# رسس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B3%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رسس

رَسَّ بينهم يَرُسُّ رَسّاً: أَصلح، ورَسَسْتُ كذلك. وفي حديث ابن الأَكوع: إِن المشركين راسُّونا للصلح وابتدأُونا في ذلك؛ هو من رَسَسْتُ بينهم أَرُسُّ رَسّاً أَي أَصلحت، وقيل: معناه فاتَحُونا، من قولهم: بلغني رَسُّ من خَبَر أَي أَوَّله، ويروى: واسَونا، بالواو، أَي اتفقوامعنا عليه. والواو فيه بدل من همزة الأُسْوةِ. الصحاح: الرَّسُّ الإِصلاح بين الناس والإِفسادُ أَيضاً، وقد رَسَسْتُ بينهم، وهو من الأَضداد. والرَّسُّ: ابتداء الشيء. ورَسُّ الحُمَّى ورَسِيسُها واحدٌ: بَدْؤُها وأَوّل مَسَّها، وذلك إِذا تَمَطَّى المحمومُ من أَجلها وفَتَرَ جسمهُ وتَخَتَّرَ. الأَصمعي: أَوّل ما يجد الإِنسانُ مَسَّ الحمى قبل أَن تأْخذه وتظهر فذاك الرَّسُّ والرَّسِيسُ أَيضاً. قال الفراء: أَخذته الحمى بِرَسٍّ إِذا ثبت في عظامه. التهذيب: والرَّسُّ في قوافي الشعر صرف الحرف الذي بعد أَلف التأْسيس نحو حركة عين فاعل في القافية كيفما تحرّكت حركتها جازت وكانت رَسّاً للأَلف؛ قال ابن سيده: الرَّسُّ فتحة الحرف الذي قبل حرف التأْسيس، نحو قول امرئ القيس:
فَدَعْ عنكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراته،
ولكن حديثاً، ما حَدِيثُ الرَّواحِلِ
ففتحة الواو هي الرس ولا يكون إِلا فتحة وهي لازمة، قال: هذا كله قول الأَخفش، وقد دفع أَبو عمرو الجرمي اعتبار حال الرس وقال: لم يكن ينبغي أَن يذكر لأَنه لا يمكن أَن يكون قبل الأَلف إِلا فتحة فمتى جاءت الأَلف لم يكن من الفتحة بدّ؛ قال ابن جني: والقول على صحة اعتبار هذه الفتحة وتسميتها إِن أَلف التأْسيس لما كانت معتبرة مسماة، وكانت الفتحة داعية إِليها ومقتضية لها ومفارقة لسائر الفتحات التي لا أَلف بعدها نحو قول وبيع وكعب وذرب وجمل وحبل ونحو ذلك، خصت باسم لما ذكرنا ولأَنها على كل حال لازمة في جميع القصيدة، قال: ولا نعرف لازماً في القافية إِلا وهو مذكور مسمى، بل إِذا جاز أَن نسمي في القافية ما ليس لازماً أَعني الدخيل فما هو لازم لا محالة أَجْدَر وأَحْجى بوجوب التسمية له؛ قال ابن جني: وقج نبه أَبو الحسن على هذا المعنى الذي ذكرته من أَنها لما كانت متقدمة للأَلف بعدها وأَول لوازم للقافية ومبتدأها سماها الرَّسَّ، وذلك لأَن الرسَّ والرَّسِيسَ أَوّلُ الحُمَّى الذي يؤذن بها ويدل على ورودها. ابن الأَعرابي: الرَّسَّة الساريةُ المُحكمَة. قال أَبو مالك: رَسِيسُ الحمى أَصلها؛ قال ذو الرمة:
إِذا غَيَّرَ النَّأْيُ المُحِبِّينَ، لم أَجِدْ
رَسِيسَ الهَوَى من ذكرِ مَيَّةَ يَبْرَحُ
أَي أَثبتَه. والرَّسِيسُ: الشيء الثابت الذي قد لزم مكانه؛ وأَنشد: رَسِيس الهَوَى من طُول ما يَتَذَكَّرُ
ورسَّ الهوى في قلبه والسَّقَمُ في جسمه رَسّاً ورَسيساً وأَرَسَّ: دخل وثبت. ورسُّ الحُبِّ ورَسِيسُه: بقيته وأَثره. ورَسَّ الحديثَ في نفسه يَرُسُّه رَسّاً: حَدَّثها به. وبلغني رَسٌّ من خبر وذَرْءٌ من خَبَر أَي طرف منه أَو شيء منه. أَبو زيد. أَتانا رَسٌّ من خبر ورَسِيسٌ من خبر وهو الخبر الذي لم يصح. وهم يَتَراسُّون الخبر ويَتَرَهْمَسُونه أَي يُسِرُّونه؛ ومنه قول الحجاج للنعمان بن زُرْعة: أَمن أَهل الرَّسِّ والرَِّهْمَسَةِ أَنت؟ قال: أَهلُ الرَّسِّ هم الذين يبتدئون الكذب ويوقعونه في أَفواه الناس. وقال الزمخشري: هو من رَسَّ بين القوم أَي أَفسد؛ وأَنشد أَبو عمرو لابن مُقْبل يذكر الريح ولِينَ هُبوبها:
كأَنَّ خُزامَى عالِجٍ طَرَقَتْ بها
شَمالٌ رَسِيسُ المَسِّ، بل هي أَطيَبُ
قال: أَراد أَنها لينة الهُبوب رُخاء. ورَسَّ له الخَبَر: ذكره له؛ قال أَبو طالب:
هما أَشْركا في المَجْدِ مَن لا أَبا لَهُ
من الناسِ، إِلا أَن يُرَسَّ له ذِكْرُ
أَي إِلا أَن يُذْكَر ذِكْراً خفيّاً. المازني: الرَّسُّ العلامة، أَرْسَسْتُ الشيء: جعلت له علامة. وقال أَبو عمرو: الرَسِيسُ العاقل الفَطِنُ. ورسّ الشيءَ: نَسِيَه لتَقادُم عهده؛ قال:
يا خَيْرَ من زانَ سُروجَ المَيْسِ،
قد رُسَّتِ الحاجاتُ عند قَيْسِ،
إِذ لا يَزالُ مُولَعاً بلَيْسِ
والرّسُّ: البئر القديمة أَو المَعْدِنُ، والجمع رِساس؛ قال النابغة الجَعْدِي:
تَنابِلَةٌ يَحْفِرُونَ الرِّساسا
ورَسَسْتُ رَسّاً أَي حفرت بئراً. والرَّسُّ: بئر لثمود، وفي الصحاح: بئر كانت لبَقِيَّة من ثمود. وقوله عز وجل: وأَصحاب الرسِّ؛ قال الزجاج: يروى أَن الرسَّ ديار لطائفة من ثمود، قال: ويروى أَن الرس قرية باليمامة يقال لها فَلْج، ويروى أَنهم كذبوا نبيهم ورَسُّوه في بئر أَي دَسُّوه فيها حتى مات، ويروى أَن الرَّسَّ بئر، وكلُّ بئر عند العرب رَسٌّ؛ ومنه قول النابغة:
تنابلة يحفرون الرساسا
ورُسَّ الميتُ أَي قُبِرَ. والرسُّ والرّسِيسُ: واديان بنَجْدٍ أَو موضعان، وقيل: هما ماءَان في بلاد العرب معروفان؛ الصحاح: والرّسُّ اسم وادٍ في قول زهير:
بَكَرْن بُكُوراً واسْتَحَرْنَ بسُحْرَةٍ،
فهُنَّ ووَادي الرَّسِّ كاليَدِ في الفَمِ
قال ابن بري: ويروى لوادي الرس، باللام، والمعنى فيه أَنهن لا يُجاوزن هذا الوادي ولا يُخْطِئنه كما لا تجاوز اليدُ الفَمَ ولا تُخْطِئُه؛ وأَما قول زهير:
لمن طَللٌ كالوَحْيِ عَفُّ مَنازِلُه،
عَفا الرَّسُّ منها فالرَّسِيسُ فَعاقِلُه؟
فهو اسم ماء. وعاقل: اسم جبل. والرَّسْرَسَة: الرَّصْرصَة، وهي تثبيت البعير ركبتيه في الأَرض ليَنْهَضَ. ورَسَّسَ البعيرُ: تمكن للنُّهوض ويقال: رُسِّسَتْ ورُصِّصَتْ أَي أُثبتت. ويروى عن النخعي أَنه قال: إِني لأَسمع الحديث فأُحدِّث به الخادِمَ أَرُسُّه في نفسي. قال الأَصمعي: الرَّسُّ ابتداء الشيء؛ ومنه رَسُّ الحُمَّى ورَسِيسُها حين تبدأُ، فأَراد إِبراهيم بقوله أَرُسُّه في نفسي أَي أُثبِته، وقيل أَي أَبتدئ بذكر الحديث ودَرْسِه في نفسي وأُحَدِّث به خادمي أَسْتَذكِرُ بذلك الحديثَ. وفلان يَرُسُّ الحديثَ في نفسه أَي يُحَدِّث به نفسه. ورَسَّ فلانٌ خبر القوم إِذا لقيهم وتعرّف أُمورهم. قال أَبو عبيدة: إِنك لَتَرُسُّ أَمراً ما يلتئم أَي تثبت أَمراً ما يلتئم، وقيل: كنت أَرُسُّه في نفسي أَي أُعاود ذكره وأُرَدِّدُه، ولم يرد ابتداءه. والرَّسُّ: البئر المطوية بالحجارة.

### Türkçe

**رَسَّ** onların arasında **يَرُسُّ** **رَسّاً**: ıslah etti; ve ben de aynı şekilde **رَسَسْتُ**. Ve İbnü’l-Ekva‘ hadîsinde: “Şüphesiz müşrikler bizi sulh için **راسُّونا** ve bunda bize başladılar”; o, “onların arasında **رَسَسْتُ** **أَرُسُّ** **رَسّاً**” sözündendir; yani ıslah ettim. Ve denildi ki: mânâsı “bize açıldılar (başlattılar)”dır; onların “Bana bir haberden **رَسُّ** ulaştı” sözünden; yani onun evveli. Ve “**واسَونا**” diye de rivayet olunur, **الواو** ile; yani onun üzerinde bizimle anlaştılar. Ve ondaki **الواو**, **أُسْوة**’nin hemzesinden bedeldir. **الصحاح**: **الرَّسُّ** insanlar arasında ıslah ve ayrıca ifsad (bozma)dır; ve ben onların arasında **رَسَسْتُ**; o, zıt anlamlılardandır.

Ve **الرَّسُّ**: şeyin başlangıcıdır. Ve hummânın **رَسُّ**’u ve onun **رَسِيسُ**’u birdir: onun başlangıcı ve ilk dokunuşu; bu, hummalı kimse onun sebebiyle gerinip uzandığı, bedeni gevşediği ve ağırlaşıp katılaştığı zaman olur. **الأَصمعي**: insanın, onu alıp ortaya çıkmadan önce hummânın dokunuşunu ilk bulduğu şey; işte o **الرَّسُّ** ve ayrıca **الرَّسِيسُ**’tur. **الفراء** dedi: “Hummâ onu **بِرَسٍّ** ile aldı” denir; kemiklerinde sabit olduğu zaman. **التهذيب**: ve **الرَّسُّ**, şiir kafiyelerinde, **أَلف التأْسيس**’ten sonra gelen harfin, kafiyede **فاعل**’in **عين**’inin harekesi gibi, harekesinin nasıl hareket ettiğine göre sarf edilmesidir; onun harekesi caiz olur ve **أَلف** için **رَسّاً** olur. İbn Sîde dedi: **الرَّسُّ**, **حرف التأْسيس**’ten önceki harfin fethasıdır; İmru’ül-Kays’ın sözü gibi:
فَدَعْ عنكَ نَهْباً صِيحَ في حَجَراته،
ولكن حديثاً، ما حَدِيثُ الرَّواحِلِ
Vav’ın fethası **الرَّسّ**tir; ve ancak fetha olur; o da lâzımdır. Dedi: bu bütünüyle **الأَخفش**’in sözüdür. Ve Ebû Amr el-Cermî, **الرَّسّ** hâlinin itibarını reddetti ve dedi: zikredilmesi gerekmezdi; çünkü **الأَلف**’ten önce ancak fetha olabilir; **الأَلف** ne zaman gelirse fethadan kaçış yoktur. İbn Cinnî dedi: bu fethanın itibarının sıhhati ve adlandırılması hususunda söz şudur: **أَلف التأْسيس** itibarlı, adlandırılmış olduğundan; fetha da ona çağırıcı, onu gerektirici ve ardından **أَلف** gelmeyen diğer fethalardan ayrılmış olduğundan; “وبيع” ve “كعب” ve “ذرب” ve “جمل” ve “حبل” ve bunun benzerleri gibi; zikrettiğimiz sebeple ve her hâlükârda bütün kasidede lâzım olduğundan, bir isimle tahsis edilmiştir. Dedi: kafiyede lâzım olan bir şey bilmeyiz ki zikredilmiş, adlandırılmış olmasın; bilakis kafiyede lâzım olmayanı—yani **الدخيل**’i—adlandırmamız caiz olunca, lâzım olanın adlandırılmasının vâcip oluşuna daha layık ve daha uygun olması kaçınılmazdır. İbn Cinnî dedi: Ebû’l-Hasen, benim zikrettiğim bu mânâya dikkat çekmiştir: o, **الأَلف**’ten sonra geldiği için ona takaddüm etmiş, kafiyenin ilk lâzımlarından ve başlangıcından olmuştu; onu **الرَّسَّ** diye adlandırdı. Bu, **الرَّسَّ** ve **الرَّسِيسَ**’in, hummânın onu haber veren ve gelişine delâlet eden ilk hâli olmasındandır.

İbnü’l-A‘râbî: **الرَّسَّة** sağlamlaştırılmış direk (sâriye)dir. Ebû Mâlik dedi: hummânın **رَسِيسُ**’u onun aslıdır. Zü’r-Rumme dedi:
إِذا غَيَّرَ النَّأْيُ المُحِبِّينَ، لم أَجِدْ
رَسِيسَ الهَوَى من ذكرِ مَيَّةَ يَبْرَحُ
Yani: onu daha sabit kıldım. Ve **الرَّسِيسُ**: yerini tutmuş, mekânına yapışmış sabit şeydir. Ve şu da okunmuştur:
رَسِيس الهَوَى من طُول ما يَتَذَكَّرُ

Ve hevâ onun kalbinde, hastalık da bedeninde **رَسّاً** ve **رَسيساً** olarak **ورسَّ**; ve **أَرَسَّ**: girdi ve sabit oldu. Ve sevginin **رَسُّ**’u ve **رَسِيسُ**’u: onun kalıntısı ve izi. Ve kişi, hadîsi kendi içinde **رَسَّ** eder, onu **يَرُسُّه** **رَسّاً**: ona onunla konuştu. Ve bana bir haberden **رَسٌّ** ve bir haberden **ذَرْءٌ** ulaştı: yani ondan bir taraf yahut ondan bir şey. Ebû Zeyd: Bize bir haberden **رَسٌّ** ve bir haberden **رَسِيسٌ** geldi; o, sahih olmayan haberdir. Ve onlar haberi **يَتَراسُّون** ve onu **يَتَرَهْمَسُونه**: yani onu gizlerler. Ondandır: Haccâc’ın Nu‘mân b. Zur‘a’ya sözü: “Sen **أَهل الرَّسِّ** ve **الرَِّهْمَسَةِ**’den misin?” Dedi: **أَهلُ الرَّسِّ**, yalanı başlatan ve onu insanların ağızlarına düşüren kimselerdir. Zemahşerî dedi: o, “kavmin arasında **رَسَّ** etti” sözündendir; yani ifsad etti. Ve Ebû Amr, İbn Mukbil’den, rüzgârı ve esişinin yumuşaklığını zikrederken şu beyti okudu:
كأَنَّ خُزامَى عالِجٍ طَرَقَتْ بها
شَمالٌ رَسِيسُ المَسِّ، بل هي أَطيَبُ
Dedi: onunla, esişi yumuşak, gevşek olduğunu kastetti. Ve ona haberi **رَسَّ** etti: ona onu zikretti. Ebû Tâlib dedi:
هما أَشْركا في المَجْدِ مَن لا أَبا لَهُ
من الناسِ، إِلا أَن يُرَسَّ له ذِكْرُ
Yani: ancak gizli bir anışla anılması müstesna.

**المازني**: **الرَّسُّ** alâmettir; “şeye **أَرْسَسْتُ**” demek: ona alâmet yaptım. Ebû Amr dedi: **الرَسِيسُ** akıllı, zeki kimsedir. Ve “şeyi **ورسّ** etti”: ahdi eskidiği için onu unuttu; şöyle dedi:
يا خَيْرَ من زانَ سُروجَ المَيْسِ،
قد رُسَّتِ الحاجاتُ عند قَيْسِ،
إِذ لا يَزالُ مُولَعاً بلَيْسِ

Ve **الرّسُّ**: eski kuyu yahut maden; çoğulu **رِساس**; Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
تَنابِلَةٌ يَحْفِرُونَ الرِّساسا
Ve “**رَسَسْتُ** **رَسّاً**”: yani kuyu kazdım. Ve **الرَّسُّ**: Semûd’a ait bir kuyudur. Ve **الصحاح**’ta: Semûd’dan bir bakiyeye ait bir kuyu idi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وأَصحاب الرسِّ**”; Zecçâc dedi: **الرَّسَّ**’in Semûd’dan bir taifenin diyarı olduğu rivayet olunur. Dedi: **الرَّس**’in Yemâme’de **فَلْج** denilen bir köy olduğu rivayet olunur. Ve rivayet olunur ki onlar peygamberlerini yalanladılar ve onu bir kuyuya **رَسُّوه** ettiler; yani onu oraya gizlice soktular; ta ki öldü. Ve rivayet olunur ki **الرَّسَّ** bir kuyudur; Araplar katında her kuyu **رَسٌّ**tur. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
تنابلة يحفرون الرساسا
Ve “ölü **رُسَّ** edildi”: yani gömüldü.

Ve **الرّسُّ** ve **الرّسِيسُ**: Necd’de iki vadidir yahut iki yerdir. Ve denildi ki: onlar Arap beldelerinde bilinen iki sudur. **الصحاح**: ve **الرّسُّ**, Züheyr’in şu sözünde bir vadinin adıdır:
بَكَرْن بُكُوراً واسْتَحَرْنَ بسُحْرَةٍ،
فهُنَّ ووَادي الرَّسِّ كاليَدِ في الفَمِ
İbn Berrî dedi: “**لوادي الرس**” diye, **اللام** ile rivayet olunur. Ve mânâsı şudur: onlar bu vadiyi geçmezler ve onu ıskalamazlar; tıpkı elin ağzı geçmemesi ve onu ıskalamaması gibi. Züheyr’in şu sözüne gelince:
لمن طَللٌ كالوَحْيِ عَفُّ مَنازِلُه،
عَفا الرَّسُّ منها فالرَّسِيسُ فَعاقِلُه؟
O, bir suyun adıdır. Ve **عاقل**: bir dağın adıdır.

Ve **الرَّسْرَسَة**: **الرَّصْرصَة**’dir; o, devenin kalkmak için dizlerini yere sabitlemesidir. Ve deve **رَسَّسَ** etti: kalkış için yerleşti. Ve “**رُسِّسَتْ** ve **رُصِّصَتْ**” denir: yani sabit kılındı.

Nehâî’den rivayet olunur ki dedi: “Şüphesiz ben hadîsi işitirim de hizmetçiye onunla konuşurum; onu içimde **أَرُسُّه**.” **الأَصمعي** dedi: **الرَّسُّ** şeyin başlangıcıdır; ondandır hummânın **رَسُّ**’u ve onun **رَسِيسُ**’u, başladığı zaman. İbrâhîm, “içimde onu **أَرُسُّه**” sözüyle, yani onu sabit kılarım, demek istedi. Ve denildi ki: yani hadîsi zikretmeye ve onu içimde ders etmeye başlarım; ve hizmetçime onunla konuşurum; bununla hadîsi hatırlamış olurum. Ve falan, hadîsi kendi içinde **يَرُسُّ** eder: yani kendine onunla konuşur. Ve falan, kavmin haberini **رَسَّ** etti: onları buluştuğu zaman ve işlerini tanıdığı zaman. Ebû Ubeyde dedi: “Şüphesiz sen, birleşmeyen bir işi **لَتَرُسُّ** ediyorsun”: yani birleşmeyen bir işi sabitliyorsun. Ve denildi ki: “Onu içimde **أَرُسُّه** ederdim”: yani onun zikrini tekrar eder ve onu tekrarlardım; onun başlangıcını kastetmedi. Ve **الرَّسُّ**: taşlarla örülmüş kuyu.
