# رسف (ر-س-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B3%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - س - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والراء والفاء معهما
س ر ف، ر س ف، ف ر س، ر ف س، س ف ر، ف س ر مستعملات
سرف:
الأسراف وسَرِفٌ موضِعان بالحِجاز.
والأِسراف نقيض الاقتصاد.
ولِلَّحْمِ سَرَفٌ كسَرَفِ الخَمر، وهو الضَّراوةُ.
والمَسروفةُ من الشّاءِ: التي تُقُطَعُ أُذُنُها أصلاً.
وفي المَثَل: أَصْنَعُ من سُرْفةٍ، وهي دُوَيبَّة صغيرة تَنْقُبُ الشَّجَر وتَبني فيه بَيْتاً، وسَرِفَ الشَّجَرُ أي أصابَتْه السُّرْفة.
والسَّرِفُ: الجاهِلُ، وقال:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
والسَّرَفُ: الخَطَأ، يقال: أردْتُكم فسَرِفْتُكُم، قال:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
أي لا يُخطِئُون ويَضَعُونَه موضِعَه.
رسف:
الرَّسْفُ والرَّسيفُ والرَّسَفانُ: مِشْيَة المُقَيَّد، وقد رَسَفَ في القَيْد يَرسُفُ رَسيفاً فهو راسفٌ.
والمَرْسَفةُ: المَمْشى لمّا نجدها ووَجَدنا المَرْسَف.
فرس:
هذا فَرَسٌ وهذه فَرَسٌ والفُروسَةُ، مصدر الفارس، لا فِعْلَ له.
والفِراسةُ مصدر التفرس.
والفَرْسُ: دَقُّ العُنُق.
والفَريسةُ فَريسةُ الأسَد، ونادَى منادي عُمَرَ فقال: لا تَنخَعُوا ولا تفرِسُوا: أي لا تكسِروا العُنَقَ.
وأبو فِراس: كُنيةُ الأسَد، وكنية الفرزدق أيضاً.
والفَريس: حَلْقةُ الحَبْل من خَشَب، قال:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ
رفس:
الرَّفسَةُ: الصَّدْمَةُ بالرِّجْل في الصَّدْرِ.
سفر:
السَّفْر: قومٌ مسافِرون وسُفّار، والأَسفار جماعة السَّفْر.
والسَّفَر: بَياض النَّهار، وأسفَرَتْ: أَصَبَحت، وأَسَفَرَ الصُّبْحُ، تقول: رُحْ بنا إلى المنزل بسَفَرٍ أي قبل اللَّيل.
ووجهٌ مُسْفِرٌ: منيرٌ مُشرِقٌ سروراً وحسناً.
وسَفَرْتُ الشيءَ عن الشيء سَفْراً أي كَشَطْتُه فانسفَرَ وذَهَبَ قال:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
وانسَفَرَتِ الإِبِل: تَصَرَّفَت فذَهَبَت.
والسَّفيرُ: ما تَساقَطَ من الشَّجَر أيّامَ الخريف، سَفَرَتْ به الرَّيحُ.
ويقال: اعلِفُوه سَفيراً.
وسَفَرْتُ البيتَ بالمِسْفَرةِ أي كَنَستُه بالمِكنَسةِ سَفْراً.
والسَّفيرُ: الكُناسةُ.
والسُّفُور: سَفْرُ المرأةِ نِقابَها عن وجهها فهي سافِرٌ وهُنَّ سَوافِرُ، قال تَوْبةُ:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
السِّفارُ: خَيطٌ يُشَدُّ طَرَفه على خِطام البعير فيُدارُ عليه، ويُجُعَل بقيَّتُه زمامَها، ورُبَّما كان السِّفار من حديد، والجمع أسفِر.
والسَّفيرُ: رسول بعض القوم إلى قوم، وهم السُّفَراءُ.
والأسفار أجزاءُ التَّوراة، وجُزءٌ منه سِفرٌ، والتَّوراة خمسة أسفار أي كُتُب.
سِفْرٌ يخرُجُ من بني إسرائيلَ من مِصر، وسِفر لسيرة الملوك، وسِفْر الوَصيّة وسفر مُكَرّرٌ.
والسَّفَرة: الكَتَبةُ، وملائكةُ السَّماءِ والأرضِ سَفَرة أي كَتَبةٌ، وهم الكنبة الذين يُحصُون أعمالَ أهلِ الأرض من قوله سبحانه: بأيدي سَفَرة.
ويقال: سَفَرت الكتاب أي كَتَبْتُ أسفِره سَقراً.
والسِّفُيرُ: الفَيْج والتابع والخادم.
وسُفْرة الطعام تُتَّخَذُ للمسافرِ.
فسر:

الفَسْرُ: التفسير وهو بيان وتفصيل للكِتاب، وفَسَره يفسِره فَسْراً، وفَسَّرَه تفسيراً.
والتَّفْسِرة: اسمٌ للبَوُل الذي ينظُر فيه الأَطِّباء، يُسْتَدَلُّ به على مَرَض البَدَنِ، وكلُّ شيءٍ يُعرفَ به تفسيرُ الشيءِ فهو التَّفسِرةُ.

##### Türkçe

باب **السين** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte
**س ر ف**، **ر س ف**، **ف ر س**، **ر ف س**، **س ف ر**، **ف س ر** kullanımdadırlar.

**سرف**:
**الأسراف** ve **سَرِفٌ** Hicaz’da iki yerdir.
Ve **الأِسراف** **الاقتصاد**’ın zıddıdır.
Ve et için **سَرَفٌ** vardır; şarabın **سَرَف**’i gibi; o da **الضَّراوةُ**’dur.
Ve koyundan **المَسروفةُ**: kulağı aslından kesilen (dişi)dir.
Ve meselde: “**أَصْنَعُ من سُرْفةٍ**”; o, ağacı delen ve onda bir ev yapan küçük bir böcekçiktir; ve “**سَرِفَ الشَّجَرُ**” yani **السُّرْفة** ona isabet etti.
Ve **السَّرِفُ**: cahildir; ve dedi ki:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
Ve **السَّرَفُ**: hatadır; denir: “Sizi istedim de size hata ettim”; dedi ki:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
Yani hata etmezler ve onu yerine koyarlar.

**رسف**:
**الرَّسْفُ** ve **الرَّسيفُ** ve **الرَّسَفانُ**: bağlanmışın yürüyüşüdür; ve bağda **رَسَفَ** eder, **يَرسُفُ** **رَسيفاً**; o hâlde o **راسفٌ**’tir.
Ve **المَرْسَفةُ**: yürüyüş yeri; onu bulduğumuzda ve **المَرْسَف**’i bulduğumuzda.

**فرس**:
Bu **فَرَسٌ**’tur ve bu da **فَرَسٌ**’tur; ve **الفُروسَةُ** süvarinin mastarıdır; onun fiili yoktur.
Ve **الفِراسةُ** **التفرس**’in mastarıdır.
Ve **الفَرْسُ**: boynu ezip kırmadır.
Ve **الفَريسةُ**: aslanın avıdır; ve Ömer’in münadisi nida etti de dedi ki: “**لا تَنخَعُوا ولا تفرِسُوا**”: yani boyunları kırmayın.
Ve **أبو فِراس**: aslanın künyesidir; ve Ferazdak’ın künyesi de.
Ve **الفَريس**: ip halkasıdır, ağaçtandır; dedi ki:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ

**رفس**:
**الرَّفسَةُ**: göğüste ayakla vurma darbesidir.

**سفر**:
**السَّفْر**: yolcu bir kavim ve **سُفّار**; ve **الأَسفار** **السَّفْر**’in cemaatidir.
Ve **السَّفَر**: gündüzün beyazlığıdır; ve “**أسفَرَتْ**”: sabahladı; ve “**أَسَفَرَ الصُّبْحُ**”; dersin ki: “Bizi eve **بسَفَرٍ** ile götür” yani geceden önce.
Ve **وجهٌ مُسْفِرٌ**: sevinç ve güzellikçe aydınlık, parıltılıdır.
Ve “Bir şeyi bir şeyden **سَفَرْتُ** onu **سَفْراً**” yani onu kazıdım; derken o **انسفَرَ** ve gitti; dedi ki:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
Ve develer **انسَفَرَتِ**: dağılıp hareket etti de gitti.
Ve **السَّفيرُ**: sonbahar günlerinde ağaçtan dökülen şeydir; rüzgâr onu **سَفَرَتْ**.
Ve denir: “Onu **سَفيراً** yemle.”
Ve “Evi **بالمِسْفَرةِ** **سَفَرْتُ**” yani onu süpürge ile **سَفْراً** süpürdüm.
Ve **السَّفيرُ**: süprüntüdür.
Ve **السُّفُور**: kadının yüzündeki peçesini yüzünden açmasıdır; o hâlde o **سافِرٌ**’dir ve onlar **سَوافِرُ**’dir; Tevbe dedi ki:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
**السِّفارُ**: ucunun bir kısmı devenin yularına bağlanan, onun üzerinde dolaştırılan bir iptir; ve geri kalanı onun dizgini yapılır; ve bazen **السِّفار** demirden olur; cem‘i **أسفِر**’dir.
Ve **السَّفيرُ**: bir kavmin bir kavme elçisi; onlar **السُّفَراءُ**’dır.
Ve **الأسفار** Tevrat’ın kısımlarıdır; ondan bir kısım **سِفرٌ**’dür; ve Tevrat beş **أسفار**’dır yani kitaplar.
Beni İsrail’den Mısır’dan çıkış için bir **سِفْرٌ**; ve kralların sîreti için bir **سِفر**; ve vasiyet için **سِفْر**; ve tekrarlanmış bir **سفرٌ**.
Ve **السَّفَرة**: kâtiplardır; ve göğün ve yerin melekleri **سَفَرة**’dir yani kâtiplardır; onlar, yüce sözünden: “**بأيدي سَفَرة**” (ifadesinden) yer ehlinin amellerini sayıp döken kâtiplardır.
Ve denir: “Kitabı **سَفَرت**” yani yazdım; onu **أسفِره** **سَقراً**.
Ve **السِّفُيرُ**: ulak, tâbi ve hizmetçidir.
Ve **سُفْرة الطعام** yolcu için edinilir.

**فسر**:

**الفَسْرُ**: **التفسير**’dir; o, kitap için bir beyan ve tafsildir; ve onu **فَسَره** eder, onu **يفسِره** **فَسْراً**; ve onu **فَسَّرَه** **تفسيراً**.
Ve **التَّفْسِرة**: hekimlerin içinde baktıkları idrarın adıdır; onunla bedenin hastalığına delil getirilir; ve kendisiyle bir şeyin açıklaması bilinen her şey **التَّفسِرةُ**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَسَفانُ: مشيُ المقيَّدِ. وقد رَسَفَ يَرْسُف ويَرْسِفُ رَسْفاً ورَسَفاناً. وأَرْسَفْتُ الإبلَ،أي تركتها مقيَّدة.

##### Türkçe

**الرَسَفانُ**: bağlanmış olanın yürümesi. Ve **رَسَفَ** **يَرْسُف** ve **يَرْسِفُ** **رَسْفاً** ve **رَسَفاناً**. Ve **أَرْسَفْتُ** **الإبلَ**; yani onu bağlı bırak(t)ım.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ر ف
سفر ، سرف ، فرس ، فسر ، رسف ، رفس .
سرف : قال الله تعالى : ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) .
قال المفسرون : معناه : لا يَقتُل غيرَ قاتله ، وإذا قَتلَ غيرَ قاتله فقد أسرَف .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : السَّرَف : تجاوز ما حُدَّ لك . والسَّرَف الخطأ ؛ وإخطاءُ الشيء : وضعُه في غير موضعه .
قال : والسَّرَف : الإغفال . والسَّرَف : الجهل .
ورُوي عن عائشةَ أَنها قالت : إن لِلَّحم سَرَفاً كسَرَف الخمر .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : يقال : سَرِفْتُ الشيءَ ، أي : أخطأته وأغفَلْتُه .
وقال أبو زياد الكلابيّ في حديث : ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) ، أي : أَخْطَأْتُكم .
وقال جرير يَمْدح بني أميّة :
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
يُرِيدُ أنهم لم يُخطِئُوا في عَطِيَّتِهم ، ولكنهم وضَعوها موضِعَها .
وقال شَمِر : سَرَفُ الماءِ : ما ذهب منه في غير سقْي ولا نفع ، يقال : أرْوَت البئرُ النخيلَ ، وذهبَ بقيَّةُ الماءِ سَرَفاً ؛ وقال الهُذَليّ :
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ
قال : سَرِفْتُ يَمِينَه ، أي : لم أعرفها . وقال ساعِدَةَ الهُذَليّ :
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ
يقول : ما أخفَيتُ وما أظهَرْت فإنّه سيظهر عند التّجربة .
وقال سُفيانُ في قوله تعالى : ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) ، أي : لم يَضَعوه في غير موضعه ، ) وَلَمْ يَقْتُرُواْ ( ، أي : لم يقصِّروا به عن حقّه .
قوله : ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : إن الإِسراف أكلُ ما لا يحل أكله ، وقيل : هو مجاوزة القصد في الأكل مما أحله الله .
وقال سفيان : الإسراف : أكل ما أنفِق في غير طاعة الله .
وقال إياس بن معاوية : الإسراف ما قُصِّر به عن حق الله . والسَّرَفُ : ضد القصد . وقوله تعالى : ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : كافر شاك . والسَّرفُ : الجهلُ . والسرفُ : الإغفال ، أردتكم فسرِفتكم ، أي : أغفلتكم .
وقال شمر : رُوي عن محمّد بن عمرو أنه قال في قول عائشة : ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) ، أي : ضَراوةً كضَراوة الْخَمر .
قال شَمِر : لم أَسمَع أحداً ذَهَب بالسَّرَف إلى الضَّراوة ، وكيف يكون ذلك تفسيراً له وهو ضدّه ، والضَّراوة للشيء : كثرةُ الاعتياد له ، والسّرَف بالشيء : الجهلُ به إلا أَن تصير الضَّراوة نفسُها سَرَفاً ، أي : اعتيادُه وكثرةُ شِرائه سَرَف .
وفي حديث ابن عمرَ أنه قال لرجل : إذا أَتيتَ مِنًى ، فانتهيتَ إلى موضِع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَد ولم تُسْرَف ، سُرَّ تحتَها سبعون نبياً فانزل تحتها .
قال أبو عُبيد : قال اليزيديّ : لم تُسرَف يَعنِي لم تُصِبْها السُّرْفة ، وهي دُوَيْبَة صغيرةٌ تَثقُب الشجر وتَبنِي فيها بيتاً . قال : وهي التي يُضْرَب بها المَثَل فيقال : أصنَع من سُرْفَة .
وقال ابن السكيت : السَّرْفُ ساكنُ الراء : مصدرُ سُرِفت الشّجرة تُسرَف سَرْفاً : إذا وقعتْ فيها السُّرْفة .
أبو عُبيد : السَّرِف : الجاهل .
وقال طَرَفة :
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي
والأُسْرُفُّ : الآتكُ ، فارسيَّة معرّبة .
وقال ابن الأعرابيّ : أَسرَف الرجلُ : إذا جاوَزَ الحد ، وأسرَف إذا أخطأَ ، وأسرَف : إذا غَفَل .
سفر : قال الله جل وعز : ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) .
قال المفسِّرون : السفرة : الكَتَبَة ، يعني الملائكةَ الذين يَكتُبون أعمالَ بني آدَم ، واحدُها سافر ، مثل كاتِب وكَتَبة .
قال أبو إسحاق : واعتباره بقوله : ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ، وإنما قيل للكتاب سِفْر وللكاتب سافِر ، لأنَّ معناه أن يبيِّن الشيءَ ويوضِحه ، ومنه يقال : أسفَر الصبحُ : إذا أضاءَ إضاءةً لا يُشكّ فيه .
ومنه قولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) يقول : صلُّوا صلاةَ الفجر بعدما يتبيَّن الفجرُ ويَظهَر ظهوراً لا ارتيابَ فيه ، فكلُّ من نَظَر إليه عَلِم أنه الفجر الصادق ، ومن هذا يقال : سفَرَت المرأةُ عن وجهها : إذا كشفتْ النِّقابَ عن وجهها تَسفِر سفُوراً ، ومنه يقال : سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً : إذا أصلحتَ بينهم وكشفتَ ما في قَلْب هذا وقلبِ هذا لتُصلح بينهم . والسَّفِير : المُصلِح بين الناس ، قاله أبو عُبَيد .
قال : وقال الأصمعيّ : السَّفير : الرسولُ المُصلِح .
وقال ابن الأعرابيّ : السفَر : إسفارُ الفجر .
وقال الأخطل :
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ
يريد الصُّبْح ، يقول : أبِيتُ أسري إلى انفِجار الصّبح .
وفي حديث حذيفة وذكر قوم لوط : أو تُتُبِّعت أسفارهم بالحجارة ، يعني المسافر منهم يقول : رُمُوا بالحجارة حيث كانوا فألحقوا بأهل المدينة .
يقال : سافر وسفْر ، ثم أسافر جمع الجمع .
وسئل أحمدُ بنُ حنبل عن الإِسفار بالفجر فقال : هو أن يَضِحَ الفجرُ حتى لا يُشَكّ فيه ، ونحو ذلك قال إسحاق ، وهو قولُ الشافعيّ وذوِيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) .
قال الفرَّاء : أي : مشرِقة مضيئة ، وقد أسفَر الصبحُ وأسفَر الوجه .
قال : وإذا ألقَت المرأةُ نِقَابها قيل : سفَرتْ فهي سافِرٌ بغيرِ هاء . والسُّفْرة : التي يُؤكَل
عليها ، سُمّيتْ سفْرة لأنها تُبسط إذا أُكل عليها .
وفي الحديث : أن عمَر دخل على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وآله بيتَه فقال : ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله : فسفِر ، أي : كُنِس ، يقال : سفَرْتُ البيتَ وغيرَه : إذا كنستَه ، فأنا أسفِره سفراً ، ويقال للمِكنسة : المِسفَرة . ومنه قيل لِما سقَط من وَرَق العُشْب : سفِير ، لأنّ الريح تَسفِره .
وقال ذو الرّمّة :
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ
يعني الورق تغيّر لونُه فحالَ وابيَضّ بعد ما كانَ أخضَرَ .
ويقال : سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء : إذا كَشَطَتْه عنه ، وأنْشَدَ :
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا
حدثنا السعدي عن أحمد بن مصعب عن وكيع عن سفيان عن عمران بن مسلم عن سويد بن غفلة قال : قال عمر : صلاة المغرب في الفجاج مُسفرة . قال أبو منصور : معنى قوله : أي بيّنة مبصَرة لا تخفى . وفي الحديث : صلاة المغرب يقال لها : صلاة البصر ؛ لأنها تؤدى قبل ظلمة الليل الحائلة بين الإبصار والشخوص . والسَّفَرُ : سفران : سفرُ الصبح ، وسفَرُ المساء .
أبو نصر عن الأصمعي : كَثُرَتْ السافِرَةُ بموضع كذا ، يعني المُسافِرين . قال : والسَّفْر : جمعُ سافِر وسفْر أيضاً . ورجلٌ مِسْفَر : إذا كان قويّاً على السَّفر ، والأنثى مِسْفَرة .
قلت : وسمّي المسافر مسافراً لكشفِه قِناعَ الكِنِّ عن وجهه ومنازل الحضر عن مكانه ومنزل الخفض عن نفسه ، وبرُوزِه إلى الأرض الفضاء . وسُمِّيَ السَّفَر سفَراً لأنه يُسْفِر عن وجوه المسافرين وأخلاقِهِمْ فيَظْهِر ما كان خافياً منها . ويقال لبقيّةِ بياضِ النهار بعد مَغيب الشمس : سَفَرٌ لِوُضوحه ومنه قولُ الساجع : إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً . أراد طلوعَها عِشاء . ويقال : سافَر الرجلُ إذا مات ؛ وأنْشَد :
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ
وقال الأصمعيّ وأبو زيد : السفارُ : سفارُ البَعير ، وهي الحديدةُ التي يُخطم بها البعير .
قال أبو زيد : وأَسفَرْتُ البَعيرَ إسفَاراً .
ورَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعي : سفَرْت البعيرَ بالسفار بغير أَلف .
وقال الليث : السفارُ : حَبْلٌ يُشَدُّ طرفُه
عَلَى خِطام البعير فيُدار عليه ويُجْعَل بقيَّته زِماماً ، وربما كان السفارُ من حديد ، وجمعُه الأسفِرَة ، وأمّا قولُ الله جلَّ وعز : ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ، فإن الزّجّاج قال : الأسفارُ : الكتب الكبار ، واحدها سفْر ، أعلَمَ اللَّهُ أنَّ اليَهودَ مَثَلُهم في تركهم استِعمالَ التوراة وما فيها كَمَثَلِ الحمار يُحْمَلُ عليه الكُتُب وهو لا يَعرِف ما فيها ولا يَعِيها . وواحدُ الأسفار : سفْرٌ ، يقال : السفر مقدَّم رأسِه من الشَّعْر : إذا صار أَجْلَح . وانسفَرَتْ الإبل : إذا ذَهَبَتْ في الأرْض . وفرسٌ سافِرُ اللَّحْمِ : أي قَلِيلُهُ . وقال ابنُ مُقْبِل :
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ
عمرو عن أبيه قال : المُسفَّرَة : كُبَّة الغَزْل .
ورُوِي عن سعيد بنِ المُسَيِّب أنه قال : لولا أصواتُ السافِرة لسمعتم وَجْبَة الشَّمس . قال : والسافرة : أمّةٌ من الرُّوم جاء متَّصلاً بالحديث ووجبةُ الشمس : وُقوعُها إذا غَرَبَتْ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ قال : السفْسير : الفَيْجُ ، والتّابع ونحوه .
وقال غيرُه في قول أَوْس :
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ
إنّه يعني السمسارَ .
قلت : وهو معرّب عنده . وقال شمر : هو القيّمُ بالأمر الْمُصلِح له ، وأنكر أن يَكونَ بيّاعَ القَتّ . ويقال للثور الوحشيّ : مسافر ونابىء وناشط وقال :
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ
والسفَرُ : الأثر يبقى عَلَى جِلد الإنسان وغيرِه ، وجمعه سفور . قال أبو وجزَة :
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ
قال ابن عرفة : سُمِّيت الملائكة سُفَرةٌ لأنهم يَسفِرون بين الله وبين أنبيائه . قال أبو بكر : سمُّوا سفرةً لأنهم ينزلون بوحي الله وتأديته ، وما يقع به الصلاح بين الناس ، فشُبِّهوا بالسفير الذي يصلح بين الرجلين فيصلح شأنهما .
فرس : سلَمة عن الفراء قال : الفِرسة : الحَدْبة ، والفَرْصَة : رِيحُ الحَدَب . والمَفْزُورُ والمَفْرُوس : الأحدَب .
وقال الأصمعي : فَرَس السَّبُعُ الدابّة فَرْساً : إذا دَقّ عُنُقُه .
وقال : الأصل في الفَرْس : دَقُّ العُنُق ، ثم جُعِل كلُّ قَتْل فَرْساً .
يقال : ثورٌ فَرِيس ، وبقرةٌ فَريس ، ويقال للرجل إذا ذَبح فنَخع : قد فَرس . وقد كُرِه الفَرْسُ في الذَّبيحة . رواه أبو عُبيد بإسنادٍ له عن عُمر .
قال : وقال أبو عُبَيدة : الفَرْس : هو النَّخْع . يقال : فَرَسْتُ الشاةَ ونَخْعتُها ، وذلك أن يَنتهيَ بالذبْح إلى النُّخاع ، وهو الخَيْط الذي في فَقَار الصُّلب متصلٌ بالقفا فهي أن يُنتهىَ بالذبح إلى ذلك .
قال أبو عُبَيد : أما النَّخْع فعلى ما قال أبو عُبيدة . وأما الفَرْس فقد خُولِف فيه ، فقيل : هو الكسر ، كأنه نهَى أن تُكسَر رقبةُ الذبيحة قبلَ أن تَبرُد ، وبه سمّيت فريسة الأسد للكسْر .
قال أبو عُبَيد : الفَرْسُ بالسين الكسر وبالصاد : الشَّقّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الفَرْس : أن تُدَقّ الرقَبةُ قبل أن تُذبح الشاة قال : والفَرْس : رِيح الحَدب ، والفِرْس أيضاً ضَرْبٌ من النبات ، واختلَف الأعرابُ فيه ، فقال أبو المكارم : هو القَضْقاض .
وقال غيرُه : هو الشِّرْشِر . وقال غيره : هو الحَبْن . وقال غيره : هو البَرْوَق .
قال : ويكنَى الأسدُ : أبا فِراس ، قاله الليث .
وقال ابنُ الأعرابي : من أَسماء الأَسد : الفِرْناسُ ، مأخوذ من الفَرْس وهو دقُّ العُنُق والنون زائدة .
الأصمعي : يقال : فارسٌ بيّنُ الفُروسة والفَراسة ، وإذا كان فارساً بعَينه ونَظَره فهو بيّن الفِرَاسة بكسر الفاء .
ويقال : إن فلاناً لفارِسٌ بذلك الأمر : إذا كان عالماً به .
ويقال : اتّقُوا فِراسة المؤمن ، فإنه ينظر بنور الله . وقد فَرُس فلان يَفرسُ فُروسة وفَراسةً : إذا حَذق أمرَ الخيل .
ويقال : هو يتفرّس : إذا كان يُرِي الناسَ أنه فارس على الخيل .
ويقال : فلانٌ يتفرَّس : إذا كان يَتثبَّتُ ويَنظُر .
وروَى شَمِر بإسنادٍ له حديثاً أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عَرَض يوماً الخيلَ وعندَه عُيَيْنَةُ بنُ حِصْن الفَزاري ، فقال له : ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ، فقال عُيَيْنة : وأنا أعلم بالرجال منك . فقال : خِيارُ الرجال الذين يَضعون أسيافَهم على عواتقهم ، ويعرِضون رِماحَهم على مَناكب خيلِهم من أهل نَجْد . فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) .
وفي حديثٍ آخر : ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) ، يريد : أبصَر .
يقال : رجلٌ فارس بيّن الفُروسة والفَراسة في الخيل ، وهو الثبات عليها والْحِذْق بأمرِها . قال : والفِراسة بكسر الفاء في النظر والتثبّت والتأمّل للشيء والبَصَر به .
يقال : إنه لفارسٌ بهذا الأمر : إذا كان عالماً به .
وفي حديثٍ آخر : ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) ، ثم ذكَر الحديث .
وفي حديثٍ آخر : ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) .
قال : والفَراسة : العِلْم بركوب الخيل ورَكْضِها .
قال : والفارس : الحاذقُ بما يمارس من الأشياء كلِّها ، وبها سمّيَ الرجُل فارساً .
وفي حديثِ يأجوجَ ومأجوجَ : ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) ، أي : قَتْلَى . من فَرَسَ الذئبُ الشاةَ ، ومنه فَريسة الأسد . وفَرْسى جمعُ فَريس ، مِثلُ قَتِيل وقَتلى .
وقال الأصمعي : يقال أصابتْه فَرْسة : إذا زالت فَقْرةٌ من فِقَر ظهره . وأما الريح التي يكون منها الحَدَب فهي الفَرْصة بالصاد .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَراس : تَمرٌ أسوَد ، وليس بالشِّهْرِيز ، وأَنشد :
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ
قال : والأَنباكُ : التِّلال .
ابن السكّيت : الفَرْس أصلُه دَقُّ العُنُق ، ثم صُيِّر كلُّ قَتْل فَرْساً ، وبالدَّهْناء جبالٌ من الرمل تسمَّى الفَوارس ، وقد رأيتُها . والفِرْس : ضَربٌ من النَّبت .
وقال الليث : الفَرِيس : حَلْقَةٌ من خَشب مَعْطوفة تُشَدّ في طرف الحَبْل ، وأنشد غيره :
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الفَرْسة : قَرحة تكون في العنق فتَفْرِسها .
شمر عن ابن الأعرابي : الفرسة : الحدب .
قال : والفِرسة بكسر الفاء : الحَدب . قال : والأحدب مفروس ، ومنه فرست عنقه .
وفي حديث الضحاك في رجل آلَى من امرأته ثم طلقها ، قال : هما كفرسيْ رِهان ، أيهما سبق أُخِذ به . تفسيره : بأن العدة وهي ثلاث حيض ، إذا انقضت قبل انقضاء إيلائه وهو أربعة أشهر فقد بانت منه المرأة بتلك التطليقة ، ولا شيء عليه من الإيلاء ؛ لأن الأربعة الأشهر تنقضي وليست له بزوج ، وإن مضت الأربعة الأشهر وهي في العدة بانت منه بالإيلاء مع تلك التطليقة ، فكانت اثنتين .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : فارسٌ في الناس بيّن الفَراسة ، والفِراسة وعلى الدابة بيّن الفروسية والفرُوسةِ لغة فيه .
فسر : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَسْرُ : كشفُ ما غُطِّيَ .
وقال الليث : الفَسْر : التفسير وهو بيانٌ وتفصيلٌ للكتاب .
وأخبرَني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : التفسير والتأويل ، والمعنى واحد .
وقال الليث : التَّفْسِرةُ : اسمٌ للبَوْل الذي يَنظُر فيه الأطباء يَستدِلون بلوْنه على عِلّة العليل وكلُّ شيء يُعْرَف به تفسير الشيء ومعناه فهو تَفسرَته .
وقوله عز وجل : ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ، الفَسرُ : كشف المغطَّى .
وقال بعضهم : التفسير : كشف المراد عن اللفظ المشكل . والتأويل : رد أحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر .
رسف : قال الليث : الرَّسْف والرَّسِيف والرَّسَفان : مَشْيُ المقيّد ، وقد رَسَف في القَيْد يَرْسُف رَسيفاً فهو راسف .
أبو الهيثم عن نصير : يقال للبعير إذا قارب الخطو وأسرع الإجارة ، وهي رفع القوائم ووضعها : رَسف يرسُف . فإذا زاد عن ذلك فهو الرَّتَكان . ثم الْحَفْد بعد ذلك .
رفس : قال الليث : الرَّفْسَةُ : الصَّدمة بالرِّجل في الصَّدر . يقال : رفَسَه برِجْله يَرفُسُه رَفْساً .

##### Türkçe

س ر ف
**سفر** , **سرف** , **فرس** , **فسر** , **رسف** , **رفس** .

**سرف** : Allah Teâlâ dedi: ( **وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا** ) ( الإسراء : 33 ) .
Müfessirler dedi: manası: katilinden başkasını öldürmesin; katilinden başkasını öldürürse, muhakkak **أسرَف** etmiştir.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini (nakletti): **السَّرَف**: sana sınır kılınanı aşmandır. Ve **السَّرَف** hatadır; ve bir şeyi hataya düşürmek: onu yerinin dışında bir yere koymaktır.
Dedi: ve **السَّرَف**: gaflettir. Ve **السَّرَف**: cehalettir.

Âişe’den rivayet olundu ki o dedi: Et için, şarabın **سَرَف**’i gibi bir **سَرَف** vardır.

Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: denir: **سَرِفْتُ** şeyi; yani: onu hata ettim ve onu gaflet ettim.

Ebu Ziyâd el-Kilâbî bir hadiste dedi: ( **أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم** ) , yani: sizi ıskaladım.

Cerîr, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
A‘ṭaw Hunaydata yaḥdūhā thamāniyatun
mā fī ‘aṭā’ihim mannun wa-lā **سَرَفُ**
Onların, bağışlarında hata etmediklerini; fakat onu yerine koyduklarını ister.

Şemmir dedi: Suyun **سَرَفُ**’i: ondan, sulama ve fayda olmaksızın giden şeydir; denir: kuyu hurmaları suladı, suyun kalanı **سَرَفاً** olarak gitti; ve el-Hüzelî dedi:
fa-ka’anna awsāṭa l-jadiyyati wasaṭahā
**سَرَفُ** d-dilā’i mina l-qalībi l-khiḍrimi
Dedi: **سَرِفْتُ** yeminini; yani: onu bilmedim. Ve Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
ḥalifa mru’in barrin **سَرِفْتِ** yamīnahu
wa-li-kulli mā qāla n-nufūsu mujarrabu
Der ki: gizlediğim ve açıkladığım her ne ise, muhakkak o deneme sırasında ortaya çıkacaktır.

Süfyân, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ( **وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ** ) ( الفرقان : 67 ) , yani: onu yerinin dışında bir yere koymadılar; ( **وَلَمْ يَقْتُرُواْ** ) , yani: onu hakkından eksiltmediler.

Onun sözü: ( **ولا تُسرِفوا** ) ( الأعراف : 31 ) : muhakkak **الإِسراف** helâl olmayanı yemektir; ve denildi: o, Allah’ın helâl kıldığından yemede itidali aşmaktır.

Süfyân dedi: **الإسراف**: Allah’a itaat dışında harcananı yemektir.

İyâs b. Muâviye dedi: **الإسراف** Allah’ın hakkından eksiltme yapılan şeydir. Ve **السَّرَفُ**: kastın zıddıdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( **اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ** ) ( غافر : 34 ) : kâfir, şüpheci. Ve **السَّرفُ**: cehalettir. Ve **السرفُ**: gaflettir; **أردتكم فسرِفتكم** , yani: sizi gaflet ettim.

Şemmir dedi: Muhammed b. Amr’dan, Âişe’nin sözü hakkında şöyle dediği rivayet olundu: ( **إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر** ) , yani: şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlük.

Şemmir dedi: **السَّرَف**’i düşkünlüğe götüren bir kimseyi işitmedim; ve bu, onun için nasıl bir tefsir olur, hâlbuki o onun zıddıdır; ve bir şeye düşkünlük: ona çok alışkanlıktır; ve bir şeyle **السّرَف**: onu bilmemektir; ancak düşkünlüğün kendisi **سَرَفاً** olur; yani: ona alışması ve onu çok satın alması **سَرَف**’tir.

İbn Ömer hadîsinde, onun bir adama şöyle dediği (rivayet olundu): Minâ’ya geldiğinde, falan yere vardığında, orada bir **سَرْحة** vardır; ne soyulmuştur ne de **تُسْرَف** edilmiştir; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir; onun altında in.

Ebu Ubeyd dedi: Yezîdî dedi: **لم تُسرَف** demek, yani **السُّرْفة** ona isabet etmedi; o, küçük bir böcekçiktir; ağacı deler ve onda bir ev yapar. Dedi: o, kendisiyle mesel vurulan şeydir; denir: **أصنَع من سُرْفَة**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّرْفُ** (ر sakin): **سُرِفت** ağaç **تُسرَف** **سَرْفاً**’ın masdarıdır: onda **السُّرْفة** vuku bulduğunda.

Ebu Ubeyd: **السَّرِف**: cahildir.

Tarafe dedi:
inna mra’an **سَرِفَ** l-fu’ādi yarā
‘asalan bi-mā’i saḥābatin shatmī
Ve **الأُسْرُفُّ**: gelen (âti)dir; Farsça, Arapçalaştırılmıştır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَسرَف** etti: sınırı aştığında; ve **أسرَف** etti: hata ettiğinde; ve **أسرَف**: gaflet ettiğinde.

**سفر** : Allah Azze ve Celle dedi: ( **مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ** ) ( **سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ** ) ( عبس : 15 ، 16 ) .
Müfessirler dedi: **السفرة**: yazıcılardır; yani Âdemoğullarının amellerini yazan melekler; onun teki **سافر**’dir; **كاتب** ve **كَتَبة** gibi.

Ebu İshâk dedi: ve onun itibarı, onun sözü iledir: ( **لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ** ) ( **كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا** ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ; ve kitaba **سِفْر** ve yazana **سافِر** denmesi ancak şundandır: manası, şeyi beyan etmesi ve onu açıklamasıdır; ve ondan denir: **أسفَر الصبحُ**: şüphe edilmeyen bir aydınlıkla aydınladığında.

Ve ondan, Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر** ) ; der ki: fecr namazını, fecr belirginleşip, içinde şüphe olmayan bir görünüşle ortaya çıktıktan sonra kılın; ona bakan herkes, onun fecr-i sâdık olduğunu bilir. Ve bundan denir: kadın yüzünden **سفَرَت**: yüzünden nikabı kaldırdığında; **تَسفِر** **سفُوراً**. Ve ondan denir: kavim arasında **سفَرْتُ**; **أسفِر** **سَفَارَةً**: aralarını düzelttiğinde ve aralarını düzeltmek için bunun kalbinde olanı ve bunun kalbinde olanı açığa çıkardığında. Ve **السَّفِير**: insanlar arasında ıslah edendir; bunu Ebu Ubeyd söyledi.
Dedi: ve Asma‘î dedi: **السَّفير**: ıslah edici elçidir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السفَر**: fecrin **إسفار**’ıdır.

Ahtal dedi:
innī abītu wa-hammu l-mar’i yaṣḥabuhu
min awwali l-layli ḥattā yufrija **السفَرُ**
Sabahı ister; der ki: gecenin yarılmasına kadar yürüyerek geceleyin kalırım.

Huzeyfe hadîsinde, Lût kavmini zikredip: yahut onların **أسفار**’ı taşlarla takip edildi; yani onlardan yolcu olan; der ki: bulundukları yerde taşlandılar, böylece şehir halkına ilhak edildiler.

Denir: **سافر** ve **سفْر**; sonra **أسافر** cem‘u’l-cem‘dir.

Ahmed b. Hanbel’e fecrde **الإِسفار** hakkında soruldu da dedi: fecrin, onda şüphe edilmeyecek şekilde açıklığa kavuşmasıdır; buna benzerini İshâk dedi; ve o, Şâfiî’nin ve onun ehlinin sözüdür.

Allah Azze ve Celle dedi: ( **يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ** ) ( عبس : 38 ) .
Ferrâ dedi: yani: parlayan, aydınlık; ve sabah **أسفَر** etti, yüz **أسفَر** etti.
Dedi: kadın nikabını attığında denir: **سفَرتْ**; o, هاء’sız **سافِرٌ**’dir. Ve **السُّفْرة**: üzerinde yenilen şeydir; üzerinde yenildiğinde yayıldığı için **سفْرة** diye adlandırıldı.

Hadiste: Ömer’in Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) ve âline evine girdiği, sonra dediği: ( bu evi emretseydin de **فسفِر** edilseydi ).
Ebu Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: onun sözü **فسفِر**: yani süpürülsün; denir: evi ve başkasını **سفَرْتُ**: onu süpürdüğünde; ben onu **أسفِره** **سفراً**. Ve süpürgeye **المِسفَرة** denir. Ve ondan, ot yaprağından düşen şeye **سفِير** denildi; çünkü rüzgâr onu **تَسفِره**.

Zü’r-Rumme dedi:
wa-ḥā’ilin min **سَفِير**i l-ḥawli jā’iluhu
ḥawla l-jarāthīni fī alwāni shahabun
Yani: yaprak, rengi değişti; yeşil iken sarardı ve beyazladı.

Ve denir: rüzgâr bulutu göğün yüzünden **سفَرَت**: onu ondan sıyırdığında; ve inşâd etti:
**سَفْرَ** ash-shamālu z-zibraja l-muzabraja

Bize Sa‘dî haber verdi; Ahmed b. Mus‘ab’dan; Vekî‘den; Süfyân’dan; İmrân b. Muslim’den; Süveyd b. Ğafle’den; dedi: Ömer dedi: boğazlarda akşam namazı **مُسفرة**’dir. Ebu Mansûr dedi: onun sözünün manası: yani açık, görülen; gizli kalmayan. Ve hadiste: akşam namazına **صلاة البصر** denir; çünkü o, görmeyi ve seçmeyi engelleyen gecenin karanlığından önce eda edilir. Ve **السَّفَرُ**: iki **سفر**’dir: sabahın **سفر**’i ve akşamın **سفَر**’i.

Ebu Nasr, Asma‘î’den: falan yerde **السافِرَةُ** çoğaldı; yani yolcular. Dedi: ve **السَّفْر**: **سافِر**’in cem‘idir; ve **سفْر** da. Ve adam **مِسْفَر**: sefere güçlü olduğunda; dişisi **مِسْفَرة**.

Dedim: yolcuya **مسافراً** denildi; çünkü yerleşikliğin örtüsünü yüzünden açar, şehir konaklarını yerinden (çıkarır), rahatlık konaklarını nefsinden (çıkarır) ve açık araziye çıkar. Ve **السَّفَر**’e **سفَراً** denildi; çünkü yolcuların yüzlerinden ve ahlâklarından açığa çıkarır; böylece onlardan gizli olan ortaya çıkar. Ve güneş battıktan sonra gündüzün beyazlığının kalıntısına, açıklığından dolayı **سَفَرٌ** denir; ve ondan seci‘li söz sahibinin sözü: Şi‘râ, onun için bir **سفَراً** olarak doğduğunda, onda yağmur görmezsin. Onun doğuşunu yatsı vaktinde istedi. Ve denir: adam **سافَر** etti: öldüğünde; ve inşâd etti:
za‘ama bnu jud‘āna bni ‘amrin wa
annahu yawman **مُسافِرْ**

Asma‘î ve Ebu Zeyd dedi: **السفار**: devenin **سفار**’ıdır; o, devenin onunla burun halkası takıldığı demirdir.
Ebu Zeyd dedi: deveyi **أَسفَرْتُ** **إسفَاراً**.
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: deveyi **سفَرْت** **بالسفار**; elifsiz.

Leys dedi: **السفار**: ucu devenin **خِطام**’ına bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür ve kalanı yular yapılır; bazen **السفار** demirden olur; onun cem‘i **الأسفِرَة**’dir. Ama Allah Azze ve Celle’nin sözü: ( **يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ** ) ( الجمعة : 5 ) ; muhakkak Zeccâc dedi: **الأسفار**: büyük kitaplardır; onun teki **سفْر**’dür. Allah, Tevrat’ı ve içindekini kullanmayı terk etmelerinde Yahudilerin misalinin, üzerine kitaplar yüklenen ve içindekini bilmeyen ve onu idrak etmeyen eşeğin misali olduğunu bildirdi. Ve **الأسفار**’ın teki: **سفْرٌ**’dür. Denir: **السفر** başının ön kısmındaki saçtır: kel olduğunda. Ve develer **انسفَرَتْ**: yerde gidip uzaklaştığında. Ve etçe **سافِرُ اللَّحْمِ** bir at: yani az etli. İbn Mukbil dedi:
lā **سافِرُ** l-laḥmi madkhūlun wa-lā hayjun
kāsī l-‘iẓāmi laṭīfu l-kashḥi mahḍūmu

Amr, babasından dedi: **المُسفَّرَة**: iplik yumağıdır.

Sa‘îd b. el-Müseyyeb’den rivayet olundu ki o dedi: **السافِرة**’nin sesleri olmasaydı, güneşin **وَجْبَة**’sini işitirdiniz. Dedi: ve **السافرة**: Rum’dan bir ümmettir; hadise bitişik olarak geldi. Ve güneşin **وجبة**’si: battığında düşüşüdür.

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **السفْسير**: **الفَيْجُ**’dur; ve tâbi‘ ve benzeri.

Başkası, Evs’in sözü hakkında dedi:
mina l-faṣāfiṣi bi-n-nummīyi **سفْسيرُ**
Muhakkak o, **السمسار**’ı ister.
Dedim: o, onun yanında Arapçalaştırılmıştır. Şemmir dedi: o, işin **القيّمُ**’idir; onu ıslah edendir; ve **بيّاعَ القَتّ** olmasını inkâr etti. Ve yaban öküzüne denir: **مسافر** ve **نابىء** ve **ناشط**; ve dedi:
ka’annahā ba‘da mā khaffat thamīlatuhā
**مسافرٌ** ash‘athu r-rawqayni makḥūlu

Ve **السفَرُ**: insanın derisi ve başkası üzerinde kalan izdir; onun cem‘i **سفور**’dur. Ebu Vecze dedi:
laqad māḥat ‘alayka mu’abbadātun
yalūḥu lahunna andābun **سفُورُ**

İbn ‘Arefe dedi: meleklere **سُفَرةٌ** denildi; çünkü onlar Allah ile peygamberleri arasında gidip gelirler. Ebu Bekir dedi: onlara **سفرةً** denildi; çünkü Allah’ın vahyiyle ve onu ulaştırmakla inerler; ve insanlar arasında ıslahın gerçekleştiği şeyle; böylece iki adam arasında ıslah eden elçiye benzetildiler; onların işini düzeltir.

**فرس** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الفِرسة**: kamburdur; ve **الفَرْصَة**: kamburun kokusudur. Ve **المَفْزُورُ** ve **المَفْرُوس**: kambur olandır.

Asma‘î dedi: yırtıcı hayvan biniti **فَرَس** etti **فَرْساً**: boynunu kırıp ezdiğinde.
Dedi: **الفَرْس**’in aslı: boynu kırıp ezmektir; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı.

Denir: **ثورٌ فَرِيس** ve **بقرةٌ فَريس**. Ve adam için, boğazlayıp da **نَخع** ettiğinde denir: **قد فَرس**. Ve kurbanda **الفَرْسُ** mekruh görüldü. Ebu Ubeyd onu, Ömer’den kendi isnadıyla rivayet etti.

Dedi: Ebu Ubeyde dedi: **الفَرْس**: **النَّخْع**’dır. Denir: koyunu **فَرَسْتُ** ve onu **نَخْعتُ**; ve bu, boğazlamayı **النُّخاع**’a ulaştırmandır; o, omurga fıkralarında bulunan, enseye bitişik ipliktir; yani boğazlamayla ona kadar varmandır.

Ebu Ubeyd dedi: **النَّخْع** ise Ebu Ubeyde’nin dediği üzeredir. Ama **الفَرْس**’e gelince, onda muhalefet edildi; denildi: o, kırmadır; sanki, soğumadan önce kurbanın boynunun kırılmasını yasakladı; ve aslanın avına, kırmadan dolayı **فريسة** adı verildi.

Ebu Ubeyd dedi: **الفَرْسُ** (س ile) kırmadır; (ص ile) ise yarmadır.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini (nakletti): **الفَرْس**: koyun boğazlanmadan önce boynun ezilip kırılmasıdır. Dedi: ve **الفَرْس**: kamburun kokusudur. Ve **الفِرْس** de bir çeşit bitkidir; bedevîler onda ihtilaf etti: Ebu’l-Mekârim dedi: o **القَضْقاض**’dır.
Başkası dedi: o **الشِّرْشِر**’dir. Başkası dedi: o **الحَبْن**’dir. Başkası dedi: o **البَرْوَق**’tur.

Dedi: aslana künye olarak **أبا فِراس** denir; bunu Leys söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: aslanın isimlerindendir: **الفِرْناسُ**; **الفَرْس**’ten alınmıştır; o, boynu ezip kırmadır; ve **النون** ziyadedir.

Asma‘î: denir: **فارسٌ** açıkça **الفُروسة** ve **الفَراسة** sahibidir; ve eğer göz ve bakışıyla **فارساً** ise, o, fâ’nın kesriyle **الفِرَاسة** sahibidir.

Ve denir: falan kimse o işte elbette **فارِسٌ**’tir: onda âlim olduğunda.

Ve denir: Müminin **فِراسة**’sından sakının; çünkü o Allah’ın nuruyla bakar. Ve falan kimse **فَرُس** eder; **يَفرسُ** **فُروسة** ve **فَراسةً**: at işinde mahir olduğunda.

Ve denir: o **يتفرّس** eder: insanlara, at üzerinde bir süvari olduğunu gösterdiğinde.

Ve denir: falan **يتفرَّس** eder: sağlamca araştırıp baktığında.

Şemmir, kendi isnadıyla bir hadîs rivayet etti: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) bir gün atları arz etti; yanında Uyeyne b. Hısn el-Fezârî vardı; ona dedi: ( ben attan senden daha bilirim ); Uyeyne dedi: ben de erkeklerden senden daha bilirim. O dedi: erkeklerin hayırlıları, kılıçlarını omuzlarına koyanlar ve mızraklarını atlarının omuzları üzerinde arz edenlerdir; Necd ehlindendir. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( yalan söyledin; erkeklerin hayırlıları Yemen ehlinin erkekleridir; iman Yemenlidir ve ben Yemenliyim ).

Başka bir hadiste: ( ve ben erkekleri senden daha **أَفْرَس**’im ), yani: daha gören.

Denir: adam **فارس**; atlarda açıkça **الفُروسة** ve **الفَراسة** sahibidir; o, üzerinde sebat ve onun işinde maharettir. Dedi: ve fâ’nın kesriyle **الفِراسة**: bakışta, sağlamca araştırmada, şey üzerinde düşünmede ve onu görmede (basîret)tir.

Denir: o işte elbette **فارسٌ**’tir: onda âlim olduğunda.

Başka bir hadiste: ( insanların **أفرَسُ**’u üçtür ), sonra hadisi zikretti.

Başka bir hadiste: ( erkeklerinize yüzmeyi ve **الفَرَاسة**’yı öğretin ).
Dedi: ve **الفَراسة**: ata binme ve onu koşturma ilmidir.
Dedi: ve **الفارس**: uğraştığı şeylerin hepsinde mahir olandır; ve bununla adama **فارساً** adı verildi.

Ye’cûc ve Me’cûc hadîsinde: ( Allah onların üzerine **النَّغَف**’i gönderir de sabahlarlar **فَرْسى** ), yani: ölüler. Kurt koyunu **فَرَسَ**’tan; ve ondan aslanın **فَريسة**’si. Ve **فَرْسى** , **فَريس**’in cem‘idir; **قَتِيل** ve **قَتلى** gibi.

Asma‘î dedi: denir: ona bir **فَرْسة** isabet etti: sırtının omurlarından bir omur yerinden çıktığında. Ama kamburun meydana geldiği koku, ص ile **الفَرْصة**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الفَراس**: siyah hurmadır; **الشِّهْرِيز** değildir. Ve inşâd etti:
idhā akalū l-**فَراسَ** ra’ayta shāman
‘alā l-anbāki minhum wa-l-ghuyūbi
Dedi: ve **الأَنباكُ**: tepeler.

İbnü’s-Sikkît: **الفَرْس**’in aslı boynu ezip kırmaktır; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı. Ve **بالدَّهْناء**’da kumdan dağlar vardır; **الفَوارس** diye adlandırılır; onları gördüm. Ve **الفِرْس**: bitkiden bir çeşittir.

Leys dedi: **الفَرِيس**: bükülmüş bir tahta halkadır; ipin ucuna bağlanır. Ve başkası inşâd etti:
fa-law kāna r-rishā mā’atayni bā‘an
la-kāna mamarru dhālika fī l-**فَرِيسِ**

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **الفَرْسة**: boyunda olan bir yaradır; onu **تَفْرِسها**.

Şemmir, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفرسة**: kamburdur.
Dedi: ve fâ’nın kesriyle **الفِرسة**: kamburdur. Dedi: kambur olan **مفروس**’tur; ve ondan: boynunu **فرست**.

Dahhâk hadîsinde, karısına **آلَى** edip sonra onu boşayan bir adam hakkında dedi: ikisi, yarışın iki atı gibidir; hangisi önce geçerse onunla alınır. Onun tefsiri: iddet, üç hayızdır; eğer, îlâsının bitmesinden önce (o dört aydır) biterse, kadın o boşamayla ondan ayrılmış olur; îlâdan ona bir şey yoktur; çünkü dört ay biter ve onun için eş değildir. Eğer dört ay geçer de o iddet içinde ise, îlâ ile o boşamayla birlikte ondan ayrılmış olur; böylece iki (talâk) olur.

Bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den dedi: insanlarda **فارسٌ** açıkça **الفَراسة** ve **الفِراسة** sahibidir; binek üzerinde ise açıkça **الفروسية** ve **الفرُوسةِ** (onda bir lugattır) sahibidir.

**فسر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَسْرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.
Leys dedi: **الفَسْر**: tefsirdir; o, kitap için beyan ve tafsildir.
Münzirî bana haber verdi; Ebu’l-Abbas’tan; İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **التفسير** ve **التأويل**; mana birdir.
Leys dedi: **التَّفْسِرةُ**: hekimlerin, hastanın illetine renginden delil getirdikleri idrar için bir isimdir; ve bir şeyin tefsiri ve manası onunla bilinen her şey, onun **تَفسرَته**’sidir.
Azze ve Celle’nin sözü: ( **وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً** ) ( الفرقان : 33 ) ; **الفَسرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.
Bazıları dedi: **التفسير**: müşkil lafızdan muradı açığa çıkarmaktır. Ve **التأويل**: iki muhtemelden birini, zahire uygun olana döndürmektir.

**رسف** : Leys dedi: **الرَّسْف** ve **الرَّسِيف** ve **الرَّسَفان**: bağlı olanın yürüyüşüdür; ve o, bağda **رَسَف** etti; **يَرْسُف** **رَسيفاً**; o, **راسف**’tir.
Ebu’l-Heysem, Nasîr’den: deveye, adımı yaklaştırıp **الإجارة**’yı hızlandırdığında denir; o, ayakları kaldırıp koymaktır: **رَسف** eder, **يرسُف**. Eğer bundan fazla olursa, o **الرَّتَكان**’dır. Sonra bundan sonra **الْحَفْد**.

**رفس** : Leys dedi: **الرَّفْسَةُ**: göğüste ayakla vuruş (çarpma)dır. Denir: onu ayağıyla **رفَسَه**; onu **يَرفُسُه** **رَفْساً**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والسين وما يثلثهما)
(رسع) الراء والسين والعين أصلٌ يدلُّ على فَسادٍ. يقولون الرَّسَعُ: فَساد‏
العين. يقال رسَّعَ الرّجلُ فهو مُرَسِّع. ويقال رسَّعَتْ أعضاؤه، إذا فَسَدَتْ.‏
(رسغ) الراء والسين والغين كلمةٌ واحدة، [الرُّسْغُ]: وهو مَوْصِل الكَفِّ في الذِّراع، والقدم في الساق. والرِّساغ: حبلٌ يُشَدُّ في رسغ الحمار ثم يشدُّ إلى وتد. ويقال أصاب المطر الأرضَ فرسَّغ، وذلك إذا بلغ الماء الرسغ.‏
(رسف) الراء والسين والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على مقارَبَة المَشْي، فالرَّسْفُ: مَشْي المقيَّد، ولا يكون ذلك إلاّ بمقارَبَةٍ. رَسَفَ يَرْسُف ويَرْسِف رَسْفاً ورَسِيفاً ورَسَفاناً. قال أبو زيد: أرسفْتُ الإِبلَ، إذا طردْتَها بأَقْيَادِها.‏
(رسل) الراء والسين واللام أصلٌ واحدٌ مطّردٌ مُنْقاس، يدلُّ على الانبعاث والامتداد. فالرَّسْل: السَّير السَّهل. وناقةٌ رَسْلَةٌ: لا تكلِّفك سِياقاً. وناقة رَسْلَهٌ أيضاً: ليِّنة المفاصل. وشَعْرٌ رَسْلٌ، إذا كان مُسترسِلا.‏
والرَّسَل: ما أُرسِل من الغَنَم إلى الرَّعي. والرِّسْل: اللَّبَن؛ وقياسُه ما ذكرناه، لأنَّه يترسَّل من الضَّرْع. ومن ذلك حديث طَهْفَةَ بن أبي زُهيرٍ النَّهدِيّ(1) حين قال: "ولنا وَقِيرٌ كثير الرَّسَلِ، قليل الرِّسْل". يريد بالوَقير الغَنَم، يقول: إنها كثيرة العدد، قليلة اللَّبَن. والرَّسَل: القَطيع هاهنا.‏
ويقال أَرسَلَ القومُ، إذا كان لهم رِسْلٌ، وهو اللَّبَن. ورَسِيلُ الرّجُل: الذي يقف معه في نِضالٍ أو غيرِه، كأنَّه سُمِّي بذلك لأنّ إرساله سهمَه يكون مع إرسال الآخرِ. وتقول جاءَ القومُ أَرْسالاً: يتبَعُ بعضُهم بعضاً؛ مأخوذٌ من هذا؛ الواحدُ رَسَل. والرَّسول معروفٌ. وإبلٌ مَراسِيلُ، أي سِرَاعٌ. والمرأة المُرَاسِل التي مات بعلُها فالخُطَّاب يُراسِلُونها. وتقول: على رِسْلِك، أي على هِينَتِك؛ وهو من الباب لأنَّه يَمْضي مُرْسَلاً من غير تجشُّم. وأمّا: "إلاّ مَن أعطى في نَجْدَتِها ورِسْلِها" فإِنَّ النَّجْدة الشّدّة. يقال فيه نَجْدةٌ، أي شِدَّةٌ. قال طَرَفة:‏
تَحْسَِبُ الطّرْفَ عليها نَجْدةً *** يا لقَومِي للشَّبَاب المُسْبَكِرّْ(2)‏
والرِّسْل: الرَّخاء. يقول: يُنِيلُ منها في رَخائه وشِدّته. واسترسلتُ إلى الشَّيء، إِذا انبعَثَتْ نفْسُك إليه وأَنِسْتَ. والمرَسلات: الرِّياح. والراسِلان(3): عِرْقانِ.‏
(رسم) الراء والسين والميم أصلان: أحدهما الأثَر، والآخر ضربٌ من السير.‏
فالأوّل الرّسْم: أثَرُ الشَّيء. ويقال ترسَّمْتُ الدّار، أي نظرتُ إلى رسومها. قال غيلان:‏
أأَنْ ترسَّمْتَ مِن خَرقاءَ منزِلَةً  *** ماءُ الصَّبابةِ من عينَيْكَ مسجومُ(4)‏
وناقةٌ رَسومٌ: تؤثِّر في الأرض من شِدّة الوطْء. والثَّوب المرسَّم: المخطَّط. ويقال إنَّ الترسُّم: أنْ تنظُرَ أين تحفِر، وهو كالتفرُّس. قال:‏
* ترسُّم الشَّيخ وضَرْبَ المِنْقارْ(5) *‏
ويقال إنَّ الرَّوْسَم: شيءٌ تُجْلَى به الدَّنانير. قال:‏
*دنانِيرُ شِيفَتْ من هِرَقْلَ برَوْسَمِ(6) *‏
والرَّوْسم: خشَبةٌ يُختَم بها الطَّعام. وكلُّ ذلك بابُه واحدٌ: وهو من الأثَر. ويقال إِنَّ الرَّواسيمَ كتبٌ كانت في الجاهليّة. وعلى ذلك فُسِّرَ قولُه:‏
* كأنَّها بالهِدَمْلاَتِ الرَّوَاسِيمُ(7) *‏
وقيل الراسم: الماء الجارِي.* فإنْ كان صحيحاً فلأنَّه إِذا جَرَى أثَّر وأبْقَى الرَّسْمَ.‏
وأمّا الأصل الآخَر فالرَّسِيم: ضَربٌ مِن سَير الإِبل. يقال رسَم يرْسِمُ. فأمّا أرْسَم فلا يقال(8). وقول ابن ثَوْر:‏
* غُلاَميَّ الرَّسيمَ فأَرْسما(9) *‏
فإنَّه يريد: فأرسم الغلامانِ بَعيريْهِما، إِذا حَمَلاهما على الرَّسيم؛ ولا يريد أنَّ البعير أرسَمَ.‏
(رسن) الراء والسين والنون أصلٌ واحدٌ اشترك فيه العرب والعجم، وهو الرَّسَنُ، والجمع أرسانٌ. والمَرْسِنُ: الذي يقع عليه الرَّسَن من أنف الناقة، ثم كثُر حتَّى قيل مَرسِنُ الإنسان. ورسَنْت الرَّجُلَ(10) وأرسنْتُه: شددتُه بالرَّسَن.‏
(رسي) الراء والسين والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على ثباتٍ. تقول رَسَا الشَّيءُ يرسُو، إذا ثَبَتَ. والله جلّ ثناؤُه أَرسَى الجِبالَ، أي أثْبَتَها. وجبلٌ راسٍ: ثابتٌ. ورَسَتْ أَقدامُهم في الحرب. ويقال ألْقَت السّحابةُ مَرَاسِيَها، إذا دامَتْ. والفحل إِذا تفرّقَتْ عنه شَوْلُه فصاح بها استقرَّت، فيُقال عند ذلك رسا بها(11). ومن الباب رَسَوْت بين القوم رَسْواً، إذا أصلَحْتَ. وبقيتْ في الباب كلمةٌ إنْ صحّتْ فقياسُها صحيحٌ. يقال رَسَوْتُ عنه حديثاً أَرْسُوه، إذا حدَّثْتَ به عنه. وفي ذلك إثباتُ شيءٍ أيضاً.‏
(رسب) الراء والسين والباء أصلٌ واحد، هو ذهابُ الشيء سُفْلاً مِن ثَِقَلٍ. تقول: رسَبَ الحجَر في الماء يرسُب. وحكى بعضهم رسَبَتْ عيناه: غارَتَا. فإن كان صحيحاً فهو محمولٌ على ما ذكرناهُ، مشبَّهٌ به. والسَّيف الرَّسوب: الذي يمضي في الضَّريبة(12)، فكأنّه قد رَسَب فيها. وراسِبٌ: حَيٌّ من العَرب.‏
(رسح) الراء والسين والحاء أُصيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. الرَّسْحاء: المرأة اللاصقة العَجُز، الصغيرةُ الأَلْيَتَين. ورجلٌ أرسحُ، والذِّئب أرْسَح.‏
(رسخ) الراء والسين والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الثَّبات. ويقال رسَخَ: ثَبَتَ، وكلُّ راسخٍ ثابتٌ.‏
---------------------------------------------------------------
(1) طهفة هذا، بفتح الطاء: صحابي جليل، وفد على الرسول في وفد بنى نهد، وتكلم كلاماً فيه غريب كثير. انظر الإصابة 4292.‏
(2) ديوان طرفة 64 واللسان (نجد).‏
(3) في اللسان: "والراسلان: الكتفان، وقيل عرقان فيهما".‏
(4) ديوان ذي الرمة 567 واللسان (رسم).‏
(5) البيت في اللسان (رسم).‏
(6) لكثير عزة. وصدره كما في اللسان (رسم):‏  *من النفر البيض الذين وجوههم*‏
(7) البيت لذي الرمة في ديوانه 578 واللسان (رسم).‏
(8)في الأصل: "ولا يقال".‏
(9)بيت حميد بن ثور بتمامه، كما في اللسان (رسم):‏
أجدت برجليها النجاء وكلفت *** بعيري غلامي الرسيم فأرسما‏
(10) كذا في الأصل والمجمل، ولم أجده في غيرهما.‏
(11)في الأصل: "ترسا بها"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.‏
(12)في الأصل: "ضرب".‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**السين** وما يثلثهما)
(**رسع**) **الراء** ve**السين** ve**العين** bir asıldır; bir bozulmaya delâlet eder. Derler ki: **الرَّسَعُ**: gözün bozulmasıdır. Denir: adam **رسَّعَ**; o hâlde o **مُرَسِّع**’dır. Ve denir: **رسَّعَتْ** onun uzuvları; bozulduğunda.

(**رسغ**) **الراء** ve**السين** ve**الغين** tek bir kelimedir; **[الرُّسْغُ]**: o, kâfın koldaki, ayağın da bacaktaki eklem yeridir. Ve **الرِّساغ**: eşeğin **رسغ**’unda bağlanan, sonra bir kazığa bağlanan bir iptir. Ve denir: yağmur yere isabet etti de **رسَّغ**; bu, su **الرسغ**’a ulaştığında olur.

(**رسف**) **الراء** ve**السين** ve**الفاء** yürüyüşün yaklaşmasına delâlet eden bir asıldır; öyleyse **الرَّسْفُ**: bağlı olanın yürüyüşüdür; bu da ancak bir yaklaşma ile olur. **رَسَفَ** **يَرْسُف** ve**يَرْسِف** **رَسْفاً** ve**رَسِيفاً** ve**رَسَفاناً**. Ebû Zeyd dedi: **أرسفْتُ** develeri; onları bağlarıyla sürdüğünde.

(**رسل**) **الراء** ve**السين** ve**اللام** tek bir asıldır; düzenli, kıyaslıdır; harekete geçmeye ve uzamaya delâlet eder. Öyleyse **الرَّسْل**: kolay yürüyüştür. Ve **ناقةٌ رَسْلَةٌ**: sana sevk ettirmeyi yüklemez. Ve **ناقة رَسْلَهٌ** da: eklemleri yumuşak. Ve **شَعْرٌ رَسْلٌ**; salıverilmiş olduğunda.

Ve **الرَّسَل**: koyundan otlamaya salıverilen şeydir. Ve **الرِّسْل**: süttür; onun kıyası, zikrettiğimizdir; çünkü o memeden salıverilir. Bundan da Nehdî Tâhfe b. Ebî Zuheyr’in(1) hadisi: şöyle dediği vakit: “Ve bizim için çok **وَقِيرٌ** vardır; **الرَّسَلِ**’i çok, **الرِّسْل**’i az.” **الوَقير** ile koyunu kasteder; der ki: o, sayıca çok, sütçe azdır. **الرَّسَل** burada sürüdür.

Ve denir: kavim **أَرسَلَ**; onlar için **رِسْلٌ** olduğunda; o da süttür. Ve adamın **رَسِيلُ**’i: onunla ok atışında yahut başkasında duran kimsedir; sanki bununla adlandırıldı; çünkü onun okunu salıvermesi, ötekinin salıvermesiyle beraber olur. Ve dersin: kavim **أَرْسالاً** geldi; bazısı bazısını takip eder; bundan alınmıştır; tekili **رَسَل**’dir. Ve **الرَّسول** mâlûmdur. Ve **إبلٌ مَراسِيلُ**; yani hızlılar. Ve **المرأة المُرَاسِل**: kocası ölen kadındır; böylece talipler ona haberleşirler. Ve dersin: **على رِسْلِك**; yani yavaşlığın üzere; o, babdandır; çünkü zorluk yüklenmeksizin salıverilmiş olarak gider. Ama “إلاّ مَن أعطى في **نَجْدَتِها** و**رِسْلِها**” ise, **النَّجْدة** şiddettir. Denir: onda **نَجْدةٌ** vardır; yani şiddet. Tarafe dedi ki:
تَحْسَِبُ الطّرْفَ عليها نَجْدةً *** يا لقَومِي للشَّبَاب المُسْبَكِرّْ(2)
Ve **الرِّسْل**: bolluktur. Der ki: onun bolluğunda ve şiddetinde ondan verir. Ve **استرسلتُ** bir şeye; nefsin ona doğru harekete geçtiğinde ve ünsiyet ettiğinde. Ve **المرَسلات**: rüzgârlardır. Ve **الراسِلان**(3): iki damardır.

(**رسم**) **الراء** ve**السين** ve**الميم** iki asıldır: birisi iz, diğeri yürüyüşten bir türdür.

Birincisi **الرّسْم**: şeyin izidir. Ve denir: **ترسَّمْتُ** evi; yani onun izlerine baktım. Gıylân dedi ki:
أأَنْ ترسَّمْتَ مِن خَرقاءَ منزِلَةً  *** ماءُ الصَّبابةِ من عينَيْكَ مسجومُ(4)
Ve **ناقةٌ رَسومٌ**: şiddetli basmadan dolayı yerde iz bırakır. Ve **الثَّوب المرسَّم**: çizgili olan. Ve denir: **الترسُّم**: nerede kazacağını bakmandır; o, firâset gibidir. Dedi ki:
* ترسُّم الشَّيخ وضَرْبَ المِنْقارْ(5) *
Ve denir: **الرَّوْسَم**: dinarların onunla parlatıldığı bir şeydir. Dedi ki:
*دنانِيرُ شِيفَتْ من هِرَقْلَ برَوْسَمِ(6) *
Ve **الرَّوْسم**: yiyeceğin onunla mühürlendiği bir tahta parçasıdır. Bütün bunların babı birdir: o da izdendir. Ve denir: **الرَّواسيمَ** câhiliyede olan kitaplardır. Buna göre şu sözü tefsir edildi:
* كأنَّها بالهِدَمْلاَتِ الرَّوَاسِيمُ(7) *
Ve denildi: **الراسم** akan sudur. Eğer sahih ise, çünkü aktığında iz bırakır ve **الرَّسْم**’i bırakır.

Diğer asla gelince: **الرَّسِيم** develerin yürüyüşünden bir türdür. Denir: **رسَم** **يرْسِمُ**. Ama **أرْسَم** denmez(8). İbn Sevr’ün sözü:
* غُلاَميَّ الرَّسيمَ فأَرْسما(9) *
Şu hâlde o, ister: iki köle, iki develerini **الرَّسِيم** ile **أرسم** etti; onları **الرَّسِيم** üzerine yüklediklerinde; deve **أرسَمَ** ettiğini istemez.

(**رسن**) **الراء** ve**السين** ve**النون** tek bir asıldır; Arapların ve Acemlerin ortaklaştığıdır; o da **الرَّسَنُ**’dir; çoğulu **أرسانٌ**. Ve **المَرْسِنُ**: devenin burnundan **الرَّسَن**’in üzerine düştüğü yerdir; sonra çoğaldı da insanın **مَرسِنُ**’i denildi. Ve **رسَنْت** adamı(10) ve **أرسنْتُه**: onu **الرَّسَن** ile bağladım.

(**رسي**) **الراء** ve**السين** ve illetli harf bir asıldır; bir sebat etmeye delâlet eder. Dersin: **رَسَا** şey **يرسُو**; sabit olduğunda. Ve Allah, yüce senaı, dağları **أَرسَى** etti; yani onları sabitledi. Ve **جبلٌ راسٍ**: sabit. Ve savaşta onların ayakları **رَسَتْ**. Ve denir: bulut **مَرَاسِيَها**’yı attı; devam ettiğinde. Ve aygır, ondan **شَوْلُه** ayrıldığında, onlara seslenir de yerleşirler; o vakit denir: onunla **رسا**(11). Babdandır: kavimler arasında **رَسَوْت** **رَسْواً**; ıslah ettiğinde. Ve babda bir kelime kaldı; eğer sahihse kıyası sahihtir. Denir: ondan bir hadisi **رَسَوْتُ**; onu ondan rivayet ettiğinde; **أَرْسُوه**. Bunda da bir şeyin sabit kılınması vardır.

(**رسب**) **الراء** ve**السين** ve**الباء** tek bir asıldır; o, ağırlıktan dolayı şeyin aşağıya gitmesidir. Dersin: taş suda **رسَبَ**; **يرسُب**. Bazıları hikâye etti: onun iki gözü **رسَبَتْ**; iki göz çukuru derinleşti. Eğer sahihse, zikrettiğimize hamledilmiştir; ona benzetilmiştir. Ve **السَّيف الرَّسوب**: darbede(12) ilerleyip giden; sanki onda **رَسَب** etmiştir. Ve **راسِبٌ**: Araplardan bir kabiledir.

(**رسح**) **الراء** ve**السين** ve**الحاء** içinde tek bir kelime bulunan bir asıldır. **الرَّسْحاء**: kalçası yapışık olan kadın; iki kalçası küçük. Ve **رجلٌ أرسحُ**; ve kurt **أرْسَح**.

(**رسخ**) **الراء** ve**السين** ve**الخاء** tek bir asıldır; sebata delâlet eder. Ve denir: **رسَخَ**: sabit oldu; ve her **راسخٍ** sabittir.
---------------------------------------------------------------
(1) Bu Tâhfe, **الطاء**’ın fethiyle: yüce bir sahabîdir; Benî Nehd heyeti içinde Resûl’e geldi ve içinde çok garip bulunan bir söz söyledi. Bk. el-İsâbe 4292.
(2) Tarafe divanı 64 ve el-Lisân (**نجد**).
(3) el-Lisân’da: “Ve **الراسلان**: iki omuzdur; ve denildi: içlerinde iki damardır.”
(4) Zü’r-Rumme divanı 567 ve el-Lisân (**رسم**).
(5) Beyit el-Lisân’da (**رسم**).
(6) Kesîr Azze’nindir. Sadrı el-Lisân’da (**رسم**) olduğu üzere:  *من النفر البيض الذين وجوههم*
(7) Beyit Zü’r-Rumme’nindir; divanında 578 ve el-Lisân (**رسم**).
(8) Asılda: “ve denmez.”
(9) Humeyd b. Sevr’ün beyti tamamıyla, el-Lisân’da (**رسم**) olduğu üzere:
أجدت برجليها النجاء وكلفت *** بعيري غلامي الرسيم فأرسما
(10) Asılda ve el-Mucmel’de böyledir; ikisi dışında onu bulmadım.
(11) Asılda: “**ترسا بها**”; doğrusu el-Mucmel, el-Lisân ve el-Kâmûs’tadır.
(12) Asılda: “**ضرب**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر س ف
خرج يرسف في الحديد رسفاً ورسيفاً ورسفاناً‏.‏
وأرسفت الإبل‏:‏ أرسلتها مقيدة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لله فضل سابق حمد الحامد وراءه يقطف وإن أعنق فما هو إلا مصفود يرسف‏.‏
وتقول‏:‏ إذا قطعن البيد عواسف تركن العواصف رواسف‏.‏

##### Türkçe

ر س ف
**خرج يرسف في الحديد رسفاً ورسيفاً ورسفاناً**: demirde (demirle) çıkıp yürüdü; **رسفاً** ve **رسيفاً** ve **رسفاناً** (şeklinde).
**وأرسفت الإبل**: develeri bağlanmış olarak salıverdim.
Mecazdan: Allah’a, övgüde bulunanın onun ardında devşirdiği, (ona) yetişse bile ancak bağlı, demirde yürüyen bir kimse olduğu, önce geçmiş bir fazilet vardır.
Ve dersin ki: “Çölleri kesip geçtiklerinde, şiddetli esenler, şiddetli esenleri sabit duranlar olarak bıraktılar.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّسْفُ والرَّسِيفُ والرَّسَفانُ: مَشْيُ المُقَيَّدِ. رَسَفَ في القَيْدِ يَرْسُفُ ويَرْسِفُ رَسْفاً ورَسيفاً ورَسَفاناً: مَشَى مَشْيَ المقيَّد، وقيل: هو المشي في القَيْدِ رُوَيْداً، فهو راسِفٌ؛ وأَنشد ابن بري للأَخطل:
يُنَهنِهُني الحُرَّاسُ عنها، ولَيْتَني
قَطَعْتُ إليها اللّيْلَ بالرَّسَفانِ
وفي حديث الحديبية: فجاء أَبو جندل يرْسُفُ في قُيُودِه؛ الرَّسْفُ والرَّسِيفُ مَشْيُ المَقيَّدِ إذا جاء يَتَحَامَلُ برجله مع القَيْد. ويقال للبعير إذا قارب بين الخَطْو وأَسْرَعَ الاجارة
(* قوله «الاجارة» كذا
بالأصل ومثله شرح القاموس.)، وهي رَفعُ القَوائِم ووضعها: رَسَفَ يَرْسُفُ، فإذا زادَ على ذلك، فهو الرَّتَكانُ ثم الحَفْدُ بعد ذلك. وحكى أَبو زيد: أَرْسَفْتُ الإبلَ أَي طَرَدْتُها مُقَيّدة.

##### Türkçe

**الرَّسْفُ** ve **الرَّسِيفُ** ve **الرَّسَفانُ**: bağlanmış olanın yürümesi. **رَسَفَ**
bağda **يَرْسُفُ** ve **يَرْسِفُ** **رَسْفاً** ve **رَسيفاً** ve **رَسَفاناً**: bağlanmışın yürüyüşü gibi yürüdü; ve denildi ki: o, bağda yavaşça yürümektir; o hâlde o, **راسِفٌ**’tir; ve İbn Berrî el-Ahtal için inşâd etti:
يُنَهنِهُني الحُرَّاسُ عنها، ولَيْتَني
قَطَعْتُ إليها اللّيْلَ بالرَّسَفانِ
Ve Hudeybiye hadîsinde: derken Ebû Cendel **يَرْسُفُ** hâlinde bağlarında geldi; **الرَّسْفُ**
ve **الرَّسِيفُ**, bağ ile birlikte ayağını zorlayarak geldiği zaman bağlanmışın yürümesidir. Ve deve için, adımlar arasında yaklaştırdığı ve **الاجارة**’yı hızlandırdığı zaman denilir
(* sözü «الاجارة» asılda böyle; ve benzeri Kāmûs şerhi.), ve o, ayakları kaldırmak ve onları koymaktır: **رَسَفَ يَرْسُفُ**,
artık bunun üzerine artırdığı zaman, o **الرَّتَكانُ**’dır; sonra bunun ardından **الحَفْدُ**. Ve Ebû Zeyd nakletti: **أَرْسَفْتُ الإبلَ** yani onları bağlanmış olarak sürdüm.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رسف، يرسف، ويرسف، من حدى: ضرب، ونصر، كما في الصحاح، رسفا، بالفتح، نقله الجوهرى، ورسيفا، نقله الصاغاني، ورسفانا، نقله الجوهرى: مشى مشي المقيد إذا جاء يتحامل برجله مع القيد، فهو راسف، وفي حديث صلح الحديبية: فدخل أبو جندل بن سهيل -رضي الله عنه - يرسف في قيوده وقال صخر الغى الهذلى يصف سحابا:
  وأقبل مرا إلى مـجـدل                      سياق المقيد يمشى رسيفا وقال غيره:
  ينهنهني الحراس عنها فليتنىقطعت إليها الليل بالرسفان وإرساف الإبل: طردها مقيدة، نقله الجوهرى عن أبي زيد. وأرسوف، بالضم، هكذا في نسخ العباب، والتكملة، وضبطه ياقوت بالفتح، وقال: د، بساحل بحر الشأم، بين قيسارية ويافا، كان بها خلق من المرابطين، منهم أبو يحيى زكرياء بن نافع الأرسوفي، وغيره، ولم تزل بأيدي المسلمين إلى أن فتحها كندفرى صاحب القدس سنة 494وهي في أيديهم إلى الأن. قلت: وقد فتحت في زمن الناصر صلاح الدين يوسف، تغمده الله برحمته، سنة ستمائة وسبعين، فهي بأيدي المسلمين إلى الآن. وارتسف الشيء، ارتسفافا كاكفهر: ارتفع، نقله ابن عباد. ومما يستدرك عليه: يقال للبعير - إذا قارب الخطو، وأسرع الإحارة، وهي رفع القوائم ووضعها-: رسف، فإذا زاد على ذلك فهو: الرتكان، ثم الحفد بعد ذلك، نقله الصاغاني، وصاحب اللسان.

##### Türkçe

**رسف**، **يرسف**، ve **ويرسف**: **حدى**’dan: vurdu; ve yardım etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **رسفا** (fetha ile): onu **الجوهرى** nakletti. Ve **ورسيفا**: onu **الصاغاني** nakletti. Ve **ورسفانا**: onu **الجوهرى** nakletti: ayağında bağ varken ayağıyla yüklenerek geldiği zaman, bağlı olanın yürüyüşü gibi yürüdü; o hâlde o, **راسف**’tir. Ve **صلح الحديبية** hadîsinde: “Bunun üzerine **أبو جندل بن سهيل** -Allah ondan razı olsun- girdi; bağlarında **يرسف** ediyordu.” Ve **صخر الغى الهذلى** bir bulutu vasfederek dedi:
  Ve bir defa **مـجـدل**’e doğru geldi                      bağlı olanın sevki; **رسيفا** yürür.

Ve başkası dedi:
  Muhafızlar onu ondan men eder; keşke ben                      geceyi ona **بالرسفان** ile katetseydim.

Ve **إرساف الإبل**: onları bağlı olarak sürmek; **الجوهرى** onu **أبي زيد**’den nakletti. Ve **أرسوف** (damme ile): **العباب** ve **التكملة** nüshalarında böyledir; **ياقوت** onu fetha ile ضبط etti ve dedi ki: Şam denizinin sahilinde, **قيسارية** ile **يافا** arasında bir belde; orada murâbıtlerden bir topluluk vardı; onlardan **أبو يحيى زكرياء بن نافع الأرسوفي** ve başkası. Müslümanların elinde kalmaya devam etti; ta ki Kudüs sahibi **كندفرى** onu 494 yılında fethedinceye kadar; ve şimdiye dek onların elindedir. Dedim ki: Ve **الناصر صلاح الدين يوسف** zamanında, Allah onu rahmetiyle kuşatsın, altı yüz yetmiş yılında fethedilmiştir; o hâlde şimdiye dek Müslümanların elindedir. Ve **ارتسف** şey, **ارتسفافا** (tıpkı **اكفهر** gibi): yükseldi; onu **ابن عباد** nakletti.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: Deveye—adımı yaklaştırdığı ve **الإحارة**’yi (ki o, ayakları kaldırıp koymaktır) hızlandırdığı zaman—**رسف** denir; eğer bunun üzerine artırırsa o: **الرتكان**’dır; sonra bunun ardından **الحفد**; onu **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَسَفَ
1 رَسَفَ ذ , aor. رَسُفَ and رَسِفَ , inf. n. رَسْفٌ and رَسَفَانٌ (S, M, O, Msb, K) and رَسِيفٌ, (M, O, Msb, K,) He walked, or went along, in the manner of him who is shackled: (S, M, O, K:) or he walked, or went along, in shackles, gently, softly, or in a leisurely manner: (M:) or you say, رَسَفَ فِى قَيْدِهِ he walked, or went along, in his shackles: (MA, Msb:) or he went along [therein] by leaps; or gently. (MA.) رَسِيفٌ also signifies The making short steps. (O.) And رَسَفَ, aor. رَسُفَ , He (a camel) went with short steps, raising and putting down his feet quickly. (Aboo-Nasr, O.)

أَرْسَفْتُ الاـِبِلَ
4 أَرْسَفْتُ الاـِبِلَ ذ , (AZ, S,) inf. n. اـِرْسَافٌ, (K,) I drove along the camels, they being shackled. (AZ, S, K. * [In one of my copies of the S, instead of مُقَيَّدَةً, I find مُقَيَّدًا, i.e. I being shackled.])

ارتسف
8 ارتسف ذ , inf. n. اِرْتِسَافٌ; (K; so in MS. copies, and so in the CK;) or ↓ اِرْتَسَفَّ, in measure like اِكْفَهَرَّ, inf. n., اِرْتِسْفَافٌ; (O, and in like manner in the TK;) i. q. اِرْتَفَعَ [It became raised; or it rose: &c.]. (O, K.)

اِرْتَسَفَّ
R. Q. 4 اِرْتَسَفَّ ذ : see what next precedes. [This art. is wanting in the copies of the L and TA to which I have had access.]

##### Türkçe

رَسَفَ
1 **رَسَفَ** ذ , muzâri‘ **رَسُفَ** ve **رَسِفَ** , mastar ismi **رَسْفٌ** ve **رَسَفَانٌ** (S, M, O, Msb, K) ve **رَسِيفٌ**, (M, O, Msb, K,) O, prangalı olan kimsenin yürüyüşü tarzında yürüdü yahut yürüyüp gitti: (S, M, O, K:) yahut o, prangalar içinde, yavaşça, hafifçe, yahut ağır ağır bir tarzda yürüdü yahut yürüyüp gitti: (M:) yahut sen dersin ki, **رَسَفَ فِى قَيْدِهِ** o, kendi prangalarında yürüdü yahut yürüyüp gitti: (MA, Msb:) yahut o, [onun içinde] sıçrayışlarla yürüyüp gitti; yahut yavaşça. (MA.) **رَسِيفٌ** dahi Kısa adımlar atmayı ifade eder. (O.) Ve **رَسَفَ**, muzâri‘ **رَسُفَ** , O (bir deve) kısa adımlarla yürüyüp gitti, ayaklarını çabukça kaldırıp indirerek. (Aboo-Nasr, O.)

أَرْسَفْتُ الاـِبِلَ
4 **أَرْسَفْتُ الاـِبِلَ** ذ , (AZ, S,) mastar ismi **اـِرْسَافٌ**, (K,) Ben develeri, prangalı oldukları hâlde, sürdüm. (AZ, S, K. * [S’nin nüshalarımın birinde, **مُقَيَّدَةً** yerine, **مُقَيَّدًا** buluyorum, yani ben prangalı iken.])

ارتسف
8 **ارتسف** ذ , mastar ismi **اِرْتِسَافٌ**; (K; yazma nüshalarda böyle, ve CK’de de böyle;) yahut ↓ **اِرْتَسَفَّ**, **اِكْفَهَرَّ** gibi vezinde, mastar ismi, **اِرْتِسْفَافٌ**; (O, ve aynı şekilde TK’de;) **اِرْتَفَعَ** ile aynı manadadır [Yükselmiş oldu; yahut yükseldi: vb.]. (O, K.)

اِرْتَسَفَّ
R. Q. 4 **اِرْتَسَفَّ** ذ : bir önce gelenin ne olduğuna bak. [Bu madde, eriştiğim L ve TA nüshalarında yoktur.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَسَفَ
رَسَفَ I ,  U ( n. ac. رَسْف 1 ,  رَسِيْف 25 ,  رَسَفَاْن 36 ),
a.  Shuffled along.

##### Türkçe

رَسَفَ
**رَسَفَ** I, U (isim-aksiyon: **رَسْف** 1, **رَسِيْف** 25, **رَسَفَاْن** 36),
a. Sürüyerek yürüdü.
