبْعَةٍ تَكْسِرُ صُلْبَ الأَرْزَنِ )

( **رنز** ) : (ve **التَّنَزُّر**: Maʿadd’ın oğlu Nizâr’a nisbet etmektir). Ve **الرُّنْز**: **الرُّزّ** hakkında bir lehçedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والزاء وما يثلثهما)
  (رزغ)  الراء والزاء والغين أُصَيْلٌ يدلُّ على لَثَقٍ وطينٍ. يقال أرزَغَ المطرُ، إذا بلَّ الأرض، فهو مُرْزِغٌ. وكان* الخليل يقول: الرَّزَغَة أشدُّ من الرَّدَغة. وقال قومٌ بخلاف ذلك. ويقال أرزَغَت الرِّيح: أتَتْ بالنَّدَى. قال طَرَفة:
وأنتَ على الأدنى صَباً غيرُ قَرَّةٍ *** تَذَاءَبَ منها مُرْذِغٌ ومُسِيلُ([1])  وقولهم: أرزَغَ فلانٌ فلاناً، إِذا عابَه، فهو من هذا؛ لأنَّه إذا عابَه فقد لَطَخه. ويقال للمُرْتَطِمِ: رَزِغٌ. ويقال احتَفَر القومُ حتى أَرزَغُوا، أي بَلَغُوا الرَّزَغَ، وهو الطين([2]).
  (رزف)  الراء والزاء والفاء كلمتان تدلُّ إحداهُما على الإسراع، والأخرى على الهُزَال.
  فأمّا الأولى فالإرزاف الإسراع، كذا حدَّثنا به عليُّ بن إِبراهيم، عن ابن عبد العزيز، عن أبي عُبيدٍ عن الشَّيبانيّ. وحدَّثَنا به عن الخليل بالإسناد الذي ذكرناه: أرْزَفَ القومُ:أسرَعُوا، بتقديم الرّاء على الزّاء، والله أعلم. قال الأصمعيّ: رَزَفَت النَّاقةُ: أسرعَت؛ وأرزفْتُها أنا، إِذا أخْبَبْتُها([3]) في السَّير.
  والكلمة الأخرى الرَّزَفُ: الهُزَال، وذكر فيه شعرٌ ما أدري كيف صِحّتُه:
يا أبا النَّضْر تَحَمَّلْ عَجَفِي *** إِنْ لم تَحَمَّلْهُ فقد جَا رَزِفي  (رزق)  الراء والزاء والقاف أُصَيْلٌ واحدٌ يدلُّ على عَطاءٍ لوَقت، ثم يُحمَل عليه غير الموقوت. فالرِّزْق: عَطاء الله جلَّ ثناؤُه. ويقال رَزَقه الله رَزْقاً، والاسم الرِّزْق. [والرِّزْق] بلغة أزْدِشُنوءَة: الشُّكر، من قوله جلّ ثناؤه: ﴿وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ﴾ [الواقعة 82]. وفعلتُ ذلك لمَّا رزَقْتَني، أي لمَّا شكَرْتَني.
  (رزم)  الراء والزاء والميم أصلانِ متقاربان: أحدهما جَمْعُ الشيءِ وضمُّ بعضِه إِلى بعضٍ تِباعاً، والآخر صوتٌ يُتَابَع؛ فلذلك قلنا إنهما متقاربانِ.
  يقول العرب: رزَمْتُ الشيءَ: جمعتُه. ومن ذلك اشتقاق رِزْمَة الثِّياب. والمرازمة في الطَّعام: المُوالاةُ بين حَمْدِ الله عزّ وجلّ عند الأكل. ومنه الحديث "إذا أكَلْتمْ فرَازِمُوا" ورازمت الشيءَ، إذا لازَمْتَه. ويقال رازمَتِ الإبل المرعى، إذا خلَطَتْ بينَ مرعَيَيْنِ. ورازمَ فلانٌ بين الجَراد والتَّمر، إِذا خلَطَهما. ويقال رجلٌ رُزَمٌ، إِذا برَكَ على قِرْنِه. وهو في شعر الهُذَلِيّ([4]):
  *مثل الخَادِرِ الرُّزَمِ([5]) *
  ورزَمت النَّاقةُ، إِذا قامت من الإِعياء، وبها رُزَامٌ. وذلك القياس؛ لأنها تتجمَّع من الإعياء ولا تنبعِث.
  والأصل الآخر: الإرزام: صوتُ الرَّعْد، وحَنِينُ النَّاقةِ في رُغائها. ولا يكون ذلك إلا بمتابعةٍ، فلذلك قُلْنا إنَّ البابَين متقاربان. ويقولون: "لا أفْعَلُ ذلك ما أرزَمَتْ أمُّ حائل". والحائل: الأنثى من ولد النَّاقة. ورَزَمة السِّباع: أصواتُها . والرَّزِيم: زئير الأُسْد. قال:
  * لأُِسُودِهِنَّ على الطَّرِيقِ رَزِيمُ([6]) *
  فأما قولهم "لا خَيْرَ في رَزَمةٍ لاَ دِرَّةَ معها" فإِنهم يريدون حنينَ الناقة. يُضرَب مثلاً لمن يَعِد ولا يَفِي. والرَّزَمة: صوتُ الضُّبُعِ أيضاً. وممّا شَذَّ عن الباب المِرْزَمان: نَجْمان. قال ابنُ الأعرابيّ: أمُّ مِرْزَمٍ: الشَّمال الباردة. قال:
إِذا هُوَ أَمْسَى بالحِلاَءَةِ شاتِياً *** تُقَشِّرُ أعْلى أنْفِهِ أُمُّ مِرْزَمِ([7])  (رزن)  الراء والزاء والنون أصلٌ يدلُّ على تجمُّعٍ وثَبات. يقولون رَزُنَ الشيءُ: ثَقُل. ورجلٌ رزينٌ وامرأةٌ رَزانٌ. والرِّزْنُ: نُقْرةٌ في صخرةٍ يجتمع فيها الماء. قال:
  * أحْقَبَ مِيفَاءٍ على الرُّزُونِ([8]) *
  ويقال الرَِّزْنُ: الأَكمَة، والجمع رزُونٌ.
  (رزأ)  الراء والزاء [والهمزة] أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إِصابة الشيء والذَّهاب به. ما رزَأتُه شيئاً، أي لم أُصِبْ منه خيراً. والرُّزْء: المصيبة، والجمع الأرزاء. قال:
وأرى أرْبَدَ قد فارَقنِي *** ومِنَ الأرزاءِ رُزْءٌ ذُو جَلَلْ([9])  وكريمٌ مُرَزَّا([10]): تصيب الناسُ مِن خَيْره.
  (رزب)  الراء والزاء والباء، إن كان صحيحاً فهو يدلُّ على قِصَر وضِخَمٍ. فالإرْزَبُّ: الرّجُل القَصِير الضَّخْم. والمِرْزَبَةُ معروفةٌ. *ورَكَبٌ إرْزَبٌّ: عظيم. قال:
  * إنّ لَهَا لرَكَباً إرْزَبَّا([11]) *
  (رزح)  الراء والزاء والحاء أصلٌ يدلُّ على ضعْفٍ وفُتور. فيقولون رَزَح، إذا أعيا؛ وهي إِبلٌ مَرازيحُ، ورَزْحَى، ورَزَاحَى([12]). ويقولون إن أصله المِرْزَح، وهو ما تواضَعَ من الأرض واطمأَنَّ.
وذُكر في الباب كلامٌ آخرُ ليس من القياس المذكور، قال الشَّيبانيّ:
  المِرْزِيح: الصّوت. قال:
ذَرْ ذا ولكن تبصَّرْ هَلْ تَرى ظُعُناً *** تُحْدَى، لِسَاقَتِها بالدَّوِّ مِرْزيحُ[13])
--------------------------------------------------------
([1]) كذا. والذي في شعر طرفة 52 واللسان (رزغ):
وأنت على الأدنى شمال عرية *** شآمية تزوي الوجوه بليلوأنت على الأقصى صبا غير قرة *** تذاءب منها مرزغ ومسيل ([2]) في الأصل: "وهو الطين الرزع". والكلمة الأخيرة مقحمة.
([3]) أخبها: جعلها تسير الخبب. وفي الأصل: "خببتها"، تحريف. وفي اللسان: "أحثثتها" وفي مادة (زرف) من اللسان: "أخببتها" كما أثبت.
([4]) هو ساعدة بن جؤية، كما في اللسان (نبخ، رزم). وانظر ديوان الهذليين (1: 202).
([5]) البيت بتمامه كما في المراجع السابقة:
يخشى عليها من الأملاك نابخة *** من النوابخ مثل الخادر الرزم    والخادر: الأسد في خدره. ويروى "الحادر"، أراد به الفيل الغليظ.
([6]) هذه القطعة في اللسان (رزم).
([7]) البيت لصخر الغي الهذلي، يعير أبا المثلم. انظر شرح السكري للهذليين 21 ونسخة الشنقيطي 91 ومعجم البلدان (الحلاءة) واللسان (رزم 132). وقد سبق في (أم 23).
([8]) لحميد الأرقط، كما في اللسان (رزن).
([9]) البيت للبيد في ديوانه 17 طبع 1881.
([10]) في الأصل: "مبرز"، تحريف.
([11]) البيت في اللسان (رزب). وبعده: * كأنه جبهة ذرى حبا *
([12])ويقال أيضاً رزح، كركع، وروازح.
([13]) البيت لزياد الملقطي، كما في اللسان (رزح).
ـ

##### Türkçe

(راء, **الراء**; زاء, **الزاء** ve ikisini üçleyenler babı)
  (**رزغ**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الغين**; lâtık (yapışkanlık) ve çamura delâlet eden bir asıldır. Denir: yağmur **أرزَغَ** etti; yani yeri ıslattı; o hâlde o, **مُرْزِغٌ**dur. Ve* **الخليل** derdi ki: **الرَّزَغَة** **الرَّدَغة**’den daha şiddetlidir. Bir kavim ise bunun aksini söyledi. Ve denir: rüzgâr **أرزَغَت** etti; yani çiyi getirdi. **طَرَفة** dedi:
وأنتَ على الأدنى صَباً غيرُ قَرَّةٍ *** تَذَاءَبَ منها مُرْذِغٌ ومُسِيلُ([1])  Ve onların sözü: falan, falanı **أرزَغَ** etti; yani onu ayıpladı; bu da bundandır; çünkü onu ayıpladığı vakit onu lekelemiş olur. Ve çarpıp dalgaya gömülene **رَزِغٌ** denir. Ve denir: kavim kazdı da nihayet **أَرزَغُوا**; yani **الرَّزَغَ**’a ulaştılar; o da çamurdur([2]).
  (**رزف**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الفاء** iki kelimedir; birisi sürate, diğeri zayıflığa delâlet eder.
  Birincisine gelince: **الإرزاف** sürattir; bunu bize **عليُّ بن إِبراهيم** haber verdi; **ابن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيدٍ**’den, **الشَّيبانيّ**’den. Ve bize, zikrettiğimiz isnad ile **الخليل**’den de haber verdi: kavim **أرْزَفَ** etti: sürat ettiler; **الراء**’ın **الزّاء**’dan önce getirilmesiyle; Allah daha iyi bilir. **الأصمعيّ** dedi: deve **رَزَفَت** etti: sürat etti; ben de onu **أرزفْتُ** ettim; yani yürüyüşte onu **أخْبَبْتُها**([3]).
  Diğer kelime ise **الرَّزَفُ**: zayıflıktır. Bunun hakkında bir şiir zikredildi; sıhhatini nasıl bildim, bilmiyorum:
يا أبا النَّضْر تَحَمَّلْ عَجَفِي *** إِنْ لم تَحَمَّلْهُ فقد جَا رَزِفي  (**رزق**)  **الراء** ve **الزاء** ve **القاف**; vakte bağlı bir bağışa delâlet eden tek bir asıldır; sonra vakte bağlı olmayan ona hamledilir. Şu hâlde **الرِّزْق**: Allah’ın (cellet senâuhu) bağışıdır. Ve denir: Allah ona **رَزْقاً** **رَزَقه** etti; isim **الرِّزْق**tur. [Ve **الرِّزْق**], **أزْدِشُنوءَة** lügatinde: şükürdür; O’nun (cellet senâuhu) sözüne dayanarak: ﴿وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ﴾ [الواقعة 82]. Ve ben bunu, sen bana **رزَقْتَني** ettiğin vakit yaptım; yani sen bana şükrettiğin vakit.
  (**رزم**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الميم**; birbirine yakın iki asıldır: birisi, şeyin toplanması ve onun bir kısmının bir kısmına peş peşe eklenip birleştirilmesi; diğeri, ardı ardına gelen bir sestir; bundan dolayı ikisinin yakın olduğunu söyledik.
  Araplar der: şeyi **رزَمْتُ** ettim: onu topladım. Bundan da elbiselerin **رِزْمَة**sinin اشتقاقı (türeyişi) vardır. Ve yemekte **المرازمة**: yemek yerken Allah عزّ وجلّ’ü hamdetme arasında peş peşe olma (muvâlât)tır. Ve ondan hadis: "Siz yediğiniz vakit **فرَازِمُوا**." Ve şeyi **رازمت** ettim; yani ona yapışıp ayrılmadım. Ve denir: develer otlağı **رازمَت** etti; yani iki otlak arasında karıştırdı. Ve falan, çekirge ile hurma arasında **رازمَ** etti; yani ikisini karıştırdı. Ve **رُزَمٌ** bir adam denir; yani boynuzunun üzerine çöktü (diz çöktü). Bu, **الهُذَلِيّ**’nin şiirindedir([4]):
  *مثل الخَادِرِ الرُّزَمِ([5]) *
  Ve deve **رزَمت** etti; yani yorgunluktan kalktı; onda **رُزَامٌ** vardır. Bu kıyastır; çünkü o, yorgunluktan toplanır da atılıp harekete geçmez.
  Diğer asıl: **الإرزام**: gök gürültüsünün sesi ve devenin böğürmesindeki iniltisidir. Bu ancak ardı ardına gelmekle olur; bundan dolayı iki babın yakın olduğunu söyledik. Ve derler: "Ben bunu, **أرزَمَتْ أمُّ حائل** oldukça yapmam." **الحائل**: devenin yavrusundan dişidir. Ve yırtıcıların **رَزَمة**si: onların sesleridir. Ve **الرَّزِيم**: aslanın kükremesidir. Dedi ki:
  * لأُِسُودِهِنَّ على الطَّرِيقِ رَزِيمُ([6]) *
  "لا خَيْرَ في رَزَمةٍ لاَ دِرَّةَ معها" sözlerine gelince: onlar devenin iniltisini kastederler. Vaad edip vefa göstermeyen kimse için mesel olarak vurulur. Ve **الرَّزَمة**: sırtlanın sesi de olur. Babdan şâz olan şeylerden: **المِرْزَمان**: iki yıldızdır. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **أمُّ مِرْزَمٍ**: soğuk kuzey rüzgârıdır. Dedi ki:
إِذا هُوَ أَمْسَى بالحِلاَءَةِ شاتِياً *** تُقَشِّرُ أعْلى أنْفِهِ أُمُّ مِرْزَمِ([7])  (**رزن**)  **الراء** ve **الزاء** ve **النون**; toplanmaya ve sebat etmeye delâlet eden bir asıldır. Derler: şey **رَزُنَ** etti: ağırlaştı. Ve **رزينٌ** bir adam ve **رَزانٌ** bir kadın. Ve **الرِّزْنُ**: bir kayada, içinde suyun toplandığı bir çukurdur. Dedi ki:
  * أحْقَبَ مِيفَاءٍ على الرُّزُونِ([8]) *
  Ve denir: **الرَِّزْنُ**: tepeciktir; çoğulu **رزُونٌ**dur.
  (**رزأ**)  **الراء** ve **الزاء** [ve **الهمزة**]; şeye isabet etmeye ve onunla gitmeye delâlet eden tek bir asıldır. Ondan hiçbir şeyi **رزَأتُه** etmedim; yani ondan bir hayra isabet etmedim. Ve **الرُّزْء**: musibettir; çoğulu **الأرزاء**. Dedi ki:
وأرى أرْبَدَ قد فارَقنِي *** ومِنَ الأرزاءِ رُزْءٌ ذُو جَلَلْ([9])  Ve **مُرَزَّا**([10]) bir kerîm: insanlar onun hayrından isabet alırlar.
  (**رزب**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الباء**; eğer sahih ise, kısalığa ve iriliğe delâlet eder. Şu hâlde **الإرْزَبُّ**: kısa, iri adamdır. Ve **المِرْزَبَةُ** mâlûmdur. *Ve **إرْزَبٌّ** bir **رَكَبٌ**: büyük (azîm). Dedi ki:
  * إنّ لَهَا لرَكَباً إرْزَبَّا([11]) *
  (**رزح**)  **الراء** ve **الزاء** ve **الحاء**; zayıflığa ve gevşekliğe delâlet eden bir asıldır. Derler: **رَزَح**; yani yoruldu; bunlar **مَرازيحُ** develerdir; ve **رَزْحَى** ve **رَزَاحَى**([12]). Ve derler ki onun aslı **المِرْزَح**tır; o da yerin alçalan ve çöküp düzleşen kısmıdır.
Ve babda, zikredilen kıyastan olmayan başka bir söz zikredildi; **الشَّيبانيّ** dedi:
  **المِرْزِيح**: sestir. Dedi ki:
ذَرْ ذا ولكن تبصَّرْ هَلْ تَرى ظُعُناً *** تُحْدَى، لِسَاقَتِها بالدَّوِّ مِرْزيحُ[13])
--------------------------------------------------------
([1]) Böyle. **طَرَفة**’nin şiirinde 52 ve **اللسان** (**رزغ**)’da olan:
وأنت على الأدنى شمال عرية *** شآمية تزوي الوجوه بليلوأنت على الأقصى صبا غير قرة *** تذاءب منها مرزغ ومسيل ([2]) Asılda: "وهو الطين الرزع". Son kelime sokulmuştur.
([3]) **أخبها**: onu **الخبب** yürüyüşüyle yürütmek. Asılda: "خببتها", tahrif. **اللسان**’da: "أحثثتها" ve **اللسان**’ın (**زرف**) maddesinde: "أخببتها" sabit kılındığı gibi.
([4]) O, **ساعدة بن جؤية**’dir; **اللسان** (**نبخ**، **رزم**)’de olduğu gibi. Ve **ديوان الهذليين** (1: 202)’ye bak.
([5]) Beyit, önceki kaynaklarda tamamıyla:
يخشى عليها من الأملاك نابخة *** من النوابخ مثل الخادر الرزم    Ve **الخادر**: ininde olan aslan. "الحادر" diye rivayet edilir; onunla kalın fili kastetti.
([6]) Bu parça **اللسان** (**رزم**)’dadır.
([7]) Beyit **صخر الغي الهذلي**’nindir; **أبا المثلم**’i ayıplar. **شرح السكري للهذليين** 21 ve **نسخة الشنقيطي** 91 ve **معجم البلدان** (**الحلاءة**) ve **اللسان** (**رزم** 132)’ye bak. Daha önce (**أم** 23)’te geçti.
([8]) **حميد الأرقط**’undur; **اللسان** (**رزن**)’de olduğu gibi.
([9]) Beyit, **لبيد**’indir; divanında 17; 1881 basımı.
([10]) Asılda: "مبرز", tahrif.
([11]) Beyit **اللسان** (**رزب**)’dadır. Ondan sonra: * كأنه جبهة ذرى حبا *
([12]) Ve ayrıca **رزح** denir; **ركع** gibi; ve **روازح**.
([13]) Beyit **زياد الملقطي**’nindir; **اللسان** (**رزح**)’de olduğu gibi.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ز ن
دينار وزين‏:‏ رزين ودنانير رزان‏.‏
ورزن الشيء بيده‏:‏ ثقله‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رزن فلان في مجلسه وهو رزين‏:‏ حليم وقور وفيه رزانة وزكانة‏.‏
وهو رزين الرأي‏:‏ وزينه‏.‏
وامرأة رزان ولا يقال‏:‏ رزينة‏.‏

##### Türkçe

ر ز ن
**دينار وزين**: **رزين** ve **دنانير رزان**.
Ve **رزن** şeyi eliyle: onu ağırlaştırdı.
Ve mecazdan: **رزن** falan meclisinde ve o **رزين**dir: yumuşak huylu, vakarlı; onda **رزانة** ve **زكانة** vardır.
Ve o **رزين الرأي**dir: ve **وزينه**.
Ve (bir) kadın **رزان**; ve denilmez: **رزينة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّزينُ: الثقيل من كل شيء. ورجل رَزِينٌ: ساكن، وقيل: أَصيل الرأْي، وقد رَزُنَ رَزَانة ورُزوناً. ورَزَن الشيءَ يَرْزُنه رَزْناً: رازَ ثِقَله ورفعه لينظر ما ثِقَلُه من خفته. وشيء رَزِين أَي ثقيل، وقيل: رَزَنَ الحجر رَزناً أَقَلَّه من الأَرض. ويقال: شيء رَزِين، وقد رَزَنْتُه بيدي إذا ثقَلْته. وامرأَة رَزانٌ إذا كانت ذات ثباتٍ ووَقارٍ وعفافٍ وكانت رَزِينة في مجلسها؛ قال حسان بن ثابت يمدح عائشة، رضي الله تعالى عنها:
حَصانٌ رَزانٌ لا تُزَنُّ بريبةٍ،
وتُصْبِحُ غَرْثى من لحوم الغوافِل.
والرَّزانةُ في الأَصل: الثِّقَلُ. والرَّزْن والرِّزْنُ: أَكمة تمسك الماء، وقيل: نُقَرٌ في حَجَر أَو غَلْظٍ في الأَرض، وقيل: هو مكان مرتفع يكون فيه الماء، والجمع أَرْزانٌ ورُزونٌ ورِزانٌ؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة يصف بقر الوحش:
ظلَّتْ صَوافِنَ بالأَرْزانِ صادِيَةً،
في ماحِقٍ من نهارِ الصيفِ مُحْتَرِقِ
(* قوله «محترق» الذي في مادة محق من الصحاح محتدم).
وقال حُمَيْدٌ الأَرْقَطُ:
أَحْقَبَ مِيفاءٍ على الرُّزُونِ،
حَدَّ الربيعِ أَرِنٍ أَرُونِ
لا خَطِل الرَّجْعِ، ولا قَرُونِ
لاحِقِ بَطْنٍ بقَرىً سَمينِ.
وقال ابن حمزة: هو الرِّزْنُ، بالكسر لا غير. قال ابن بري: وبيت ساعدة مما يدل أَنه رِزْنٌ، لأَن فَعْلاً لا يجمع على أَفعال إلا قليلاً. وقد تَرَزَّن الرجل في مجلسه إذا تَوَقَّر فيه. والرَّزانة: الوقار، وقد رَزُنَ الرجل، بالضم، فهو رَزِين أَي وَقُور. والرِّزانُ: مناقع الماء، واحدتها رِزْنة، بالكسر. والرُّزُونُ: بقايا السيل في الأَجْرافِ؛ قال أَبو ذؤيب:
حتى إذا حُزَّتْ مياه رُزُونِه.
الأَصمعي: الرُّزُون أَماكن مرتفعة يكون فيها الماء، واحدها رَزْنٌ.ويقال: الرَّزْنُ المكان الصلب، وقيل: المكان المرتفع، وقيل المكان الصُّلْبُ وفيه طُمأْنينة تمسك الماء؛ وقال أَبو ذؤَيب في الرُّزُونِ أَيضاً: حتى إذا حُزَّت مياهُ رُزُونِه،
وبأَيِّ حَزِّ مَلاوَةٍ يَتَقَطَّعُ
والرَّزْنُ: مكان مشرف غليظ إلى جنبه، ويكون منفرداً وحده، ويَقُود على وجه الأَرض للدَّعْوَةِ حجارةً ليس فيها من الطين شيء لا ينبت، وظهره مستو. والرَّوْزَنة: الكُوَّة، وفي المحكم: الخرق في أَعلى السقْف. التهذيب: يقال للكُوَّة النافذة الرَّوْزَن، قال: وأَحسبه معرَّباً، وهي الرَّوَازِن تكلمت بها العرب. الليث: الأَرْزَن شجر صُلْب تتخذ منه عِصِيٌّ صُلْبة؛ وأَنشد:
ونَبْعَة تَكْسِر صُلْبَ الأَرْزَن
وأَنشد ابن الأَعرابي:
إنِّي وجَدِّك ما أَقْضِي الغَرِيمَ، وإِنْ
حانَ القَضاءُ، ولا رَقَّتْ له كَبدِي
إلاَّ عَصَا أَرْزَنٍ طارت بُرَايَتُها،
تَنُوءُ ضرْبَتُها بالكَفّ والعَضُدِ.
وأَنشد ابن بري لشاعر:
أَعْدَدْتُ للضِّيفانِ كلْباً ضارِياً
عندي، وفَضْلَ هِراوَةٍ من أَرْزَنِ
ومَعاذِراً كذباً، ووجْهاً باسِراً،
وتَشَكّياً عَضَّ الزمانِ الأَلْزَنِ.

##### Türkçe

**الرَّزينُ**: her şeyden ağır olan. Ve **رَزِينٌ** adam: sakin; ve denildi: görüşte köklü. Ve gerçekten **رَزُنَ** **رَزَانة** ve **رُزوناً**. Ve **رَزَن** şeyi **يَرْزُنه** **رَزْناً**: onun ağırlığını ve kaldırışını tarttı ki, hafifliğinden ağırlığı ne(ymiş) baksın. Ve **رَزِين** şey, yani ağır; ve denildi: **رَزَنَ** taşı **رَزْناً**: onu yerden kaldırdı. Ve denilir: **رَزِين** şey; ve onu elimle ağırlaştırdığımda **رَزَنْتُه**. Ve **رَزانٌ** kadın: sebat ve vakar ve iffet sahibi olduğunda ve meclisinde **رَزِينة** olduğunda; Hassân b. Sâbit, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Âişe’yi överken dedi:

حَصانٌ رَزانٌ لا تُزَنُّ بريبةٍ،
وتُصْبِحُ غَرْثى من لحوم الغوافِل.

Ve **الرَّزانةُ** aslında: ağırlıktır. Ve **الرَّزْن** ve **الرِّزْنُ**: suyu tutan bir tepecik; ve denildi: taşta oyuklar yahut yerde kalınlık; ve denildi: içinde su bulunan yüksek bir yerdir; çoğulu **أَرْزانٌ** ve **رُزونٌ** ve **رِزانٌ**; Sâide b. Cüeyye, yaban sığırını vasfederken dedi:

ظلَّتْ صَوافِنَ بالأَرْزانِ صادِيَةً،
في ماحِقٍ من نهارِ الصيفِ مُحْتَرِقِ

(* Onun “**محترق**” sözü ki, Sıhâh’ın **محق** maddesinde olan **محتدم**’dir).

Ve Humeyd el-Arqat dedi:

أَحْقَبَ مِيفاءٍ على الرُّزُونِ،
حَدَّ الربيعِ أَرِنٍ أَرُونِ
لا خَطِل الرَّجْعِ، ولا قَرُونِ
لاحِقِ بَطْنٍ بقَرىً سَمينِ.

Ve İbn Hamza dedi: o, yalnızca kesre ile **الرِّزْنُ**’dür, başkası değil. İbn Berrî dedi: Sâide’nin beyti, onun **رِزْنٌ** olduğuna delil olanlardandır; çünkü **فَعْل** vezni, az olarak dışında **أَفعال** üzere çoğul yapılmaz. Ve adam meclisinde vakarlandığında, meclisinde **تَرَزَّن** etti. Ve **الرَّزانة**: vakardır; ve adam, damme ile, **رَزُنَ**; o hâlde o **رَزِين**dir, yani vakarlı. Ve **الرِّزانُ**: su birikintileridir; bir tanesi, kesre ile, **رِزْنة**’dir. Ve **الرُّزُونُ**: yarıntılarda selin kalıntılarıdır; Ebû Züeyb dedi:

حتى إذا حُزَّتْ مياه رُزُونِه.

El-Asma‘î: **الرُّزُون** içinde su bulunan yüksek yerlerdir; onun bir tanesi **رَزْنٌ**’dir. Ve denilir: **الرَّزْنُ** sert yer(Dir); ve denildi: yüksek yer; ve denildi: sert yer; ve onda suyu tutan bir sükûnet vardır; Ebû Züeyb, **الرُّزُونِ** hakkında da dedi, yani:

حتى إذا حُزَّت مياهُ رُزُونِه،
وبأَيِّ حَزِّ مَلاوَةٍ يَتَقَطَّعُ

Ve **الرَّزْنُ**: yanında kalınlık bulunan yüksekçe bir yer; ve tek başına münferit olur; ve yeryüzü yüzünde çağrı için, içinde çamurdan hiçbir şey olmayan, bitki bitirmeyen taşlar sevk eder; ve sırtı düzdür. Ve **الرَّوْزَنة**: pencere deliğidir; ve **المحكم**’de: tavanın üst tarafındaki delik. **التهذيب**: nüfuz eden pencere deliğine **الرَّوْزَن** denilir; dedi ki: onun mu‘arreb olduğunu sanıyorum; ve o, Arapların onunla konuştuğu **الرَّوَازِن**’dir. Leys: **الأَرْزَن** sert bir ağaçtır; ondan sert değnekler yapılır; ve şu beyit okundu:

ونَبْعَة تَكْسِر صُلْبَ الأَرْزَن

Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:

إنِّي وجَدِّك ما أَقْضِي الغَرِيمَ، وإِنْ
حانَ القَضاءُ، ولا رَقَّتْ له كَبدِي
إلاَّ عَصَا أَرْزَنٍ طارت بُرَايَتُها،
تَنُوءُ ضرْبَتُها بالكَفّ والعَضُدِ.

Ve İbn Berrî bir şaire ait olarak okudu:

أَعْدَدْتُ للضِّيفانِ كلْباً ضارِياً
عندي، وفَضْلَ هِراوَةٍ من أَرْزَنِ
ومَعاذِراً كذباً، ووجْهاً باسِراً،
وتَشَكّياً عَضَّ الزمانِ الأَلْزَنِ.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ز ن * * الرَّزَانَةُ * الوقار وقد * رَزُنَ * الرجل من باب ظرف فهو * رَزِينٌ * أي وقور و * رَزَنْتَ * الشيء من باب نصر إذا رفعته لتنظر ما ثقله من خفته وشيء * رَزِينٌ * أي ثقيل و * الرَّزْوَنَةُ * الكوة وهي معربة

##### Türkçe

* ر ز ن * * **الرَّزَانَةُ** * vakar; ve * **رَزُنَ** * adam (erkek) “ظرف” bâbından (gelir); o hâlde o * **رَزِينٌ** *dir; yani vakarlı. Ve * **رَزَنْتَ** * şeyi “نصر” bâbından (kullanırsın); onu kaldırdığın zaman, ağırlığını hafifliğinden görmek için. Ve (bir) şey * **رَزِينٌ** *dir; yani ağır. Ve * **الرَّزْوَنَةُ** *: pencere deliği (kûve); ve o, Arapçalaştırılmıştır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الرَّزْنُ : المكانُ المُرْتَفِعُ ) الصُّلْبُ ( وفيه طُمَأنِينةٌ تُمْسِكُ الماءَ ، ج رُزونٌ ورِزانٌ ) ، كفَرْخٍ وفُرُوخٍ وفِرَاخٍ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لَحَميْدٍ الأَرْقَط :
أَحْقَبَ مِيفاءٍ على الرُّزُونِ وقالَ أَبو ذُؤَيْبٍ :
حتى إذا حُزَّتْ مِياهُ رُزُونِهوبأَيِّ حَزِّمَلاَوَةٍ يَتَقَطَّعُ

( و ) الرِّزْنُ ، ( بالكسْرِ : النَّاحِيَةُ .
( و ) الرّزْنَةُ ، ، ( بهاءٍ : مَنْقَعُ الماءِ ، ج ) رِزانٌ ، ( كجِبَالٍ ) ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ عن أَبي عُبَيْدَةَ .
( و ) مِن المجازِ : ( رَزُنَ ) الرَّجُلُ في مجْلِسِه ، ( كَكَرُمَ ) ، رَزَانَةً : ( وَقُرَ ، فهو رَزِينٌ ) وَقُورٌ حَلِيمٌ ، فيه رَزانَةٌ ، ( وهي رَزانٌ ، كسَحابٍ ) ، ولا يقالُ رَزِينَةٌ إذا كانتْ ذاتَ ثباتٍ ووَقارٍ وعَفافٍ وكانتْ رَزِينَة في مجْلِسِها قالَ حَسَّانُ يمدَحُ عائِشَةَ ، رَضِيَ الّله عنها :
حَصانٌ رَزانٌ لا تُزَنُّ برِيبةٍ وتُصْبِحُ غَرْثَى من لحومِ الغَوافِلِوالرَّزانَةُ في الأَصْلِ : الثِّقَلُ .
( ورَزَنَهُ ) يَرْزُنُه رَزْناً : ( رَفَعَهُ ليَنْظُرَ ما ثِقَلُه ) من خفَّتِه ؛ كما في الصِّحاحِ .
ومنه رَزَنَ الحَجَرَ إذا أَقَلَّه مِنَ الأَرْضِ .
( و ) رَزَنَ ( بالمكانِ : أَقامَ .
( والرَّزينُ : الثَّقيلُ ) مِن كلِّ شيءٍ .
( و ) رَزِينٌ : ( اسْمٌ ) ، ومنه رَزِينُ بنُ مُعاوِيَةَ العبْدَرِيُّ ؛ ورَزِينُ بنُ حبيبٍ الكُوفيُّ ؛ ورَزِينُ بنُ سُلَيْمان الأَحْمريُّ ، محدِّثُونَ .
( والأَرْزَنُ : شجرٌ صُلْبٌ ) يُتَّخَذُ منه العِصيُّ ، عن اللَّيْثِ ، وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيّ :
إِنِّي وجَدِّك ما أَقضِي الغَرِيمَ وإِنْحانَ القَضاءُولا رَقَّتْ له كَبِدِيإِلاّ عَصَى أَرْزَنٍ طارت بُرَايَتُهاتَنُوءُ ضرْبَتُها بالكَفِّ والعَضُدِ ( والرَّوْزَنَةُ : الكُوَّةُ ) ، مُعَرَّبَةٌ ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ عن ابنِ السِّكِّيت .
وفي المُحْكَمَ : الرَّوْزَنَةُ : الخرْقُ في أَعْلى السَّقْفِ .
وفي التَّهْذيبِ : يقالُ للكُوَّةِ النافِذَةِ الرَّوْزَنُ ؛ قالَ :

وأَحْسَبُه مُعْرَباً ، وهي الرَّوَازِنُ تكَلَّمَتْ بها العَرَبُ .
( وتَرَزَّنَ في الشَّيءِ : تَوَقَّرَ ) .
وفي المُحْكَم : تَرَزَّنَ الرَّجلُ في مجْلِسِه إذا تَوَقَّرَ فيه .
( وأَرْزَنُ ، كأَحْمَرَ : د بِأرْمينِيّةَ ) ؛ قالَ أَبو عليَ : وأَمَّا أَرْزَنُ وأَدْرَمُ فلا تكونُ الهَمْزَةُ فيهما إلاَّ زائِدَة في قِياسِ العَربيَّةِ ، ويجوزُ في إعْرابِها ضَرْبان : أَحَدُهما أنْ يُجردَ الفعْلُ مِن الفاعِلِ فيُعْرَبُ ولا يُصْرَف ؛ والآخَرُ : أَنْ يَبْقى فيهما ضَمِيرُ الفاعِلِ فَيُحْكَى ، نَقَلَه ياقوتُ ) .
( تُعْرَفُ بأَرْزَن الرُّوم ) ، أَهْلُها أَرْمَن ، ولها سُلْطانٌ مُسْتقلّ ، ولها نَواحٍ واسِعَةٌ كثيرَةُ الخيْرَاتِ ، ( منه عبدُ اللهاِ بنُ حَديدٍ الأَرْزَنِيُّ المحدِّثُ .
( و ) أَرْزَنُ : ( د آخَرُ بِإِرْمِينِيَّةَ أَيْضاً ) قَرْبَ خلاطٍ ، وله قلْعَةٌ حَصِينَةٌ ، وكانتْ مِن أَعْمَر نَواحِي إرْمينِيَةَ ، ثم فَشَا فيها الخَرابُ ؛ ومنه أَبو غَسَّان عياشُ بنُ إبراهيمَ الأَرْزَنِيُّ عن الهَيْثمِ بنِ عديَ ؛ ويَحْيَى بنُ محمدٍ الأرْزنِيُّ الأَدِيبُ صاحِبُ الخَطِّ المليحِ والضَّبْط الصَّحِيح والشِّعْر الفَصِيح ، وله مقدِّمَةٌ في النحْوِ ، وهو الذي ذَكَرَه ابنُ الحجَّاجِ في شعْرِه فقالَ :
مْثبَتَةٌ في دَفْتَرِيبخطّ يَحْيَى الأرْزَنِي قلْتُ : وبخطِّه كِتابُ الجَمْهَرَةِ لابنِ دُرَيْدٍ يَعْتَمدُ عليها الصَّاغانيُّ كَثيراً . وعدَّه قوْمٌ مِن أَطْرافِ دِيارِ بكْرٍ ممَّا يلِي الرُّوم ، وقوْمٌ يعدُّونه مِن أَطْرافِ الأَرْزَنِ .
( ودَسْتُ الأَرْزَنِ : بين شِيرازَ وكازَرُونَ ) نَزِهٌ أَشِبٌ بالشَّجَرِ ينْبتُ به هذه العِصِيّ التي تُعْمَلُ نصباً للدَّبابيسِ والمَقارِعِ وخرَجَ إليه

عضدُ الدّوْلةِ للتَّنزّه والصَّيْدِ وبصُحْبتِه المُتنبِّي فقالَ فيه :
سَقْياً لدَسْتِ الأرزن الطِّوالبين المروج الفيح والأغيالقالَ ياقوت : فأَدْخَل عليه الألِف واللام ، ولا يجوزُ دُخولُهما على اللَّواتي قَبْل .
( وأَرْزَنْجانُ : د بالرُّومِ ) قُرْبَ أَرْزَن الرُّوم بَيْنها وبَيْن خلاطٍ ، وأَهْلها يقُولُون أَرْزَنْكان ، وغالِبُ أَهْلِها أَرْمَن ، وفيها مُسْلمون هم أَعْيانُ أَهْلِها .
وذِكْرُ المصنِّفِ هذه في هذه التَّرْجمةِ يَقْتَضِي زِيادَة الجيمِ وهي أَصْليَّة ، وكان يَنْبَغي أنْ يفْردَ لها تَرْجمةً مُسْتَقِلَّة .
( وأرْزَنانُ ) ، ظاهِرُه أنَّه بفتْحِ الزَّاي كما هو مَضْبوطٌ في النُّسخِ ، والصَّحِيحُ بضمِّها كما ضَبَطَه ياقوتٌ ، وهي : ( ة بأصْفَهان ) ، منها : أَبو سعيدٍ أَحمدُ بنُ محمدٍ الحافِظُ الأَرْزَنانيُّ العَلَمُ ، الأَعْمى ، ماتَ سنة 453 : وأَبو جَعْفرِ محمدُ بنُ عبْدِ الرَّحْمان بنِ زِيادٍ الأَصْفهانيُّ الارْزَنانيُّ الحافِظُ الثَّبْتُ ، تُوفي سَنَة 317 .
( والجَبَلاَنِ يَتَرَازنانِ ) : أَي ( يَتَنَاوحَانِ ، وهو مُرازِنُه ) : أَي ( مُخالُّه ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
رجُلٌ رَزِينٌ : ساكِنٌ .
وقيلَ : أَصيلُ الرَّأْي ؛ وقد رَزُنَ رَزانَةً ورُوزوناً . والأرْزانُ : نُقَرٌ في حَجَرٍ أَو في غَلْظٍ مِن الأرْضِ تمسكُ الماءَ ؛ واحِدُها رَزْنٌ ورِزْنٌ ، بالفَتْحِ والكسْرِ ؛ ومنه قوْلُ ساعِدَة بنِ جُؤَيَّة الهُذَليّ يَصِفُ بَقَرَ الوَحْش :

ظَلَّتْ صَوافِنَ بالأَرْزانِ صادِيَةًفي ماحِقٍ من نهارِ الصيفِ مُحْتَرِقِكما هو في شرْحِ الدِّيوانِ .
وقالَ ابنُ حَمْزَةَ : الرِّزْنُ ، بالكسْرِ ، لا غَيْر .
قالَ ابنُ بَرِّي : وبيتُ ساعِدَة ممَّا يدلُّ على أَنَّه رِزْنٌ ، لأَنَّ فَعْلاً لا يجمْعُ على أَفْعالٍ إلاَّ قَليلاً .
والرُّزُونُ : بقَايَا السَّيْلِ في الأَجْرافِ .
وأَرْزَونا ، بالفتْحِ : قَرْيةٌ مِن دِمَشْقَ ، منها : أَحمدُ بنُ يَحْيَى بنِ أَحْمدَ بنِ يَزِيد بنِ الحَكَم الأَرزونيُّ عنه ابْنُه أَبو بكْرٍ محمدٌ ، قالَهُ ابنُ عَسَاكِر .
وأَرْزكَان : قَريَةٌ مِن قُرَى فارِسَ على ساحِلِ البَحْرِ ، منها : عبْدُ اللهاِ بنُ جَعْفرٍ الأَرْزكانيُّ مِنَ الثِّقاةِ الزُّهَّادِ سَمِعَ يَعْقوب بن سُفْيَان ، تُوفي سَنَة 314 ، رَحِمَه الّلهُ تعالَى .
وأَبو الفَضَائِل رَازانُ بنُ عبْدِ العَزيزِ الرَّازَانيُّ القزْوِينيُّ نُسِبَ إلى جَدِّه ؛ والحافِظُ أَبو بكْرٍ محمدُ بنُ إبْراهيمَ بنِ عليِّ بنِ عاصِمِ بنِ رَازَانَ الحافِظُ مُسْنِدُ أَصْبَهان المَعْرُوفُ بابنِ المقرِّي ، رَحِمَه الّلهُ تعالى .

##### Türkçe

: ( **الرَّزْنُ** : yükseltilmiş yer ) sert ( ve onda suyu tutan bir sükûnet vardır; çoğulu **رُزونٌ** ve **رِزانٌ** ) , **فَرْخٍ** ve **فُرُوخٍ** ve **فِرَاخٍ** gibi; ve el-Cevherî, Humeyd el-Arkat’a ait olarak inşâd etti:
أَحْقَبَ مِيفاءٍ على الرُّزُونِ وقالَ أَبو ذُؤَيْبٍ :
حتى إذا حُزَّتْ مِياهُ رُزُونِهوبأَيِّ حَزِّمَلاَوَةٍ يَتَقَطَّعُ

( ve ) **الرِّزْنُ** , ( kesre ile: taraf/yan .
( ve ) **الرّزْنَةُ** , ( **هاء** ile: su birikintisi; çoğulu ) **رِزانٌ** , ( **جِبَالٍ** gibi ); bunu el-Cevherî, Ebû Ubeyde’den nakletti.
( ve ) mecazdan: ( **رَزُنَ** ) adam meclisinde, ( **كَرُمَ** gibi ), **رَزَانَةً**: ( ağırbaşlı oldu; o hâlde **رَزِينٌ** ) vakur, halîm; onda **رَزانَةٌ** vardır, ( ve o **رَزانٌ**dır, **سَحابٍ** gibi ); ve sabitlik, vakar ve iffet sahibi olduğunda **رَزِينَةٌ** denilmez; ve meclisinde **رَزِينَة** idi. Hassân, Âişe’yi, Allah ondan razı olsun, överken dedi:
حَصانٌ رَزانٌ لا تُزَنُّ برِيبةٍ وتُصْبِحُ غَرْثَى من لحومِ الغَوافِلِ
Ve **الرَّزانَةُ** aslında: ağırlıktır.
( ve **رَزَنَهُ** ) onu **يَرْزُنُه** **رَزْناً**: ( hafifliğinden, ağırlığı ne diye bakmak için onu kaldırdı ); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve ondan: taşı, yerden kaldırdığında **رَزَنَ الحَجَرَ**.
( ve ) **رَزَنَ** ( mekânda: ikamet etti.
( ve **الرَّزينُ** : ağır olan ) her şeyden.
( ve ) **رَزِينٌ**: ( isim )dir; ondan: el-Abderî **رَزِينُ بنُ مُعاوِيَةَ**; ve el-Kûfî **رَزِينُ بنُ حبيبٍ**; ve el-Ahmerî **رَزِينُ بنُ سُلَيْمان**; muhaddislerdir.
( ve **الأَرْزَنُ** : sert bir ağaç ) ondan değnekler yapılır; el-Leys’ten. Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
إِنِّي وجَدِّك ما أَقضِي الغَرِيمَ وإِنْحانَ القَضاءُولا رَقَّتْ له كَبِدِيإِلاّ عَصَى أَرْزَنٍ طارت بُرَايَتُهاتَنُوءُ ضرْبَتُها بالكَفِّ والعَضُدِ
( ve **الرَّوْزَنَةُ** : pencere/açıklık ) muarrebdir; bunu el-Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti.
Ve **المُحْكَم**’de: **الرَّوْزَنَةُ**: tavanın üst kısmındaki deliktir.
Ve **التَّهْذيب**’de: nüfuz eden pencereye **الرَّوْزَنُ** denir; dedi ki:

Ve onu muarreb sayıyorum; ve o **الرَّوَازِنُ**dur; Araplar onunla konuşmuşlardır.
( ve **تَرَزَّنَ في الشَّيءِ** : vakarlı davrandı ).
Ve **المُحْكَم**’de: adam meclisinde vakarlı davrandığında, meclisinde **تَرَزَّنَ**.
( ve **أَرْزَنُ** , **أَحْمَرَ** gibi: Ermeniyye’de bir belde )dir; Ebû Ali dedi ki: **أَرْزَنُ** ve **أَدْرَمُ**’a gelince, Arapçanın kıyasınca ikisinde de hemze ancak زائد olur; ve onların i‘rabında iki tarz caiz olur: birincisi, fiilin fâilden tecrid edilmesi, böylece i‘rab edilmesi ve sarf edilmemesidir; diğeri: ikisinde de fâilin zamirinin kalması, böylece hikâye edilmesidir; bunu Yâkût nakletti).
( **تُعْرَفُ بأَرْزَن الرُّوم** ) ; halkı Ermen’dir; ve onun müstakil bir sultanı vardır; ve onun geniş, hayırları çok tarafları vardır; ( ondan: muhaddis **عبدُ اللهاِ بنُ حَديدٍ الأَرْزَنِيُّ**.
( ve ) **أَرْزَنُ**: ( Ermeniyye’de yine başka bir belde )dir; Hılât’a yakın; ve onun sağlam bir kalesi vardır; ve Ermeniyye’nin en mamur taraflarından idi, sonra onda haraplık yayıldı; ondan: Ebû Gassân **عياشُ بنُ إبراهيمَ الأَرْزَنِيُّ** el-Heysem b. Adî’den; ve güzel yazı, sahih ضبط ve fasih şiir sahibi edip **يَحْيَى بنُ محمدٍ الأرْزنِيُّ**; ve onun nahivde bir mukaddimesi vardır; ve onu İbnü’l-Haccâc şiirinde zikreden odur; şöyle dedi:
مْثبَتَةٌ في دَفْتَرِيبخطّ يَحْيَى الأرْزَنِي
Dedim ki: ve onun hattıyla, Sâğânî’nin çokça dayandığı, İbn Düreyd’in **الجَمْهَرَة** kitabı vardır. Ve bir kavim onu, Rûm’a bitişik olan Bekr diyarının uçlarından saydı; ve bir kavim onu **الأَرْزَنِ**’in uçlarından sayar.
( ve **دَسْتُ الأَرْزَنِ** : Şîrâz ile Kâzerûn arası ) ağaçlı, hoş, güzel bir yerdir; onda, değnekler ve sopalar için dikilecek olarak yapılan bu değnekler biter; ve ona, gezinti ve av için, Adudüddevle çıktı; ve beraberinde el-Mütenebbî vardı; onda dedi ki:
سَقْياً لدَسْتِ الأرزن الطِّوالبين المروج الفيح والأغيال
Yâkût dedi ki: ona elif ve lâmı dâhil etti; ve daha önce olanlara onların girişi caiz değildir.
( ve **أَرْزَنْجانُ** : Rûm’da bir belde )dir; **أَرْزَن الرُّوم**’a yakın, onunla Hılât arasında; ve halkı **أَرْزَنْكان** der; ve halkının çoğu Ermen’dir; ve onda Müslümanlar vardır, onlar halkının eşrafıdır.
Ve musannifin bunu bu tercemede zikretmesi, cim’in ziyadesini gerektirir; hâlbuki o aslîdir; ve ona müstakil bir terceme ayırması gerekirdi.
( ve **أرْزَنانُ** ), zahiri, nüshalarda ضبط edildiği üzere **الزَّاي**’ın fethi iledir; ve sahih olan, Yâkût’un ضبط ettiği üzere onun zammıdır; ve o: ( İsfahân’da bir belde )dir; ondan: âlem, âmâ, **أَبو سعيدٍ أَحمدُ بنُ محمدٍ الحافِظُ الأَرْزَنانيُّ**, 453 yılında öldü; ve sika hâfız **أَبو جَعْفرِ محمدُ بنُ عبْدِ الرَّحْمان بنِ زِيادٍ الأَصْفهانيُّ الارْزَنانيُّ**, 317 yılında vefat etti.
( ve **الجَبَلاَنِ يَتَرَازنانِ** ) : yani ( birbirlerine meyledip sallanırlar; ve o onun **مُرازِنُه**’udur ): yani ( onun yoldaşı/arkadaşı ).
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**رَجُلٌ رَزِينٌ**: sakin.
Ve denildi ki: görüşte köklü; ve **رَزُنَ** **رَزانَةً** ve **رُوزوناً**. Ve **الأرْزانُ**: taşta yahut yerin kalın bir kısmında suyu tutan oyuklardır; tekili **رَزْنٌ** ve **رِزْنٌ**dur, fetha ve kesre ile; ve ondan, Hüzelî Sâ‘ide b. Cüeyye’nin, yaban sığırını vasfederken sözü:

ظَلَّتْ صَوافِنَ بالأَرْزانِ صادِيَةًفي ماحِقٍ من نهارِ الصيفِ مُحْتَرِقِ
**شرْحِ الدِّيوانِ**’da olduğu gibi.
Ve İbn Hamza dedi ki: **الرِّزْنُ** kesre ile, başka değil.
İbn Berrî dedi ki: Sâ‘ide’nin beyti, onun **رِزْنٌ** olduğuna delalet edendir; çünkü **فَعْلٌ** ancak az olarak **أَفْعالٍ** üzerine cem‘ olunur.
Ve **الرُّزُونُ**: yarıntılarda selin kalıntılarıdır.
Ve **أَرْزَونا** fetha ile: Dımaşk’tan bir köydür; ondan: **أَحمدُ بنُ يَحْيَى بنِ أَحْمدَ بنِ يَزِيد بنِ الحَكَم الأَرزونيُّ**; ondan oğlu Ebû Bekr Muhammed (rivayet etti); bunu İbn Asâkir söyledi.
Ve **أَرْزكَان**: Fâris köylerinden, deniz sahilinde bir köydür; ondan: sika zâhidlerden **عبْدُ اللهاِ بنُ جَعْفرٍ الأَرْزكانيُّ**; Ya‘kūb b. Süfyân’ı işitti; 314 yılında vefat etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.
Ve el-Kazvînî er-Râzânî, dedesine nisbet edilen **أَبو الفَضَائِل رَازانُ بنُ عبْدِ العَزيزِ الرَّازَانيُّ**; ve İsfahân’ın müsnid hâfızı, İbnü’l-Mukarrî diye bilinen **أَبو بكْرٍ محمدُ بنُ إبْراهيمَ بنِ عليِّ بنِ عاصِمِ بنِ رَازَانَ**; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَزُنَ
1 رَزُنَ ذ , (S, K, &c.,) inf. n. رَزَانَةٌ (S, * MA, K, * TA) and رُزُونٌ, (TA,) [It (a thing) was, or became, heavy, or weighty: this is the primary signification: see رَزَانَةٌ below. ― -b2- And hence,] (tropical:) He (a man) was, or became, grave, staid, steady, sedate, or calm; (S, MA, K, TA;) and forbearing: and still, or motionless: (S, * K, * TA:) or firm, or sound, of judgment: (TA:) wise, or sensible. (MA.) -A2- رَزَنَ بِالمَكَانِ [thus in the K, with fet-h to the ز,] He remained, stayed, dwelt, or abode, in the place. (K.) -A3- رَزَنَهُ, (S, K,) aor. رَزُنَ , inf. n. رَزْنٌ, (S,) He lifted it (namely, a thing, S) in order that he might see what was its weight. (S, K.) ― -b2- Hence, رَزَنَ الحَجَرَ He lifted the stone from the ground. (TA.)

2 رَزَّنَ [رزّنهُ, inf. n. تَرْزِينٌ, (assumed tropical:) He pronounced him, or held or reckoned him, to be grave, staid, steady, sedate, or calm:] the inf. n. تَرْزِينٌ is syn. with تَوْقِيرٌ [q. v.]. (S in art. وقر.)

ترزّن
5 ترزّن ذ i. q. تَوَقَّرَ (assumed tropical:) [He showed, exhibited, or manifested, gravity, staidness, steadiness, sedateness, or calmness; or he endeavoured, or constrained himself, to be grave, staid, steady, sedate, or calm]; (M, K;) فِى مَجْلِسِهِ [in his sittingplace], (M,) or فِى الشَّىْءِ [in the thing]. (K.)

يَتَرَازَانَانِ
6 يَتَرَازَانَانِ ذ , said of two mountains, They are opposite, or facing, each other. (K.)

رَزْنٌ
رَزْنٌ ذ A place that is elevated (S, K, TA) and hard, (TA,) having in it a depression that retains the water [of the rain]: pl. رُزُونٌ and رِزَانٌ: (S, K, TA:) the latter of which pls. is also pl. of رِزْنَةٌ [q. v.]. (K.) It is also sing. of أَرْزَانٌ signifying [Hollows, or cavities, such as are termed] نُقَرٌ [pl. of نُقْرَةٌ] in stone, or in rugged ground, that retain the water [of the rain]; and so is ↓ رِزْنٌ; or, accord. to Ibn-Hamzeh, this latter only; and thus says IB, because a noun of the measure فَعْلٌ has not a pl. of the measure أَفْعَالٌ, except in a few instances. (TA.) [The pl.] رُزَونٌ also signifies The remains of a torrent in places which it has partially worn away. (TA.)

رِزْنٌ
رِزْنٌ ذ : see the next preceding paragraph. ― -b2- Also i. q. نَاحِيَةٌ [A side, region, quarter, or tract, &c.]. (K.)

رِزْنَةٌ
رِزْنَةٌ ذ A place where water remains and collects; or where it collects and stagnates; or where it remains long, and becomes altered: pl. رِزَانٌ [mentioned above as a pl. of رَزْنٌ, q. v.]: (S, K:) so says AO. (S.)

رَزَانٌ
رَزَانٌ ذ : see the next paragraph.

رَزِينٌ
رَزِينٌ ذ Heavy, or weighty; (S, K;) applied to a thing (S, TA) of any kind. (TA.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) Grave, staid, steady, sedate, or calm; (S, MA, K, TA;) and forbearing: and still, or motionless: (S, * K, * TA:) or firm, or sound, of judgment: (TA:) wise, or sensible: (MA:) or a man having much gravity, staidness, &c.: (Har p. 227:) and ↓ رَزَانٌ signifies the same, applied to a woman; (MA, K;) or, thus applied, grave, staid, &c., in her sitting-place: (S:) the epithet رَزِينَةٌ is not applied to her unless she be firm, or constant; and grave, staid, &c.; and continent, chaste, or modest; grave, staid, &c., in her sitting-place. (TA.) ― -b3- أَبُو رَزِينٍ is a name given to The [kind of sweet food commonly called] خَبِيص [q. v.]; because of its excellence among eatables, and its high estimation, and its surpassing cost, and its being put the last thing to be eaten. (Har p. 227.)

رَزَانَةٌ
رَزَانَةٌ ذ inf. n. of رَزُنَ [q. v.]. (MA, TA.) Heaviness, or weight: this is the primary signification. (TA.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) Gravity, staidness, steadiness, sedateness, or calmness; (S, MA, K, TA;) and forbearance: and stillness, or motionlessness: (S, * K, * TA:) or firmness, or soundness, of judgment: (TA:) wisdom, or sensibleness: (MA:) and firmness, or constancy. (Har p. 423.)

رَوْزَنٌ
رَوْزَنٌ ذ , (T, Mgh,) or ↓ رَوْزَنَةٌ, (ISk, S, M, K,) A hole, a perforation, an aperture, or a window, (ISk, T, S, M, Mgh, K,) syn. كُوَّةٌ, (ISk, S, Mgh, K,) or كُوَّةٌ نَافِذَةٌ, (T,) [in a wall, or chamber, i. e. a mural aperture,] or in the upper part of a roof: (M, TA:) an arabicized word [from the Pers. رَوْزَنْ, or رَوْزَنَهْ]: (ISk, S:) thought by the author of the T to be arabicized, used by the Arabs: (TA:) pl. رَوَازِنُ. (T, Mgh.)

رَوْزُنَةٌ
رَوْزُنَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

أَرْزَن
أَرْزَن ذ [accord. to general opinion, being a subst. only, not originally an epithet, أَرْزَنٌ, or, accord. to some, it may be أَرْزَنُ, as being imagined to possess the quality of an epithet,] A kind of hard tree, (Lth, S, K,) of which staves are made. (Lth, S.)

هُوَ مُرَازِنُهُ
هُوَ مُرَازِنُهُ ذ i. q. مُحَالُّهُ [He is his companion in alighting, or descending and stopping or sojourning &c.]: (so in copies of the K:) or مُخَالُّهُ [his friendly associate; or true, or sincere, friendly associate]. (So in the K accord. to the TA [which is followed in this instance, as generally, in the TK: but the former I regard as the true reading, from رَزَنَ بِالمَكَانِ q. v.].)

##### Türkçe

رَزُنَ
1 **رَزُنَ** ذ , (S, K, &c.,) mastar ismi **رَزَانَةٌ** (S, * MA, K, * TA) ve **رُزُونٌ**, (TA,) [O (bir şey) ağır idi, yahut ağır oldu: bu, aslî anlamdır: aşağıda **رَزَانَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecaz:) O (bir adam) vakarlı idi, yahut vakarlı oldu; ağırbaşlı, sebatlı, sakin, mütevekkar, yahut sükûnetli; (S, MA, K, TA;) ve tahammüllü: ve hâlâ, yahut hareketsiz: (S, * K, * TA:) yahut hükümde sağlam, yahut sahih: (TA:) hikmetli, yahut akıllı. (MA.) -A2- **رَزَنَ بِالمَكَانِ** [K’da böyle, **الزاي** üzerine fetḥ ile,] O, yerde kaldı, durdu, ikamet etti, yahut barındı. (K.) -A3- **رَزَنَهُ**, (S, K,) muzârîsi **رَزُنَ** , mastar ismi **رَزْنٌ**, (S,) O, onu (yani bir şeyi, S) kaldırdı; onun ağırlığının ne olduğunu görsün diye. (S, K.) ― -b2- Bundan dolayı, **رَزَنَ الحَجَرَ** O, taşı yerden kaldırdı. (TA.)

2 **رَزَّنَ** [**رزّنهُ**, mastar ismi **تَرْزِينٌ**, (farzedilen mecaz:) O, onu vakarlı, ağırbaşlı, sebatlı, sakin, mütevekkar, yahut sükûnetli diye söyledi; yahut onu öyle saydı, yahut öyle kabul etti:] mastar ismi **تَرْزِينٌ**, **تَوْقِيرٌ** ile eşanlamlıdır [ona bak]. (S, md. **وقر**’da.)

ترزّن
5 **ترزّن** ذ **تَوَقَّرَ** ile aynı anlamdadır (farzedilen mecaz:) [O, vakar, ağırbaşlılık, sebat, sükûnet, yahut dinginlik gösterdi, ortaya koydu, yahut belirtti; yahut vakarlı, ağırbaşlı, sebatlı, sakin, mütevekkar, yahut sükûnetli olmaya çalıştı, yahut kendini zorladı]; (M, K;) **فِى مَجْلِسِهِ** [oturuş yerinde], (M,) yahut **فِى الشَّىْءِ** [şeyde]. (K.)

يَتَرَازَانَانِ
6 **يَتَرَازَانَانِ** ذ , iki dağ hakkında söylenir: Birbirlerine karşıdırlar, yahut birbirlerine bakarlar. (K.)

رَزْنٌ
**رَزْنٌ** ذ Yüksek (S, K, TA) ve sert olan, (TA,) içinde yağmur suyunu tutan bir çöküntü bulunan bir yer: çoğulu **رُزُونٌ** ve **رِزَانٌ**: (S, K, TA:) bu son çoğul da **رِزْنَةٌ**’nin çoğuludur [ona bak]. (K.) O, ayrıca **أَرْزَانٌ**’ın tekilidir; (yağmur) suyunu tutan taşta, yahut engebeli yerde, **نُقَرٌ** [**نُقْرَةٌ**’nin çoğulu] denilen [oyuklar, yahut kovuklar] anlamında; ve bunun gibisi ↓ **رِزْنٌ**’dir; yahut İbn-Ḥamzeh’e göre, bu sonuncusu yalnızca; ve böylece IB der; çünkü vezni **فَعْلٌ** olan bir isim, birkaç örnek dışında, vezni **أَفْعَالٌ** olan bir çoğula sahip olmaz. (TA.) [Çoğul] **رُزَونٌ** ayrıca, selin, kısmen aşındırdığı yerlerdeki kalıntıları anlamına gelir. (TA.)

رِزْنٌ
**رِزْنٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak. ― -b2- Ayrıca **نَاحِيَةٌ** ile aynı anlamdadır [bir yan, bölge, taraf, yöre, &c.]. (K.)

رِزْنَةٌ
**رِزْنَةٌ** ذ Suyun kaldığı ve toplandığı bir yer; yahut toplandığı ve durgunlaştığı yer; yahut uzun süre kaldığı ve değiştiği yer: çoğulu **رِزَانٌ** [yukarıda **رَزْنٌ**’ün çoğulu olarak zikredildi, ona bak]: (S, K:) AO böyle der. (S.)

رَزَانٌ
**رَزَانٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

رَزِينٌ
**رَزِينٌ** ذ Ağır, yahut ağırlıklı; (S, K;) her türden bir şeye (S, TA) uygulanır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) Vakarlı, ağırbaşlı, sebatlı, sakin, mütevekkar, yahut sükûnetli; (S, MA, K, TA;) ve tahammüllü: ve hâlâ, yahut hareketsiz: (S, * K, * TA:) yahut hükümde sağlam, yahut sahih: (TA:) hikmetli, yahut akıllı: (MA:) yahut çok vakar, ağırbaşlılık, &c. sahibi bir adam: (Har s. 227:) ve ↓ **رَزَانٌ** aynı anlama gelir, bir kadına uygulanınca; (MA, K;) yahut, böyle uygulanınca, oturuş yerinde vakarlı, ağırbaşlı, &c.: (S:) sıfat **رَزِينَةٌ** ona, ancak sağlam, yahut sabit; ve vakarlı, ağırbaşlı, &c.; ve iffetli, namuslu, yahut hayalı; oturuş yerinde vakarlı, ağırbaşlı, &c. olursa uygulanır. (TA.) ― -b3- **أَبُو رَزِينٍ** [yaygınca **خَبِيص** denilen tatlı yiyecek türü]ne verilen bir addır [ona bak]; yenilecekler arasında üstünlüğü, yüksek itibarı, aşırı maliyeti, ve yenilecek şeylerin en sonuna konulması sebebiyle. (Har s. 227.)

رَزَانَةٌ
**رَزَانَةٌ** ذ **رَزُنَ**’ın mastar ismidir [ona bak]. (MA, TA.) Ağırlık, yahut tartı: bu, aslî anlamdır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) Vakar, ağırbaşlılık, sebat, sükûnet, yahut dinginlik; (S, MA, K, TA;) ve tahammül: ve sükûn, yahut hareketsizlik: (S, * K, * TA:) yahut hükümde sağlamlık, yahut sahihlik: (TA:) hikmet, yahut akıllılık: (MA:) ve sağlamlık, yahut sebat. (Har s. 423.)

رَوْزَنٌ
**رَوْزَنٌ** ذ , (T, Mgh,) yahut ↓ **رَوْزَنَةٌ**, (ISk, S, M, K,) Bir delik, bir perforasyon, bir açıklık, yahut bir pencere, (ISk, T, S, M, Mgh, K,) **كُوَّةٌ** ile eşanlamlı, (ISk, S, Mgh, K,) yahut **كُوَّةٌ نَافِذَةٌ**, (T,) [bir duvarda, yahut odada, yani duvarî bir açıklık,] yahut bir çatının üst kısmında: (M, TA:) Arapçalaştırılmış bir kelimedir [Farsça **رَوْزَنْ**, yahut **رَوْزَنَهْ**’den]: (ISk, S:) T’nin müellifi tarafından, Arapçalaştırılmış, Araplarca kullanılmış olduğu düşünülür: (TA:) çoğulu **رَوَازِنُ**. (T, Mgh.)

رَوْزُنَةٌ
**رَوْزُنَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

أَرْزَن
**أَرْزَن** ذ [genel görüşe göre, aslında bir sıfat olmayıp yalnızca bir isim olarak, **أَرْزَنٌ**; yahut bazılarına göre, sıfat niteliğine sahip olduğu tasavvur edildiğinden **أَرْزَنُ** olabilir,] Sert bir ağaç türü, (Lth, S, K,) ondan değnekler yapılır. (Lth, S.)

هُوَ مُرَازِنُهُ
**هُوَ مُرَازِنُهُ** ذ **مُحَالُّهُ** ile aynı anlamdadır [inişte, yahut inip durmada veya konaklamada &c. onun arkadaşıdır]: (K nüshalarında böyle:) yahut **مُخَالُّهُ** [onun dostça arkadaşı; yahut gerçek, yahut samimi, dostça arkadaşı]. (TA’ya göre K’da böyle [bu örnekte, genel olarak olduğu gibi, TK’da da buna uyulmuştur: fakat ben birincisini doğru okunuş sayarım, **رَزَنَ بِالمَكَانِ**’den, ona bak].)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَزَنَ
رَزَنَ U ( n. ac. رَزْن 1 ),
a.  Lifted, weighed, balanced.

b.  [ Bi ], Stopped, stayed, remained in.

رَزُنَ
رَزُنَ U ( n. ac. رَزَاْنَة 22t ),
a.  Was heavy, weighty, ponderous; was grave, staid, sedate; was steady, persevering.

رَاْزَنَ
رَاْزَنَ III ,
a.  Was true, loyal, steadfast to.

تَرَزَّنَ
تَرَزَّنَ V
a.  [ Fī ], Was   grave, staid &c. in ( his bearing ).

تَرَاْزَنَ
تَرَاْزَنَ VI ,
a.  Faced, fronted each other.

رَزْن
رَزْن 1 , ( pl. رِزَاْن 23 ,  رُزُوْن 27 ),
a.  Plateau, tableland, upland.

رِزْن
رِزْن 2 ,
a.  see 1 .

رِزْنَة
رِزْنَة 2t , ( pl. رِزَن 7 ,  رِزَاْن 23 ),
a.  Pool, pond &c.

رَزَاْنَة
رَزَاْنَة 22t ,
a.  Weight.

b.  Gravity, staidness, sedateness; selfpossession, coolness; steadiness; steadfastness, constancy; firmness; soundness of judgment.

رَزِيْن
رَزِيْن 25 ,
a.  Heavy, weighty, ponderous; grave, staid, sedate; steadfast, firm.

رَوْزَنَة
رَوْزَنَة P. , ( pl. رَوَازِن ),
a.  Dormerwindow, sky-light.

##### Türkçe

**رَزَنَ**
**رَزَنَ** U ( n. ac. **رَزْن** 1 ),
a. Kaldırdı, tarttı, dengeledi.

b. [ Bi ], Durdu, kaldı, içinde kaldı.

**رَزُنَ**
**رَزُنَ** U ( n. ac. **رَزَاْنَة** 22t ),
a. Ağır, ağırlıklı, pek ağır oldu; vakarlı, ağırbaşlı, sakin oldu; sağlam, sebatkâr oldu.

**رَاْزَنَ**
**رَاْزَنَ** III ,
a. -e karşı doğru, sadık, sebatkâr oldu.

**تَرَزَّنَ**
**تَرَزَّنَ** V
a. [ Fī ], (tavrında) vakarlı, ağırbaşlı vb. oldu.

**تَرَاْزَنَ**
**تَرَاْزَنَ** VI ,
a. Birbirlerinin karşısına çıktı, birbirlerine karşı durdu.

**رَزْن**
**رَزْن** 1 , ( pl. **رِزَاْن** 23 , **رُزُوْن** 27 ),
a. Plato, düzlük, yüksek düzlük.

**رِزْن**
**رِزْن** 2 ,
a. 1’e bak.

**رِزْنَة**
**رِزْنَة** 2t , ( pl. **رِزَن** 7 , **رِزَاْن** 23 ),
a. Havuz, gölet vb.

**رَزَاْنَة**
**رَزَاْنَة** 22t ,
a. Ağırlık.

b. Vakar, ağırbaşlılık, sakinlik; kendine hâkimiyet, soğukkanlılık; sağlamlık; sebatkârlık, süreklilik; metanet; hüküm vermede sağlamlık.

**رَزِيْن**
**رَزِيْن** 25 ,
a. Ağır, ağırlıklı, pek ağır; vakarlı, ağırbaşlı, sakin; sebatkâr, sağlam.

**رَوْزَنَة**
**رَوْزَنَة** P. , ( pl. **رَوَازِن** ),
a. Çatı penceresi, tavan penceresi.
