# رسس (ر-س-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B3%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çekirge yuvasıdır

- Harfler: ر - س - س
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرَّسِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%B3%D9%90%D9%91.md) | الْفَعْلِ | Ress | 2 | 2 | [25:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/ayet/25:38.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ثمود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Semûd
2. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
3. [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Âd
4. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
5. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
6. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
7. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
8. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Önce
9. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
10. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رسس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md), [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md), [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md), [طمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin derine inmesi, zemine oturması, örülmemiş kuyu veya toprağa gömülen başlangıç izi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi davete direnen ve peygamberlerini kuyuya veya yer altına hapsederek yok etmeye çalışan tarihsel bir kavmin akıbeti |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın ya da hareketin yüzeyde belirmeden önce derinde mayalanması, gizlice yerleşmesi ve kök salması |
| Kritik Hata Riski | Kur'an'daki Ress ifadesini yalnızca bilinmeyen bir coğrafi ad sanıp kökün kuyuya gömme, gizleme ve sabitlenme anlam ilişkisini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رس | Zemine oturma, derine yerleşme, sabit bir noktaya dayanma ve alttan alta nüfuz etme anlamı taşır; [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) kökünde bilginin veya nesnenin derine kök salması, [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) kökünde geminin veya dağın zemine demirleyip sabitlenmesi, [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) kökünde ise bir kaynaktan düzenli ve akıcı biçimde salınma anlamı bu çekirdekten türemiştir. | س | Çekirdeğin son harfinin şeddelenerek tekrarlanması, derine nüfuz etme ve sızma eyleminin süreklilik, içten içe yayılma ve gizlice sabitlenme yönünde yoğunlaşmasını sağlamıştır; hummanın vücuda ilk girişi, taşla örülmemiş kuyu çukuru veya haberin içte saklanması bu daralmanın sonucudur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Başlangıç, öncülük, yön tayini ve bir kaynağın ilk temas noktası |
| س | Diken, destek | Saplanma, tutunma, derine geçme ve bir yere sabitlenerek dayanma |
| س | Diken, destek | Saplanmanın yinelenmesi, zemine iyice yerleşme, içten içe tutunmayı sürdürme |
| رسس | Başın derine saplanıp zemine sabitlenmesi | Bir hareketin veya yapının ilk temas anından itibaren içe, derine doğru işleyerek orada gizlice tutunup kök salması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taşla veya harçla örülmemiş, doğrudan toprağa kazılmış ilkel kuyu; ayrıca bir hastalığın veya hummanın bedene ilk temas ettiği ve içten içe işlediği gizli başlangıç anı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Mukbil'in beyitinde kök, taşla örülmemiş kuyuya düşmeyi veya oraya yerleşmeyi anlatmak üzere şu ibareyle yer almıştır: ووقع في الرس: في البئر التي لم تطو |
| Erken Arapça kullanım | İnsanlar arasında gizlice arabuluculuk yapmak veya fitneyi alttan alta başlatmak manasında رَسَّ بَيْنَهُمْ kullanımı ile bir haberin ilk fısıltısı anlamındaki رَسٌّ مِنْ خَبَر tabiridir. |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Lisānü'l-ʿArab ve Esâsü'l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde رسس kökü, zemine işleme, derine gömülme, nemin veya sıvının içten içe sızması semantik alanı etrafında şekillenir. İbranicede yer alan ve çiğ tanelerinin yahut küçük damlaların toprağa sızmasını ifade eden רָסַס (rasas) fiili, Arapçadaki hummanın bedene ilk sızışı ve toprağa kazılan ilkel kuyunun suyunu alttan alması anlamıyla doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme gösterir. Süryanicede de benzer şekilde damlama, derine işleme ve ezilme çağrışımları mevcuttur. Arapçada kök, hem bu içe doğru sızma ve gizli başlangıç niteliğini korumuş hem de toprağa derinlemesine kazılan, cidarı taşla örülmemiş ilkel su çukurlarını (el-bi'rü'l-gayru matviyye) adlandırmıştır. Kökün Kur'an'daki kullanımı da bu fiziksel çukur, kuyu ve oraya gömülüp hapsedilme olgusuyla organik bağını sürdürür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Derine kazılan örülmemiş çukur ve içe sızan başlangıç | Kökün asıl anlamı taşla örülmemiş kuyu, hummanın gizlice bedene girişi ve insanlar arasında gizli temas kurmaktır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רָסַס ve Süryanice sızma / damlama kökleri | Sıvının toprağa veya dokuya nüfuz etmesi, derine sızması ve küçük zerrecikler halinde yayılması ortak semantik alanı oluşturur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında fonetik denkliği doğrulanmış güvenilir bir kök kaydı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisānü'l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رسس | Anlamlı | Derine inme, kuyu kazma, içten sızma | Kökün örülmemiş kuyu, hummanın başlangıcı ve gizli uzlaşma anlamları mevcuttur. | Kur'an'da geçer; hedef kök. |
| [سرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Zayıflık, gevşeklik, ahmaklık | سرس biçiminde aklın zayıflığı, vücudun takatsiz kalması veya çelimsizleşmesi durumunu ifade eder. | Kur'an'da geçmez; zıtlaşan kuvvet kaybı nüansı. |
| سسر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı ve kullanımı yer almaz. | Tehzîbü'l-Luğa ve Kitābü'l-ʿAyn mühmel sayar. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رسس | Merkez | Derine inme, örülmemiş kuyu, içe sızış | Bir şeyin zemine içten içe oturması, toprağa kazılmış korumasız çukur veya ilk gizli temas. | Varlığın derine işleyerek sabitlenmesi ve gizlenmesi. |
| [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) | Komşu | Zemine yerleşme ve demirleme | [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) hareketsiz kalacak şekilde ağırlıkla zemine oturmayı anlatırken رسس toprağa kazılma ve içe işleme yönünü öne çıkarır. | Geminin demir atması veya dağların ağırlığıyla yerleşmesi. |
| [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) | Komşu | Kök salma ve derinleşme | [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) bir ilmin veya nesnenin sökülemez biçimde tabana tutunmasıdır; رسس ise daha ziyade başlangıç sızıntısı ve kuyu çukurudur. | İlimde ve zeminde sarsılmaz bir kararlılık hali. |
| [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Toprağı kazma ve oyuk açma | [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) fiziksel kazma eyleminin kendisine odaklanırken رسس kazılan yerin örülmemiş kuyuya dönüşmesi ve dibe yerleşme haline bakar. | Toprağın kazılarak çukura dönüştürülmesi eylemi. |
| [طمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Üstünü örtme ve gömme | [طمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B1.md) bir nesneyi tamamen toprağın altına gömüp saklamayı vurgular; رسس ise çukurun kendisi ve alttan su çekme kabiliyetidir. | İzi kalmayacak şekilde toprağa gömmek veya gizlemek. |
| [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) | Zıt | Yerden fışkırma ve yüzeye çıkma | [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) suyun veya bilginin dipten fışkırıp açığa çıkmasıdır; رسس suyun dipte hapsolması veya içe doğru sızmasıdır. | Kaynağın yüzeye doğru basınçla patlaması ve görünür olması. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رسس | Örülmemiş kuyu, içe işleme | Taşla örülmemiş ilkel kuyu, hummanın bedene ilk girişi, alttan alta temas kurma. | Kesin |
| Latince | puteus, insinuare | Kuyu, derine sızma | Puteus kazılmış ilkel su kuyusunu karşılar; insinuare ise bir şeyin alttan alta, fark ettirmeden içe işlemesini ifade eder. | Güçlü |
| İngilizce | unlined pit, insinuation | Örülmemiş çukur, içe işleme | Unlined pit taşsız kuyuyu verirken insinuation veya onset bir hissin ya da hastalığın derinden ilk başlangıcını karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Schachtbrunnen, Einsickern | Kuyu çukuru, sızma | Schachtbrunnen ilkel kazılmış şaft kuyusunu, einsickern ise bir etkinin yavaş yavaş derine sızıp yerleşmesini aktarır. | Güçlü |
| Fransızca | puits non maçonné, infiltration | Örülmemiş kuyu, sızma | Korumasız kuyu çukuru ile bir durumun veya illetin içe doğru fark edilmeksizin yayılmasını kapsar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الرَّسِّ | Peygamberlerini kuyuya atarak helak eden veya kuyu başında yaşayan inkârcı kavim | Peygamberleri yalanlayıp onları kuyu benzeri çukurlara hapseden, geçmiş helak zincirinde Âd ve Semûd ile birlikte anılan topluluk bağlamı; Furkān [25:38](https://lisan.digital/tr/ayet/25:38.md), Kāf [50:12](https://lisan.digital/tr/ayet/50:12.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve kavimlerin helaki | Ashâbü'r-Ress'in kimliği, peygamberlerine yaptıkları eziyet ve helak edilmeyi hak ediş süreçlerindeki sünnetullah. | Zulmün ve peygamberi çukura hapsederek susturma girişiminin kaçınılmaz cezası. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir fıkhi hüküm veya ıstılah yapısı oluşturduğu tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Ashâbü'r-Ress terkibi | Bu topluluğun Yemâme'de mi, Semûd kalıntılarında mı yoksa Antakya civarında mı yaşadığı ve kuyuya kimi attıkları tartışması. | Taşsız kuyu (er-ress) başında yaşayıp elçilerini oraya diri diri gömen kavim tasviri. |
| Hadis | Erken dönem rivayetleri ve barış girişimleri | Barış için gizlice zemin yoklama veya haberin ilk başlangıcını ifade eden rassa beynehüm rivayetleri. | İki taraf arasında alttan alta uzlaşma veya temas zemini inşa etme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahye karşı gizli direnç | Kuyulama ve hakikati gömme | Vahiy elçisini ortadan kaldırmak için onu derin bir çukura hapsederek unutturmaya çalışma eylemi. | Hakikatin sesini yüzeyden silip derine gömerek yok edeceğini sanan inkârcı zihniyet. | Güçlü |
| İlmi | Bilginin ilk nüfuz edişi | Hipotez ve içsel mayalanma | Bir fikrin zihne ilk sızışı, henüz teorileşmeden önceki gizli başlangıç aşaması. | Bilginin açık bir önermeye dönüşmeden önce zihnin derinliklerinde sessizce yerleşmesi. | Muhtemel |
| Siyasi | Kapalı güç odakları | Gizli temas ve örtük ittifak | Açık çatışma öncesinde taraflar arasında dipten yürütülen diplomatik veya yıkıcı temaslar. | Kamuoyu önünde görünmeyen, derinden yürütülen tasfiye ve uzlaşma girişimleri. | Güçlü |
| İktisadi | İlkel sermaye kuyusu | Korumasız altyapı yatırımı | Üst yapısı tahkim edilmemiş, örülmemiş bir kuyu gibi çökme tehlikesi taşıyan kaynaklar. | Sürdürülebilir koruma duvarları inşa edilmeden işletilen kırılgan iktisadi havzalar. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük basınçlı iç sızıntı ve çökme kuyusu | Sıvının gözenekli ortama kılcal kuvvetlerle yavaşça sızması veya tahkimsiz kuyu çeperlerinin kayma gerilimi altında çökmesi dinamiği. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif bastırma ve marjinalleştirme | Toplumun rahatsız olduğu düşünceyi veya muhalif sesi açıkça tartışmak yerine onu görünmez bir çukura itip unutturma mekanizması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi yalnızca haritada yeri belirsiz mitolojik veya antik bir kavmin özel ismi olarak görüp kök anlamını tamamen dışlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün örülmemiş kuyu, toprağa gömme ve hakikati yerin dibine hapsederek bastırma tavrıyla doğrudan rabıtalı bir helak arketipi olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki Ashâbü'r-Ress uyarısını tarihin silinmiş bir detayına indirgeyerek hakikati derinliklere hapsedip boğmaya çalışan toplumsal refleksleri teşhis edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca iki kez geçen bu kök, inkârcılığın sadece açık bir savaş değil, elçiyi kuyuya gömerek hakikati örtbas etme şeklindeki sinsice tavrını ve bu tavrın kaçınılmaz akıbetini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helak listelerinin sıralandığı, inkârda ısrar edenlerin akıbetinin beyan edildiği Furkān [25:38](https://lisan.digital/tr/ayet/25:38.md) ve Kāf [50:12](https://lisan.digital/tr/ayet/50:12.md) ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ashâbü'r-Ress terkibini kökünden bağımsız, anlamsız bir kabile tabelası gibi okuma hatasını düzeltir; olayın kuyu, çukur ve hakikati derine gömüp yok etme cürmüyle ilgisini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taşla örülmemiş, doğrudan toprağa kazılmış ilkel kuyu çukuru; sıvının veya hastalığın derine yavaşça sızarak yerleşmesi.
- Soyut anlam: Bir fikrin, niyetin veya direnişin yüzeyde görünmeksizin içten içe mayalanması; rahatsız edici hakikati yerin dibine hapsederek unutturma çabası.
- Sistematik karşılık: Açık direniş yerine dipten yok etme ve gömme mekanizması; tahkimsiz bir çukurda hem hakikati hem kendini çöküşe mahkûm etme hali.
- LaTeX modeli: $$R = \int_{0}^{T} (s(t) \cdot \nabla \Phi) \, dt - \kappa \cdot \Theta(d - d_c)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $R$ derine sızma ve çökme potansiyelini temsil eder. $s(t)$ zamana bağlı sızma şiddetini, $\nabla \Phi$ derinlik gradyanını, yani yüzeyden tabana doğru olan içsel çekimi simgeler; bu terimlerin zamana göre integrali birikimi verir. İkinci terimde yer alan $\kappa$ çeperlerin tahkimsizliğini, $\Theta$ basamak fonksiyonunu, $d$ derinleşme miktarını, $d_c$ ise tahkimsiz kuyu duvarının çökme eşiğini ifade eder; eşik aşıldığında hakikati hapseden yapı kendi kazdığı çukurun içinde yok oluşa sürüklenir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Furkan 25:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/ayet/25:38.md) — الرَّسِّ

وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا

Meal (IK): Ad ve Semud’u da, Ress ashabını ve bunların arasında bir çok nesilleri de

### [Kaf 50:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/ayet/50:12.md) — الرَّسِّ

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَأَصْحَابُ الرَّسِّ وَثَمُودُ

Meal (IK): Onlardan önce Nuh kavmi, Ress halkı ve Semud da tekzib etmişti.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çekirge yuvasıdır. Üstü kapatılmış kuyu anlamına da gelmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والراء
س ر، ر س مستعملان
سر:
السِّرُّ: ما أَسْرَرْتَ. والسَّريرة: عمل السِّرِّ من خَيرٍ أو شَرٍّ، ويقال: سَريرته خيرٌ من عَلانيته.
وأسرَرْتُ الشيءَ: أظهَرْتُه، وأسرَرْتُه: كَتَمْتُه، قال الشاعر:
فلما رأى الحَجّاجَ جَرَّدَ سـيفَـه		أسَرَّ الحَرُورِيّ الذي كان أَضْمَرا
ومن الاظِهار أيضاً قوله- عزَّ وجلَّ-: "وأسَرُّوا النَّدامةَ لمّا رَأَوا العذابَ.
والسِّرارُ: يومَ يَستَسِرُّ فيه الهلالُ آخِرَ يومٍ من الشهر أو قبْلَه، ورُبَّما استَسَرَّ ليلتَين اذا تَمَّ الشَّهْرُ.
والأسِرَّة: طرائق في الرَّحِمِ، ويقال في المَثَل: داهيةٌ تُفَطِّرُ أَسِرَّة الأرحامِ الدّمَ، قال:
قتلوا ثمانيةً بـظِـنّةِ واحـد		تلك المُفَطَّر من أَسِرَّتها الدُّم
والسِّرُّ والسَّرارُ بَطْنٌ من الأرض تَنبُتُ فيه أحرارُ البُقُول، ويكونُ في بَحر الأودية وأَسلاقِ القِيعان، قال: الى سَرارِ الأرضِ أو قَعَودِهِ والسَّرُّ والسِّرارُ، والجميع الأسرارُ: خطوط راحةِ الكَفِّ، وأساريرُ جمع الجمع، قال: بطَعْنةٍ لم تَخُنْها الكَفُّ والسِّرَرُ وقال:
انظر الى كَفٍ وأسـرارِهـا		هل أنتَ إنْ أو عَدْتني ضائري
وجمع السِّرار أسرار وأسِرّة، وكذلك الخطوط في كلِّ شيءٍ، قال:
بزُجاجةٍ صَفـراءَ ذاتِ أسـرّةٍ		قُرِنَت بأزهَرَ في الشِّمال مُفَدَّمِ
والسُرَّةُ: الوَقْبَةُ في وَسَط البَطْنِ.
والسَّرَرُ: داءٌ يأخُذُ في السُّرَّةِ، وبعيرٌ أَسَرُّ وناقةٌ سَرّاءُ اذا بَرَكَتْ تَجافَتْ عن الأرض من السَّرَرِ، قال:
ان جَنْبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأَسَرِّ فوقَ الظِّرابِ
ويقال: المَسَرَّة أطراف الرَّيْحان.
والسُّرورُ من النَّبات: أنصاف سُوْقِها العُلَى، قال:
كَبَرْدِيَّةِ الغِيلِ وَسـطَ الـغَـري		فِ اذا خالَطَ الماءُ منها السُّرورا
وقيل: السُّرُور أجواف العِيدان، الواحدةُ سَرَرٌ.
وسَرَرُ الصَّبيِّ: ما تَعَلَّقَ من سُرَّتِه حين يُولَد.
وعَدَدُ السَّرير أسِرَّةٌ، وجمعُه سُرُر.
والسِّرارُ: مصدرُ سارَرْتُه من السِّرِّ، وجَمعُ السِّرِّ أسرار.
والسَّرير: مُسْتَقَرُّ العيش الذي اطمَأَنَّ عليه خَفْضُه ودَعَتُه.
وسَرير الرأس: مُسْتَقَرُّه على مُحَرَّك عُنُقه، قال: ضرباً يُزيل الهامَ عن سريره ومن رَوَى بيتَ الأعشى: خالَطَ الماءُ منها السريرا عَنَى به جميعَ أصلها الذي استَقَرَّتْ عليه أو غاية نعيمها، وقال:
وفارق منهـا عِـيشةً غَـيْدَقِـيَّةٍ		ولم يَخْشَ يوماً أنْ يزولَ سَريرُها
قوله: سَريرها يُريد سارَّها.
والسِّرُ: كناية عن الجِماع، قال:
ولا تَقرَبَنَّ جارةً إن سِرَّهـا		عليكَ حَرامٌ فانْكِحَنْ أو تَأَبَّدا
وسِرُّ القوم: أوسَط حَسَبهم.
والسَّرارُ: مصدر السِّرِّ في الحَسَبِ والمَنبِت من غير اشتقاق، قال:
تَخَيَّر من سَرارةِ أَثل حُجْرٍ		ولاءَم بينَها نَحتُ القُـيُونِ
وامرأةٌ سارَّةٌ سَرَّةٌ: تَسُرُّكَ.
والسُّرِّيَّةُ على فُعلِيّة: من تَسَرَّرْتَ، وغَلِطَ من يقول: تَسَرَّيْتَ.
والسُّرورُ: الفَرَح، وسُرِرْتُ أنا، وسَرَرْتُ فلاناً.
والسُّرْسُور: العالِمُ الفَطِنُ الدَّخّالُ في الأمور.
رس:
الرَّسُّ: بئرٌ لبقيّةٍ من قوم ثمود.
والرَّسُّ في قَوافي الشعر: صَرْف الحرف الذي بعد الألف للتأسيس نحو حركة عَيْن فاعِل في القافية حيثما تحرَّكَتْ حَرَكَتُها جازَتْ وكانت رَسّاً للألف أي أصلاً.
والرَّسيسُ: الشيءُ الثابتُ اللازمُ مكانَه، قال: رَسيسُ الهوى من طُولِ ما يَتَذَكَّرُ ويقال: أجِدُ رَسيسَ الحُمَّى ورَسَّها وذلك حين يبدُو، وقال:
اذا غَيَّرَ النَّأيُ المُحبّينَ لـم أجـدْ		رسيسَ الهَوَى من ذِكْرِ مَيَّةَ يَبْرَح
والرَّسُّ: تَزويرُ الحديث والكلام في نفسك وتَرويضُه.
والرَّسُّ: إِحكام البناء مثل الرَّصِّ، وبُنْيانٌ مَرْسُوسٌ.
والرَّسُّ والرَّسيسُ: ماءانِ لبني سَعْدٍ، قال زهير: عَفَا الرَسُّ منها فالرَّسيسُ فعاقِلُهْ والرَّسرَسَةُ: مثل الرَّصْرَصةِ، وهو إِثباتُ البعير رُكْبَتَيْهِ على الأرض للنُّهوض.
والرَّسُّ: الحَفْرُ، وكلُّ شيءٍ أَدخَلْتَه فقد رَسَسْتَه.

##### Türkçe

باب **السين** والراء
س ر، ر س مستعملان
سر:
**السِّرُّ**: senin gizlediğin şeydir. Ve **السَّريرة**: hayırdan veya şerden **السِّرِّ** işidir; ve denilir: onun **سَريرته**’si onun aleniyetinden daha hayırlıdır.
Ve **أسرَرْتُ** şeyi: onu açığa çıkardım; ve **أسرَرْتُه**: onu gizledim; şair dedi ki:
فلما رأى الحَجّاجَ جَرَّدَ سـيفَـه		أسَرَّ الحَرُورِيّ الذي كان أَضْمَرا
Ve izhârdan da ayrıca onun sözü vardır—azîz ve celîl: “Ve **أسَرُّوا** pişmanlığı, azabı gördükleri vakit.”
Ve **السِّرارُ**: hilâlin gizlendiği gün; ayın son gününde veya ondan önce; ve belki ay tamam olunca iki gece gizlenir.
Ve **الأسِرَّة**: rahimdeki yollar; ve meselde denilir: “rahimlerin **أَسِرَّة**’sinin kanı fışkırtan bir musibet”, dedi ki:
قتلوا ثمانيةً بـظِـنّةِ واحـد		تلك المُفَطَّر من أَسِرَّتها الدُّم
Ve **السِّرُّ** ve **السَّرارُ**: yerin bir karnı (çukuru); onda sebzelerin hürleri biter; ve vadilerin denizinde ve düzlüklerin yamaçlarında olur; dedi ki: الى **سَرارِ** الأرضِ أو قَعَودِهِ. Ve **السَّرُّ** ve **السِّرارُ**; ve hepsi **الأسرارُ**: avuç içi rahatının çizgileridir; ve **أساريرُ** cem‘u’l-cem‘dir; dedi ki: بطَعْنةٍ لم تَخُنْها الكَفُّ والسِّرَرُ ve dedi ki:
انظر الى كَفٍ وأسـرارِهـا		هل أنتَ إنْ أو عَدْتني ضائري
Ve **السِّرار**’ın çoğulu **أسرار** ve **أسِرّة**’dir; ve aynı şekilde her şeydeki çizgiler; dedi ki:
بزُجاجةٍ صَفـراءَ ذاتِ أسـرّةٍ		قُرِنَت بأزهَرَ في الشِّمال مُفَدَّمِ
Ve **السُرَّةُ**: karnın ortasındaki çukurdur.
Ve **السَّرَرُ**: göbekte tutan bir hastalıktır; ve **أَسَرُّ** deve ve **سَرّاءُ** dişi deve: çöktüğü vakit **السَّرَرِ**’den (dolayı) yerden uzaklaşırsa; dedi ki:
ان جَنْبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأَسَرِّ فوقَ الظِّرابِ
Ve denilir: **المَسَرَّة** reyhanın uçlarıdır.
Ve bitkiden **السُّرورُ**: onun yüksek saplarının yarılarıdır; dedi ki:
كَبَرْدِيَّةِ الغِيلِ وَسـطَ الـغَـري		فِ اذا خالَطَ الماءُ منها السُّرورا
Ve denildi: **السُّرُور** değneklerin iç boşluklarıdır; bir tanesi **سَرَرٌ**’dir.
Ve **سَرَرُ الصَّبيِّ**: doğduğu zaman göbeğinden asılı kalan şeydir.
Ve **السَّرير**’in sayısı **أسِرَّةٌ**’dir; ve onun çoğulu **سُرُر**’dür.
Ve **السِّرارُ**: **سارَرْتُه**’nin **السِّرِّ**’den masdarıdır; ve **السِّرِّ**’in çoğulu **أسرار**’dır.
Ve **السَّرير**: üzerinde alçaklığı ve rahatlığı sükûnet bulduğu yaşayışın yerleşik durağıdır.
Ve **سَرير الرأس**: boynunun hareketli yeri üzerinde onun yerleşik durağıdır; dedi ki: ضرباً يُزيل الهامَ عن سريره. Ve A‘şâ’nın beytini rivayet eden kimse: خالَطَ الماءُ منها السريرا, onunla onun tamam kökünü—üzerinde yerleştiği şeyi—veya nimetinin nihayetini kastetti; ve dedi ki:
وفارق منهـا عِـيشةً غَـيْدَقِـيَّةٍ		ولم يَخْشَ يوماً أنْ يزولَ سَريرُها
Onun sözü: **سَريرها** ile **سارَّها**’yı ister.
Ve **السِّرُ**: cimaa kinayedir; dedi ki:
ولا تَقرَبَنَّ جارةً إن سِرَّهـا		عليكَ حَرامٌ فانْكِحَنْ أو تَأَبَّدا
Ve **سِرُّ القوم**: onların hasebinin ortasıdır.
Ve **السَّرارُ**: iştikaksız olarak hasepte ve menbette **السِّرِّ**’in masdarıdır; dedi ki:
تَخَيَّر من سَرارةِ أَثل حُجْرٍ		ولاءَم بينَها نَحتُ القُـيُونِ
Ve **سارَّةٌ** **سَرَّةٌ** kadın: seni sevindirir.
Ve **السُّرِّيَّةُ** fu‘liyye üzere: senin **تَسَرَّرْتَ**’den (olan); ve “**تَسَرَّيْتَ**” diyen yanılmıştır.
Ve **السُّرورُ**: sevinçtir; ve ben **سُرِرْتُ**; ve falanı **سَرَرْتُ**.
Ve **السُّرْسُور**: âlim, zeki, işlere dalan (kimsedir).

رس:
**الرَّسُّ**: Semûd kavminden bir bakiyeye ait bir kuyudur.
Ve şiirin kafiyelerinde **الرَّسُّ**: te’sîs için olan eliften sonra gelen harfin sarfıdır; kâfiyede **فاعل**’in **عَيْن**’inin harekesi gibi; onun harekesi nerede hareket ederse onun harekesi câiz olur ve elif için **رَسّاً** olur; yani asıl.
Ve **الرَّسيسُ**: yerini lâzım tutan sabit şeydir; dedi ki: **رَسيسُ الهوى** من طُولِ ما يَتَذَكَّرُ. Ve denilir: **أجِدُ رَسيسَ الحُمَّى** ve **رَسَّها**; bu, (hummanın) belirdiği zamandır; ve dedi ki:
اذا غَيَّرَ النَّأيُ المُحبّينَ لـم أجـدْ		رسيسَ الهَوَى من ذِكْرِ مَيَّةَ يَبْرَح
Ve **الرَّسُّ**: hadisi ve sözü nefsinde tezvîr etmen ve onu alıştırmandır.
Ve **الرَّسُّ**: binayı sağlamlaştırmaktır; **الرَّصِّ** gibi; ve **بُنْيانٌ مَرْسُوسٌ**.
Ve **الرَّسُّ** ve **الرَّسيسُ**: Benî Sa‘d’a ait iki sudur; Züheyr dedi ki: عَفَا **الرَسُّ** منها ف**الرَّسيسُ** فعاقِلُهْ. Ve **الرَّسرَسَةُ**: **الرَّصْرَصةِ** gibidir; ve o, devenin kalkmak için iki dizini yere sabitlemesidir.
Ve **الرَّسُّ**: kazmadır; ve her neyi içeri soktuysan muhakkak onu **رَسَسْتَه**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَسُّ الحُمَّى ورَسيسُها واحد، وهو أوَّلُ مَسِّها. وقولهم: بلَغني رَسٌّ من خبَر، أي شيءٌ منه. والرَسُّ: البئر المطويَّة بالحجارة. والرَسيسُ: الشيءُ الثابتُ. ورَسَسْتُ رَسَّاً، أي حفرت بئراً. ورُسَّ الميّتُ، أي قُبِرَ. والرَسُّ: الإصلاحُ بين الناس، والإفسادُ أيضاً: وقد رَسَسْتُ بينهم، وهو من الأضداد وفلان يَرُسُّ الحديثَ في نفسه، أي يحدِّث به نفسه. ورَسَّ فلانٌ خبرَ القوم، إذا لَقِيَهُمْ وتعرّف أمورهم.

##### Türkçe

**رَسُّ** humma ve **رَسيسُها** birdir; o, onun dokunuşunun ilkidir. Ve onların sözü: “Bana bir haberden **رَسٌّ** ulaştı”; yani ondan bir şey. Ve **الرَسُّ**: taşlarla örülmüş kuyu. Ve **الرَسيسُ**: sabit olan şey. Ve “**رَسَسْتُ رَسَّاً**”: yani bir kuyu kazdım. Ve “**رُسَّ** ölü”: yani gömüldü. Ve **الرَسُّ**: insanlar arasında ıslah; ve ifsat da: “**رَسَسْتُ** aralarında”; o, zıt anlamlılardandır. Ve falan, hadisi kendi içinde **يَرُسُّ**; yani onunla kendi kendine konuşur. Ve falan, kavmin haberini **رَسَّ**; onları bulup karşılaştığında ve işlerini öğrendiğinde.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر س س
به رس الحمّى ورسيسها‏:‏ ابتداؤها قبل أن تشتدّ‏.‏
وتقول‏:‏ بدأت برسّها وأخذت في مسها وسمعـت رسـاً مـن خبـر‏.‏
ووقعـت فـي النـاس رسـة مـن خبـر وهـي الـذرو منـه والطرف‏.‏
ورسست خبـر القوم‏:‏ تعرّفته من قبلهم‏.‏
ورس بين القوم‏:‏ أصلح بينهم‏.‏
وفلان يرس الحديث في نفسه إذا حدث به نفسه‏.‏
وريح رسيس‏:‏ لينة المسّ‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ ووقع في الرسّ‏:‏ في البئر التي لم تطو‏

##### Türkçe

ر س س
Onunla **رسّ** hummâsı ve onun **رسيس**i: onun başlangıcıdır; henüz şiddetlenmeden önce.
Ve dersin ki: onun **رسّ**i ile başladım ve onun **مسّ**ine koyuldum; ve bir haberden bir **رسّ** işittim.
Ve insanlarda bir haberden bir **رسّة** vuku buldu; o, ondan **الذرو** ve **الطرف**tur.
Ve kavmin haberini **رسست**: onu, onlardan önce tanıdım.
Ve kavim arasında **رس**: aralarını düzeltti.
Ve falan, onu kendi kendine söylediğinde, hadisi nefsinde **يرس** eder.
Ve **رسيس** rüzgâr: dokunuşu yumuşak.
İbn Mukbil dedi: “Ve **الرسّ**e vuku buldu”: henüz temizlenmemiş kuyuda.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَسَّ بينهم يَرُسُّ رَسّاً: أَصلح، ورَسَسْتُ كذلك. وفي حديث ابن الأَكوع: إِن المشركين راسُّونا للصلح وابتدأُونا في ذلك؛ هو من رَسَسْتُ بينهم أَرُسُّ رَسّاً أَي أَصلحت، وقيل: معناه فاتَحُونا، من قولهم: بلغني رَسُّ من خَبَر أَي أَوَّله، ويروى: واسَونا، بالواو، أَي اتفقوامعنا عليه. والواو فيه بدل من همزة الأُسْوةِ. الصحاح: الرَّسُّ الإِصلاح بين الناس والإِفسادُ أَيضاً، وقد رَسَسْتُ بينهم، وهو من الأَضداد. والرَّسُّ: ابتداء الشيء. ورَسُّ الحُمَّى ورَسِيسُها واحدٌ: بَدْؤُها وأَوّل مَسَّها، وذلك إِذا تَمَطَّى المحمومُ من أَجلها وفَتَرَ جسمهُ وتَخَتَّرَ. الأَصمعي: أَوّل ما يجد الإِنسانُ مَسَّ الحمى قبل أَن تأْخذه وتظهر فذاك الرَّسُّ والرَّسِيسُ أَيضاً. قال الفراء: أَخذته الحمى بِرَسٍّ إِذا ثبت في عظامه. التهذيب: والرَّسُّ في قوافي الشعر صرف الحرف الذي بعد أَلف التأْسيس نحو حركة عين فاعل في القافية كيفما تحرّكت حركتها جازت وكانت رَسّاً للأَلف؛ قال ابن سيده: الرَّسُّ فتحة الحرف الذي قبل حرف التأْسيس، نحو قول امرئ القيس:
فَدَعْ عنكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراته،
ولكن حديثاً، ما حَدِيثُ الرَّواحِلِ
ففتحة الواو هي الرس ولا يكون إِلا فتحة وهي لازمة، قال: هذا كله قول الأَخفش، وقد دفع أَبو عمرو الجرمي اعتبار حال الرس وقال: لم يكن ينبغي أَن يذكر لأَنه لا يمكن أَن يكون قبل الأَلف إِلا فتحة فمتى جاءت الأَلف لم يكن من الفتحة بدّ؛ قال ابن جني: والقول على صحة اعتبار هذه الفتحة وتسميتها إِن أَلف التأْسيس لما كانت معتبرة مسماة، وكانت الفتحة داعية إِليها ومقتضية لها ومفارقة لسائر الفتحات التي لا أَلف بعدها نحو قول وبيع وكعب وذرب وجمل وحبل ونحو ذلك، خصت باسم لما ذكرنا ولأَنها على كل حال لازمة في جميع القصيدة، قال: ولا نعرف لازماً في القافية إِلا وهو مذكور مسمى، بل إِذا جاز أَن نسمي في القافية ما ليس لازماً أَعني الدخيل فما هو لازم لا محالة أَجْدَر وأَحْجى بوجوب التسمية له؛ قال ابن جني: وقج نبه أَبو الحسن على هذا المعنى الذي ذكرته من أَنها لما كانت متقدمة للأَلف بعدها وأَول لوازم للقافية ومبتدأها سماها الرَّسَّ، وذلك لأَن الرسَّ والرَّسِيسَ أَوّلُ الحُمَّى الذي يؤذن بها ويدل على ورودها. ابن الأَعرابي: الرَّسَّة الساريةُ المُحكمَة. قال أَبو مالك: رَسِيسُ الحمى أَصلها؛ قال ذو الرمة:
إِذا غَيَّرَ النَّأْيُ المُحِبِّينَ، لم أَجِدْ
رَسِيسَ الهَوَى من ذكرِ مَيَّةَ يَبْرَحُ
أَي أَثبتَه. والرَّسِيسُ: الشيء الثابت الذي قد لزم مكانه؛ وأَنشد: رَسِيس الهَوَى من طُول ما يَتَذَكَّرُ
ورسَّ الهوى في قلبه والسَّقَمُ في جسمه رَسّاً ورَسيساً وأَرَسَّ: دخل وثبت. ورسُّ الحُبِّ ورَسِيسُه: بقيته وأَثره. ورَسَّ الحديثَ في نفسه يَرُسُّه رَسّاً: حَدَّثها به. وبلغني رَسٌّ من خبر وذَرْءٌ من خَبَر أَي طرف منه أَو شيء منه. أَبو زيد. أَتانا رَسٌّ من خبر ورَسِيسٌ من خبر وهو الخبر الذي لم يصح. وهم يَتَراسُّون الخبر ويَتَرَهْمَسُونه أَي يُسِرُّونه؛ ومنه قول الحجاج للنعمان بن زُرْعة: أَمن أَهل الرَّسِّ والرَِّهْمَسَةِ أَنت؟ قال: أَهلُ الرَّسِّ هم الذين يبتدئون الكذب ويوقعونه في أَفواه الناس. وقال الزمخشري: هو من رَسَّ بين القوم أَي أَفسد؛ وأَنشد أَبو عمرو لابن مُقْبل يذكر الريح ولِينَ هُبوبها:
كأَنَّ خُزامَى عالِجٍ طَرَقَتْ بها
شَمالٌ رَسِيسُ المَسِّ، بل هي أَطيَبُ
قال: أَراد أَنها لينة الهُبوب رُخاء. ورَسَّ له الخَبَر: ذكره له؛ قال أَبو طالب:
هما أَشْركا في المَجْدِ مَن لا أَبا لَهُ
من الناسِ، إِلا أَن يُرَسَّ له ذِكْرُ
أَي إِلا أَن يُذْكَر ذِكْراً خفيّاً. المازني: الرَّسُّ العلامة، أَرْسَسْتُ الشيء: جعلت له علامة. وقال أَبو عمرو: الرَسِيسُ العاقل الفَطِنُ. ورسّ الشيءَ: نَسِيَه لتَقادُم عهده؛ قال:
يا خَيْرَ من زانَ سُروجَ المَيْسِ،
قد رُسَّتِ الحاجاتُ عند قَيْسِ،
إِذ لا يَزالُ مُولَعاً بلَيْسِ
والرّسُّ: البئر القديمة أَو المَعْدِنُ، والجمع رِساس؛ قال النابغة الجَعْدِي:
تَنابِلَةٌ يَحْفِرُونَ الرِّساسا
ورَسَسْتُ رَسّاً أَي حفرت بئراً. والرَّسُّ: بئر لثمود، وفي الصحاح: بئر كانت لبَقِيَّة من ثمود. وقوله عز وجل: وأَصحاب الرسِّ؛ قال الزجاج: يروى أَن الرسَّ ديار لطائفة من ثمود، قال: ويروى أَن الرس قرية باليمامة يقال لها فَلْج، ويروى أَنهم كذبوا نبيهم ورَسُّوه في بئر أَي دَسُّوه فيها حتى مات، ويروى أَن الرَّسَّ بئر، وكلُّ بئر عند العرب رَسٌّ؛ ومنه قول النابغة:
تنابلة يحفرون الرساسا
ورُسَّ الميتُ أَي قُبِرَ. والرسُّ والرّسِيسُ: واديان بنَجْدٍ أَو موضعان، وقيل: هما ماءَان في بلاد العرب معروفان؛ الصحاح: والرّسُّ اسم وادٍ في قول زهير:
بَكَرْن بُكُوراً واسْتَحَرْنَ بسُحْرَةٍ،
فهُنَّ ووَادي الرَّسِّ كاليَدِ في الفَمِ
قال ابن بري: ويروى لوادي الرس، باللام، والمعنى فيه أَنهن لا يُجاوزن هذا الوادي ولا يُخْطِئنه كما لا تجاوز اليدُ الفَمَ ولا تُخْطِئُه؛ وأَما قول زهير:
لمن طَللٌ كالوَحْيِ عَفُّ مَنازِلُه،
عَفا الرَّسُّ منها فالرَّسِيسُ فَعاقِلُه؟
فهو اسم ماء. وعاقل: اسم جبل. والرَّسْرَسَة: الرَّصْرصَة، وهي تثبيت البعير ركبتيه في الأَرض ليَنْهَضَ. ورَسَّسَ البعيرُ: تمكن للنُّهوض ويقال: رُسِّسَتْ ورُصِّصَتْ أَي أُثبتت. ويروى عن النخعي أَنه قال: إِني لأَسمع الحديث فأُحدِّث به الخادِمَ أَرُسُّه في نفسي. قال الأَصمعي: الرَّسُّ ابتداء الشيء؛ ومنه رَسُّ الحُمَّى ورَسِيسُها حين تبدأُ، فأَراد إِبراهيم بقوله أَرُسُّه في نفسي أَي أُثبِته، وقيل أَي أَبتدئ بذكر الحديث ودَرْسِه في نفسي وأُحَدِّث به خادمي أَسْتَذكِرُ بذلك الحديثَ. وفلان يَرُسُّ الحديثَ في نفسه أَي يُحَدِّث به نفسه. ورَسَّ فلانٌ خبر القوم إِذا لقيهم وتعرّف أُمورهم. قال أَبو عبيدة: إِنك لَتَرُسُّ أَمراً ما يلتئم أَي تثبت أَمراً ما يلتئم، وقيل: كنت أَرُسُّه في نفسي أَي أُعاود ذكره وأُرَدِّدُه، ولم يرد ابتداءه. والرَّسُّ: البئر المطوية بالحجارة.

##### Türkçe

**رَسَّ** onların arasında **يَرُسُّ** **رَسّاً**: ıslah etti; ve ben de aynı şekilde **رَسَسْتُ**. Ve İbnü’l-Ekva‘ hadîsinde: “Şüphesiz müşrikler bizi sulh için **راسُّونا** ve bunda bize başladılar”; o, “onların arasında **رَسَسْتُ** **أَرُسُّ** **رَسّاً**” sözündendir; yani ıslah ettim. Ve denildi ki: mânâsı “bize açıldılar (başlattılar)”dır; onların “Bana bir haberden **رَسُّ** ulaştı” sözünden; yani onun evveli. Ve “**واسَونا**” diye de rivayet olunur, **الواو** ile; yani onun üzerinde bizimle anlaştılar. Ve ondaki **الواو**, **أُسْوة**’nin hemzesinden bedeldir. **الصحاح**: **الرَّسُّ** insanlar arasında ıslah ve ayrıca ifsad (bozma)dır; ve ben onların arasında **رَسَسْتُ**; o, zıt anlamlılardandır.

Ve **الرَّسُّ**: şeyin başlangıcıdır. Ve hummânın **رَسُّ**’u ve onun **رَسِيسُ**’u birdir: onun başlangıcı ve ilk dokunuşu; bu, hummalı kimse onun sebebiyle gerinip uzandığı, bedeni gevşediği ve ağırlaşıp katılaştığı zaman olur. **الأَصمعي**: insanın, onu alıp ortaya çıkmadan önce hummânın dokunuşunu ilk bulduğu şey; işte o **الرَّسُّ** ve ayrıca **الرَّسِيسُ**’tur. **الفراء** dedi: “Hummâ onu **بِرَسٍّ** ile aldı” denir; kemiklerinde sabit olduğu zaman. **التهذيب**: ve **الرَّسُّ**, şiir kafiyelerinde, **أَلف التأْسيس**’ten sonra gelen harfin, kafiyede **فاعل**’in **عين**’inin harekesi gibi, harekesinin nasıl hareket ettiğine göre sarf edilmesidir; onun harekesi caiz olur ve **أَلف** için **رَسّاً** olur. İbn Sîde dedi: **الرَّسُّ**, **حرف التأْسيس**’ten önceki harfin fethasıdır; İmru’ül-Kays’ın sözü gibi:
فَدَعْ عنكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراته،
ولكن حديثاً، ما حَدِيثُ الرَّواحِلِ
Vav’ın fethası **الرَّسّ**tir; ve ancak fetha olur; o da lâzımdır. Dedi: bu bütünüyle **الأَخفش**’in sözüdür. Ve Ebû Amr el-Cermî, **الرَّسّ** hâlinin itibarını reddetti ve dedi: zikredilmesi gerekmezdi; çünkü **الأَلف**’ten önce ancak fetha olabilir; **الأَلف** ne zaman gelirse fethadan kaçış yoktur. İbn Cinnî dedi: bu fethanın itibarının sıhhati ve adlandırılması hususunda söz şudur: **أَلف التأْسيس** itibarlı, adlandırılmış olduğundan; fetha da ona çağırıcı, onu gerektirici ve ardından **أَلف** gelmeyen diğer fethalardan ayrılmış olduğundan; “وبيع” ve “كعب” ve “ذرب” ve “جمل” ve “حبل” ve bunun benzerleri gibi; zikrettiğimiz sebeple ve her hâlükârda bütün kasidede lâzım olduğundan, bir isimle tahsis edilmiştir. Dedi: kafiyede lâzım olan bir şey bilmeyiz ki zikredilmiş, adlandırılmış olmasın; bilakis kafiyede lâzım olmayanı—yani **الدخيل**’i—adlandırmamız caiz olunca, lâzım olanın adlandırılmasının vâcip oluşuna daha layık ve daha uygun olması kaçınılmazdır. İbn Cinnî dedi: Ebû’l-Hasen, benim zikrettiğim bu mânâya dikkat çekmiştir: o, **الأَلف**’ten sonra geldiği için ona takaddüm etmiş, kafiyenin ilk lâzımlarından ve başlangıcından olmuştu; onu **الرَّسَّ** diye adlandırdı. Bu, **الرَّسَّ** ve **الرَّسِيسَ**’in, hummânın onu haber veren ve gelişine delâlet eden ilk hâli olmasındandır.

İbnü’l-A‘râbî: **الرَّسَّة** sağlamlaştırılmış direk (sâriye)dir. Ebû Mâlik dedi: hummânın **رَسِيسُ**’u onun aslıdır. Zü’r-Rumme dedi:
إِذا غَيَّرَ النَّأْيُ المُحِبِّينَ، لم أَجِدْ
رَسِيسَ الهَوَى من ذكرِ مَيَّةَ يَبْرَحُ
Yani: onu daha sabit kıldım. Ve **الرَّسِيسُ**: yerini tutmuş, mekânına yapışmış sabit şeydir. Ve şu da okunmuştur:
رَسِيس الهَوَى من طُول ما يَتَذَكَّرُ

Ve hevâ onun kalbinde, hastalık da bedeninde **رَسّاً** ve **رَسيساً** olarak **ورسَّ**; ve **أَرَسَّ**: girdi ve sabit oldu. Ve sevginin **رَسُّ**’u ve **رَسِيسُ**’u: onun kalıntısı ve izi. Ve kişi, hadîsi kendi içinde **رَسَّ** eder, onu **يَرُسُّه** **رَسّاً**: ona onunla konuştu. Ve bana bir haberden **رَسٌّ** ve bir haberden **ذَرْءٌ** ulaştı: yani ondan bir taraf yahut ondan bir şey. Ebû Zeyd: Bize bir haberden **رَسٌّ** ve bir haberden **رَسِيسٌ** geldi; o, sahih olmayan haberdir. Ve onlar haberi **يَتَراسُّون** ve onu **يَتَرَهْمَسُونه**: yani onu gizlerler. Ondandır: Haccâc’ın Nu‘mân b. Zur‘a’ya sözü: “Sen **أَهل الرَّسِّ** ve **الرَِّهْمَسَةِ**’den misin?” Dedi: **أَهلُ الرَّسِّ**, yalanı başlatan ve onu insanların ağızlarına düşüren kimselerdir. Zemahşerî dedi: o, “kavmin arasında **رَسَّ** etti” sözündendir; yani ifsad etti. Ve Ebû Amr, İbn Mukbil’den, rüzgârı ve esişinin yumuşaklığını zikrederken şu beyti okudu:
كأَنَّ خُزامَى عالِجٍ طَرَقَتْ بها
شَمالٌ رَسِيسُ المَسِّ، بل هي أَطيَبُ
Dedi: onunla, esişi yumuşak, gevşek olduğunu kastetti. Ve ona haberi **رَسَّ** etti: ona onu zikretti. Ebû Tâlib dedi:
هما أَشْركا في المَجْدِ مَن لا أَبا لَهُ
من الناسِ، إِلا أَن يُرَسَّ له ذِكْرُ
Yani: ancak gizli bir anışla anılması müstesna.

**المازني**: **الرَّسُّ** alâmettir; “şeye **أَرْسَسْتُ**” demek: ona alâmet yaptım. Ebû Amr dedi: **الرَسِيسُ** akıllı, zeki kimsedir. Ve “şeyi **ورسّ** etti”: ahdi eskidiği için onu unuttu; şöyle dedi:
يا خَيْرَ من زانَ سُروجَ المَيْسِ،
قد رُسَّتِ الحاجاتُ عند قَيْسِ،
إِذ لا يَزالُ مُولَعاً بلَيْسِ

Ve **الرّسُّ**: eski kuyu yahut maden; çoğulu **رِساس**; Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
تَنابِلَةٌ يَحْفِرُونَ الرِّساسا
Ve “**رَسَسْتُ** **رَسّاً**”: yani kuyu kazdım. Ve **الرَّسُّ**: Semûd’a ait bir kuyudur. Ve **الصحاح**’ta: Semûd’dan bir bakiyeye ait bir kuyu idi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وأَصحاب الرسِّ**”; Zecçâc dedi: **الرَّسَّ**’in Semûd’dan bir taifenin diyarı olduğu rivayet olunur. Dedi: **الرَّس**’in Yemâme’de **فَلْج** denilen bir köy olduğu rivayet olunur. Ve rivayet olunur ki onlar peygamberlerini yalanladılar ve onu bir kuyuya **رَسُّوه** ettiler; yani onu oraya gizlice soktular; ta ki öldü. Ve rivayet olunur ki **الرَّسَّ** bir kuyudur; Araplar katında her kuyu **رَسٌّ**tur. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
تنابلة يحفرون الرساسا
Ve “ölü **رُسَّ** edildi”: yani gömüldü.

Ve **الرّسُّ** ve **الرّسِيسُ**: Necd’de iki vadidir yahut iki yerdir. Ve denildi ki: onlar Arap beldelerinde bilinen iki sudur. **الصحاح**: ve **الرّسُّ**, Züheyr’in şu sözünde bir vadinin adıdır:
بَكَرْن بُكُوراً واسْتَحَرْنَ بسُحْرَةٍ،
فهُنَّ ووَادي الرَّسِّ كاليَدِ في الفَمِ
İbn Berrî dedi: “**لوادي الرس**” diye, **اللام** ile rivayet olunur. Ve mânâsı şudur: onlar bu vadiyi geçmezler ve onu ıskalamazlar; tıpkı elin ağzı geçmemesi ve onu ıskalamaması gibi. Züheyr’in şu sözüne gelince:
لمن طَللٌ كالوَحْيِ عَفُّ مَنازِلُه،
عَفا الرَّسُّ منها فالرَّسِيسُ فَعاقِلُه؟
O, bir suyun adıdır. Ve **عاقل**: bir dağın adıdır.

Ve **الرَّسْرَسَة**: **الرَّصْرصَة**’dir; o, devenin kalkmak için dizlerini yere sabitlemesidir. Ve deve **رَسَّسَ** etti: kalkış için yerleşti. Ve “**رُسِّسَتْ** ve **رُصِّصَتْ**” denir: yani sabit kılındı.

Nehâî’den rivayet olunur ki dedi: “Şüphesiz ben hadîsi işitirim de hizmetçiye onunla konuşurum; onu içimde **أَرُسُّه**.” **الأَصمعي** dedi: **الرَّسُّ** şeyin başlangıcıdır; ondandır hummânın **رَسُّ**’u ve onun **رَسِيسُ**’u, başladığı zaman. İbrâhîm, “içimde onu **أَرُسُّه**” sözüyle, yani onu sabit kılarım, demek istedi. Ve denildi ki: yani hadîsi zikretmeye ve onu içimde ders etmeye başlarım; ve hizmetçime onunla konuşurum; bununla hadîsi hatırlamış olurum. Ve falan, hadîsi kendi içinde **يَرُسُّ** eder: yani kendine onunla konuşur. Ve falan, kavmin haberini **رَسَّ** etti: onları buluştuğu zaman ve işlerini tanıdığı zaman. Ebû Ubeyde dedi: “Şüphesiz sen, birleşmeyen bir işi **لَتَرُسُّ** ediyorsun”: yani birleşmeyen bir işi sabitliyorsun. Ve denildi ki: “Onu içimde **أَرُسُّه** ederdim”: yani onun zikrini tekrar eder ve onu tekrarlardım; onun başlangıcını kastetmedi. Ve **الرَّسُّ**: taşlarla örülmüş kuyu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر س س * * رَسُّ * الحمى و * رَسِيسُها * واحد وهو أول مسها و * الرَّسُّ * أيضا البئر المطوية بالحجارة والرس أيضا اسم بئر كانت لبقية من ثمود

##### Türkçe

* ر س س * * **رَسُّ** * humma ve * **رَسِيسُها** * birdir; ve o, onun ilk dokunuşudur. Ve * **الرَّسُّ** * ayrıca taşlarla örülmüş kuyu(=taşla kaplanmış kuyu)dur. Ve **الرس** ayrıca Semûd’dan bir bakiyeye ait olan bir kuyunun adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرس: ابتداء الشيء، ومنه رس الحمى، ورسيسها، عن أبي عبيد، وهو بدؤها، وأول مسها، وذلك إذا تمطى المحموم من أجلها وفتر جسمه وتخثر، قال الأصمعي: أول ما يجد الإنسان مس الحمى قبل أن تأخده وتظهر، فذلك الرس، والرسيس أيضا.
 وقال الفراء: أخذته الحمى برس، إذا ثبتت في عظامه. والرس: البئر المطوية بالحجارة، وقيل: هي القديمة، سواء طويت أم لا، ومنه في الأساس: وقع في الرس، أي بئر لم تطو، والجمع: رساس. قال النابغة الجعدي:
  تنابلة يحفرون الرساسا

  والرس: بئر لثمود، وفي الصحاح: كانت لبقية من ثمود، ومنه قوله تعالى:  وأصحاب الرس  وقال الزجاج: يروى أن الرس: ديار لطائفة من ثمود، قال: ويروى أن الرس قرية باليمامة يقال لها: فلج. ويروى انهم كذبوا نبيهم ورسوه في بئر، أي دسوه فيها حتى مات. والرس: الإصلاح بين الناس، والافساد أيضا، وقد رسست بينهم، وهو ضد، قال ابن فارس: وأي ذلك كان فإنه إثبات عداوة أو مودة. والرس: واد بأذربيجان، يقال: كان عليه ألف مدينة. والرس: الحفر، وقد رسست، أي حفرت بئرا. والرس: الدس، وقد دسه في رس، أي دسه في بئر. ومنه سمي دفن الميت في القبر: رسا، وقد رس الميت، أي قبره. والرس في القوافي: حركة الحرف الذي بعد ألف التأسيس، نحو حركة عين فاعل في القافية، كيفما تحركت حركتها جازت، وكان رسا للألف، قاله الليث، أو الرس: حذف الحرف الذي قبله، أو هو فتحة الحرف الذي قبل حرف التأسيس، وقد ذكرها الخليل والأخفش، وكان الجرمي يقول: لا حاجة إلى ذكر الرس؛ لأن ما قبل الألف لا يكون إلا مفتوحا، وهذا قول حسن، إذ كانوا إنما أوقعوا التشبيه على ما تلزم إعادته، فإذا فقد أخل، وهذه حركة لا يجوز عندهم أن تكون غير الفتحة، فلا حاجة إلى ذكرها فيما يلزم. والرس: تعرف أمور القوم وخبرهم، يقال: رس فلان خبر القوم، إذا لقيهم وتعرق أمورهم، ومن ذلك قول الحجاج للنعمان بن زرعة: أمن أهل الرس والنس والرهمسة والبرجمة، أو من أهل النجوى والشكوى، أو من أهل المحاشد والمخاطب والمراتب?. وأهل الرس: هم الذين يبتدئون الكذب ويوقعونه في أفواه الناس. وقال الزمخشري: هو من: رس بين القوم، أي أفسد؛ لأنه إثبات للعداوة. وقال غيره: هو من: رس الحديث في نفسه، إذا حدثها به، وأثبته فيها. والرس لغة في الرز، بالزاي، وقد ذكر في موضعه. أبو عبد الله محمد بن إبراهيم بن إسماعيل بن ترجمان الدين أبي محمد القاسم بن إبراهيم بن إسماعيل بن إبراهيم بن الحسن المثنى الرسي، من العلويين، بل هو نقيب الطالبيين بمصر، وترجمه الذهبي في التاريخ، قال فيه: عن ابن يونس، وهو يروي عن آبائه. توفي بمصر في شعبان سنة 315. قلت: وكان والده رئيسا ممدحا، وجده أبو محمد أول من عرف بالرسي؛ لأنه كان ينزل جبل الرس، وكان عفيفا زاهدا ورعا، وله تصانيف. وهو جماع بني حمزة وبني الهادي وبني القاسم. وأعقب محمد هذا سادة نجباء، تقدموا بمصر، منهم: القاسم، وعيسى، وجعفر، وعلي، وإسماعيل، ويحيى، وأحمد. الأخير، يكنى أبا القاسم، ترجمه الذهبي في التاريخ، وتولى النقابة بمصر، وله شعر جيد في الغزل والزهد، وله البيتان المشهوران.

  خليلي إني للثريا لحاسد

  إلى آخره، ومن ولده أبو إسماعيل إبراهيم بن أحمد، نقيب الأشراف بمصر في أيام العزيز، توفي بها سنة 365، وولداه الحسين وعلي، توليا النقابة بعد أبيهما، وقد أوردت نسبهم وأنساب بني عمهم مبسوطا في المشجرات. والرسيس، كأمير: الشيء الثابت الذي لزم مكانه، وقال أبو عمرو: الرسيس: العاقل الفطن، كلاهما عن أبي عمرو. وقال أبو زيد: أتانا من خبر، ورسيس من خبر، وهو الخبر الذي لم يصح. والرسيس: ابتداء الحب، وقيل: بقيته وآخره. وقال أبو مالك: رسيس الهوى أصله. وأنشد لذي الرمة:
  إذا غير النأي المحبين لم أجدرسيس الهوى من حب مية يبرح وكذلك رسيس الحمى حين تبدأ، كالرس، ولا يخفى أن هذا قد تقدم في أول المادة، فإعادته هنا ثانيا تكرار. وقال ابن الأعرابي: الرسة، بالفتح: السارية المحكمة. والرسة، بالضم: القلنسوة وأنشد:
  أفلح من كانت له ثرعامه                      ورسة يدخل فيها هامه كالأرسوسة، بالضم أيضا، وهذه عن ابن عباد. والرسي، كالحمى: الهضبة، لارتساسها.و الرماحس بن والرسارس، بالضم فيهما، في جمهور نسب كنانة. والرسارس: هو ابن السكران بن وافد بن وهيب بن هاجر بن عرينة بن وائلة بن الفاكه بن عمرو ابن الحارث بن مالك بن كنانة. وذكر ابن الكلبي عبد الرحمن بن الرماحس هذا، وساق نسبه هكذا. ورسرس البعير، لغة في رصرص، وذلك إذا ثبت ركبته وتمكن للنهوض، ويقال: رسس ورصص.
 والتراس: التسار، وهم يتراسون الخبر، ويترهمسونه، أي يتسارونه. ورس له الخبر في الناس، إذا جرى وفشا فيهم.
 والمراسة المفاتحة، ومنه حديث ابن الأكوع: إن المشركين راسونا الصلح وابتدءونا في ذلك أي فاتحونأ. ويروى: واسونا بالواو أي اتفقوا معنا عليه والواو فيه بدل من همزة الأسوة.
 ومما يستدرك عليه: رس الهوى في قلبه، والسقم في جسمه رسا ورسيسا، وأرس: دخل وثبت.
 ورس الحب ورسيسه: بقيته وأثره.
 ورس الحديث في نفسه يرسه رسا: حدثها به.
 وبلغني رس من خبر، أي طرف منه، أو شيء منه أو أوله. ورس له الخبر: ذكره له، قال أبو طالب:
  هما أشركا في المجد من لا أبالهمن الناس إلا أن يرس له ذكر أي إلا أن يذكر ذكرا خفيا وريح رسيس: ليية الهبوب رخاء: قاله أبو عمرو، وأنشد:
  كأن خزامى عالج طرقت بـهـا                      شمال رسيس المس بل هي أطيب وقال المازني: الرس: العلامة. وأرسست الشيء: جعلت له علامة. ورس الشيء: نسيه لتقادم عهده. قال:
  يا خير من زان سروج الميس
  قد رست الحاجات عند قـيس
  إذ لا يزال مولـعـا بـلـيس والرس: المعدن، والجمع الرساس. والرس، والرسيس، كزبير: واديان بنجد، أو موضعان، وقيل: هما ماءان في بلاد العرب معروفان. قلت: الرس: لبني أعيا بن طريف، والرسيس لبني كاهل. وقال زهير:
  لمن طلل كالوحي عف منازلهعفا الرس منها فالرسيس فعاقله وفي الصحاح: والرس: اسم واد في قول زهير:
  بكرن بكورا واستحرن بسحرةفهن لوادي الرس كاليد للفم

  ورس الحديث في نفسه، إذا عاود ذكره وردده. وقال أبو عبيدة: إنك لترس أمرا ما يلتئم، أي تثبت أمرا ما يلتئم.

##### Türkçe

**الرس**: şeyin başlangıcı; ondan: **رس الحمى** ve **رسيسها**, Ebû Ubeyd’den; o, onun başlangıcıdır ve onun ilk dokunuşudur; bu, hummalı kimse onun sebebiyle gerinip esnediği, bedeni gevşediği ve pıhtılaştığı zaman olur. el-Asma‘î dedi: İnsan, onu alıp ortaya çıkarmasından önce hummanın dokunuşunu ilk bulur; işte o, **الرس**’tir; **الرسيس** de (öyledir) ayrıca.
Ve el-Ferrâ’ dedi: **أخذته الحمى برس**; yani, onun kemiklerinde sabit oldu(ğu zaman). Ve **الرس**: taşlarla örülmüş kuyu; ve denildi: o, eski olandır; örülmüş olsun olmasın. Ondan, **الأساس**’ta: **وقع في الرس**; yani, örülmemiş kuyu. Çoğulu: **رساس**. en-Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
  تنابلة يحفرون الرساسا

Ve **الرس**: Semûd’a ait bir kuyu. Ve **الصحاح**’ta: Semûd’dan bir bakiyeye ait idi. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **وأصحاب الرس**. Ve ez-Zeccâc dedi: Rivayet olunur ki **الرس**: Semûd’dan bir taifenin diyarlarıdır. Dedi: Ve rivayet olunur ki **الرس** Yemâme’de bir köydür; ona: **فلج** denilir. Ve rivayet olunur ki onlar peygamberlerini yalanladılar ve onu bir kuyuya **رسوه** ettiler; yani onu oraya gizleyip soktular, ta ki öldü. Ve **الرس**: insanlar arasında ıslah; ve ifsad da; ve ben onların arasında **رسست** ettim; o, zıttır. İbn Fâris dedi: Bunlardan hangisi olursa olsun, o, bir düşmanlığı yahut bir dostluğu sabitlemektir. Ve **الرس**: Azerbaycan’da bir vadi; denilir: üzerinde bin şehir vardı. Ve **الرس**: kazma; ve ben **رسست** ettim; yani bir kuyu kazdım. Ve **الرس**: gizlice sokma; ve onu bir **رس** içine gizlice soktu; yani onu bir kuyuya gizlice soktu. Ondan, ölüyü kabre gömmeye **رسا** adı verildi; ve **رس الميت**; yani onu kabre koydu. Ve **الرس** kâfiyelerde: **ألف التأسيس**’ten sonra gelen harfin harekesi; kâfiyede **فاعل**’in **عين**’inin harekesi gibi; onun harekesi nasıl harekelenirse, onun harekesi caiz olur; ve o, **الألف** için **رسا** olur. Bunu el-Leys söyledi. Yahut **الرس**: ondan önceki harfin hazfıdır. Yahut o, **حرف التأسيس**’ten önceki harfin fethasıdır; onu el-Halîl ve el-Ahfeş zikretti. Ve el-Cermî derdi: **الرس**’i zikretmeye ihtiyaç yoktur; çünkü **الألف**’ten önce olan ancak meftûh olur. Bu güzel bir sözdür; zira onlar benzetmeyi ancak iadesi lâzım gelene vâki kıldılar; o kaybolunca bozulur; bu ise, onların yanında fetha dışında olmasına cevaz verilmeyen bir harekedir; o hâlde, lâzım gelen şeyler içinde onu zikretmeye ihtiyaç yoktur. Ve **الرس**: kavmin işlerini ve haberini bilmek; denilir: **رس فلان خبر القوم**; onları karşılaştığı ve işlerini köküne kadar araştırdığı zaman. Ve bundan, Haccâc’ın Nu‘mân b. Zur‘a’ya sözü: **أمن أهل الرس والنس والرهمسة والبرجمة، أو من أهل النجوى والشكوى، أو من أهل المحاشد والمخاطب والمراتب?**. Ve **أهل الرس**: onlar, yalanı başlatan ve onu insanların ağızlarına düşüren kimselerdir. Ve ez-Zemahşerî dedi: O, **رس بين القوم**’dan(dır); yani ifsad etti; çünkü o, düşmanlığı sabitlemektir. Ve başkası dedi: O, **رس الحديث في نفسه**’dandır; onu kendisine söylediği ve onu onda sabitlediği zaman. Ve **الرس** **الرز**’de bir lugattır; **بالزاي**; ve kendi yerinde zikredilmiştir. Ebû Abdillâh Muhammed b. İbrâhîm b. İsmâ‘îl b. Tercümânuddîn Ebî Muhammed el-Kâsım b. İbrâhîm b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm b. el-Hasen el-Müsenna **الرسي**; Alevîlerdendir; bilakis o, Mısır’da Tâlibîlerin nakibidir. Zehebî onu **التاريخ**’te tercüme etti; onda dedi: İbn Yûnus’tan; ve o, babalarından rivayet eder. Mısır’da 315 senesi Şa‘bân’ında vefat etti. Dedim: Babası övülen bir reis idi; dedesi Ebû Muhammed, **الرسي** diye bilinen ilk kimsedir; çünkü **جبل الرس**’te konaklardı; ve iffetli, zâhid, verâ sahibi idi; ve onun tasnifleri vardır. Ve o, Benî Hamza, Benî el-Hâdî ve Benî el-Kâsım’ın toplayıcısıdır. Ve bu Muhammed, seçkin efendiler bıraktı; Mısır’da öne geçtiler; onlardan: el-Kâsım, Îsâ, Ca‘fer, Alî, İsmâ‘îl, Yahyâ ve Ahmed. Sonuncusu, künyesi Ebû’l-Kâsım’dır; Zehebî onu **التاريخ**’te tercüme etti; Mısır’da nakibliği üstlendi; gazel ve zühdde iyi şiiri vardır; ve onun meşhur iki beyti vardır:

  خليلي إني للثريا لحاسد

ilâ âhirihî. Ve onun evladından Ebû İsmâ‘îl İbrâhîm b. Ahmed; el-Azîz günlerinde Mısır’da eşrafın nakibi; orada 365 senesinde vefat etti; ve iki oğlu el-Hüseyn ve Alî, babalarından sonra nakibliği üstlendiler. Onların nesebini ve amcaoğullarının neseblerini **المشجرات**’ta genişçe zikrettim. Ve **الرسيس**, **كأمير**: yerini bırakmayıp sabit kalan şey. Ebû Amr dedi: **الرسيس**: akıllı, zeki; ikisi de Ebû Amr’dan. Ebû Zeyd dedi: Bize bir haberden (bir şey) geldi; ve bir haberden **رسيس** (geldi); o, sahih olmayan haberdir. Ve **الرسيس**: sevginin başlangıcı; ve denildi: onun kalanı ve sonu. Ebû Mâlik dedi: **رسيس الهوى** onun aslıdır. Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd edildi:
  إذا غير النأي المحبين لم أجد
رسيس الهوى من حب مية يبرح وكذلك **رسيس الحمى** حين تبدأ، **كالرس**. Ve gizli değildir ki bu, maddenin başında geçmişti; onu burada ikinci defa iade etmek tekrardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرسة** (fetha ile): sağlam direk. Ve **الرسة** (damma ile): külah. Ve inşâd etti:
  أفلح من كانت له ثرعامه                      ورسة يدخل فيها هامه
**كالأرسوسة** (damma ile de). Bu, İbn Abbâd’dandır. Ve **الرسي**, **كالحمى**: tepe; onun yerleşip sabitlenmesinden dolayı. Ve **الرماحس** b. **والرسارس**; ikisinde de damma ile; Kinâne nesebinin çoğunluğunda. Ve **الرسارس**: o, es-Sukrân b. Vâfid b. Vüheyb b. Hâcir b. ‘Urayne b. Vâile b. el-Fâke b. Amr b. el-Hâris b. Mâlik b. Kinâne’nin oğludur. İbnü’l-Kelbî, bu Abdurrahmân b. **الرماحس**’ı zikretti ve nesebini böylece sevk etti. Ve **رسرس البعير**, **رصرص**’ta bir lugattır; bu, dizini sabitlediği ve kalkmaya yerleşip güç kazandığı zamandır. Ve denilir: **رسس** ve **رصص**.
Ve **التراس**: **التسار**; onlar haberi **يتراسون** ederler ve onu **يترهمسونه**; yani onu birbirlerine fısıldarlar. Ve **رس له الخبر في الناس**; yani onların içinde yürüdü ve yayıldı.
Ve **المراسة**: söze başlama. Ondan, İbnü’l-Ekva‘ hadisi: **إن المشركين راسونا الصلح وابتدءونا في ذلك**; yani bizi (bununla) söze başlatanlar. Ve rivayet olunur: **واسونا** **بالواو** ile; yani onun üzerinde bizimle anlaştılar; ve ondaki **الواو**, **همزة**’nin bedelidir; **الأسوة**’nin hemzesi.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **رس الهوى في قلبه، والسقم في جسمه رسا ورسيسا، وأرس**: girdi ve sabit oldu.
Ve **رس الحب ورسيسه**: onun kalanı ve izi.
Ve **رس الحديث في نفسه يرسه رسا**: onu kendisine söyledi.
Ve bana bir haberden **رس** ulaştı; yani ondan bir taraf; yahut ondan bir şey; yahut onun evveli. Ve **رس له الخبر**: onu ona zikretti. Ebû Tâlib dedi:
  هما أشركا في المجد من لا أبالهم
ن الناس إلا أن يرس له ذكر
yani ancak gizli bir zikri zikredilmek. Ve **ريح رسيس**: geceleyin esişi yumuşak (olan rüzgâr); Ebû Amr söyledi. Ve inşâd etti:
  كأن خزامى عالج طرقت بـهـا                      شمال رسيس المس بل هي أطيب
Ve el-Mâzenî dedi: **الرس**: alâmet. Ve **أرسست الشيء**: ona alâmet yaptım. Ve **رس الشيء**: ahdinin eskimesinden dolayı onu unuttu. Dedi:
  يا خير من زان سروج الميس
  قد رست الحاجات عند قـيس
  إذ لا يزال مولـعـا بـلـيس
Ve **الرس**: maden; çoğulu **الرساس**. Ve **الرس** ve **الرسيس**, **كزبير**: Necd’de iki vadi; yahut iki yer. Ve denildi: onlar, Arap diyarında bilinen iki sudur. Dedim: **الرس** Benî A‘yâ b. Tarîf’indir; ve **الرسيس** Benî Kâhil’indir. Züheyr dedi:
  لمن طلل كالوحي عف منازله
عفا الرس منها فالرسيس فعاقله
Ve **الصحاح**’ta: **الرس** Züheyr’in sözünde bir vadinin adıdır:
  بكرن بكورا واستحرن بسحرة
فهن لوادي الرس كاليد للفم

Ve **رس الحديث في نفسه**: onu tekrar zikrettiği ve onu tekrarladığı zaman. Ebû Ubeyde dedi: Sen, birleşmeyen bir işi mutlaka **ترس** edersin; yani birleşmeyen bir işi sabitlersin.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَسَّ
رَسَّ U ( n. ac. رَسّ 1 ),
a.  Dug, hollowed out ( well ).

b.  Buried, interred.

c.  Investigated, inquired, pried into.

d.  [ Bain ], Made peace between; caused dissensions between.

e.  I ( n. ac. رَسّ 1 ,  رَسِيْس 25 ), Began, shewed its first symptoms ( illness ).

رَاْسَسَ
رَاْسَسَ III
a.  [ acc. &  Fī ], Argued, debated with.... about.

تَرَاْسَسَ
تَرَاْسَسَ VI ,
a.  Communicated secrets to each other.

اِرْتَسَسَ
اِرْتَسَسَ VIII ,
a.  Spread, extended itself; was divulged, became public.

رَسّ
رَسّ 1 ,
a.  Beginning, commencement; prelude; first symptoms.

رَسَّة
رَسَّة 1t ,
a.  Firm, stout, strong ( column ).

رُسَّة
رُسَّة 3t ,
a.  Hat; cap; bonnet.

رَسِيْس
رَسِيْس 25 ,
a.  see 1 .

b.  Firm, solid; soundminded, sensible.

c.  Rumour, false report.

أُرْسُوْسَة
أُرْسُوْسَة
a.  see 3t .

##### Türkçe

رَسَّ
رَسَّ U ( n. ac. **رَسّ** 1 ),
a. Kazarak oydu (kuyu).

b. Göm­dü, defnetti.

c. Araştırdı, soruşturdu, kurcaladı.

d. [ Bain ], Arasını buldu; aralarına ayrılık soktu.

e. I ( n. ac. **رَسّ** 1 ,  **رَسِيْس** 25 ), Başladı, ilk belirtilerini gösterdi (hastalık).

رَاْسَسَ
رَاْسَسَ III
a. [ acc. & Fī ], ... ile ... hakkında tartıştı, münazara etti.

تَرَاْسَسَ
تَرَاْسَسَ VI ,
a. Birbirlerine sırlar ilettiler.

اِرْتَسَسَ
اِرْتَسَسَ VIII ,
a. Yayıldı, genişledi; ifşa olundu, alenî oldu.

رَسّ
رَسّ 1 ,
a. Başlangıç, başlama; mukaddime; ilk belirtiler.

رَسَّة
رَسَّة 1t ,
a. Sağlam, metin, güçlü (sütun).

رُسَّة
رُسَّة 3t ,
a. Şapka; başlık; bone.

رَسِيْس
رَسِيْس 25 ,
a. bk. 1 .

b. Sağlam, katı; aklı başında, makul.

c. Söylenti, yalan haber.

أُرْسُوْسَة
أُرْسُوْسَة
a. bk. 3t .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رسس
رَسَّ - يَرُسُّ - رَسّ

رَسَّ - يرُسُّ + كائن + شيئاً: يخفيه بأن يدسه ويدفنه في حفرة: يحفر حفرة عميقة ويدس فيها شيئاً ليخفيه أو يتخلص منه
رَسّ: اسم فعل " رَسَّ - يرُسُّ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " رَسَّ - يرُسُّ ": البئر أو الحفرة العميقة التي تدس فيها الأشياء لتخفى أو للتخلص منها
أصحاب الرس: أهل قرية باليمامة  يقال لها فَلْج، ويروى أَنهم كذبوا نبيهم ورَسُّوه في بئر أَي دَسُّوه  فيها حتى مات،
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "، وهي:
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)، جَدَثَ - يَجْدِثُ، رَسَّ - يَرُسُّ، وَأدَ - يَئِدُ، لَاطَ - يَلُوْطُ، دَسَّ - يَدُسُّ
الرس
	﴿وعادا وثمود وأصحاب الرس وقرونا بين ذلك كثيرا(38)﴾ الفرقان ﴿كذبت قبلهم قوم نوح وأصحاب الرس وثمود(12)﴾ ق
مختار الصحاح
● [رسس] ر س س: رَسُّ الحمى و رَسِيسُها واحد وهو أول مسها و الرَّسُّ أيضا البئر المطوية بالحجارة والرس أيضا اسم بئر كانت لبقية من ثمود
الراغب
رس
- }أصحاب الرس﴿(الآية﴾كذبت قبلهم قوم نوح وأصحاب الرس وثمود{ سورة ق: آية 12) قيل: هو واد، قال الشاعر:
- 187 - وهن لوادي الرس كاليد للفم
(هذا عجز بيت، وشطره:
بكرن بكورا واستحرن بسحرة
وهو لزهير بن أبي سلمى من معلقته، انظر: ديوانه ص 77؛ وشرح المعلقات 1/105)
وأصل الرس: الأثر القليل الموجود في الشيء، يقال: سمعت رسا من خبر (انظر: الأساس 162؛ والمجمل 2/366؛ والبصائر 3/68)، ورس الحديث في نفسي، ووجد رسا من حمى (قال الزمخشري: به رس الحمى ورسيسها: ابتداؤها قبل أن تشتد، وتقول: بدأت برسها، وأخذت في مسها. الأساس ص 162)، ورس الميت: دفن وجعل أثرا بعد عين.
ملخص اللسان
1.     ويروى أَن الرس قرية باليمامة  يقال لها فَلْج، ويروى أَنهم كذبوا نبيهم ورَسُّوه في بئر أَي دَسُّوه  فيها حتى مات،
2.     ويروى أَن الرَّسَّ بئر، وكلُّ بئر عند العرب رَسٌّ؛
3. والرّسُّ: البئر القديمة أَو المَعْدِنُ،
4. والرَّسِيسُ: الشيء الثابت الذي قد لزم مكانه
5.     ورَسَّ الحديثَ في نفسه  يَرُسُّه رَسّاً: حَدَّثها به. وبلغني رَسٌّ من خبر وذَرْءٌ من خَبَر أَي  طرف منه أَو شيء منه.
6.     والرَّسُّ: ابتداء الشيء. ورَسُّ الحُمَّى ورَسِيسُها واحدٌ: بَدْؤُها وأَوّل  مَسَّها،
7.     رَسَّ بينهم يَرُسُّ رَسّاً: أَصلح
لسان العرب
● - رسس: رَسَّ بينهم يَرُسُّ رَسّاً: أَصلح، ورَسَسْتُ كذلك. وفي حديث ابن  الأَكوع: إِن المشركين راسُّونا للصلح وابتدأُونا في ذلك؛ هو من رَسَسْتُ  بينهم أَرُسُّ رَسّاً أَي أَصلحت، وقيل: معناه فاتَحُونا، من قولهم:  بلغني رَسُّ من خَبَر أَي أَوَّله، ويروى: واسَونا، بالواو، أَي اتفقوامعنا  عليه. والواو فيه بدل من همزة الأُسْوةِ. الصحاح: الرَّسُّ الإِصلاح بين  الناس والإِفسادُ أَيضاً، وقد رَسَسْتُ بينهم، وهو من الأَضداد.  والرَّسُّ: ابتداء الشيء. ورَسُّ الحُمَّى ورَسِيسُها واحدٌ: بَدْؤُها وأَوّل  مَسَّها، وذلك إِذا تَمَطَّى المحمومُ من أَجلها وفَتَرَ جسمهُ وتَخَتَّرَ.  الأَصمعي: أَوّل ما يجد الإِنسانُ مَسَّ الحمى قبل أَن تأْخذه وتظهر فذاك  الرَّسُّ والرَّسِيسُ أَيضاً. قال الفراء: أَخذته الحمى بِرَسٍّ إِذا  ثبت في عظامه. التهذيب: والرَّسُّ في قوافي الشعر صرف الحرف الذي بعد أَلف  التأْسيس نحو حركة عين فاعل في القافية كيفما تحرّكت حركتها جازت وكانت  رَسّاً للأَلف؛ قال ابن سيده: الرَّسُّ فتحة الحرف الذي قبل حرف التأْسيس،  نحو قول امرئ القيس:  فَدَعْ عنكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراته،  ولكن حديثاً، ما حَدِيثُ الرَّواحِلِ  ففتحة الواو هي الرس ولا يكون إِلا فتحة وهي لازمة، قال: هذا كله قول  الأَخفش، وقد دفع أَبو عمرو الجرمي اعتبار حال الرس وقال: لم يكن ينبغي أَن  يذكر لأَنه لا يمكن أَن يكون قبل الأَلف إِلا فتحة فمتى جاءت الأَلف لم  يكن من الفتحة بدّ؛ قال ابن جني: والقول على صحة اعتبار هذه الفتحة  وتسميتها إِن أَلف التأْسيس لما كانت معتبرة مسماة، وكانت الفتحة داعية إِليها  ومقتضية لها ومفارقة لسائر الفتحات التي لا أَلف بعدها نحو قول وبيع  وكعب وذرب وجمل وحبل ونحو ذلك، خصت باسم لما ذكرنا ولأَنها على كل حال لازمة  في جميع القصيدة، قال: ولا نعرف لازماً في القافية إِلا وهو مذكور مسمى،  بل إِذا جاز أَن نسمي في القافية ما ليس لازماً أَعني الدخيل فما هو  لازم لا محالة أَجْدَر وأَحْجى بوجوب التسمية له؛ قال ابن جني: وقج نبه أَبو  الحسن على هذا المعنى الذي ذكرته من أَنها لما كانت متقدمة للأَلف بعدها  وأَول لوازم للقافية ومبتدأها سماها الرَّسَّ، وذلك لأَن الرسَّ  والرَّسِيسَ أَوّلُ الحُمَّى الذي يؤذن بها ويدل على ورودها. ابن الأَعرابي:  الرَّسَّة الساريةُ المُحكمَة. قال أَبو مالك: رَسِيسُ الحمى أَصلها؛ قال ذو  الرمة:  إِذا غَيَّرَ النَّأْيُ المُحِبِّينَ، لم أَجِدْ  رَسِيسَ الهَوَى من ذكرِ مَيَّةَ يَبْرَحُ  أَي أَثبتَه. والرَّسِيسُ: الشيء الثابت الذي قد لزم مكانه؛ وأَنشد:  رَسِيس الهَوَى من طُول ما يَتَذَكَّرُ  ورسَّ الهوى في قلبه والسَّقَمُ في جسمه رَسّاً ورَسيساً وأَرَسَّ: دخل  وثبت. ورسُّ الحُبِّ ورَسِيسُه: بقيته وأَثره. ورَسَّ الحديثَ في نفسه  يَرُسُّه رَسّاً: حَدَّثها به. وبلغني رَسٌّ من خبر وذَرْءٌ من خَبَر أَي  طرف منه أَو شيء منه. أَبو زيد. أَتانا رَسٌّ من خبر ورَسِيسٌ من خبر وهو  الخبر الذي لم يصح. وهم يَتَراسُّون الخبر ويَتَرَهْمَسُونه أَي  يُسِرُّونه؛ ومنه قول الحجاج للنعمان بن زُرْعة: أَمن أَهل الرَّسِّ  والرَِّهْمَسَةِ أَنت؟ قال: أَهلُ الرَّسِّ هم الذين يبتدئون الكذب ويوقعونه في  أَفواه الناس. وقال الزمخشري: هو من رَسَّ بين القوم أَي أَفسد؛ وأَنشد أَبو  عمرو لابن مُقْبل يذكر الريح ولِينَ هُبوبها:  كأَنَّ خُزامَى عالِجٍ طَرَقَتْ بها  شَمالٌ رَسِيسُ المَسِّ، بل هي أَطيَبُ  قال: أَراد أَنها لينة الهُبوب رُخاء. ورَسَّ له الخَبَر: ذكره له؛ قال  أَبو طالب:  هما أَشْركا في المَجْدِ مَن لا أَبا لَهُ  من الناسِ، إِلا أَن يُرَسَّ له ذِكْرُ  أَي إِلا أَن يُذْكَر ذِكْراً خفيّاً. المازني: الرَّسُّ العلامة،  أَرْسَسْتُ الشيء: جعلت له علامة. وقال أَبو عمرو: الرَسِيسُ العاقل الفَطِنُ.  ورسّ الشيءَ: نَسِيَه لتَقادُم عهده؛ قال:  يا خَيْرَ من زانَ سُروجَ المَيْسِ،  قد رُسَّتِ الحاجاتُ عند قَيْسِ،  إِذ لا يَزالُ مُولَعاً بلَيْسِ  والرّسُّ: البئر القديمة أَو المَعْدِنُ، والجمع رِساس؛ قال النابغة  الجَعْدِي:  تَنابِلَةٌ يَحْفِرُونَ الرِّساسا  ورَسَسْتُ رَسّاً أَي حفرت بئراً. والرَّسُّ: بئر لثمود، وفي الصحاح:  بئر كانت لبَقِيَّة من ثمود. وقوله عز وجل: وأَصحاب الرسِّ؛ قال الزجاج:  يروى أَن الرسَّ ديار لطائفة من ثمود، قال: ويروى أَن الرس قرية باليمامة  يقال لها فَلْج، ويروى أَنهم كذبوا نبيهم ورَسُّوه في بئر أَي دَسُّوه  فيها حتى مات، ويروى أَن الرَّسَّ بئر، وكلُّ بئر عند العرب رَسٌّ؛ ومنه قول  النابغة:  تنابلة يحفرون الرساسا  ورُسَّ الميتُ أَي قُبِرَ. والرسُّ والرّسِيسُ: واديان بنَجْدٍ أَو  موضعان، وقيل: هما ماءَان في بلاد العرب معروفان؛ الصحاح: والرّسُّ اسم وادٍ  في قول زهير:  بَكَرْن بُكُوراً واسْتَحَرْنَ بسُحْرَةٍ،  فهُنَّ ووَادي الرَّسِّ كاليَدِ في الفَمِ  قال ابن بري: ويروى لوادي الرس، باللام، والمعنى فيه أَنهن لا يُجاوزن  هذا الوادي ولا يُخْطِئنه كما لا تجاوز اليدُ الفَمَ ولا تُخْطِئُه؛ وأَما  قول زهير:  لمن طَللٌ كالوَحْيِ عَفُّ مَنازِلُه،  عَفا الرَّسُّ منها فالرَّسِيسُ فَعاقِلُه؟  فهو اسم ماء. وعاقل: اسم جبل. والرَّسْرَسَة: الرَّصْرصَة، وهي تثبيت  البعير ركبتيه في الأَرض ليَنْهَضَ. ورَسَّسَ البعيرُ: تمكن للنُّهوض  ويقال: رُسِّسَتْ ورُصِّصَتْ أَي أُثبتت. ويروى عن النخعي أَنه قال: إِني  لأَسمع الحديث فأُحدِّث به الخادِمَ أَرُسُّه في نفسي. قال الأَصمعي:  الرَّسُّ ابتداء الشيء؛ ومنه رَسُّ الحُمَّى ورَسِيسُها حين تبدأُ، فأَراد  إِبراهيم بقوله أَرُسُّه في نفسي أَي أُثبِته، وقيل أَي أَبتدئ بذكر الحديث  ودَرْسِه في نفسي وأُحَدِّث به خادمي أَسْتَذكِرُ بذلك الحديثَ. وفلان  يَرُسُّ الحديثَ في نفسه أَي يُحَدِّث به نفسه. ورَسَّ فلانٌ خبر القوم إِذا  لقيهم وتعرّف أُمورهم. قال أَبو عبيدة: إِنك لَتَرُسُّ أَمراً ما يلتئم  أَي تثبت أَمراً ما يلتئم، وقيل: كنت أَرُسُّه في نفسي أَي أُعاود ذكره  وأُرَدِّدُه، ولم يرد ابتداءه. والرَّسُّ: البئر المطوية بالحجارة.
مقاييس اللغة:
(رس)  الراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ. يقال رَسَّ الشَّيءُ: ثبَتَ. والرَّسيس: الثابت. ومن الباب رَسْرَسَ البعيرُ، إذا نضنَضَ برُكبته في الأرض يريد أنْ ينهض. ومن الباب فلانٌ يرُسُّ الحديثَ في نَفْسه. وسمِعتُ رَسّاً من خَبَر، وهو ابتداؤه؛ لأنّه يثبت في الأسْماع([3]). ويقال رُسَّ الميّت: قُبِر. فهذا معظم الباب. والرَّسُّ: وادٍ معروفٌ في شعر زهير:
* فهُنَّ ووادِي الرَّسِّ كاليدِ في الفَمِ([4]) *
والرُّسيس: وَادٍ معروف. قال زُهير:
لَمِنْ طَلَلٌ كالوحْيِ عافٍ منازلُه *** عَفَا الرَّسُّ منه فالرُّسَيسُ فعاقِلُهْ([5])
فأمّا الرَّسُّ فيقال إنّه من الإضداد، وهو الإصلاح بين الناس والإِفْسَادُ بينهم. وأيُّ ذلك [كان] فإنّه إثباتُ عداوةٍ أو مودّة، وهو قياس الباب.
القاموس المحيط:
الرَّسُّ ابْتِداءُ الشيءِ، ومنه رَسُّ الحُمَّى ورَسيسُها، والبِئْرُ المَطْوِيَّةُ بالحِجارةِ، وبِئْرٌ كانتْ لِبَقِيَّةٍ من ثمودَ، كذَّبُوا نَبِيَّهم، ورَسُّوهُ في بِئرٍ، والإِصْلاحُ، والإِفْسادُ، ضِدٌّ، ووادٍ بأذْرَبِيجانَ، كان عليه ألفُ مدينةٍ، والحَفْرُ، والدَّسُّ، ودَفْنُ المَيِّتِ، وحركةُ الحرْفِ الذي بعدَ ألِفِ التَّأسيسِ أو قبلَهُ، أو فَتْحَةٌ قبلَ التأسيسِ، وتَعَرُّفُ أُمُورِ القومِ وخَبَرِهِم، والرَّزُّ. ومحمدُ بنُ إسماعيلَ الرَّسِّيُّ من العَلَوِيِّينَ. والرَّسِيسُ الشيءُ الثابِتُ، والفَطِنُ العاقِلُ، وخَبَرٌ لم يَصِحَّ، وابتداءُ الحُبِّ والحُمَّى، كالرَّسِّ. والرَّسَّةُ السَّارِيَةُ المُحْكَمَةُ، وبالضم القَلَنْسُوَةُ، كالأُرْسُوسَة. والرُّسَّى، كالحُمَّى الهَضْبَةُ. والرُّماحِسُ بنُ الرُّسارِسِ، بالضم. ورَسْرَسَ البعيرُ تَمَكَّنَ للنُّهوضِ.
والتَّرَاسُّ: التَّسارُّ. وارْتَسَّ الخَبَرُ في الناسِ: جَرَى، وفَشا. والمُراسَّةُ: المُفاتَحَةُ.
تاج العروس:
ر س س
الرَّسُّ : ابْتِدَاءُ الشَّيْءِ ومنه رَسُّ الحُمَّى ورَسِيسُهَا عن أَبي عُبَيْدٍ وهو بَدْؤُهَا وأَوَّلُ مَسِّهَا وذلِك إِذا تَمَطَّى المَحْمُومُ مِن أَجْلِها وفَتَر جِسْمهُ وتَخَثَّر قال الأَصْمَعِيُّ : أَوَّلُ ما يَجِدُ الإِنْسَانُ مَسَّ الحُمَّى قَبْلَ أَنْ تَأْخُدَه وتَظْهَرَ فذلك الرَّسُّ والرَّسِيسُ أَيْضاً
وقال الفَرَّاءُ : أَخَذَتْه الحُمَّى بِرَسٍّ إِذا ثَبَتَتْ في عِظَامِه . والرَّسُّ : البِئْرُ المَطْوِيَّةُ بالحِجَارَةِ وقيل : هي القَدِيمَةُ سواءٌ طُوِيَتْ أَم لا ومنه في الأسَاس : وَقَعَ في الرَّسِّ أَي بِئْرٍ لم تُطْوَ والجَمْعُ : رِسَاسٌ . قالَ النّابِغَةُ الجَعْدِيُّ :
" تَنابِلَةً يَحْفِرُونَ الرِّسَاسَا
والرَّسُّ : بِئْرٌ لثَمُودَ وفي الصّحاح : كَانَتْ لِبَقِيَّةٍ مِنْ ثَمُودَ ومنه قَولُه تَعَالَى : " وأَصْحَاب الرَّسِّ " وقالَ الزَّجَّاجُ : يُرْوَى أَنَّ الرَّسَّ : دِيارٌ لطائفةٍ مِنْ ثَمُودَ قال : ويُرْوَى أَنّ الرَّسَّ قَرْيَةٌ باليَمَامَةِ يقال لَها : فَلْجٌ . ويُرْوَى اَنَّهُمْ كذَّبُوا نَبِيَّهُمْ ورَسُّوهُ فِي بِئْرٍ أَي دَسُّوه فِيهَا حتَّى ماتَ . والرَّسُّ : الإِصْلاحُ بَيْنَ الناسِ والافْسَادُ أَيْضاً وقد رَسَسْتُ بَيْنَهُم وهو ضِدَّ قال ابنُ فارِسٍ : وأَيّ ذلِكَ كانَ فإِنَّه إِثْبَاتُ عَدَاوَةٍ َأو مَوَدَّةٍ . والرَّسُّ : وَادٍ بِأَذْرَبيجَانَ يُقَال : كَانَ عَلَيْهِ أَلْفُ مَدِينَةٍ . والرَّسُّ : الحَفْرُ وقد رَسَسْتُ أَي حَفَرْتُ بِئْراً . والرَّسُّ : الدَّسُّ وَقَدْ دَسَّهُ في رَسٍّ أَي دَسَّهُ في بِئْرٍ . ومنه سُمِّيَ دَفْنُ المَيِّتِ في القَبْرِ : رَسًّا وقد رَسَّ المَيِّتَ أَي قَبَرَهُ . والرَّسُّ في القَوَافِي : حَرَكَةُ الحَرْفِ الذِي بَعْدَ أَلفِ التَّأْسِيسِ نحو حَرَكَةِ عينِ فاعِل في القَافِيَةِ كيْفَما تحرَّكَتْ حَرَكَتُهَا جازَتْ وكانَ رَسًّا للأَلِفِ قالَهُ اللَّيْثُ أَو الرَّسُّ : حَذْفُ الحَرْفِ الذي قَبْلَه أَو هو فَتْحَةُ الحَرْفِ الذِي قَبْلَ حَرْفِ التَّأْسِيسِ وقد ذَكَرَها الخَلِيلُ والأَخْفَشُ وكان الجَرْمِيُّ يقول : لا حَاجَةَ إِلى ذِكْرِ الرَّسِّ ؛ لأَنَّ ما قَبْلَ الأَلِفِ لا يَكُونُ إِلاّ مَفْتُوحاً وهذا قولٌ حَسَنٌ إِذْ كانُوا إِنّمَا أَوْقَعُوا التَّشْبِيهَ على ما تَلْزَمُ إِعادَتُه فإِذا فُقِدَ أَخَلَّ وهذِه حَرَكَةٌ لا يَجُوزَ عنْدَهُمْ أَنْ تكونَ غيرَ الفتحةِ فلا حاجَةَ إلى ذِكْرِها فيما يَلْزَم . والرَّسُّ : تَعَرُّفُ أُمُورِ القُوْمِ وخَبَرِهِمْ يُقَال : رَسَّ فُلانٌ خَبَرَ القَوْمِ إِذا لَقِيَهُم وتَعَرَّق أُمُورَهُم ومِنْ ذلِكَ قولُ الحَجَّاجِ للنُّعْمَانِ بنِ زُرْعَةَ : أَمِنْ أَهْلِ الرَّسِّ والنَّسِّ والرَّهْمَسَةِ والبَرْجَمَةِ أَو مِنْ أَهْلِ النَّجْوَى والشَّكْوَى أَو مِنْ أَهْل المَحَاشِدِ والمَخَاطِبِ والمَرَاتِبِ ؟ . وأَهْلُ الرَّسِّ : هم الَّذِينَ يَبْتَدِئُون الكَذِبَ ويُوقِعُونَه في أَفْوَاهِ النّاسِ . وقال الزَّمْخْشَرِيُّ : هو مِنْ : رَسَّ بَيْنَ القُوْمِ أَي أَفْسَدَ ؛ لأَنَّه إِثْباتٌ للعَدَاوَةِ . وقالَ غيرُه : هو مِنْ : رَسَّ الحَدِيثَ في نَفْسِه إِذا حَدَّثَهَا بهِ وأَثْبَتَهُ فِيهَا . والرَّسُّ لُغَةٌ في الرَّزِّ بالزّايِ وقد ذُكِرَ في مَوْضِعِه . أَبو عَبْدِ اللهِ مُحَمَّدُ بنُ إِبراهِيمَ بنِ إِسْمَاعِيلَ بنِ تَرْجُمَانِ الدِّين أَبِي مُحَمَّدٍ القَاسِمِ بنِ إِبْرَاهِيمَ بنِ إِسْمَاعِيلَ بنِ إِبرَاهِيمَ بنِ الحَسَنِ المُثَنَّى الرَّسِّيُّ مِن العَلَوِيِّينَ بل هو نَقِيبُ الطّالِبِيِّينَ بمِصْرَ وتَرْجَمَه الذَّهَبِيُّ في التَّارِيخِ قالَ فيه : عن ابنِ يونُسَ وهو يَرْوِي عن آبائِه . تُوُفِّيَ بمِصْرَ في شعْبَانَ سنة 315 . قلتُ : وكان وَالدُه رَئِيساً مُمَدَّحاً وجَدَّهُ أَبو محَمَّدٍ أَوَّل من عُرِفَ بالرَّسِّي ؛ لأَنَّه كانَ يَنْزِلُ جَبَلَ الرَّسِّ وكانَ عَفِيفاً زاهِداً وَرِعاً وله تَصَانِيفُ . وهو جِمَاعُ بَنِي حَمْزَةَ وبَنِي الهادِي وبَنِي القاسِم . وأَعْقَبَ مُحَمَّدٌ هذا سادَةً نُجَبَاءَ تقدَّموا بمِصْرَ منهم : القَاسمُ وعِيسَى وجَعْفَرٌ وعليٌّ وإِسماعِيلُ ويَحْيَى وأَحْمَدُ . الأَخِيرُ يكْنَى أَبا القَاسِمِ تَرْجَمَه الذَّهَبِيُّ في التارِيخ وتَوَلَّى النِّقَابَةَ بمِصْرَ وله شِعْرٌ جَيِّدٌ في الغَزَلِ والزُّهْدِ وله البَيْتَانِ المَشْهوران
" خَلِيلَيَّ إِنِّي لِلثُّرَيَّا لَحَاسِدُ
إلى آخِرِه ومِنْ وَلِدِه أَبو إِسْمَاعيلَ إِبراهِيمُ بنُ أَحمدَ نقيبُ الأَشراف بمِصْرَ في أَيَّام العَزِيز تُوُفِّي بها سنة 365 ، وولداه الحسينُ وعليٌّ تَوَلَّيَا النِّقَابَةَ بَعْدَ أَبيهما وقد أَوْرَدْتُ نَسَبَهم وأَنْسَابَ بَنِي عَمِّهم مَبْسوطاً في المُشَجِّرَات . والرَّسِيسُ كأَمِيرٍ : الشَّيْءُ الثَّابِتُ الذِي لَزِمَ مَكَانَه وقال أَبو عَمْرو : الرَّسِيسُ : العَاقِلُ الفَطِنُ كلاهما عن أَبي عَمْرو . وقال أَبو زَيْد : أَتانا مِنْ خَبَر ورَسِيسٌ مِنْ خَبَرٍ وهو الخَبَرُ الذِي لم يَصِحَّ . والرَّسِيسُ : ابْتِداءُ الحُبِّ وقيل : بَقِيَّتُه وآخِره . وقال أَبو مالِكٍ : رَسِيسُ الهَوَى أَصْلُه . وأَنْشَد لِذِي الرُّمَّةِ :
" إِذَا غَيَّرَ النَّأْيُ المحِبِّينَ لَمْ أَجِدْرَسِيسَ الْهَوَى مِنْ حبِّ مَيَّةَ يَبْرَحُ وكذلِك رَسِيسُ الحُمَّى حِينَ تَبْدَأُ كالرَّسِّ ولا يَخْفَى أَنَّ هذا قَدْ تَقَدَّم في أَوَّلِ المادَّةِ فإِعَادَتُه هنا ثَانِياً تَكْرَارٌ . وقال ابنُ الأَعْرَابِيّ : الرَّسَّةُ بالفَتْحِ : السَّارِيَةُ المحْكَمَةُ . والرُّسَّةُ بالضَّمِّ : القَلَنْسُوَةُ وأَنْشَدَ :
أَفْلَحَ مَنْ كَانَتْ لَهُ ثِرْعَامَهْ ... ورُسَّةٌ يُدْخِلُ فيها هَامَهْ كالأَرْسُوسَةِ بالضَّمِّ أَيْضاً وهذِه عن ابنِ عَبَّادٍ . والرُّسَّي كالْحُمَّى : الهَضْبَةُ لارْتِساسِهَا . و الرماحس بن والرُّسَارِسِ بالضَّمِّ فيهما في جُمْهُور نَسَبِ كِنَانَةَ . والرُّسَارِسُ : هو ابنُ السَّكْرَانِ بنِ وَافِدِ بنِ وُهَيْبِ بنِ هَاجِرِ بنِ عُرَيْنَةَ بنِ وَائِلَةَ بنِ الفاكِهِ بنِ عَمْرِو ابنِ الحارِث بنِ مالك بن كِنَانَةَ . وذَكَرَ ابنُ الكَلْبِي عبدَ الرَّحْمنِ بنَ الرُّماحِسِ هذا وساق نسبَهَ هكذا . ورَسْرَسَ البَعِيرُ لغةٌ في رَصْرَصَ وذلِك إِذا ثَبَّتَ رُكْبَته وتَمَكَّنَ للنُّهُوضِ ويُقال : رَسَّسَ ورَصَّصَ
والتَّرَاسُّ : التَّسَارُّ وهُمْ يَتَرَاسُّون الخَبَرَ ويَتَرَهْمَسُونَه أَي يَتَسارُّونَه . ورَسَّ له الخَبَرَ في النّاسِ إِذا جَرَى وفَشَا فيهم
والمُرَاسَّةُ المُفاتَحَةُ ومِنْهُ حديثُ ابنِ الأَكْوَع : إِنَّ المُشْرِكِين رَاسُّونَا الصُّلْحَ وابْتدَءُونا في ذلكِ أَي فاتحُونَأ . ويُرْوَى : وَاسُونَا بالواو أَي اتفقوا معنا عليه والواو فيه بدل من همزة الأُسْوَة
ومما يُسْتَدرَكُ عَلَيْه : رَسَّ الهَوَى في قلْبِه والسَّقُم في جِسْمِه رَسّاً ورَسِيساً وأَرَسَّ : دَخَلَ وثَبَتَ
ورَسُّ الحُبِّ ورَسِيسُه : بَقِيَّتُه وأَثَرُه
ورَسَّ الحَدِيثَ في نَفْسِه يَرُسُّه رَسّاً : حَدَّثَها بِه
وبَلَغَنِي رَسٌّ مِن خَبَرٍ أَي طَرَفٌ منه أَو شيءٌ منه أَو أَوَّلُه . ورَسَّ له الخَبَر : ذَكَرَه له قال أَبو طالِبٍ :
" هُمَا أَشْرَكَا فِي المَجْدِ مَنْ لاَ أَبَالَهُمِنَ النَّاسِ إِلاَّ أَنْ يُرَسَّ لَهُ ذِكْرُ أَي إِلاَّ أَنْ يُذْكَر ذِكْراً خَفِيّاً ورِيحٌ رَسِيسٌ : لَيِّيَةُ الهُبُوبِ رُخَاءٌ : قالَه أَبو عَمْرٍو وأَنْشَدَ :
كَأَنَّ خُزَامَى عَالِجٍ طَرَقَتْ بِهَا ... شَمَالٌ رَسِيسُ المَسِّ بَلْ هِيَ أَطْيَبُ وقال المازِنِيُّ : الرَّسُّ : العَلاَمَةُ . وأَرْسَسْتُ الشَّيْءَ : جَعلتُ له عَلامةً . ورَسَّ الشَّيْءَ : نَسِيَه لِتَقادُمِ عَهْدِه . قال :
" يَا خَيْرَ مَنْ زَانَ سُرُوجَ الْمَيْسِ
" قَدْ رُسَّتِ الحَاجَاتُ عِنْدَ قَيْسِ
" إِذْ لاَ يَزَالُ مُولَعاً بِلَيْسِ والرَّسُّ : المَعْدِنُ والجَمْعُ الرِّسَاسُ . والرَّسُّ والرُّسَيْس كزُبَيْرٍ : وَادِيانِ بِنَجْدٍ أَو مَوْضِعانِ وقيل : هما ماءَانِ في بِلادِ العَرَبِ مَعْروفانِ . قلتُ : الرَّسُّ : لِبَنِي أَعْيَا بنِ طَرِيف والرُّسَيْس لِبَنِي كاهِلٍ . وقال زُهَيْرٌ :
" لِمَنْ طَلَلٌ كَالُوَحْي عَفٌّ مَنَازِلُهْعَفَا الرَّسُّ مِنْهَا فَالرُّسَيْسُ فَعَاقِلُهْ وفي الصّحاح : والرَّسُّ : اسمُ وادٍ في قول زُهَيْر :
" بَكَرْنَ بَكُوراً وَاسْتَحَرْنَ بِسُحْرَةٍفَهُنَّ لِوَادِي الرَّسِّ كَالْيَدِ لِلْفَمِ
ورَسَّ الحَدِيثَ في نَفْسِه إِذا عَاوَدَ ذِكْرَه ورَدَّدَه . وقالَ أَبو عُبَيْدة : إِنَّكَ لَتَرُسُّ أَمْراً ما يَلْتَئِم أَي تُثَبِّتُ أَمْراً ما يَلْتَئِم

_Türkçe çeviri henüz yok_
