# رسخ (ر-س-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B3%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Devenin toynaklarının üst tarafı rush demektir

- Harfler: ر - س - خ
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرَّاسِخُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%AE%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Derinleşenler | 1 | 1 | [4:162](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/ayet/4:162.md) |
| [وَالرَّاسِخُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%AE%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلُونَ | Ve derinleşenler | 1 | 1 | [3:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/ayet/3:7.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (43 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Uhur ense demektir
2. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Nezle” konaklama yeri demektir
3. [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil…
4. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Benzeşen
5. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Loblar
6. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
7. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Dağın sivri noktası demektir
8. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
9. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
10. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
11. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Namaz
12. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
13. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Emam ön demektir
14. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Büyük
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
16. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
17. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alet kaldıraç demektir
18. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnek yavrusu, dana demektir
19. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
20. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
21. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
22. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
23. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Önce
24. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
25. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
26. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
27. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
28. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
29. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رسخ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md), [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md), [عمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [زلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının veya bir nesnenin zeminin en derin katmanına nüfuz ederek sarsılmaz biçimde yerleşmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zihnin ve kalbin şüphelerden arınarak ilahi bilginin temeline nüfuz etmesi ve orada sarsılmaz bir kararlılık kazanması |
| Çekirdek Özet 3 | Bilginin yüzeyde kalan ezber veya nakilden öteye geçerek kurucu ilkelere kök salması ve sarsılmaz bir idrak sistemi üretmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt «çok okumuş olmak» ya da «mâlûmat çokluğu» olarak daraltılması; bilginin derinliği ve sarsılmaz ahlaki-ontolojik kökleşme boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رس | Tabana oturma, derinlikte sabit kalma, zemine çakılma veya kalıcı iz bırakma; nitekim kuyu kazıp sağlamlaştırmak [رسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3.md), bir şeyi sağlamca yerine ulaştırmak [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) ve dağın veya geminin tabana oturup demir atması [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) köklerinde bu çekirdek sabittir | خ | Boşluklu veya yumuşak dokulu bir yapının derinliklerine nüfuz ederek içe işleme, ayrışmayacak biçimde sızıp kök salma anlamı eklenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Hareketi başlatan ilke, bilincin veya nesnenin en üst noktası |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir zemine takılma, tutunma ve sarsılmaya karşı destek bulma |
| خ | Çit, duvar; koruma, ayırma, içe geçme (türetme imge: ح imgesinin geçirgen ve pürüzlü varyantı) | Maddenin veya yapının iç katmanlarına doğru sızma, aralıklara nüfuz etme |
| رسخ | Başlangıç noktasından itibaren destek bularak iç katmanlara nüfuz etme ve tabana sarsılmaz biçimde oturma | Bilginin veya bir varlığın yüzeyde kalmayıp koruyucu iç katmanlara sızması ve sarsılmaz bir dayanak noktası elde etmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağan yağmurun toprağın en alt katmanına kadar işleyip iki nem tabakasını birleştirmesi (رَسَخَ الْمَطَرُ), mürekkebin kâğıdın veya derinin gözeneklerine sızıp silinmez hale gelmesi (رَسَخَ الْحِبْرُ فِي الصَّحِيفَةِ) ve çamurda hayvanın ayağının tabana kadar batması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa muallakasında eski yurt yerindeki kalıntıların ve ocak taşlarının rüzgâr ve yağmura rağmen yere nasıl sapasağlam kök salıp silinmediğini anlatırken bu kökü kullanır: رَاسِخُ الدِّمْنِ عَلَى أَعْضَادِهِ / ثَلَمَتْهُ كُلُّ رِيحٍ وَسَبَلْ |
| Erken Arapça kullanım | Sahabî Masrûk b. el-Ecda‘ Medine’ye gelişini ve vahiy kâtibi Zeyd b. Sâbit’in ilimdeki derinleşmiş, sarsılmaz konumunu anlatırken bu kökü kullanmıştır: قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَإِذَا زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنَ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü Lebîd.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök رسخ, Batı Sami dillerinde özellikle sıvının zemine nüfuz etmesi, emilme ve bir nesnenin alt katmanda tutunması semantik alanıyla ilişkilidir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan $r-s-ḵ$ harf dizilişi yaygın bir üçlü kök olarak geniş bir literatüre sahip olmamakla birlikte, kökün ikili çekirdeği olan رس unsuru, Sami dillerinde «zemine oturma, temel atma, kazıma ve derin iz bırakma» fikrini (Aramice ve İbranicede $r-s-s$ ve $r-š-m$ paralelleri) taşır. Arapçada son harf olan خ sesinin eklenmesiyle kök, özellikle «geçirgen bir ortamda aşağıya doğru sızıp sabitlenme» şeklinde özgün bir morfolojik ve semantik daralma kazanmıştır. Bu durum, Arap çöl ortamında yağmur suyunun kurak toprağın altındaki rutubet tabakasıyla buluşması (التقى الثريان) tasviri üzerinden kökün fiziksel olarak en yetkin karşılığını Arapçada bulmasını sağlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رس çekirdeğinden türeme | Zemine yerleşme ve iz bırakma hareketinin, gözenekli dokuya işleme nüansı ile özelleşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami çekirdek paralelleri | İkili çekirdek düzeyinde tabana oturma, kök salma ve kalıcı işaret bırakma anlam alanı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan bir soydaş kelime tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رسخ | Anlamlı | Sarsılmaz biçimde yerleşmek, derine işlemek | Sıvının zemine sızması, bilginin kalpte sabitlenmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| سرخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) | Anlamlı | Boyun eğdirmek, hizmete almak, alay etmek | Bir gücün diğerini teshir etmesi veya küçümsemesi | Kur'an'da geçer; zıt dinamik |
| [خرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Dilsiz olmak, susmak, katılaşmak | Sesin kesilmesi, donukluk ve hareket edememe hali | Kur'an'da geçmez |
| [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Eksilmek, kayba uğramak, zayi olmak | Sermayenin veya varlığın temelsiz kalarak erimesi | Kur'an'da geçer; anlamca zıt |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رسخ | Merkez | Derinliğe nüfuz ederek sarsılmaz olmak | Bilginin veya nesnenin iç katmana sızıp tabanla bütünleşmesi | Şüphe ve sarsıntıyı dışlayan köklü sebat hali |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Bir yerde kaim ve sabit kalmak | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) yer değiştirmemeyi anlatır; رسخ ise derine nüfuz etme boyutunu içerir | Hareketsizlik ve kararlılık vurgusu ön plandadır |
| [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Güç ve yerleşim sahibi olmak | [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) egemenlik ve imkân alanını; رسخ zihni ve ontolojik kök salmayı ifade eder | Konum ve otorite sağlamlığı |
| [عمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82.md) | Komşu | Aşağıya veya içeriye doğru uzak olmak | [عمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82.md) mesafe ve boyut belirtir; رسخ ise o derinlikte sabitlenmeyi anlatır | Salt derinlik boyutu |
| [زلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%84.md) | Zıt | Ayak kayması, yerinden oynamak | [زلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%84.md) zeminde tutunamayıp kaymayı; رسخ ise zemine kenetlenmeyi ifade eder | Tutunamama ve savrulma hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رسخ | Sarsılmaz biçimde kök salmak | Derine sızarak tabanla bütünleşme ve sebat etme | Kesin |
| Latince | Radicatus, stabilis, profundus | Kök salmış, sarsılmaz, derin | Radicatus kök salmayı, stabilis ise sebatı karşılar ancak zihne sızma nüansı eksiktir | Güçlü |
| İngilizce | Deeply rooted, firmly grounded, ingrained | Kökleri derinde olan, sağlam temelli | Bilginin sarsılmazlığını verir; fiziki sızma ve emilme boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Fest verwurzelt, fundiert, tief verankert | Sağlam köklenmiş, temellenmiş | Zihni sağlamlığı iyi ifade eder; suyun toprağa nüfuzu metaforu dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | Enraciné, inébranlable, ancré | Kök salmış, sarsılmaz, demir atmış | Sarsılmazlık ve oturmuşluk yönünü karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Oxford English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ | Müteşâbihata karşı muhkematı esas alan, kalpleri şüpheden arınmış, vahyin derin idrakine sahip yetkin müminler | Vahiy metodolojisi, kalpte eğrilik bulunanların fitne arayışına karşılık bilginin temeline kök salanların teslimiyeti; Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md) |
| الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ | Ehl-i Kitap içerisinde ön yargılardan sıyrılmış, ilahi ilkelerin özüne nüfuz etmiş, önceki ve sonraki vahye eksiksiz inanan sağlam ilim sahipleri | İtikadi ve ahlaki sebat, vahyin sürekliliğini kavrayan derin kavrayış sahipleri; en-Nisâ [4:162](https://lisan.digital/tr/ayet/4:162.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman ve marifet nazariyesi | Müteşâbih ayetlerin tevilini sadece Allah mı bilir yoksa ilimde rüsuh sahipleri de bilebilir mi tartışması | İmanın sarsılmaz kesinliği (yakîn) ve şüpheyi gideren derin ontolojik kavrayış |
| Fıkıh | İctihad ve usûl ehliyeti | İctihad makamına erişebilmek için nasların ruhuna ve usûl kurallarına nüfuz etmiş fakihin vasfı | Hükümlerin illet ve gayelerine kökten hâkimiyet |
| Tefsir | Muhkem-müteşâbih ayrımı | Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md) ayetindeki vakıf noktası; rüsuh ehlinin tevili bilip bilmediği ve ilahi murada teslimiyeti | Vahyin bütünlüğünü kavrayan zihni disiplin ve derinleşme |
| Hadis | Rivayet ve dirayet ehliyeti | İlmi sadece nakleden değil, onun illetlerini ve bağlamını sarsılmaz biçimde kavramış muhakkik âlimler | İlimde sebat, amelde ihlas ve şüphelerden arınmış bilinç |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve vahiy kavrayışı | Tahkiki iman ve yakîn | Şüphe fırtınalarına karşı inancın temelini koruma | Yüzeydeki çelişki vehimlerine takılmayıp ilahi gayeye kök salma | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Temel kuramsal kavrayış ve usûl vukûfiyeti | Bilgiyi malumattan ayırarak kurucu ilkelere bağlama | Ayrıntılarda boğulmadan bütüncül nedensellik zeminini inşa etme | Kesin |
| Siyasi | Kurumsal süreklilik ve meşruiyet | Kökleşmiş anayasal ilkeler ve adalet tabanı | Kriz dönemlerinde toplumsal savrulmayı engelleme | Yüzeysel politik dalgalanmalara karşı kurumsal omurganın sabitliği | Güçlü |
| İktisadi | Reel üretim ve sermaye temeli | Sağlam tabanlı reel iktisadi altyapı | Spekülatif ve yapay dalgalanmalardan piyasayı koruma | Rant ve köpük finans yerine zemine basan üretici iktisadi nizam | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik kararlılık ve difüzyon dengesi | Bir diferansiyel sistemin dış bozuntulara rağmen en düşük enerji ve en yüksek kararlılık seviyesine yerleşmesi; sıvının gözenekli ortama homojen sızarak dengeye ulaşması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsallaşma ve normatif içselleştirme | Toplumsal değerlerin ve hukuk kurallarının bireylerin bilincinde ve kurumların işleyişinde refleks haline gelecek kadar derine işlemesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca belirli bir akademik kariyere, formel unvanlara veya çok sayıda metin ezberlemiş olmaya (ansiklopedik malumatçılığa) indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlim ile ahlakın, metodoloji ile teslimiyetin, akıl ile kalbi sebatın birbirinden ayrılmaz bir bütün oluşturduğu, fitne ve şüphe karşısında sarsılmayan derin kavrayış |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bilgisi çok fakat ilkeleri kaypak kimselerin otorite kabul edilmesi; vahyin muhkem omurgasından koparak zihni savrulmaların ilim zannedilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin anlaşılmasında bilgi ile niyet arasındaki bağı kurar; lafızların yüzeyinde boğulmak yerine, muhkematın sağladığı ana eksene nasıl tutunulacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müteşâbih nasların ele alındığı metodolojik ayetlerde (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md)) ve farklı inanç mensupları içindeki samimi, hakikat ehli ilim insanlarının vasfedildiği ayetlerde (en-Nisâ [4:162](https://lisan.digital/tr/ayet/4:162.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgiyi sadece zihni bir enformasyon yığını sayan anlayışı yıkar; bilginin ancak ahlaki sebat, tevazu ve ontolojik kök salma ile hakiki ilim haline gelebileceğini öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun toprağın en derin çatlaklarına sızarak alt tabakadaki nemle birleşmesi; mürekkebin kâğıdın liflerine ayrışmayacak biçimde işlemesi ve bir nesnenin yerinden oynatılamaz biçimde tabana oturması.
- Soyut anlam: Zihnin, nefsin yüzeysel kuşkularından ve krizlerinden etkilenmeyecek bir kesinliğe ulaşarak ilahi ve hakiki bilginin kurucu ilkeleriyle bütünleşmesi, sarsılmaz bir basiret kazanması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin dış etkilere karşı direncini artıran alt zemin bağlantısı; malumatın epistemolojik bir omurgaya, inancın ise şüphe geçirmez bir yakîne dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$R = \lim_{t \to \infty} \int_{0}^{D} \nabla \Phi(z, t) \, dz \cdot \left(1 + \kappa \|S\|^{-1}\right)^{-1}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $R$ rüsuh derecesini; $D$ bilginin veya nüfuzun ulaştığı derinlik katmanını; $\nabla \Phi(z, t)$ idrak ve hakikat potansiyelinin zaman içinde zemin koordinatı boyunca derinlemesine gradyanını ve sızma akısını; $\kappa$ sistemin iç kararlılık katsayısını; $S$ ise zihne veya inanca dışarıdan yönelen şüphe ve dalgalanma parametresini temsil eder. Formül, dış şüphe parametresi ne kadar yüksek olursa olsun, bilginin derin katmanlara ulaşıp tabanla bütünleştiği oranda kararlılığın mutlak bir sınıra yakınsadığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/ayet/3:7.md) — وَالرَّاسِخُونَ

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأَوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Sana kitabı indiren O’dur. O’nun bazı ayetleri muhkemdir ki bunlar; kitabın anasıdır. Diğer bir kısmı da müteşabihlerdir. İşte kalblerinde eğrilik bulunanlar; fitne çıkarmak ve te’vile yeltenmek için müteşabih olanlara uyarlar. Halbuki onun gerçek te’vilini, ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar: Biz ona inandık, hepsi Rabbımızın katındadır, derler. Ancak akıl sahibleri düşünebilirler.

### [Nisa 4:162](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/ayet/4:162.md) — الرَّاسِخُونَ

لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar ve mü’minler; sana indirilen kitaba ve senden önce indirilmiş olanlara inanırlar. Namaz kılanlara, zekat verenlere, Allah ve ahiret gününe inannalara elbette büyük bir mükafat vereceğiz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Devenin toynaklarının üst tarafı rush demektir. Rsh fiil olarak yürürken ayaklarının çamurda oraya kadar batması demektir. Sonra derinlemesine inceleme anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والراء معهما
خ س ر، خ ر س، س خ ر، ر س خ مستعملات
خسر:
الخُسْر: النقصان، والخُسْرانُ كذلك، والفعلك خَسِرَ يَخْسَرُ خُسْرانا.
والخاسِرُ: الذي وضع في تجارته، ومصدره: الخَسارَةُ والخُسْرُ. كِلْتُهُ ووزَنْتُهُ فأَخْسَرْتُهُ، أي: نقصته. وقوله جل وعز : "وكان عاقبة أمرها خُسْرا" ، أي: نقصا.
وصفقة خاسرِةٌ، أي: غير مربحة خرس: خَرِسَ خَرَساً. والخَرَسُ: ذهاب الكلام خلقة، أو عيا.
وكتيبة خرساء: لا يسمع لها صوت ولا جلبة، وفهيم نجدة.
وصوة خَرساءُ، وعلم أَخْرَسُ، أي: لا يسمع فيه صوت صدى. يعني الأعلام التي يهتدي بها.
والخُرُس: طعام الولادة، والعقيقة، وخرّستها: أطعمتها عند ولادها.
وناقة خرساء: لا يسمع لها صوت.
والخُرْسِيُّ: منسوب إلى خُراسانَ، ومثله: الخُراسيُّ والخُراسانِيُّ، ويجمع الخُرْسيّ على الخُرْسِين، بتخفيف ياء النسبة كالأشعرين. قال:
لا تكرين بعدها خُرْسِيّا
والخَرْساء: الداهية.
سخر: سَخِرَ منه وبه، أي: استهزأ. والسُّخْرِيَّةُ: مصدر في المعنيين جميعا، وهو السُّخْرِيُّ أيضا ويكون نعتا كقولك: هم لك سِخْرِيُّ وسُخْريّةٌ، مذكر ومؤنث من ذكر قال: سِخْرِيّ، ومن أنث قال: سُخْريّة .
والسُّخَرَة: الضُّحَكَةُ، وأما السُّخْرةُ فما تَسَخَّرْتَ من خادم ودابة بلا أجر ولا ثمن. تقول: هم لك سُخْرَةً وسُخْرِيّاً. قال الله جل وعز: "فاتخذتموهُ سُخْرِيّاً حتى أَنْسَوْكُمْ ذِكْري" ، أي: سُخْرِيّة، من تَسَخُّرِ الخَوَل وما سِواه، و "سِخْريّا" في الاستهزاء.
سَخَرَتِ السفن: أطاعت وطاب لها السير. قال:
سَواخِرٌ في سواء اليم تحتفز
وقد سَخَّرَها الله لخلقه تَسْخيرا، وتَسَخَّرتُ دابة لفلان: ركبتها بغير أجر.
رسخ: رَسَخ الشيء رُسوخا، إذا ثبت في موضعه. وأَرْسَخْته إِرساخاً، كالحبر يَرْسَخُ في الصِّحيفة، والعلم يَرْسَخُ في القلب، وهو راسِخٌ في العلم: داخل فيه مدخلا ثابتا، و"الرّاسِخون في العِلْم" يقال: هم المدارسون.
والدِّمْنةُ الرّاسخة: الثّابتة. قال لبيد:
راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده		ثلمتهُ كل ريحٍ وسـبـل
ورَسَخَ الغديرُ رُسُوخاً: نش ماؤه فذهب.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

خ س ر، خ ر س، س خ ر، ر س خ kullanılagelenlerdir.

**خسر**:
**الخُسْر**: eksilme; **الخُسْرانُ** da böyledir. Fiil: **خَسِرَ يَخْسَرُ خُسْرانا**.
**الخاسِرُ**: ticaretinde zarar eden kimse; masdarı: **الخَسارَةُ** ve **الخُسْرُ**. “Onu ölçtüm ve tarttım da ona **أَخْسَرْتُهُ**”, yani: onu eksilttim. Yüce ve aziz olanın sözü: “**وكان عاقبة أمرها خُسْرا**”, yani: eksilme.
Ve **صفقة خاسرِةٌ**: yani kârlı olmayan.

**خرس**: **خَرِسَ خَرَساً**. Ve **الخَرَسُ**: yaratılıştan sözün gitmesi; yahut tutukluk.
Ve **كتيبة خرساء**: ona ne ses ne de gürültü işitilir; ve (o) anlayışlı, yiğitlik sahibidir.
Ve **صوة خَرساءُ** ve **علم أَخْرَسُ**: yani onda yankı sesi işitilmez. Yani: kendileriyle yol bulunulan alametler.
Ve **الخُرُس**: doğum yemeği ve **العقيقة**; ve “onu **خرّستها**”: doğumu sırasında ona yedirdim.
Ve **ناقة خرساء**: ona ses işitilmez.
Ve **الخُرْسِيُّ**: **خُراسانَ**’a nisbet edilendir; bunun benzeri: **الخُراسيُّ** ve **الخُراسانِيُّ**. Ve **الخُرْسيّ**’nin çoğulu **الخُرْسِين** üzerinedir; nisbet **ياء**’sını hafifletmekle, **الأشعرين** gibi. Dedi ki:
لا تكرين بعدها **خُرْسِيّا**
Ve **الخَرْساء**: musibet.

**سخر**: **سَخِرَ** ondan ve onunla, yani: alay etti. Ve **السُّخْرِيَّةُ**: her iki manada da masdardır; o, **السُّخْرِيُّ** da olur ve “senin için onlar **سِخْرِيُّ** ve **سُخْريّةٌ**’dir” demen gibi sıfat olur; erkek ve dişi: erkek için dedi: **سِخْرِيّ**; dişi için dedi: **سُخْريّة**.
Ve **السُّخَرَة**: gülünecek şey. Ama **السُّخْرةُ**: ücret ve bedel olmaksızın hizmetçi ve binek hayvanından kendine boyun eğdirdiğindir. “Onlar senin için **سُخْرَةً** ve **سُخْرِيّاً**’dır” dersin. Yüce ve aziz olan Allah dedi: “**فاتخذتموهُ سُخْرِيّاً حتى أَنْسَوْكُمْ ذِكْري**”, yani: **سُخْرِيّة**; hizmetkârlar ve başkası üzerinde **تَسَخُّر**’dan; ve “**سِخْريّا**” alay etme manasındadır.
**سَخَرَتِ السفن**: itaat etti ve ona gidiş hoş geldi. Dedi ki:
سَواخِرٌ في سواء اليم تحتفز
Ve Allah onu mahlûkatı için **تَسْخيرا** ile boyun eğdirdi. Ve “falanca için bir binek hayvanını **تَسَخَّرتُ**”: onu ücret olmaksızın bindim.

**رسخ**: **رَسَخ** şey **رُسوخا**; yerinde sabit olunca. Ve onu **أَرْسَخْته إِرساخاً**: mürekkep gibi; **يَرْسَخُ** sahifede, ve ilim **يَرْسَخُ** kalpte. Ve o, ilimde **راسِخٌ**’tir: onda sabit bir girişle içeri girmiştir. Ve “**الرّاسِخون في العِلْم**” denilir: onlar ders yapanlardır.
Ve **الدِّمْنةُ الرّاسخة**: sabit olan. Lebîd dedi:
راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده		ثلمتهُ كل ريحٍ وسـبـل
Ve **رَسَخَ الغديرُ رُسُوخاً**: suyu çekildi de gitti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَسَخَ الشيء رُسوخاً ثَبَتَ. وكلُّ ثابتٍ راسِخٌ، ومنه: الراسِخون في العلم.

##### Türkçe

**رَسَخَ** şey **رُسوخاً**: sabit oldu. Ve her sabit olan **راسِخٌ**dur; ondan: ilimde **الراسِخون في العلم**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ر
خسر ، خرس ، سخر ، رسخ : مستعملة .
خسر : قال الليث : الخُسْرُ : النُّقْصَان ،
والخُسْرَانُ كذلك ، والفِعْل : خسِر يَخْسَرُ
خُسْرَاناً .
ويقال : كِلْتُهُ ووَزَنْتُهُ فأَخسَرْتُهُ _ أي :
نَقَصْتُهُ .
قال الله جلّ وعزّ ) وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون ( [ المطفّفِين : 3 ] .
قال الزجاج : أي : يَنْقُصُونَ في الكَيْل
والوَزن .
قال : ويجوز في اللُّغة ) ( يخْسَرُون ) ( يقال :
أَخسَرْتُ الميزان وخسَرْتُهُ ، ولا أعلم أحداً
قرأ ( يَخْسِرُونَ ) .
ويقال : أخسَرَ الرجلُ _ إذا وافق خُسْراً في
تجارته .
عمرو _ عن أبيه _ قال : الخَاسِرُ : الذي
يَنْقُصُ المكْيَال والمِيزَان إذا أَعْطَى ويستزيد
إذا أَخذَ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : خسَرَ _ إذا
نَقَصَ مِيزاناً أو غَيْرَه ، وخَسَرَ _ إذا هَلَكَ .
وقال الليث : الْخَاسِرُ : الذي وُضِعَ في
تجارته ، ومصدَرُه : الْخَسَارَةُ والْخُسْرُ ،
وصَفَقَ صفقةً خَاسِرَةً _ أي : غير مُرْبحةٍ ،
وكَرَّ كَرَّةً خَاسِرَةً _ أي : غير نافعة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( والعصر إن الإنسان لفي خسر ( [ العصر : 1 ، 2 ] .
قال الفرَّاءُ : لَفِي عُقُوبَةٍ بذُنُوبِهِ ، وأَنْ يَخْسَرَ
أهلَه ومنزلَه في الجَنَّة .
قال الله جلّ وعزّ : ( خسر الدنيا والآخرة ذلك هو الخسران المبين ( [ الحَجّ : 11 ] .
أبو عبيد : خَسَرْتُ المِيزان وأَخْسَرْتُه :
نَقَصْتُه .
وقال ابن الأعرابي _ في قوله جلّ وعزّ :
) فما تزيدونني غير تخسير ( [ هُود : 63 ] أي :
غير إبْعَادٍ من الخير _ أي : غَيْرَ تخسير
لكم ، لا لِيَ .
خرس : قال الليث : خَرِسَ خَرَساً ، والْخَرَسُ
ذَهَابُ الْكَلاَم خِلْقَة أو عِيَّاً .
وكَتِيبَةٌ خَرْسَاءٌ _ إذا لم تَسْمَعْ لها صَوْتاً
ولا جَلَبَةٌ ، وفيهم نَجْدَةٌ .
قال : وعَلَمٌ أَخْرَسُ _ إذا لم يُسْمَعْ فيه
صَوْتُ صَدًى ، يعني العَلَمَ الذي يُهْتَدَى
به .
قلتُ : وسمعْتُ العربَ تُنْشِدُ :
وأَيْرَمٍ أَخْرَسَ فَوْقَ عَنْزِ
والأَيْرَمُ : الْعَلَمُ فَوْقَ الْقَارَةِ يُهْتَدَى به .
ويُروىَ ) ( . . . أَحْرَسَ . . . ) ( .
والأَحْرَسُ : الْعَاديُّ الْقَديمُ مَأْخُوذٌ من
الْحَرْسِ ، وهو الدَّهْرُ .
والْعَنْزُ : الْقَارَةُ السَّوْدَاءُ .
والصحيح هذا ، لا مَا قاَلَه الليث .
وأنشدنِيهُ أعرابيٌّ آخر :
وَإِرَمٍ أَعْيَسَ فَوْقَ عَنْزِ
وقال : الأَعْيَسُ : الأَبْيَضُ ، والعَنْزُ :
الأسْوَدُ ، وناقَةٌ خَرْسَاءُ : لا تَسْمَعُ لها
رُغَاءً ، والخَرْسَاءُ : الدَّاهيَة .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ قال : الْخُرْسُ :
الطَّعَامُ الذي يُصْنَع عند الولادة ، وأما
الذي تُطْعَمُهُ النفَسَاءُ فهو الْخُرْسَةُ وقد
خُرِّسَتْ ، وأنشد :
إِذَا النُّفَسَاءُ لَمْ تُخَرَّسْ بِبِكْرِهَا
غلاَماً وَلَمْ يُسْكَتْ بِحَتْرٍ فَطِيمُهَا
قال : وقال الأصمعي : الْخرُوسُ من
النساء : التي يُعْمَلُ لها عند وِلاَدِها شيء ،
واسمُ ذلك الشيء : الْخُرْسَةُ .
وقال الليث : الْخُرْسِيُّ : مَنْسُوبٌ إلى
خُرَاسَانَ ، ومِثْلُه الْخُرَاسِيُّ والخُرَاسَانيٌّ
ويُجْمَعُ على : الخُرْسِينَ _ بتخفيف ياء
النسبة _ كقَوْلِكَ : الأَشْعَرِينَ .
وأنشد :
لاَ تُكْرِيَنَّ بَعْدَهَا خُرْسِيَّا
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : الْخُرْسُ :
الدَّنُّ ، والْخَرَّاسُ : الذي يَعْمَلُ الدِّنَانَ .
قال الجعديُّ :
جَوْنٌ كَجَوْنِ الْخَمَّارِ جَرَّدَهُ
الخَرَّاسُ لاَ نَاقِسٌ وَلا هَزِمُ
والنَّاقِسُ : الْحامِضُ .
وقال العجاج :
وَخَرْسُهُ الْمُحْمَرُّ فِيهِ مَا اعْتُصِرْ
وسمعت العرب تقول _ للَّبَن الخَائِر _ :
هذه لَبَنَةٌ خَرْسَاءُ _ أي : لا يُسْمَعُ لها
صوت إذا أُرِيقَتْ ، وسَحَابةٌ خرْسَاءُ :
لا يُسمع لها صوتُ رَعْدٍ ، ويقال للنُّفَساءِ
إذا اتَّخَذَتْ طعاماً لِنَفْسَها : قد تَخَرَّسَتْ .
ومن أمثالهم : ) ( تَخرَّسِي لاَ مُخَرِّسَةَ لَكِ ) ( .
وفي الحديث : ) ( إِنَّ الرُّطَبَ خُرْسَةُ مَرْيَمَ ) ( .
ويقال للأفاعي : خُرْسٌ .
وقال عَنْتَرَةٌ :
عَلَيْهِمْ كُلُّ مُحْكَمَةٍ دِلاَصٍ
كَأَنَّ قَتِيرَها أَعْيَانُ خُرْسِ
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ كَتِيبةٌ خَرْسَاءُ _
إذا كانت قد صَمَتَتْ من كثرة الدُّرُوعِ ،
ليس لها قَعَاقِعُ .
رسخ : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ في قول
الله جلّ وعزّ : ( والراسخون في العلم (
[ آل عِمرَان : 7 ] .
قال : هُمُ الحُفَّاظُ والْمُذاكِرُونَ .
وقال مسروقٌ : قدمتُ المدينة فإذا زَيْدُ بنُ
ثابتٍ من الرَّاسِخِينَ في العلم .
وقال شمرٌ : قال خالدُ بنُ جَنْبَةَ : الراسخ
في العلم : البعيدُ العلم .
وقال الليث : رجلٌ رَاسِخٌ في العلم : قد
دخل فيه مَدْخِلاً ثَابِتاً ، والرَّاسِخُونَ في
كتاب الله جلّ وعزّ : هم الدارسون .
قال : ورَسَخُ الشيءُ رُسُوخاً _ إذا ثَبَتَ في
موضعه ، وأَرْسَخْتُهُ إِرْسَاخاً ، كَالْحِبْرِ يَرْسَخُ
في الصَّحيفة ، والعِلْمِ يَرْسَخُ في قلب
الإنسان ، ورَسَخَ الغَدِيرُ رُسُوخاً _ إذا نَشِفَ
ماؤُه فذهب ، ورَسَخَ المَطَرُ رُسُوخا _ إذا
نَضَبَ نَدَاه في داخل الأرض فالتقى
الثَّرَيَانِ .
سخر : يقال : سَخِرَ منه وبه _ إذا تَهَزَّأ به ،
والسُّخْرِيَّةُ مصدرٌ في المعنيين جميعاً ، وهو
السُّخرِيُّ أيضاً ، ويكُون نَعتاً كقولك : هُوَ
لَكَ سُخْرِيٌّ وسُخرِيّة ، . . . مَنْ ذكَّرَ ، قال :
سُخريّاً ، ومَنْ أَنَّثَ قال : سُخْرِيَّةً .
قال : والسُّخَرَةُ : الضُّحَكَةُ ، فأما السُّخْرَةُ :
فما تَسَخَّرْتَ من خادِمٍ أو دابَّةٍ بلا أَجْرٍ
ولا ثمنٍ ، تقول : هُمْ لك سُخْرَةً وسُخْرِيّاً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري ( [ المؤمنون : 110 ] .
وقال الْفَرَّاءُ : قُرِىء ( سُخْرِيّاً ) و ( سِخْرِيّاً )
والضَّمُّ أجْوَدُ .
قال : وقال الذين كَسَرُوا ما كانَ من
السُّخْرَةِ فهو مضمومٌ ، وما كان من الهُزْءِ
فهو مكسور .
ورَوَى ابنُ اليزيدِيّ _ عن أبي زيد _ أنه
قال : ) ( سِخْرِيّاً ) ( مِنْ سَخِرَ واسْتَهْزَأ ، والتي
في الزُّخْرُفِ [ 32 ] : ( ليتخذ بعضهم بعضا سخريا ( .
قال : عَبِيداً وإماءً وَأُجَرَاءَ .
ابن سَلاَّمٍ _ عن يُونُسَ _ : ) ( سُخْرِيّا ) من
السُّخْرَة ، و ) ( سِخْرِيّاً ) ( من الْهُزْءِ .
وقال : وقد يقال في الهُزْءِ : سِخْرِيٌّ
وسُخْرِيٌّ وأما مِنَ ( السُّخْرَةِ ) ( فواحِدَةٌ
مَضْمُومَةٌ .
وقال الليث : سَخَرَتِ السَّفِينَةُ _ إذا أطاعت
وطابَ لها السَّيْرُ ، وقَدْ سَخَّرَهَا الله
تَسْخِيراً ، وتَسَخَّرْتُ دابَّةً لِفُلانٍ : رَكِبْتُهَا
بغَيْر أَجْرٍ ، وأنشد :
سَوَاخِرُ في سَوَاءِ الْيَمِّ تَحْتفرُ
وقال الفرَّاء : يقال : سَخِرْتُ منه ولا تَقُلْ :
سَخِرْتُ به ، قال الله : ( لا يسخر قوم من قوم ( [ الحُجرَات : 11 ] .
وقال ابن السِّكِّيت : تقول : سَخِرْتُ من
فلان ، فهذه : اللُّغَةُ الْفَصِيحَةُ ، قال الله :
) فيسخرون منهم سخر الله منهم ( [ التّوبَة : 79 ]
وقال جلّ وعزّ : ( إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم ( [ هُود : 38 ] .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : رجلٌ سُخَرَةٌ
_ يَسْخَرُ من الناس ، ورجُلٌ سُخْرَةٌ _ يُسْخَرُ
منه .
وقال غيره : رجلٌ سُخْرَةٌ _ يَتَسَخَّرُهُ مَنْ
قَهَرَهُ ، وقد سَخَرْتُهُ وسَخَّرْتُهُ .

##### Türkçe

خ س ر
**خسر** , **خرس** , **سخر** , **رسخ** : kullanımdadır.

**خسر** : **الليث** dedi: **الخُسْرُ** : eksilme/azalma,
ve **الخُسْرَانُ** da böyledir; fiil: **خسِر يَخْسَرُ**
**خُسْرَاناً**.

Ve denilir: **كِلْتُهُ ووَزَنْتُهُ فأَخسَرْتُهُ** — yani:
onu eksilttim.

Allah yüce ve aziz dedi: **( وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون )** [ **المطفّفِين** : 3 ].

**الزجاج** dedi: yani: ölçmede
ve tartmada eksiltirler.

Dedi: ve dilde caizdir: **( يخْسَرُون )**; denilir:
**أَخسَرْتُ الميزان وخسَرْتُهُ**; ve ben kimsenin
**( يَخْسِرُونَ )** okuduğunu bilmiyorum.

Ve denilir: **أخسَرَ الرجلُ** — ticaretinde bir **خُسْر**a rast gelirse.

**عمرو** — babasından — dedi: **الخَاسِرُ** :
veren zaman ölçeği ve teraziyi eksilten, ve alan zaman artırma isteyen kimsedir.

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den —: **خسَرَ** — eğer
teraziyi veya başkasını eksiltirse; ve **خَسَرَ** — eğer helâk olursa.

Ve **الليث** dedi: **الْخَاسِرُ** : ticaretinde kendisine zarar konulan kimsedir;
masdarı: **الْخَسَارَةُ** ve **الْخُسْرُ**;
ve **صفَقَ صفقةً خَاسِرَةً** — yani: kâr getirmeyen;
ve **وكَرَّ كَرَّةً خَاسِرَةً** — yani: faydasız.

Ve Allah yüce ve aziz dedi: **( والعصر إن الإنسان لفي خسر )** [ **العصر** : 1 , 2 ].

**الفرَّاءُ** dedi: günahları sebebiyle bir ceza içindedir; ve (şu da vardır ki) ailesini ve cennetteki meskenini kaybetsin.

Allah yüce ve aziz dedi: **( خسر الدنيا والآخرة ذلك هو الخسران المبين )** [ **الحَجّ** : 11 ].

**أبو عبيد** : **خَسَرْتُ المِيزان وأَخْسَرْتُه** :
onu eksilttim.

Ve **ابن الأعرابي** — yüce ve aziz olanın sözü hakkında —:
**( فما تزيدونني غير تخسير )** [ **هُود** : 63 ] yani:
hayırdan başka bir uzaklaştırma — yani: size, bana değil, başka bir **تخسير**.

**خرس** : **الليث** dedi: **خَرِسَ خَرَساً**; ve **الْخَرَسُ**
yaratılıştan yahut tutukluktan sözün gitmesidir.

Ve **كَتِيبَةٌ خَرْسَاءٌ** — eğer onun için bir ses
ve bir gürültü işitmezsen; ve onların içinde yiğitlik vardır.

Dedi: ve **وعَلَمٌ أَخْرَسُ** — eğer onda
bir yankı sesi işitilmezse; yani kendisiyle yol bulunulan işareti.

Dedim: ve Arapların şöyle inşad ettiğini işittim:
وأَيْرَمٍ أَخْرَسَ فَوْقَ عَنْزِ

Ve **الأَيْرَمُ** : **الْعَلَمُ**; **الْقَارَةِ** üstünde, kendisiyle yol bulunulan (işaret).

Ve şöyle rivayet olunur: **( . . . أَحْرَسَ . . . )**.

Ve **الأَحْرَسُ** : eski **الْعَاديُّ**;
**الْحَرْسِ**’ten alınmıştır; o da **الدَّهْرُ**dür.

Ve **الْعَنْزُ** : siyah **الْقَارَةُ**.

Ve doğru olan budur; **الليث**’in dediği değil.

Bana başka bir bedevî de onu inşad etti:
وَإِرَمٍ أَعْيَسَ فَوْقَ عَنْزِ

Ve dedi: **الأَعْيَسُ** : beyaz; ve **العَنْزُ** :
siyah; ve **ناقَةٌ خَرْسَاءُ** : onun için bir böğürme işitilmez; ve **الخَرْسَاءُ** : musibet.

**أبو عبيد** — **أبي زيد**’den — dedi: **الْخُرْسُ** :
doğum sırasında yapılan yemektir; ama
lohusanın yedirildiği ise **الْخُرْسَةُ**’dir; ve **خُرِّسَتْ**. Ve inşad etti:
إِذَا النُّفَسَاءُ لَمْ تُخَرَّسْ بِبِكْرِهَا
غلاَماً وَلَمْ يُسْكَتْ بِحَتْرٍ فَطِيمُهَا

Dedi: ve **الأصمعي** dedi: kadınlardan **الْخرُوسُ** :
doğumunda kendisi için bir şey yapılan;
o şeyin adı: **الْخُرْسَةُ**.

Ve **الليث** dedi: **الْخُرْسِيُّ** : **خُرَاسَانَ**’a nispetlidir;
ve benzeri **الْخُرَاسِيُّ** ve **الخُرَاسَانيٌّ**;
ve şu üzere cem edilir: **الخُرْسِينَ** — nispet **ياء**’sını hafifletmekle — senin: **الأَشْعَرِينَ** demen gibi.

Ve inşad etti:
لاَ تُكْرِيَنَّ بَعْدَهَا خُرْسِيَّا

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den —: **الْخُرْسُ** : küp; ve **الْخَرَّاسُ** : küpleri yapan.

**الجعديُّ** dedi:
جَوْنٌ كَجَوْنِ الْخَمَّارِ جَرَّدَهُ
الخَرَّاسُ لاَ نَاقِسٌ وَلا هَزِمُ

Ve **النَّاقِسُ** : ekşi.

Ve **العجاج** dedi:
وَخَرْسُهُ الْمُحْمَرُّ فِيهِ مَا اعْتُصِرْ

Ve Arapların — ekşimiş süt için — şöyle dediğini işittim:
**هذه لَبَنَةٌ خَرْسَاءُ** — yani: döküldüğünde onun için bir ses işitilmez; ve **سَحَابةٌ خرْسَاءُ** :
onun için bir gök gürültüsü sesi işitilmez; ve lohusaya, kendisi için bir yemek yaptığı zaman, denilir: **قد تَخَرَّسَتْ**.

Ve onların darbımesellerindendir: **( تَخرَّسِي لاَ مُخَرِّسَةَ لَكِ )**.

Ve hadiste: **( إِنَّ الرُّطَبَ خُرْسَةُ مَرْيَمَ )**.

Ve yılanlara denilir: **خُرْسٌ**.

Ve **عَنْتَرَةٌ** dedi:
عَلَيْهِمْ كُلُّ مُحْكَمَةٍ دِلاَصٍ
كَأَنَّ قَتِيرَها أَعْيَانُ خُرْسِ

**أبو عبيد** — **الأصمعي**’den —: **كَتِيبةٌ خَرْسَاءُ** —
eğer zırhların çokluğundan susmuş ise;
onun için bir şakırtı yoktur.

**رسخ** : **ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — Allah yüce ve aziz olanın sözü hakkında: **( والراسخون في العلم )**
[ **آل عِمرَان** : 7 ].

Dedi: onlar hıfzedenler ve müzakere edenlerdir.

Ve **مسروقٌ** dedi: Medine’ye geldim; bir de baktım ki **زَيْدُ بنُ ثابتٍ** ilimde **الرَّاسِخِينَ**dendir.

Ve **شمرٌ** dedi: **خالدُ بنُ جَنْبَةَ** dedi: ilimde **الراسخ** : ilmi uzak (derin) olandır.

Ve **الليث** dedi: ilimde **رَاسِخٌ** bir adam: ona sabit bir girişle girmiştir; ve Allah yüce ve aziz olanın kitabında **الرَّاسِخُونَ** : onlar ders görenlerdir.

Dedi: ve **رَسَخُ** bir şey **رُسُوخاً** — eğer
yerinde sabit olursa; ve **أَرْسَخْتُهُ إِرْسَاخاً**;
mürekkep gibi, sahifede **يَرْسَخُ**; ve ilim gibi, insanın kalbinde **يَرْسَخُ**; ve **رَسَخَ الغَدِيرُ رُسُوخاً** — eğer suyu kuruyup giderse; ve **رَسَخَ المَطَرُ رُسُوخا** — eğer çiyi yerin içinde çekilip (azalıp) **الثَّرَيَانِ** birleşirse.

**سخر** : denilir: **سَخِرَ منه وبه** — eğer onunla alay ederse;
ve **السُّخْرِيَّةُ** her iki manada da masdardır; ve o **السُّخرِيُّ** de olur; ve sıfat olur; senin: **هُوَ لَكَ سُخْرِيٌّ وسُخرِيّة** demen gibi; … kim müzekker yaparsa dedi: **سُخريّاً**; kim müennes yaparsa dedi: **سُخْرِيَّةً**.

Dedi: ve **السُّخَرَةُ** : gülüşme; ama **السُّخْرَةُ** :
ücret ve bedel olmaksızın bir hizmetçiden veya bir binekten kendine boyun eğdirdiğin şeydir; dersin: **هُمْ لك سُخْرَةً وسُخْرِيّاً**.

Ve Allah yüce ve aziz dedi: **( فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري )** [ **المؤمنون** : 110 ].

Ve **الْفَرَّاءُ** dedi: **( سُخْرِيّاً )** ve **( سِخْرِيّاً )** diye okunmuştur;
ve ötre daha iyidir.

Dedi: ve **السُّخْرَةِ**den olanı kesreleyenler dedi ki: o ötrelidir; ve alaydan olan ise kesrelidir.

Ve **ابنُ اليزيدِيّ** — **أبي زيد**’den — rivayet etti ki o dedi:
**( سِخْرِيّاً )** **سَخِرَ** ve **اسْتَهْزَأ**’dan; ve **الزُّخْرُفِ**’teki [ 32 ]: **( ليتخذ بعضهم بعضا سخريا )**.

Dedi: köleler, cariyeler ve ücretliler.

**ابن سَلاَّمٍ** — **يُونُسَ**’tan —: **( سُخْرِيّا )** **السُّخْرَة**’dendir; ve **( سِخْرِيّاً )** **الْهُزْءِ**dendir.

Ve dedi: ve alayda denilir: **سِخْرِيٌّ** ve **سُخْرِيٌّ**; ama **( السُّخْرَةِ )**den olana gelince: bir tanesi ötrelidir.

Ve **الليث** dedi: **سَخَرَتِ السَّفِينَةُ** — eğer itaat etti ve ona yürüyüş hoş geldi ise; ve Allah onu **تَسْخِيراً** boyun eğdirdi; ve **تَسَخَّرْتُ دابَّةً لِفُلانٍ** : onu ücret olmaksızın bindim. Ve inşad etti:
سَوَاخِرُ في سَوَاءِ الْيَمِّ تَحْتفرُ

Ve **الفرَّاء** dedi: denilir: **سَخِرْتُ منه**; ve “**سَخِرْتُ به**” deme; Allah dedi: **( لا يسخر قوم من قوم )** [ **الحُجرَات** : 11 ].

Ve **ابن السِّكِّيت** dedi: dersin: **سَخِرْتُ من فلان**; işte bu: fasih dildir; Allah dedi: **( فيسخرون منهم سخر الله منهم )** [ **التّوبَة** : 79 ]

Ve yüce ve aziz dedi: **( إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم )** [ **هُود** : 38 ].

**أبو عبيد** — **أبي زيد**’den —: **رجلٌ سُخَرَةٌ** — insanlarla alay eder; ve **رجُلٌ سُخْرَةٌ** — onunla alay edilir.

Ve başkası dedi: **رجلٌ سُخْرَةٌ** — onu, kendisini kahreden kimse boyun eğdirir; ve ben onu **سَخَرْتُهُ** ve **سَخَّرْتُهُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والسين وما يثلثهما)
(رسع) الراء والسين والعين أصلٌ يدلُّ على فَسادٍ. يقولون الرَّسَعُ: فَساد‏
العين. يقال رسَّعَ الرّجلُ فهو مُرَسِّع. ويقال رسَّعَتْ أعضاؤه، إذا فَسَدَتْ.‏
(رسغ) الراء والسين والغين كلمةٌ واحدة، [الرُّسْغُ]: وهو مَوْصِل الكَفِّ في الذِّراع، والقدم في الساق. والرِّساغ: حبلٌ يُشَدُّ في رسغ الحمار ثم يشدُّ إلى وتد. ويقال أصاب المطر الأرضَ فرسَّغ، وذلك إذا بلغ الماء الرسغ.‏
(رسف) الراء والسين والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على مقارَبَة المَشْي، فالرَّسْفُ: مَشْي المقيَّد، ولا يكون ذلك إلاّ بمقارَبَةٍ. رَسَفَ يَرْسُف ويَرْسِف رَسْفاً ورَسِيفاً ورَسَفاناً. قال أبو زيد: أرسفْتُ الإِبلَ، إذا طردْتَها بأَقْيَادِها.‏
(رسل) الراء والسين واللام أصلٌ واحدٌ مطّردٌ مُنْقاس، يدلُّ على الانبعاث والامتداد. فالرَّسْل: السَّير السَّهل. وناقةٌ رَسْلَةٌ: لا تكلِّفك سِياقاً. وناقة رَسْلَهٌ أيضاً: ليِّنة المفاصل. وشَعْرٌ رَسْلٌ، إذا كان مُسترسِلا.‏
والرَّسَل: ما أُرسِل من الغَنَم إلى الرَّعي. والرِّسْل: اللَّبَن؛ وقياسُه ما ذكرناه، لأنَّه يترسَّل من الضَّرْع. ومن ذلك حديث طَهْفَةَ بن أبي زُهيرٍ النَّهدِيّ(1) حين قال: "ولنا وَقِيرٌ كثير الرَّسَلِ، قليل الرِّسْل". يريد بالوَقير الغَنَم، يقول: إنها كثيرة العدد، قليلة اللَّبَن. والرَّسَل: القَطيع هاهنا.‏
ويقال أَرسَلَ القومُ، إذا كان لهم رِسْلٌ، وهو اللَّبَن. ورَسِيلُ الرّجُل: الذي يقف معه في نِضالٍ أو غيرِه، كأنَّه سُمِّي بذلك لأنّ إرساله سهمَه يكون مع إرسال الآخرِ. وتقول جاءَ القومُ أَرْسالاً: يتبَعُ بعضُهم بعضاً؛ مأخوذٌ من هذا؛ الواحدُ رَسَل. والرَّسول معروفٌ. وإبلٌ مَراسِيلُ، أي سِرَاعٌ. والمرأة المُرَاسِل التي مات بعلُها فالخُطَّاب يُراسِلُونها. وتقول: على رِسْلِك، أي على هِينَتِك؛ وهو من الباب لأنَّه يَمْضي مُرْسَلاً من غير تجشُّم. وأمّا: "إلاّ مَن أعطى في نَجْدَتِها ورِسْلِها" فإِنَّ النَّجْدة الشّدّة. يقال فيه نَجْدةٌ، أي شِدَّةٌ. قال طَرَفة:‏
تَحْسَِبُ الطّرْفَ عليها نَجْدةً *** يا لقَومِي للشَّبَاب المُسْبَكِرّْ(2)‏
والرِّسْل: الرَّخاء. يقول: يُنِيلُ منها في رَخائه وشِدّته. واسترسلتُ إلى الشَّيء، إِذا انبعَثَتْ نفْسُك إليه وأَنِسْتَ. والمرَسلات: الرِّياح. والراسِلان(3): عِرْقانِ.‏
(رسم) الراء والسين والميم أصلان: أحدهما الأثَر، والآخر ضربٌ من السير.‏
فالأوّل الرّسْم: أثَرُ الشَّيء. ويقال ترسَّمْتُ الدّار، أي نظرتُ إلى رسومها. قال غيلان:‏
أأَنْ ترسَّمْتَ مِن خَرقاءَ منزِلَةً  *** ماءُ الصَّبابةِ من عينَيْكَ مسجومُ(4)‏
وناقةٌ رَسومٌ: تؤثِّر في الأرض من شِدّة الوطْء. والثَّوب المرسَّم: المخطَّط. ويقال إنَّ الترسُّم: أنْ تنظُرَ أين تحفِر، وهو كالتفرُّس. قال:‏
* ترسُّم الشَّيخ وضَرْبَ المِنْقارْ(5) *‏
ويقال إنَّ الرَّوْسَم: شيءٌ تُجْلَى به الدَّنانير. قال:‏
*دنانِيرُ شِيفَتْ من هِرَقْلَ برَوْسَمِ(6) *‏
والرَّوْسم: خشَبةٌ يُختَم بها الطَّعام. وكلُّ ذلك بابُه واحدٌ: وهو من الأثَر. ويقال إِنَّ الرَّواسيمَ كتبٌ كانت في الجاهليّة. وعلى ذلك فُسِّرَ قولُه:‏
* كأنَّها بالهِدَمْلاَتِ الرَّوَاسِيمُ(7) *‏
وقيل الراسم: الماء الجارِي.* فإنْ كان صحيحاً فلأنَّه إِذا جَرَى أثَّر وأبْقَى الرَّسْمَ.‏
وأمّا الأصل الآخَر فالرَّسِيم: ضَربٌ مِن سَير الإِبل. يقال رسَم يرْسِمُ. فأمّا أرْسَم فلا يقال(8). وقول ابن ثَوْر:‏
* غُلاَميَّ الرَّسيمَ فأَرْسما(9) *‏
فإنَّه يريد: فأرسم الغلامانِ بَعيريْهِما، إِذا حَمَلاهما على الرَّسيم؛ ولا يريد أنَّ البعير أرسَمَ.‏
(رسن) الراء والسين والنون أصلٌ واحدٌ اشترك فيه العرب والعجم، وهو الرَّسَنُ، والجمع أرسانٌ. والمَرْسِنُ: الذي يقع عليه الرَّسَن من أنف الناقة، ثم كثُر حتَّى قيل مَرسِنُ الإنسان. ورسَنْت الرَّجُلَ(10) وأرسنْتُه: شددتُه بالرَّسَن.‏
(رسي) الراء والسين والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على ثباتٍ. تقول رَسَا الشَّيءُ يرسُو، إذا ثَبَتَ. والله جلّ ثناؤُه أَرسَى الجِبالَ، أي أثْبَتَها. وجبلٌ راسٍ: ثابتٌ. ورَسَتْ أَقدامُهم في الحرب. ويقال ألْقَت السّحابةُ مَرَاسِيَها، إذا دامَتْ. والفحل إِذا تفرّقَتْ عنه شَوْلُه فصاح بها استقرَّت، فيُقال عند ذلك رسا بها(11). ومن الباب رَسَوْت بين القوم رَسْواً، إذا أصلَحْتَ. وبقيتْ في الباب كلمةٌ إنْ صحّتْ فقياسُها صحيحٌ. يقال رَسَوْتُ عنه حديثاً أَرْسُوه، إذا حدَّثْتَ به عنه. وفي ذلك إثباتُ شيءٍ أيضاً.‏
(رسب) الراء والسين والباء أصلٌ واحد، هو ذهابُ الشيء سُفْلاً مِن ثَِقَلٍ. تقول: رسَبَ الحجَر في الماء يرسُب. وحكى بعضهم رسَبَتْ عيناه: غارَتَا. فإن كان صحيحاً فهو محمولٌ على ما ذكرناهُ، مشبَّهٌ به. والسَّيف الرَّسوب: الذي يمضي في الضَّريبة(12)، فكأنّه قد رَسَب فيها. وراسِبٌ: حَيٌّ من العَرب.‏
(رسح) الراء والسين والحاء أُصيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. الرَّسْحاء: المرأة اللاصقة العَجُز، الصغيرةُ الأَلْيَتَين. ورجلٌ أرسحُ، والذِّئب أرْسَح.‏
(رسخ) الراء والسين والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الثَّبات. ويقال رسَخَ: ثَبَتَ، وكلُّ راسخٍ ثابتٌ.‏
---------------------------------------------------------------
(1) طهفة هذا، بفتح الطاء: صحابي جليل، وفد على الرسول في وفد بنى نهد، وتكلم كلاماً فيه غريب كثير. انظر الإصابة 4292.‏
(2) ديوان طرفة 64 واللسان (نجد).‏
(3) في اللسان: "والراسلان: الكتفان، وقيل عرقان فيهما".‏
(4) ديوان ذي الرمة 567 واللسان (رسم).‏
(5) البيت في اللسان (رسم).‏
(6) لكثير عزة. وصدره كما في اللسان (رسم):‏  *من النفر البيض الذين وجوههم*‏
(7) البيت لذي الرمة في ديوانه 578 واللسان (رسم).‏
(8)في الأصل: "ولا يقال".‏
(9)بيت حميد بن ثور بتمامه، كما في اللسان (رسم):‏
أجدت برجليها النجاء وكلفت *** بعيري غلامي الرسيم فأرسما‏
(10) كذا في الأصل والمجمل، ولم أجده في غيرهما.‏
(11)في الأصل: "ترسا بها"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.‏
(12)في الأصل: "ضرب".‏
ـ

##### Türkçe

(**باب الراء والسين وما يثلثهما**)

(**رسع**) **الراء والسين والعين** bozulmaya delâlet eden bir asıldır. Derler ki: **الرَّسَعُ**: gözün bozulmasıdır. Denir: **رسَّعَ** adam; o hâlde o **مُرَسِّع**’dır. Ve denir: **رسَّعَتْ** onun uzuvları; bozulduğu zaman.

(**رسغ**) **الراء والسين والغين** bir tek kelimedir; **[الرُّسْغُ]**: o, koldaki elin bilek eklemidir; ve bacaktaki ayağın bilek eklemidir. **الرِّساغ**: eşeğin bileğine bağlanan, sonra bir kazığa bağlanan bir iptir. Ve denir: yağmur yere isabet etti de **فرسَّغ**; bu, su bileğe ulaştığı zamandır.

(**رسف**) **الراء والسين والفاء** yürüyüşün yaklaşmasına delâlet eden bir asıldır; öyleyse **الرَّسْفُ**: bağlı olanın yürüyüşüdür; bu da ancak bir yaklaşma ile olur. **رَسَفَ يَرْسُف ويَرْسِف رَسْفاً ورَسِيفاً ورَسَفاناً**. Ebû Zeyd dedi: **أرسفْتُ الإِبلَ**; onları bağlarıyla sürdüğün zaman.

(**رسل**) **الراء والسين واللام** muntazam, kıyaslı tek bir asıldır; gönderilip çıkmaya ve uzamaya delâlet eder. Öyleyse **الرَّسْل**: kolay yürüyüştür. Ve **ناقةٌ رَسْلَةٌ**: sana sevk ettirmeyi yüklemez. Ve **ناقة رَسْلَهٌ** da: eklemleri yumuşak. Ve **شَعْرٌ رَسْلٌ**: salıverilmiş olduğu zaman.

Ve **الرَّسَل**: koyundan otlamaya salıverilen şeydir. Ve **الرِّسْل**: süttür; onun kıyası, zikrettiğimiz şeydir; çünkü o memeden salıverilerek akar. Bundan, Nehdî Tâhfe b. Ebî Zuheyr’in(1) hadisi: şöyle dediği vakit: “**ولنا وَقِيرٌ كثير الرَّسَلِ، قليل الرِّسْل**”. **الوَقير** ile koyunu kasteder; der ki: o çok sayılı, az sütlüdür. **الرَّسَل**: burada sürüdür.

Ve denir: **أَرسَلَ القومُ**; onlar için **رِسْلٌ** olduğu zaman; o da süttür. Ve **رَسِيلُ الرّجُل**: onunla ok atışında yahut başkasında birlikte duran kimsedir; sanki bununla adlandırıldı, çünkü onun okunu salıvermesi, ötekinin salıvermesiyle birlikte olur. Ve dersin: kavim **أَرْسالاً** geldi: bazısı bazısını takip eder; bundan alınmıştır; teki **رَسَل**’dir. Ve **الرَّسول** mâlûmdur. Ve **إبلٌ مَراسِيلُ**: yani hızlılar. Ve **المرأة المُرَاسِل**: kocası ölen kadındır; böylece talipler ona haber gönderip dururlar. Ve dersin: **على رِسْلِك**; yani yavaşlığın üzere; o, babdandır; çünkü zorluk yüklenmeksizin salıverilmiş olarak gider. Amma: “**إلاّ مَن أعطى في نَجْدَتِها ورِسْلِها**” ise, muhakkak **النَّجْدة** şiddettir. Denir: onda **نَجْدةٌ** vardır; yani şiddet. Tarafe dedi ki:

تَحْسَِبُ الطّرْفَ عليها نَجْدةً *** يا لقَومِي للشَّبَاب المُسْبَكِرّْ(2)

Ve **الرِّسْل**: bolluk/rahatlıktır. Der ki: onun bolluğunda ve şiddetinde ondan verir. Ve **استرسلتُ إلى الشَّيء**: nefsin ona doğru gönderilip çıktı ve ünsiyet ettiği zaman. Ve **المرَسلات**: rüzgârlardır. Ve **الراسِلان**(3): iki damardır.

(**رسم**) **الراء والسين والميم** iki asıldır: biri izdir, diğeri yürüyüşün bir türüdür.

Birincisi: **الرّسْم**: şeyin izidir. Ve denir: **ترسَّمْتُ الدّار**; yani onun izlerine baktım. Ghaylân dedi ki:

أأَنْ ترسَّمْتَ مِن خَرقاءَ منزِلَةً  *** ماءُ الصَّبابةِ من عينَيْكَ مسجومُ(4)

Ve **ناقةٌ رَسومٌ**: şiddetli basıştan yere iz bırakır. Ve **الثَّوب المرسَّم**: çizgili olan. Ve denir: muhakkak **الترسُّم**: nereye kazacağını görmendir; o, **التفرُّس** gibidir. Dedi ki:

* ترسُّم الشَّيخ وضَرْبَ المِنْقارْ(5) *

Ve denir: muhakkak **الرَّوْسَم**: dinarların onunla parlatıldığı bir şeydir. Dedi ki:

*دنانِيرُ شِيفَتْ من هِرَقْلَ برَوْسَمِ(6) *

Ve **الرَّوْسم**: yiyeceğin onunla mühürlendiği bir tahta parçasıdır. Bütün bunların babı birdir: o da izdendir. Ve denir: muhakkak **الرَّواسيمَ** câhiliyede olan yazılardır. Bunun üzerine şu sözü tefsir edildi:

* كأنَّها بالهِدَمْلاَتِ الرَّوَاسِيمُ(7) *

Ve denildi: **الراسم**: akan sudur. Eğer sahih ise, çünkü o aktığı zaman iz bırakır ve **الرَّسْم**’i bırakıp sürdürür.

Amma öteki asıl: **الرَّسِيم**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Denir: **رسَم يرْسِمُ**. Amma **أرْسَم** denmez(8). İbn Sevr’ün sözü:

* غُلاَميَّ الرَّسيمَ فأَرْسما(9) *

Şu hâlde o ister: iki kölem, iki develerini **الرَّسِيم**’e koşturdu; yani onları **الرَّسِيم** üzerine yükledikleri zaman; ve deve **أرسَمَ** demek istemez.

(**رسن**) **الراء والسين والنون** Arapların ve Acemlerin ortak olduğu tek bir asıldır; o da **الرَّسَنُ**’dir; çoğulu **أرسانٌ**. Ve **المَرْسِنُ**: devenin burnundan **الرَّسَن**’in üzerine düştüğü yerdir; sonra çoğaldı da **مَرسِنُ الإنسان** denildi. Ve **رسَنْت** adamı(10) ve **أرسنْتُه**: onu **الرَّسَن** ile bağladım.

(**رسي**) **الراء والسين والحرف المعتلّ** sabitliğe delâlet eden bir asıldır. Dersin: **رَسَا الشَّيءُ يرسُو**; sabit olduğu zaman. Allah, yüce senaı, dağları **أَرسَى**; yani onları sabitledi. Ve **جبلٌ راسٍ**: sabit. Ve onların ayakları savaşta **رَسَتْ**. Ve denir: bulut **مَرَاسِيَها**’yı attı; devam ettiği zaman. Ve aygır, ondan **شَوْلُه** dağıldığı zaman, onlara seslenir de yerleşip dururlar; o vakit: onunla **رسا بها**(11) denir. Babdandır: **رَسَوْت بين القوم رَسْواً**; ıslah ettiğin zaman. Ve babda bir kelime kaldı; eğer sahihse kıyası sahih olur. Denir: **رَسَوْتُ عنه حديثاً أَرْسُوه**; onun adına ondan bir hadis rivayet ettiğin zaman. Bunda da bir şeyin sabit kılınması vardır.

(**رسب**) **الراء والسين والباء** tek bir asıldır; o, ağırlıktan dolayı şeyin aşağıya gitmesidir. Dersin: taş suda **رسَبَ**; **يرسُب**. Bazıları hikâye etti: onun iki gözü **رسَبَتْ**: iki çukurlaştı. Eğer sahihse, zikrettiğimiz şeye hamledilmiştir; ona benzetilmiştir. Ve **السَّيف الرَّسوب**: **الضَّريبة**’de(12) yürüyüp giden; sanki onun içinde **رَسَب** etmiştir. Ve **راسِبٌ**: Araplardan bir kabiledir.

(**رسح**) **الراء والسين والحاء** içinde tek kelime bulunan bir asıldır. **الرَّسْحاء**: kalçaya yapışık, iki butu küçük kadın. Ve **رجلٌ أرسحُ**; ve kurt **أرْسَح**.

(**رسخ**) **الراء والسين والخاء** sabitliğe delâlet eden tek bir asıldır. Ve denir: **رسَخَ**: sabit oldu; ve her **راسخٍ** sabittir.

---------------------------------------------------------------
(1) Bu Tâhfe, **الطاء**’ın fethiyle: celîl bir sahâbîdir; Benî Nehd heyeti içinde Resûl’e geldi ve içinde çok garîb bulunan bir söz söyledi. **الإصابة** 4292’ye bak.
(2) Tarafe divanı 64 ve **اللسان** (**نجد**).
(3) **اللسان**’da: “**والراسلان: الكتفان، وقيل عرقان فيهما**”.
(4) Zü’r-Rumme divanı 567 ve **اللسان** (**رسم**).
(5) Beyit **اللسان** (**رسم**)’dadır.
(6) Kesîr Azze’nindir. Sadrı, **اللسان** (**رسم**)’da olduğu üzere:  *من النفر البيض الذين وجوههم*
(7) Beyit Zü’r-Rumme’nindir; divanında 578 ve **اللسان** (**رسم**).
(8) Asılda: “**ولا يقال**”.
(9) Humeyd b. Sevr’ün beyti tamamıyla, **اللسان** (**رسم**)’da olduğu üzere:
أجدت برجليها النجاء وكلفت *** بعيري غلامي الرسيم فأرسما
(10) Asılda ve **المجمل**’de böyledir; ikisi dışında onu bulmadım.
(11) Asılda: “**ترسا بها**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
(12) Asılda: “**ضرب**”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- رسوخ الشيء: ثباته ثباتا متمكنا، ورسخ الغدير: نضب ماؤه، ورسخ تحت الأرض، والراسخ في العلم: المتحقق به الذي لا يعرضه شبهة. فالراسخون في العلم هم الموصوفون بقوله تعالى: ﴿الذين آمنوا بالله ورسوله ثم لم يرتابوا﴾ [الحجرات/15]، وكذا قوله تعالى: ﴿لكن الراسخون في العلم منهم﴾ [النساء/162].

##### Türkçe

- **رسوخ الشيء**: onun, sağlamlaşmış bir sağlamlıkla sabit olması; ve **رسخ الغدير**: suyu çekildi; ve **رسخ تحت الأرض**: yerin altına yerleşti; ve ilimde **الراسخ**: onunla tahakkuk etmiş olan, kendisine bir şüphe arız olmayan kimsedir. Şu hâlde ilimde **الراسخون**; Yüce Allah’ın şu sözüyle nitelenenlerdir: ﴿الذين آمنوا بالله ورسوله ثم لم يرتابوا﴾ [الحجرات/15]; ve yine Yüce Allah’ın şu sözü de böyledir: ﴿لكن الراسخون في العلم منهم﴾ [النساء/162].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر س خ
رسخ الشيء‏:‏ ثبت في مكانه رسوخاً‏.‏
وجبل راسخ ودمنة راسخة‏.‏
قال لبيد‏:‏ رسـخ الدمن على أعضاده ثلمته كل ريح وسبل ومـن المجـاز‏:‏ رسـخ الحبـر فـي الصحيفـة‏.‏
والـرق الدهيـن لا يرسـخ فيـه الحبـر‏.‏
ورسـخ العلم في قلبه وفلـان راسـخ فـي العلـم وهـو من الراسخين فيه‏.‏
ورسخ حبه في قلب‏.‏
ورسخ الغدير‏:‏ نضب ماؤه‏.‏
ورسخ المطر في داخل الأرض حتى التقى منه الثريان‏.‏

##### Türkçe

ر س خ
**رسخ الشيء**: yerinde **رسوخاً** sabit oldu.
Ve **جبل راسخ** ve **دمنة راسخة**.
Lebîd dedi:
**رسـخ الدمن على أعضاده ثلمته كل ريح وسبل**
Ve mecazdan: **رسـخ الحبـر فـي الصحيفـة**.
Ve **الـرق الدهيـن** içinde mürekkep sabit olmaz.
Ve ilim onun kalbinde yerleşti; ve falan ilimde yerleşiktir ve o, onda yerleşik olanlardandır.
Ve onun sevgisi bir kalpte yerleşti.
**ورسخ الغدير**: suyu çekildi.
Ve yağmur yerin içine, ondan **الثريان** birleşinceye kadar yerleşti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَسَخَ الشيءُ يَرْسَخُ رُسُوخاً: ثبت في موضعه، وأَرسخه هو. والراسخ في العلم: الذي دخل فيه دخولاً ثابتاً. وكل ثابت: راسخ؛ ومنه الراسخون في العلم. وأَرْسَخْته إِرساخاً كالحِبْرِ رَسَخَ في الصحيفة. والعِلم يَرْسَخُ في قلب الإِنسان. والراسخون في العِلم في كتاب الله: المُدارسون؛ ابن الأَعرابي: هم الحُفَّاظُ المذاكرون؛ قال مَسْرُوقٌ: قَدِمْتُ المدينة فإِذا زيدز بن ثابت من الراسخين في العلم. خالد بن جَنْبَة: الراسخ في العلم البعيد العلم.
ورَسَخ الدِّمْنُ: ثبت. ورَسَخَ الغديرُ رُسُوخاً: نَضَب ماوءه. ورَسَخ المَطَرُ رُسوخاً إِذا نَضَبَ نداه في داخل الأَرض فالتَقى الثَّريَانِ.

##### Türkçe

**رَسَخَ** şey **يَرْسَخُ** **رُسُوخاً**: bulunduğu yerinde sabit oldu; ve onu sabitleyen de odur.

İlimde **الراسخ**: ona sabit bir girişle girmiş olan kimsedir. Her sabit olan: **راسخ**tır; bundan da: **الراسخون في العلم**. Ve onu **أَرْسَخْتُه** **إِرساخاً**, tıpkı mürekkep gibi; sahifede **رَسَخَ** (yerleşti). Ve ilim, insanın kalbinde **يَرْسَخُ**. Allah’ın kitabında ilimde **الراسخون**: ders yapanlardır; İbnü’l-A‘râbî: onlar, ezberleyen, müzâkere eden **الحُفَّاظُ**dır; Mesrûk dedi ki: Medine’ye geldim de bir de ne göreyim, Zeyd b. Sâbit ilimde **الراسخين**dendir. Hâlid b. Cenbe: ilimde **الراسخ**, ilmi uzak (derin) olandır.

Ve **رَسَخ** **الدِّمْنُ**: sabit oldu. Ve **رَسَخَ** **الغديرُ** **رُسُوخاً**: suyu çekildi. Ve **رَسَخ** **المَطَرُ** **رُسوخاً**: yerin içinde ıslaklığı çekildiği zaman; böylece iki nem (tabakası) buluştu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر س خ * * رَسَخ * الشيء ثبت وبابه خضع وكل ثابت راسخ ومنه * الرَّاسِخُونَ * في العلم

##### Türkçe

* ر س خ * * **رَسَخ** * şey sabit oldu; kapısı **خضع**’dır. Her sabit olan **راسخ**’tır. Ondandır: ilimde **الرَّاسِخُونَ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رسخ الشيء يرسخ رسوخا: ثبت في موضعه. والراسخ في العلم: الذي دخل فيه دخولا ثابتا. وجبل راسخ، ودمنة راسخة. وكل ثابت راسخ، ومنه  الراسخون في العلم  وهو مجاز، وقيل: هم المدارسون في كتاب الله. وقال ابن الأعرابي: هم الحفاظ المذاكرون. وقال مسروق: قدمت المدينة فإذا زيد بن ثابت من الراسخين في العلم. وقال خالد ابن جنبة: الراسخ في العلم: بعيد العلم. ومن المجاز رسخ الغدير رسوخا، إشذا نش ماؤه ونضب فذهب. ومنه أيضا رسخ المطر، إذا نضب نداه في داخل الأرض فالتقى منه الثريان، تثنية الثرى. وأرسخه إرساخا: أثبته، كالحبر يرسخ في الصحيفة، والعلم يرسخ في قلب الإنسان، وهو مجاز، وكذا رسخ حبه في قلبه. والورق الدهين لا يرسخ فيه الحشبر، كما في الأساس.

##### Türkçe

**رسخ** şey **يرسخ** **رسوخا**: bulunduğu yerinde sabit oldu. Ve ilimde **الراسخ**: ona sabit bir girişle girmiş olan. Ve sabit bir dağ, ve sabit bir gübre yığını. Ve her sabit olan **راسخ**tır; bundan da **الراسخون في العلم** (vardır) ve bu mecazdır. Ve denildi: onlar Allah’ın kitabında ders yapanlardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: onlar ezberleyen, müzakere edenlerdir. Mesrûk dedi: Medine’ye geldim; bir de baktım ki Zeyd b. Sâbit ilimde **الراسخين**dendir. Hâlid b. Cunbe dedi: ilimde **الراسخ**: ilmi uzak (derin) olandır. Ve mecazdan: **رسخ** gölcük **رسوخا**; suyu çekilip azaldığında, böylece gitti. Bundan da: **رسخ** yağmur; toprağın içinde nemi çekilip azaldığında, ondan iki **الثريان** buluştuğunda; **الثرى**nın tesniyesi. Ve onu **أرسخه** **إرساخا**: onu sabit kıldı; mürekkep gibi, sahifede **يرسخ**; ve ilim insanın kalbinde **يرسخ**; ve bu mecazdır; yine böylece sevgisi onun kalbinde **رسخ**. Yağlı kâğıtta **الحشبر** sabit olmaz; esas’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَسَخَ
1 رَسَخَ ذ , (S, A, L, &c.,) aor. رَسَخَ , (A, Msb, JM, &c.,) inf. n. رُسُوخٌ, It (a thing, S, Msb) was, or became, firm, steady, steadfast, stable, fixed, fast, settled, or established, (S, A, L, Msb, K,) in its place. (L.) [Hence,] رَسَخَ الحِبْرُ فِى الصَّحِيفَةِ (tropical:) [The ink became fixed upon the piece of paper or the like]. (A, L.) And الرَّقُّ الدَّهِينُ لَا يُرْسَخُ فِيهِ الحِبْرُ (tropical:) [Ink will not become fixed upon oiled parchment]: (A:) or الوَرَقُ الدَّهِينُ [oiled paper]. (TA.) And رَسَخَ فِى العِلْمِ (tropical:) He became firmly rooted, or grounded, or established, in science, or knowledge. (L.) And العِلْمُ يَرْسَخُ فِى قَلْبِ الاـِنْسَانِ (tropical:) Science, or knowledge, becomes firmly rooted, or grounded, or fixed, in the heart of man. (L, A. *) And رَسَخَ حُبُّهُ فِى قَلْبِهِ (tropical:) [The love of him, or it, became fixed in his heart]. (A.) ― -b2- [Hence also,] said of a pool of water left by a torrent, (tropical:) It sank into the earth, and disappeared: (JK, A, K:) inf. n. as above. (JK, TA.) And, said of rain, (tropical:) It sank into the earth so that the two moistures [meaning that of the rain and that of the soil beneath] met together. (A, K.) ― -b3- رَسْخٌ [as an inf. n.] signifies (assumed tropical:) The connexion of the soul of a human being, after its departure from the body, with an inanimate, not increasing, body: distinguished from نَسْخٌ, which is with the body of another human being: and from مَسْخٌ, which is with the body of a beast: and from فَسْخٌ, which is with a plant. (Marginal note in a copy of the KT.) But see 1 (last sentence) in art. فسخ

ارسخهُ
4 ارسخهُ ذ , (JK, K,) inf. n. اـِرْسَاخٌ, (TA,) He made it firm, steady, steadfast, stable, fixed, fast, settled, or established, (JK, K,) in its place. (JK.)

رَاسِخٌ
رَاسِخٌ ذ Anything firm, steady, steadfast, stable, fixed, fast, settled, or established [in its place (see 1)]. (S, A, Msb.) You say جَبَلٌ رَاسِخٌ A firm, or steadfast, mountain. (A.) And in like manner دِمْنَةٌ رَاسِخَةٌ [A black, or dark, patch of compacted dung and urine of cattle sticking fast upon the ground]. (A.) And [hence,] لَهُ قَدَمٌ رَاسِخَةٌ فِى العِلْمِ (assumed tropical:) [He has a firm footing in science, or knowledge; or] he possesses excellence, and large acquirements, in science, or knowledge. (Msb.) الرَّاسِخُونَ فِى العِلْمِ [in the Kur iii. 5 and iv. 160] means (tropical:) Those who are firmly rooted, or established, in science, or knowledge: (S, Bd, L, Jel, TA:) or who have made a firm advance therein: (L:) or who are far advanced therein: (Khلlid Ibn-Jembeh:) or those who study the Book of God: (TA:) or those who have committed [it] to memory, and who call to mind [its doctrines and precepts] one with another. (IAar.)

##### Türkçe

رَسَخَ
1 **رَسَخَ** **ذ** , (S, A, L, &c.,) muzâri‘ı **رَسَخَ** , (A, Msb, JM, &c.,) mastar ismi **رُسُوخٌ**, O (bir şey, S, Msb) yerinde sağlam, sâbit, metin, kararlı, durağan, yerleşik, yahut tesis edilmiş oldu veya oldu, (S, A, L, Msb, K,) yerinde. (L.) [Bundan dolayı,] **رَسَخَ الحِبْرُ فِى الصَّحِيفَةِ** (mecaz:) [Mürekkep kâğıt parçası yahut benzeri üzerine sâbit oldu]. (A, L.) Ve **الرَّقُّ الدَّهِينُ لَا يُرْسَخُ فِيهِ الحِبْرُ** (mecaz:) [Yağlanmış parşömende mürekkep sâbit olmaz]: (A:) yahut **الوَرَقُ الدَّهِينُ** [yağlanmış kâğıt]. (TA.) Ve **رَسَخَ فِى العِلْمِ** (mecaz:) İlimde yahut bilgide sağlam kök saldı, yahut temellendi, yahut yerleşti. (L.) Ve **العِلْمُ يَرْسَخُ فِى قَلْبِ الاـِنْسَانِ** (mecaz:) İlim yahut bilgi, insanın kalbinde sağlam kök salar, yahut temellenir, yahut sâbit olur. (L, A. *) Ve **رَسَخَ حُبُّهُ فِى قَلْبِهِ** (mecaz:) [Onun yahut onun sevgisi, onun kalbinde sâbit oldu]. (A.) ― -b2- [Bundan ayrıca,] selin bıraktığı bir su birikintisi hakkında söylenir ki, (mecaz:) Toprağa battı ve kayboldu: (JK, A, K:) mastar ismi yukarıdaki gibidir. (JK, TA.) Ve yağmur hakkında söylenir ki, (mecaz:) Toprağa battı; öyle ki iki ıslaklık [yağmurunki ve altındaki toprağınki kastedilerek] birbirine kavuştu. (A, K.) ― -b3- **رَسْخٌ** [bir mastar ismi olarak] (farz edilen mecaz:) Bir insanın ruhunun, bedenden ayrıldıktan sonra, artmayan cansız bir beden ile bağlantısı demektir: başka bir insanın bedeni ile olan **نَسْخٌ**’tan; ve bir hayvanın bedeni ile olan **مَسْخٌ**’tan; ve bir bitki ile olan **فَسْخٌ**’tan ayrılır. (KT’nin bir nüshasındaki kenar notu.) Fakat **فسخ** maddesinde 1’in (son cümlesine) bak.

ارسخهُ
4 **ارسخهُ** **ذ** , (JK, K,) mastar ismi **اـِرْسَاخٌ**, (TA,) Onu yerinde sağlam, sâbit, metin, kararlı, durağan, yerleşik, yahut tesis edilmiş kıldı. (JK, K,) (JK.)

رَاسِخٌ
**رَاسِخٌ** **ذ** Yerinde sağlam, sâbit, metin, kararlı, durağan, yerleşik, yahut tesis edilmiş olan her şey [yerinde (1’e bak)]. (S, A, Msb.) **جَبَلٌ رَاسِخٌ** dersin: Sağlam yahut metin bir dağ. (A.) Ve aynı şekilde **دِمْنَةٌ رَاسِخَةٌ** [sığırların dışkı ve idrarının sıkışmış, kara yahut koyu bir lekesi; yere sıkıca yapışmış]. (A.) Ve [bundan dolayı,] **لَهُ قَدَمٌ رَاسِخَةٌ فِى العِلْمِ** (farz edilen mecaz:) [İlimde yahut bilgide sağlam bir ayağı vardır; yahut] ilimde yahut bilgide üstünlüğe ve geniş kazanımlara sahiptir. (Msb.) **الرَّاسِخُونَ فِى العِلْمِ** [Kur’ân iii. 5 ve iv. 160’ta] (mecaz:) İlimde yahut bilgide sağlam kök salmış yahut yerleşmiş olanlar demektir: (S, Bd, L, Jel, TA:) yahut onda sağlam bir ilerleme yapmış olanlar: (L:) yahut onda çok ilerlemiş olanlar: (Khلlid Ibn-Jembeh:) yahut Allah’ın Kitabını inceleyenler: (TA:) yahut onu ezberlemiş olanlar ve [onun öğretilerini ve buyruklarını] birbirlerine hatırlatanlar. (IAar.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَسَخَ
رَسَخَ A ,  U ( n. ac. رُسُوْخ 27 ),
a.  Was, became firm, fixed, steady, solid; was established; was well-rooted, well-grounded.

b.  Was dry; dried up; caked.

c.  Fell ( rain ).

أَرْسَخَ
أَرْسَخَ IV ,
a.  Rendered firm &c; fixed, steadied; established, consolidated.

b.  Fixed in, graved, impressed on the memory.

رَاْسِخ
رَاْسِخ 21 , ( pl. reg. ),
a.  Firm, fixed, steady, stable; established; well-rooted, well-grounded ( in knowledge ).

##### Türkçe

رَسَخَ
رَسَخَ A, U (isim-fiil **رُسُوْخ** 27),
a. Sağlam, sabit, durgun, katı oldu; yerleşmiş oldu; iyi kök salmış, iyi temellenmiş oldu.

b. Kuru oldu; kurudu; kabuk bağladı.

c. Düştü (yağmur).

أَرْسَخَ
أَرْسَخَ IV,
a. Sağlam kıldı vb.; sabitledi, durgunlaştırdı; yerleştirdi, pekiştirdi.

b. İçine sabitledi; hafızaya kazıdı, hafızaya nakşetti.

رَاْسِخ
رَاْسِخ 21, (düzensiz çoğul),
a. Sağlam, sabit, durgun, istikrarlı; yerleşmiş; iyi kök salmış, iyi temellenmiş (ilimde).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رسخ
رَسَخَ - يَرْسَخُ - رَاسِخ - رَاسِخُوْن
رَسَخَ - يَرْسَخُ + الكائن أو الشيء أو الأمر + في شيء: يخترقه ويدخل فيه ثم يستقر ويثبت فيه: يدخل عميقاً في داخل الشيء (الأرض) ويبنى فيه أساساً وقاعدة قوية يمكن البناء عليها
راسِخ: اسم فاعل صفة مشبهة من "  رَسَخَ - يَرْسَخُ "
رَاسِخُوْن: جمع " رَاسِخ "
الراسخون في العلم: من دخلوا فيه بعمق وبنوا بذلك قاعدة وأساس من المعلومات تجعلهم يبنون عليها أحكاماً قوية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التجذر والتأصل في موقع والثبات فيه بشدة " وهي:
رَسَخَ - يَرْسَخُ، وَتَد َ- يَتِدُ، أسَّ - يَؤُسُّ، أصُلَ- يَأصُلُ، طَادَ - يَطُوْدُ، أثَلَ - يَأثِلُ
الراسخون
 	﴿هو الذي أنزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن أم الكتاب وأخر متشابهات فأما الذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة وابتغاء تأويله وما يعلم تأويله إلا الله والراسخون في العلم يقولون آمنا به كل من عند ربنا وما يذكر إلا أولوا الألباب(7)﴾ آل عمران ﴿لكن الراسخون في العلم منهم والمؤمنون يؤمنون بما أنزل إليك وما أنزل من قبلكوالمقيمين الصلاة والمؤتون الزكاة والمؤمنون بالله واليوم الآخر أولئك سنؤتيهم أجرا عظيما(162)﴾ النساء
جاء في التفسير:  الرسخون: المتمكنون والعالمون بكتاب الله
مختار الصحاح
● [رسخ] ر س خ: رَسَخ الشيء ثبت وبابه خضع وكل ثابت راسخ ومنه الرَّاسِخُونَ في العلم
الراغب
رسخ
- رسوخ الشيء: ثباته ثباتا متمكنا، ورسخ الغدير: نضب ماؤه، ورسخ تحت الأرض، والراسخ في العلم: المتحقق به الذي لا يعرضه شبهة. فالراسخون في العلم هم الموصوفون بقوله تعالى: }الذين آمنوا بالله ورسوله ثم لم يرتابوا﴿[الحجرات/15]، وكذا قوله تعالى:﴾لكن الراسخون في العلم منهم{ [النساء/162].
ملخص اللسان
1.     رَسَخَ الشيءُ يَرْسَخُ رُسُوخاً: ثبت في موضعه، وأَرسخه هو.
2.     والراسخ في العلم: الذي دخل فيه دخولاً ثابتاً.
3.     وكل ثابت: راسخ؛ ومنه  الراسخون في العلم.
4.     وأَرْسَخْته إِرساخاً كالحِبْرِ رَسَخَ في الصحيفة.
5.    والعِلم يَرْسَخُ في قلب الإِنسان
لسان العرب
● - رسخ: رَسَخَ الشيءُ يَرْسَخُ رُسُوخاً: ثبت في موضعه، وأَرسخه هو.  والراسخ في العلم: الذي دخل فيه دخولاً ثابتاً. وكل ثابت: راسخ؛ ومنه  الراسخون في العلم. وأَرْسَخْته إِرساخاً كالحِبْرِ رَسَخَ في الصحيفة.  والعِلم يَرْسَخُ في قلب الإِنسان. والراسخون في العِلم في كتاب الله:  المُدارسون؛ ابن الأَعرابي: هم الحُفَّاظُ المذاكرون؛ قال مَسْرُوقٌ: قَدِمْتُ  المدينة فإِذا زيدز بن ثابت من الراسخين في العلم. خالد بن جَنْبَة:  الراسخ في العلم البعيد العلم.  ورَسَخ الدِّمْنُ: ثبت. ورَسَخَ الغديرُ رُسُوخاً: نَضَب ماوءه. ورَسَخ  المَطَرُ رُسوخاً إِذا نَضَبَ نداه في داخل الأَرض فالتَقى الثَّريَانِ.
مقاييس اللغة:
(رسخ) الراء والسين والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الثَّبات. ويقال رسَخَ: ثَبَتَ، وكلُّ راسخٍ ثابتٌ.‏
القاموس المحيط:
رَسَخَ رُسوخاً ثَبَتَ، والغَدِيرُ نَشَّ ماؤُهُ ونَضَبَ، فَذَهَبَ، والمَطَرُ نَضَبَ نداهُ في الأرضِ فالْتَقَى الثَّريَانِ. وأرْسَخَهُ أثْبَتَهُ.
تاج العروس:
رسخ
رَسَخ الشَّيْءُ يَرسَخ رُسُوخاً : ثَبَتَ في موضعه . والرَّاسِخ في العِلْم : الّذي دَخلَ فيه دُخولاً ثابتاً . وجبَلٌ راسخٌ ودمَنةٌ راسِخةٌ . وكلُّ ثَابتٍ راسِخٌ ومنه " الرَّاسخون في العِلْم " وهو مَجاز وقيل : هم المُدارِسون في كِتَاب اللّه . وقال ابن الأَعرابيّ : هم الحُفّاظ المُذاكرُون . وقال مَسروق : قَدِمْتُ المدينة فإِذا زيدُ بنُ ثابت من الرَّاسخين في العِلْم . وقال خالد ابنُ جَنْبَةَ : الرّاسخُ في العِلْم : بَعِيدُ العِلْم . ومن المجاز رَسَخَ الغَديرُ رُسُوخاً إشذا نَشَّ ماؤُه ونَضَبَ فذَهَبَ . ومنه أَيضاً رَسَخَ المطَرُ إِذا نَضَبَ نَدَاهُ في داخل الأَرْضِ فالتَقَى منه الثَّرَيَانِ تثنية الثّرَى . وأَرْسَخَهُ إِرِسَاخاً : أَثبتَه كالحِبرْ يَرسَخ في الصَّحِيفَة والعِلْمِ يَرسَخ في قَلْب الإِنسان وهو مجاز وكذا رَسَخَ حُبُّه في قلْبه . والوَرَقُ الدَّهِينُ لا يَرسَخ فيه الحشبْر كما في الأَساس

##### Türkçe

رسخ
**رَسَخَ** - **يَرْسَخُ** - **رَاسِخ** - **رَاسِخُوْن**
**رَسَخَ** - **يَرْسَخُ** + varlık veya şey veya iş + bir şeyde: onu deler ve onun içine girer, sonra onda yerleşir ve onda sabitlenir: şeyin (toprağın) içine derince girer ve onda, üzerine bina edilebilecek güçlü bir temel ve kaide inşa edilir.
**راسِخ**: “ **رَسَخَ** - **يَرْسَخُ** ”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**رَاسِخُوْن**: “ **رَاسِخ** ”in çoğulu.
**الراسخون في العلم**: onun içine derinlikle girmiş ve bununla, onların üzerine güçlü hükümler bina etmelerini sağlayan bilgilerden bir kaide ve temel inşa etmiş olanlar.
Ve lafız, “bir yerde kök salma ve asıllanma ve onda şiddetle sebat etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَسَخَ - يَرْسَخُ**، **وَتَد َ- يَتِدُ**، **أسَّ - يَؤُسُّ**، **أصُلَ- يَأصُلُ**، **طَادَ - يَطُوْدُ**، **أثَلَ - يَأثِلُ**

الراسخون
	﴿O, sana Kitab’ı indiren O’dur; ondan muhkem âyetler vardır, onlar Kitab’ın anasıdır; ve diğerleri müteşâbihtir. Kalplerinde eğrilik olanlara gelince, fitne istemek ve onun te’vilini istemek için ondan müteşâbih olanın peşine düşerler. Onun te’vilini Allah’tan başkası bilmez; ve **الراسخون في العلم** “Ona iman ettik; hepsi Rabbimiz katındandır” derler. Ve ancak akıl sahipleri öğüt alır (7)﴾ Âl-i İmrân ﴿Lâkin onlardan **الراسخون في العلم** ve müminler, sana indirilene ve senden önce indirilene iman ederler; ve namazı ikame edenler ve zekâtı verenler ve Allah’a ve âhiret gününe iman edenler; işte onlara büyük bir ecir vereceğiz (162)﴾ en-Nisâ

Tefsirde geldi: **الرسخون**: yerleşmiş olanlar ve Allah’ın Kitabı’nı bilenler.

مختار الصحاح
● [**رسخ**] ر س خ: **رَسَخ** şey sabit oldu; ve onun bâbı **خضع**’dır; ve her sabit olan **راسخ**tır; ve ondan **الرَّاسِخُونَ في العلم**.

الراغب
رسخ
- **رسوخ الشيء**: onun, yerleşmiş bir sebatla sabit oluşu; ve **رسخ الغدير**: suyu çekildi; ve yerin altında **رسخ**; ve **الراسخ في العلم**: onunla tahakkuk etmiş olan, kendisine bir şüphe arız olmayan. O hâlde **الراسخون في العلم**, Yüce Allah’ın şu sözüyle nitelenenlerdir: }Allah’a ve Resulüne iman edenler, sonra şüpheye düşmeyenler﴿[el-Hucurât/15]; ve yine Yüce Allah’ın şu sözü gibi:﴾lâkin onlardan **الراسخون في العلم**{ [en-Nisâ/162].

ملخص اللسان
1.     **رَسَخَ** şey **يَرْسَخُ** **رُسُوخاً**: bulunduğu yerde sabit oldu; ve onu **أَرسخه** (o sabitledi).
2.     Ve **الراسخ في العلم**: onun içine sabit bir girişle girmiş olan.
3.     Ve her sabit olan: **راسخ**; ve ondan **الراسخون في العلم**.
4.     Ve onu **أَرْسَخْته** **إِرساخاً**, mürekkebin sahifede **رَسَخَ** etmesi gibi.
5.    Ve ilim, insanın kalbinde **يَرْسَخُ**.

لسان العرب
● - **رسخ**: **رَسَخَ** şey **يَرْسَخُ** **رُسُوخاً**: bulunduğu yerde sabit oldu; ve onu **أَرسخه** (o sabitledi). Ve **الراسخ في العلم**: onun içine sabit bir girişle girmiş olan. Ve her sabit olan: **راسخ**; ve ondan **الراسخون في العلم**. Ve onu **أَرْسَخْته** **إِرساخاً**, mürekkebin sahifede **رَسَخَ** etmesi gibi. Ve ilim, insanın kalbinde **يَرْسَخُ**. Ve Allah’ın Kitabı’nda **الراسخون في العِلم**: ders yapanlar; İbnü’l-A‘râbî: onlar, ezberleyen, müzâkere edenlerdir; Mesrûk dedi: Medine’ye geldim de bir de baktım ki Sâbit’in oğlu Zeyd, ilimde **الراسخين**dendir. Hâlid b. Cenbe: ilimde **الراسخ**: ilmi uzak (derin) olan. Ve **رَسَخ الدِّمْنُ**: sabit oldu. Ve **رَسَخَ الغديرُ** **رُسُوخاً**: suyu çekildi. Ve **رَسَخ  المَطَرُ** **رُسوخاً**: nemi yerin içinde çekilip de iki **الثَّريَانِ** buluştuğu zaman.

مقاييس اللغة:
(**رسخ**) **الراء** ve **السين** ve **الخاء** tek bir asıldır; sebat etmeye delalet eder. Ve denir: **رسَخَ**: sabit oldu; ve her **راسخ** sabittir.

القاموس المحيط:
**رَسَخَ** **رُسوخاً** sabit oldu; ve **الغَدِيرُ** suyu sızdı ve çekildi, sonra gitti; ve **المَطَرُ** nemi yerde çekildi de iki **الثَّريَانِ** buluştu. Ve onu **أرْسَخَهُ**: onu sabitledi.

تاج العروس:
رسخ
**رَسَخ** şey **يَرسَخ** **رُسُوخاً**: bulunduğu yerde sabit oldu. Ve **الرَّاسِخ في العِلْم**: onun içine sabit bir girişle girmiş olan. Ve sabit bir dağ ve sabit bir gübrelik. Ve her sabit olan **راسِخ**tır; ve ondan “ **الرَّاسخون في العِلْم** ”; ve bu mecazdır. Ve denildi: onlar, Allah’ın Kitabı’nda ders yapanlardır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: onlar, ezberleyen müzâkere edenlerdir. Ve Mesrûk dedi: Medine’ye geldim de bir de baktım ki Sâbit’in oğlu Zeyd, ilimde **الرَّاسخين**dendir. Ve Hâlid b. Cenbe dedi: ilimde **الرّاسخ**: ilmi uzak (derin) olan. Ve mecazdan: **رَسَخَ الغَديرُ** **رُسُوخاً**: suyu sızdı ve çekildi de gittiği zaman. Ve ondan yine: **رَسَخَ المطَرُ**: nemi yerin içinde çekildi de ondan iki **الثَّرَيَانِ**—**الثّرَى**’nın tesniyesi—buluştuğu zaman. Ve onu **أَرْسَخَهُ** **إِرِسَاخاً**: onu sabitledi; mürekkebin sahifede yerleşmesi gibi; ve ilmin insanın kalbinde yerleşmesi (de böyledir) ve bu mecazdır; ve yine sevgisinin onun kalbinde **رَسَخَ** etmesi gibi. Ve yağlı kâğıt, onda mürekkebin yerleşmediği (kâğıt)tır; **الأَساس**’ta olduğu gibi.
