# رسع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B3%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: رسع

باب العين و السين والراء معهما

)ع س ر، ع ر س، س ع ر، س ر ع، ر س ع مستعملات، ر ع س مهمل( عسر: العُسْرُ: قلّة ذات اليد. والعُسْرُ نقيض اليُسْر، والعُسْرُ خلافٌ والتواءٌ.
أمرٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ويومٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ولم أسمع: رجلٌ عَسِرٌ.
وعسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً، ويجوز عَسارة، ونعته عسير. وعَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً، وهو شاذ، لاختلاف تصريفه في الفعل والنعت. قال:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
ورجلٌ أَعْسَرُ بينُ العَسَرِ. وأَعْسَرُ يَسَرٌ وامرأةٌ يسراء عسرة إذا كان يعمل بيديه معاً فإذا عمل بيده الشُّمْلَى وكانت غالبة على اليُمْنَى فهو أَعْسَرُ.
وأَعْسَرَ الرجلُ إذا صار من مَيْسَرَةٍ إلى عُسْرة. وعَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً إذا لم تَرْفُقْ به إلى ميسرة.
والمعسورُ: المضّيَّق عليه. وبلغت معسوره إذا لم تَرْفُقْ به، وعَسَّرْتُ عليه تعسيراً، أو عَسَرْتُ عليه عُسْراً إذا خالفته.
ومن العرب من يقول: عَسُرَ الأمر وعَسِرَ الرّجل فرقا بينهما.
والعُسْرَى ذَهابُ اليُسْرَى.
ويقال: يَسَّرَهُ الله للعُسْرَى، لا وّفقه لليُسْرَى وما كان أعسر ولقد كان عمل بعسارة.
واستعسرته: طلبت معسوره.
واستعسر الأمر وتعسَّر، أي: التوى.
وتغسّر الغزل بالغين المعجمة إذا التبس فلا يقدر على تخليصه، ولا يقال بالعين المهملة إلاّ تجشماً.
وأَعْسَرَتِ المرأةُ: عَسُر عليها وِلادُها. وقيل: أَعْسَرت وأنّثت إذا دُعيَ عليها، وأيسرت وأذكَرتْ إذا دُعي لها.
والعَسِيرُ: الناقةُ التي اعتاصت فلم تحملْ سَنَتها. قال:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
ويقال: عَسِرَ الناقةُ، وناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ إذا عَدَتْ، أي: ترفع ذنبها.
قال:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
وناقَةٌ عَوْسَرانيّة، وهي التي تُرْكَبُ من قبل أن تُراضَ. والذَّكَرُ عَيْسرانّي كالمنسوب، وإن شئت طرحت الياء، وضممت السّين كما تضمّ الخيُزران، فتقول: عَيْسُران، وتفتح السين أيضاً كما تفتح الغَيْدَقان، فتقول عَيْسَران.
عرس:
العِرْسُ: امرأة الرّجل.
ولبوءة الأسد عِرْسُه.
والعَروس نعتٌ للرجل والمرأة، استويا فيه ما داما في تعريسهما إذا عَرَّس أحدهما بالآخر.
وأحسن ذلك أن يقال للرجل: مُعْرِسٌ، لأنّه أَعْرَسَ أي: اتخذ عِرْساً.
والعُرْسُ: اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعّروس. والعرب تؤنث العُرْس. قال:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
هذا هو الذي يُعْرِسُ العُرْس، وهو اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعَروس.
قال عرّام: عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً، أي: بَطِرَ. ويقال: عَرِسَ به، أي: لزمه، واعترسوا عنه، أي: تفرَّقوا.
والعِرْسِيّ: ضربٌ من الصّبغ يشبه لون ابن عرس.
والعِرِيّسُ: مأوى السد في خيسٍ من الشجر والغياض في أشدها التفافاً. وقول جرير:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
يعني: منبت أصله في قومه.
والتَّعريس: نزول القوم في السّفر من آخر الليل، ثم يقعون وقعة ثم يرتحلون. قال زهير:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
ابن عرس: دويبّة دون السّنَّوْر أَشْتَرُ أَصَكُّ، وربّما أَلِفَ البيت فَرجَنَ فيه. وجمعه: بناتُ عرسٍ، هكذا يجمع ذكراً كان أم أنثى.
سعر:
السّعْرُ: سعر السوق الذي تقوم عليه بالثمن. تقول: أسعر أهل السّوق إسعاراً، وسّعروا تسعيراً إذا اتفقوا على سِعْر.
وقيل للنبيّ صلى الله عليه وآله: سَعِّرْ لنا. فقال: المُسَعّرُ الله.
والسِّعر: وَقود النار والحرب. قال:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
وسعّرت النار في الحطب والحرب، وسعّرت القوم شراً، ويجوز بالتّخفيف. واستعرت النار في الحطب، واستعرت الحرب والشرّ.
ورجل مِسْعَر حربٍ، أي: وقَاد لها. قال الضرير: موقد لها والسّاعور: كهيئة تنّور يحفر في الأرض.
والسعير: النار. والسُّعار حرّها، وهو السُّعر أيضاً وسُعِرَ الرجل فهو مسعور إذا ضربه السّموم والعطش. قال:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

يعني طويلاً.
والسَّعْرَةُ في الانسان لون يضرب إلى سواد فُوَيْقَ الأدَمَة. والسُّعرة في الأشياء على ما وصفنا.
ومساعرُ البعيرِ: مشافِرُهُ. قال أبو ليلى: آباطُه وأرفاعُه. الواحد: مَسْعَرٌ، وهو أيضاً أصل ذنب البعير حيث دقّ وَبَرُهُ. ويقال لها: المشاعر، لأنّ في تلك المواضع من جسده شعراً، وسائر جسده وَبَر.
والسّعْراوةُ التي تتردد في الضوء الساقط في البيت من الشمس من الهباء المنبتّ.
سرع:
السَّرعُ: من السّرعة في جري الماء وانهيار المطر ونحوه. وقال:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
والسّريع: نقيض البطيء ما كان سريعاً ولقد سَرُع سُرْعة.
وأما قولك: قد أسرع فإنه فعل مجاوز يقع معناه مضمراًعلى مفعول به، أي: أسرع المشيَ وغيره، لمعرفته عند المخاطبين، استغني عن إظهاره فأضمر. ومثله: أفْصَح فلان، أي أفصح القول، وفُصح الرّجل فصاحةً أي: صار فصيحاً.
والسَّرْعُ: قضيب سنة من قضبان الكرم، وجمعه: سُرُوع.
وهي تَسْرُعُ سُرُوعاً. فهي سارعة. والجميع سوارع ما دامت غرّتها تقودها.
والسَّرْع اسم للقضيب خاصّةً، ويقال لكلّ قضيب ما دام غضّاً رطباً: سَرَعْرَع. وإن أنثها قلت: سرعرعة. قال يصف الشباب:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
وسَرَعانُ الناس: اوائلهم الذين يسبقون إلى أمر.
ويقال: لسُرعان ما صنعت كذا، ولوُ شكان ما خرجت، في معنَى ما أسرعَ ما صنع، وهنّ ثلاث كلمات ثلاث:سرعان، ووشكان، وعجلان، وحرّك عرّام سَرَعان ووَشَكان. قال بشر:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
واليَسْرُوع والأسروع: دودٌ تكون على الشوك والحشيش. الواحد: يسروعة وأسروعة. والجمع: الأساريع. قال امرؤ القيس:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
نسب الدّود إلى رملٍ يُسمَّى ظبياً. وقال أبو الدقيش، نسبها إلى الظّبي، لأن الظباء تأكل هذا الضرب من الدّود كما تأكل النمل. وضمّ الياء لغةً وجمعهُ يساريع. قال: ونحن نسمي تلك الدود السُّرْفَةَ، ويجمع على سُرَفٍ.
رسع:
رسعتَ عين الرجل، أي فَسَدَتْ وتغيّرت. رجُلٌ مُرَسِعٌ ومُرَسِعّةٌ. وقد رَسَعَ ورَسَّعَ، لغتان. قال:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع س ر**، **ع ر س**، **س ع ر**، **س ر ع**، **ر س ع** kullanımdadır; **ر ع س** ihmaldir.) **عسر**: **العُسْرُ**: eldekî varlığın azlığı. Ve **العُسْرُ** **اليُسْر**’ün zıddıdır; ve **العُسْرُ** bir muhalefet ve bir bükülmedir.
Bir iş: **عسير** ve **عَسِرٌ**; ve bir gün: **عسير** ve **عَسِرٌ**; ve işitmedim: “bir adam: **عَسِرٌ**”.
Ve iş zor oldu: **عسُر** **يَعْسُر** **عُسْراً**; ve **عَسارة** caiz olur; ve onun sıfatı **عسير**’dir. Ve iş bize zor geldi: **عَسِرَ** **يَعْسَرُ** علينا **عَسْراً**; ve o şâzdır; fiilde ve sıfatta tasrîfinin farklı oluşundan dolayı. Dedi ki:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
Ve bir adam **أَعْسَرُ**: **العَسَرِ**’i apaçık olan. Ve **أَعْسَرُ**: **يَسَرٌ**; ve bir kadın **يسراء** **عسرة**: iki eliyle birlikte çalışırsa; eğer **الشُّمْلَى** eliyle çalışır ve o **اليُمْنَى**’ya galip olursa, o **أَعْسَرُ**’dur.
Ve adam **أَعْسَرَ** oldu: **مَيْسَرَةٍ**’den **عُسْرة**’ye döndüğü zaman. Ve ben ona zorluk yaptım: **عَسَرْتُه** **أعْسُرُه** **عُسْراً**; ona **ميسرة**’ye kadar yumuşak davranmadığın zaman.
Ve **المعسورُ**: kendisine daraltılan. Ve onun **معسوره**’una ulaştım: ona yumuşak davranmadığın zaman; ve ona zorlaştırdım: **عَسَّرْتُ عليه تعسيراً**; yahut ona zorluk yaptım: **عَسَرْتُ عليه عُسْراً**; ona muhalefet ettiğin zaman.
Araplardan kimi der ki: iş **عَسُرَ** oldu ve adam **عَسِرَ** oldu; ikisi arasında ayırım olarak.
Ve **العُسْرَى**: **اليُسْرَى**’nın gitmesidir.
Ve denilir: Allah onu **العُسْرَى** için kolaylaştırdı; yani onu **اليُسْرَى**’ya muvaffak kılmadı; ve ne kadar **أعسر** idi; ve gerçekten **بعسارة** ile amel etmişti.
Ve onu zor buldum: **استعسرته**; onun **معسوره**’unu istedim.
Ve iş zorlaştı: **استعسر الأمر** ve **تعسَّر**; yani: büküldü.
Ve iplik dolaştı: **تغسّر الغزل** **بالغين المعجمة**; karıştığı zaman, onu ayıklamaya güç yetiremez; ve **بالعين المهملة** ile ancak “yüklenme” olarak söylenir.
Ve kadın **أَعْسَرَتِ**: doğumu ona zor geldi. Ve denildi: beddua edildiği zaman “**أَعْسَرت** ve dişilleştirdin”; ve dua edildiği zaman “**أيسرت** ve erkekleştirdin”.
Ve **العَسِيرُ**: yılı içinde yüklenmeyen, inat edip güçleşen dişi deve. Dedi ki:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
Ve denilir: dişi deve zorlaştı: **عَسِرَ الناقةُ**; ve bir dişi deve **عاسرةٌ**: **تَعْسِرُ**; koştuğu zaman; yani: kuyruğunu kaldırır.
Dedi ki:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
Ve bir dişi deve **عَوْسَرانيّة**: o, terbiye edilmeden önce binilen devedir. Ve erkek **عَيْسرانّي** nisbetli gibi; ve istersen **الياء**’yı atarsın ve **السين**’i, **الخيُزران**’ı zammettiğin gibi zamme edersin; böylece **عَيْسُران** dersin; ve **السين**’i, **الغَيْدَقان**’ı fethettiğin gibi fethedersin; böylece **عَيْسَران** dersin.

**عرس**:
**العِرْسُ**: adamın karısı.
Ve aslanın dişisinin **عِرْسُه**’u.
Ve **العَروس** erkek ve kadın için bir sıfattır; ikisi onda eşit oldular; ikisi, birbirini **تعريسهما**’larında bulundukları müddetçe; biri ötekiyle **عَرَّس** ettiği zaman.
Ve bunun en güzeli, erkeğe **مُعْرِسٌ** denilmesidir; çünkü o **أَعْرَسَ** etti; yani: bir **عِرْساً** edindi.
Ve **العُرْسُ**: gelin için yapılan yemeğin adıdır; **يُعْرَسُ** edilen. Ve Araplar **العُرْس**’ü müennes yaparlar. Dedi ki:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
Bu, **العُرْس**’ü **يُعْرِسُ** edendir; ve o, gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır.
**عرّام** dedi: adam azdı: **عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً**; yani: şımarıklık etti. Ve denilir: ona yapıştı: **عَرِسَ به**; yani: ona yapıştı; ve ondan dağıldılar: **واعترسوا عنه**; yani: ayrıldılar.
Ve **العِرْسِيّ**: bir boya türü; gelincik oğlunun rengine benzer.
Ve **العِرِيّسُ**: ağaçtan ve sık çalılıktan bir kümelik içinde, en sıkı dolaşıklığında, setin barınağı. Ve **جرير**’in sözü:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
Yani: kökünün bitiş yeri, kavmi içinde.
Ve **التَّعريس**: kavmin seferde gecenin sonundan konaklaması; sonra bir uyku uyurlar; sonra göçerler. **زهير** dedi:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك

**ابن عرس**: **السّنَّوْر**’dan küçük bir küçük hayvancık; **أَشْتَرُ أَصَكُّ**; ve bazen evi alışır da orada yuva yapar. Ve onun çoğulu: **بناتُ عرسٍ**; böyle toplanır; erkek olsun yahut dişi.

**سعر**:
**السّعْرُ**: pazarın fiyatı; onun üzerine bedelle durulur. Dersin: pazar ehli fiyat koydu: **أسعر أهل السّوق إسعاراً**; ve fiyatlandırdılar: **وسّعروا تسعيراً**; bir **سِعْر** üzerinde anlaştıkları zaman.
Ve Peygamber’e (Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun) denildi: “Bize fiyat koy: **سَعِّرْ لنا**.” O dedi: “Fiyat koyan **المُسَعّرُ** Allah’tır.”
Ve **السِّعر**: ateşin ve savaşın tutuşturucusudur. Dedi ki:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
Ve odun içinde ve savaşta ateşi tutuşturdum: **وسعّرت النار**; ve kavmi şerre tutuşturdum: **وسعّرت القوم شراً**; ve hafifletme ile de caiz olur. Ve odun içinde ateş alevlendi: **واستعرت النار**; ve savaş ve şer alevlendi: **واستعرت الحرب والشرّ**.
Ve bir adam **مِسْعَر حربٍ**: yani: ona tutuşturucu. **الضرير** dedi: ona tutuşturucu; ve **السّاعور**: yere kazılan, tandır gibi bir şey.
Ve **السعير**: ateş. Ve **السُّعار**: onun harareti; ve o **السُّعر** da olur. Ve adam **سُعِرَ** oldu; o halde o **مسعور**’dur; **السّموم** ve susuzluk onu vurduğu zaman. Dedi ki:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

Yani: uzun.
Ve insanda **السَّعْرَةُ**: siyahlığa çalan bir renk; **الأدَمَة**’nin biraz üstünde. Ve eşyalarda **السُّعرة**: bizim vasfettiğimiz üzeredir.
Ve devenin **مساعرُ**’i: dudaklarıdır. **أبو ليلى** dedi: koltuk altları ve omuz başlarıdır. Tekili: **مَسْعَرٌ**; ve o, devenin kuyruğunun kökü de olur; tüyü inceldiği yer. Ve onlara **المشاعر** denilir; çünkü o yerlerde bedeninden kıl vardır; bedeninin geri kalanı ise yündür.
Ve **السّعْراوةُ**: evde güneşten düşen ışıkta, kopuk tozdan, gidip gelen şey.

**سرع**:
**السَّرعُ**: suyun akışında ve yağmurun boşanmasında ve benzerinde süratten olan. Ve dedi ki:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
Ve **السّريع**: yavaşın zıddıdır; hızlı olan her şey. Ve gerçekten o hızlandı: **سَرُع سُرْعة**.
Senin “**قد أسرع**” sözün ise, anlamı bir mef‘ûl bih üzerine gizli olarak vâki olan, geçişli bir fiildir; yani: yürüyüşü ve başkasını hızlandırdı; muhataplar yanında bilindiği için, onu açığa vurmaktan müstağni kalındı da gizlendi. Bunun benzeri: “falanca açıkladı: **أفْصَح فلان**”; yani sözü açıkladı; ve adam fasih oldu: **وفُصح الرّجل فصاحةً**; yani: fasih oldu.
Ve **السَّرْعُ**: asmanın çubuklarından, bir senelik bir çubuktur; çoğulu: **سُرُوع**.
Ve o **تَسْرُعُ سُرُوعاً**; o halde o **سارعة**’dır. Ve hepsi **سوارع**’dır; alnı onu sevk ettiği müddetçe.
Ve **السَّرْع** çubuğa özellikle bir addır; ve her çubuğa, taze yaş olduğu müddetçe: **سَرَعْرَع** denilir. Ve onu müennes yaparsan **سرعرعة** dersin. Gençliği vasfederek dedi ki:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
Ve insanların **سَرَعانُ**’ı: bir işe öne geçen ilkleridir.
Ve denilir: “Şunu yaptığım ne kadar çabuk oldu: **لسُرعان ما صنعت كذا**”; ve “Çıkmam ne kadar az kaldı: **ولوُ شكان ما خرجت**”; “ne kadar çabuk yaptı” manasında. Ve onlar üç kelime, üçtür: **سرعان** ve **وشكان** ve **عجلان**. Ve **عرّام** **سَرَعان** ve **وَشَكان**’ı harekeledi. **بشر** dedi:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
Ve **اليَسْرُوع** ve **الأسروع**: diken ve ottan olan bir kurtçuktur. Tekili: **يسروعة** ve **أسروعة**. Çoğulu: **الأساريع**. **امرؤ القيس** dedi:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
Kurtçuğu, **ظبياً** diye adlandırılan bir kuma nisbet etti. Ve **أبو الدقيش** dedi; onu **الظّبي**’ye nisbet etti; çünkü ceylanlar bu kurtçuk türünü, karıncayı yedikleri gibi yerler. Ve **الياء**’yı zammetti; bir lehçe olarak; ve onun çoğulu **يساريع**’dir. Dedi ki: biz o kurtçuklara **السُّرْفَةَ** adını veririz; ve **سُرَفٍ** üzere çoğul yapılır.

**رسع**:
Bir adamın gözünü bozdun: **رسعتَ عين الرجل**; yani: bozuldu ve değişti. Bir adam **مُرَسِعٌ** ve **مُرَسِعّةٌ**. Ve gerçekten **رَسَعَ** ve **رَسَّعَ**; iki lugattır. Dedi ki:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا
