# رسل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B3%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رسل

الرَّسَل: القَطِيع من كل شيء، والجمع أَرسال. والرَّسَل: الإِبل، هكذا حكاه أَبو عبيد من غير أَن يصفها بشيء؛ قال الأَعشى: يَسْقِي رياضاً لها قد أَصبحت غَرَضاً،
زَوْراً تَجانف عنها القَوْدُ والرَّسَل
والرَّسَل: قَطِيع بعد قَطِيع. الجوهري: الرَّسَل، بالتحريك، القَطِيع من الإِبل والغنم؛ قال الراجز:
أَقول للذَّائد: خَوِّصْ برَسَل،
إِني أَخاف النائبات بالأُوَل
وقال لبيد:
وفِتْيةٍ كالرَّسَل القِمَاح
والجمع الأَرْسال؛ قال الراجز:
يا ذائدَيْها خَوِّصا بأَرْسال،
ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّل
ورَسَلُ الحَوْض الأَدنى: ما بين عشر إِلى خمس وعشرين، يذكر ويؤَنث. والرَّسَل: قَطيعٌ من الإِبِل قَدْر عشر يُرْسَل بعد قَطِيع. وأَرْسَلو إِبلهم إِلى الماء أَرسالاً أَي قِطَعاً. واسْتَرْسَل إِذا قال أَرْسِلْ إِليَّ الإِبل أَرسالاً. وجاؤوا رِسْلة رِسْلة أَي جماعة جماعة؛ وإِذا أَورد الرجل إِبله متقطعة قيل أَوردها أَرسالاً، فإِذا أَوردها جماعة قيل أَوردها عِراكاً. وفي الحديث: أَن الناس دخلوا عليه بعد موته أَرسالاً يُصَلُّون عليه أَي أَفواجاً وفِرَقاً متقطعة بعضهم يتلو بعضاً، واحدهم رَسَلٌ، بفتح الراء والسين. وفي حديث فيه ذكر السَّنَة: ووَقِير كثير الرَّسَل قليل الرِّسْل؛ كثير الرَّسَل يعني الذي يُرْسَل منها إِلى المرعى كثير، أَراد أَنها كثيرة العَدَد قليلة اللَّبن، فهي فَعَلٌ بمعنى مُفْعَل أَي أَرسلها فهي مُرْسَلة؛ قال ابن الأَثير: كذا فسره ابن قتيبة، وقد فسره العُذْري فقال: كثير الرَّسَل أَي شديد التفرق في طلب المَرْعى، قال: وهو أَشبه لأَنه قد قال في أَول الحديث مات الوَدِيُّ وهَلَك الهَدِيُّ، يعني الإِبل، فإِذا هلكت الإِبل مع صبرها وبقائها على الجَدْب كيف تسلم الغنم وتَنْمي حتى يكثر عددها؟ قال: والوجه ما قاله العُذْري وأَن الغنم تتفرَّق وتنتشر في طلب المرعى لقلته. ابن السكيت: الرَّسَل من الإِبل والغنم ما بين عشر إِلى خمس وعشرين. وفي الحديث: إِني لكم فَرَطٌ على الحوض وإِنه سَيُؤتي بكم رَسَلاً رَسَلاً فتُرْهَقون عني، أَي فِرَقاً. وجاءت الخيل أَرسالاً أَي قَطِيعاً قَطِيعاً.
وراسَلَه مُراسَلة، فهو مُراسِلٌ ورَسِيل.
والرِّسْل والرِّسْلة: الرِّفْق والتُّؤَدة؛ قال صخر الغَيِّ ويئس من أَصحابه أَن يَلْحَقوا به وأَحْدَق به أَعداؤه وأَيقن بالقتل فقال: لو أَنَّ حَوْلي من قُرَيْمٍ رَجْلا،
لمَنَعُوني نَجْدةً أَو رِسْلا
أَي لمنعوني بقتال، وهي النَّجْدة، أَو بغير قتال، وهي الرِّسْل. والتَّرسُّل كالرِّسْل. والتَّرسُّلُ في القراءة والترسيل واحد؛ قال: وهو التحقيق بلا عَجَلة، وقيل: بعضُه على أَثر بعض. وتَرَسَّل في قراءته: اتَّأَد فيها. وفي الحديث: كان في كلامه تَرْسِيلٌ أَي ترتيل؛ يقال: تَرَسَّلَ الرجلُ في كلامه ومشيه إِذا لم يَعْجَل، وهو والترسُّل سواء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: إِذا أَذَّنْتَ فتَرَسَّلْ أَي تَأَنَّ ولا تَعْجَل. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: إِن الأَرض إِذا دُفِن
(* قوله «ان الأرض إذا دفن إلخ» هكذا في الأصل وليس في هذا الحديث ما يناسب لفظ المادة، وقد ذكره ابن الأثير في ترجمة فدد بغير هذا اللفظ) فيها الإِنسان قالت له رُبَّما مَشَيت عليَّ فَدَّاداً ذا مالٍ وذا خُيَلاء. وفي حديث آخر: أَيُّما رجلٍ كانت له إِبل لم يُؤَدِّ زكاتها بُطِحَ لها بِقاعٍ قَرْقَرٍ تَطَؤه بأَخفافها إِلاَّ من أَعْطَى في نَجْدتها ورِسْلها؛ يريد الشِّدَّة والرخاء، يقول: يُعْطي وهي سِمانٌ حِسانٌ يشتدُّ على مالكها إِخراجُها، فتلك نَجْدَتها، ويُعْطِي في رِسْلِها وهي مَهازِيلُ مُقارِبة، قال أَبو عبيد: معناه إِلاَّ من أَعْطى في إِبله ما يَشُقُّ عليه إِعطاؤه فيكون نَجْدة عليه أَي شدَّة، أَو يُعْطي ما يَهُون عليه إِعطاؤُه منها فيعطي ما يعطي مستهيناً به على رِسْله؛ وقال ابن الأَعرابي في قوله: إِلا من أَعْطى في رِسْلها؛ أَي بطِيب نفس منه. والرِّسْلُ في غير هذا: اللَّبَنُ؛ يقال: كثر الرِّسْل العامَ أَي كثر اللبن، وقد تقدم تفسيره أَيضاً في نجد. قال ابن الأَثير: وقيل ليس للهُزال فيه معنى لأَنه ذكر الرِّسْل بعد النَّجْدة على جهة التفخيم للإِبل، فجرى مجرى قولهم إِلا من أَعْطى في سِمَنها وحسنها ووفور لبنها، قال: وهذا كله يرجع إِلى معنى واحد فلا معنى للهُزال، لأَن من بَذَل حق الله من المضنون به كان إِلى إِخراجه مما يهون عليه أَسهل، فليس لذكر الهُزال بعد السِّمَن معنى؛ قال ابن الأَثير: والأَحسن، والله أَعلم، أَن يكون المراد بالنَّجْدة الشدة والجَدْب، وبالرِّسْل الرَّخاء والخِصْب، لأَن الرِّسْل اللبن، وإِنما يكثر في حال الرخاء والخِصْب، فيكون المعنى أَنه يُخْرج حق الله تعالى في حال الضيق والسعة والجَدْب والخِصْب، لأَنه إِذا أَخرج حقها في سنة الضيق والجدب كان ذلك شاقّاً عليه فإِنه إَجحاف به، وإِذا أَخرج حقها في حال الرخاء كان ذلك سهلاً عليه، ولذلك قيل في الحديث: يا رسول الله، وما نَجْدتها ورِسْلها؟ قال: عُسْرها ويسرها، فسمى النَّجْدة عسراً والرِّسْل يسراً، لأَن الجَدب عسر، والخِصْب يسر، فهذا الرجل يعطي حقها في حال الجدب والضيق وهو المراد بالنجدة، وفي حال الخِصب والسعة وهو المراد بالرسل. وقولهم: افعلْ كذا وكذا على رِسْلك، بالكسر، أَي اتَّئدْ فيه كما يقال على هِينتك. وفي حديث صَفِيَّة: فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: على رِسْلكما أَي اتَّئِدا ولا تَعْجَلا؛ يقال لمن يتأَنى ويعمل الشيء على هينته. الليث: الرَّسْل، بفتح الراء، الذي فيه لين واسترخاء، يقال: ناقة رَسْلة القوائم أَي سَلِسة لَيِّنة المفاصل؛ وأَنشد:
برَسْلة وُثّق ملتقاها،
موضع جُلْب الكُور من مَطاها
وسَيْرٌ رَسْلٌ: سَهْل. واسترسل الشيءُ: سَلِس. وناقة رَسْلة: سهلة السير، وجَمَل رَسْلٌ كذلك، وقد رَسِل رَسَلاً ورَسالة. وشعر رَسْل: مُسْترسِل. واسْتَرْسَلَ الشعرُ أَي صار سَبْطاً. وناقة مِرْسال: رَسْلة القوائم كثيرة الشعر في ساقيها طويلته. والمِرْسال: الناقة السهلة السير، وإِبِل مَراسيلُ؛ وفي قصيد كعب بن زهير:
أَضحت سُعادُ بأَرض، لا يُبَلِّغها
إِلا العِتاقُ النَّجيبات المَراسِيل
المَراسِيل: جمع مِرْسال وهي السريعة السير. ورجل فيه رَسْلة أَي كَسَل. وهم في رَسْلة من العيش أَي لين. أَبو زيد: الرَّسْل، بسكون السين، الطويل المسترسِل، وقد رَسِل رَسَلاً ورَسالة؛ وقول الأَعشى: غُولَيْن فوق عُوَّجٍ رِسال
أَي قوائم طِوال. الليث: الاسترسال إِلى الإِنسان كالاستئناس والطمأْنينة، يقال: غَبْنُ المسترسِل إِليك رِباً. واستَرْسَل إِليه أَي انبسط واستأْنس. وفي الحديث: أَيُّما مسلمٍ اسْتَرْسَل إِلى مسلم فغَبَنه فهو كذا؛ الاسترسال: الاستئناس والطمأْنينة إِلى الإِنسان والثِّقةُ به فيما يُحَدِّثه، وأَصله السكون والثبات.
قال: والتَّرسُّل من الرِّسْل في الأُمور والمنطق كالتَّمهُّل والتوقُّر والتَّثَبُّت، وجمع الرِّسالة الرَّسائل. قال ابن جَنْبة: التَّرسُّل في الكلام التَّوقُّر والتفهمُ والترفق من غير أَن يرفع صوته شديداً. والترسُّل في الركوب: أَن يبسط رجليه على الدابة حتى يُرْخِي ثيابه على رجليه حتى يُغَشِّيَهما، قال: والترسل في القعود أَن يتربَّع ويُرْخي ثيابه على رجليه حوله.
والإِرْسال: التوجيه، وقد أَرْسَل إِليه، والاسم الرِّسالة والرَّسالة والرَّسُول والرَّسِيل؛ الأَخيرة عن ثعلب؛ وأَنشد:
لقد كَذَب الواشُون ما بُحْتُ عندهم
بلَيْلى، ولا أَرْسَلْتُهم برَسِيل
والرَّسول: بمعنى الرِّسالة، يؤنث ويُذكَّر، فمن أَنَّث جمعه أَرْسُلاً؛ قال الشاعر:
قد أَتَتْها أَرْسُلي
ويقال: هي رَسُولك. وتَراسَل القومُ: أَرْسَل بعضُهم إِلى بعض. والرَّسول. الرِّسالة والمُرْسَل؛ وأَنشد الجوهري في الرسول الرِّسالة للأَسعر الجُعفي:
أَلا أَبْلِغ أَبا عمرو رَسُولاً،
بأَني عن فُتاحتكم غَنِيُّ
عن فُتاحتكم أَي حُكْمكم؛ ومثله لعباس بن مِرْداس:
أَلا مَنْ مُبْلِغٌ عني خُفافاً
رَسُولاً، بَيْتُ أَهلك مُنْتهاها
فأَنت الرَّسول حيث كان بمعنى الرِّسالة؛ ومنه قول كثيِّر: لقد كَذَب الواشُون ما بُحتُ عندهم
بسِرٍّ، ولا أَرْسَلْتهم برَسُول
وفي التنزيل العزيز: إِنَّا رَسُول رب العالمين؛ ولم يقل رُسُل لأَن فَعُولاً وفَعِيلاً يستوي فيهما المذكر والمؤنث والواحد والجمع مثل عَدُوٍّ وصَدِيق؛ وقول أَبي ذؤيب:
أَلِكْني إِليها، وخَيْرُ الرَّسو
ل أَعْلَمهُم بنواحي الخَبَر
أَراد بالرَّسول الرُّسُل، فوضع الواحد موضع الجمع كقولهم كثر الدينار والدرهم، لا يريدون به الدينار بعينه والدرهم بعينه، إِنما يريدون كثرة الدنانير والدراهم، والجمع أَرْسُل ورُسُل ورُسْل ورُسَلاء؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي، وقد يكون للواحد والجمع والمؤنث بلفظ واحد؛ وأَنشد ابن بري شاهداً على جمعه على أَرْسُل للهذلي:
لو كان في قلبي كقَدْرِ قُلامة
حُبًّا لغيرك، ما أَتاها أَرْسُلي
وقال أَبو بكر بن الأَنباري في قول المؤذن: أَشهد أَن محمداً رسول الله، أَعلم وأُبَيِّن أَن محمداً مُتابِعٌ للإِخبار عن الله عز وجل. والرَّسول: معناه في اللغة الذي يُتابِع أَخبار الذي بعثه أَخذاً من قولهم جاءت الإِبل رَسَلاً أَي متتابعة. وقال أَبو إِسحق النحوي في قوله عز وجل حكاية عن موسى وأَخيه: فقُولا إِنَّا رسول رب العالمين؛ معناه إِنا رِسالة رَبّ العالمين أَي ذَوَا رِسالة رب العالمين؛ وأَنشد هو أَو غيره: ... ما فُهْتُ عندهم
بسِرٍّ ولا أَرسلتهم برَسول
أَراد ولا أَرسلتهم برِسالة؛ قال الأَزهري: وهذا قول الأَخفش. وسُمِّي الرَّسول رسولاً لأَنه ذو رَسُول أَي ذو رِسالة. والرَّسول: اسم من أَرسلت وكذلك الرِّسالة. ويقال: جاءت الإِبل أَرسالاً إِذا جاء منها رَسَلٌ بعد رَسَل. والإِبل إِذا وَرَدت الماء وهي كثيرة فإِن القَيِّم بها يوردها الحوض رَسَلاً بعد رَسَل، ولا يوردها جملة فتزدحم على الحوض ولا تَرْوَى. وأَرسلت فلاناً في رِسالة، فهو مُرْسَل ورَسول. وقوله عز وجل: وقومَ نوح لما كَذَّبوا الرُّسُل أَغرقناهم؛ قال الزجاج: يَدُلُّ هذا اللفظ على أَن قوم نوح قد كَذَّبوا غير نوح، عليه السلام، بقوله الرُّسُل، ويجوز أَن يُعْنى به نوح وحده لأَن من كَذَّب بنبيٍّ فقد كَذَّب بجميع الأَنبياء، لأَنه مخالف للأَنبياء لأَن الأَنبياء، عليهم السلام، يؤمنون بالله وبجميع رسله، ويجوز أَن يكون يعني به الواحد ويذكر لفظ الجنس كقولك: أَنت ممن يُنْفِق الدراهم أَي ممن نَفَقَتُه من هذا الجنس؛ وقول الهذلي: حُبًّا لغيرك ما أَتاها أَرْسُلي
ذهب ابن جني إِلى أَنه كَسَّر رسولاً على أَرْسُل، وإِن كان الرسول هنا إِنما يراد به المرأَة لأَنها في غالب الأَمر مما يُسْتَخْدَم في هذا الباب.
والرَّسِيل: المُوافِق لك في النِّضال ونحوه. والرَّسِيل: السَّهْل؛ قال جُبَيْهاء الأَسدي:
وقُمْتُ رَسِيلاً بالذي جاء يَبْتَغِي
إِليه بَلِيجَ الوجه، لست بِباسِر
قال ابن الأَعرابي: العرب تسمي المُراسِل في الغِناء والعَمل المُتالي. وقوائم البعير: رِسالٌ. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول للفحل العربي يُرْسَل في الشَّوْل ليضربها رَسِيل؛ يقال: هذا رَسِيل بني فلان أَي فحل إِبلهم. وقد أَرْسَل بنو فلان رَسِيلَهم أَي فَحْلهم، كأَنه فَعِيل بمعنى مُفْعَل، من أَرْسَل؛ قال: وهو كقوله عز وجل أَلم تلك آيات الكتاب الحكيم؛ يريد، والله أَعلم، المُحْكَم، دَلَّ على ذلك قوله: الر كتاب أُحْكِمَتْ آياته؛ ومما يشاكله قولهم للمُنْذَرِ نَذير، وللمُسْمَع سَمِيع. وحديثٌ مُرْسَل إِذا كان غير متصل الأَسناد، وجمعه مَراسيل. والمُراسِل من النساء: التي تُراسِل الخُطَّاب، وقيل: هي التي فارقها زوجها بأَيِّ وجه كان، مات أَو طلقها، وقيل: المُراسِل التي قد أَسَنَّتْ وفيها بَقِيَّة شباب، والاسم الرِّسال. وفي حديث أَبي هريرة: أَن رجلاً من الأَنصار تزوَّج امرأَة مُراسِلاً، يعني ثَيِّباً، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: فهَلاَّ بِكْراً تُلاعِبُها وتلاعِبك وقيل: امرأَة مُراسِل هي التي يموت زوجها أَو أَحَسَّت منه أَنه يريد تطليقها فهي تَزَيَّنُ لآخر؛ وأَنشد المازني لجرير:
يَمْشِي هُبَيرةُ بعد مَقْتَل شيخه،
مَشْيَ المُراسِل أُوذِنَتْ بطلاق
يقول: ليس يطلب بدم أَبيه، قال: المُراسِل التي طُلِّقت مرات فقد بَسَأَتْ بالطلاق أَي لا تُباليه، يقول: فهُبَيرة قد بَسَأَ بأَن يُقْتَل له قتيل ولا يطلب بثأْره مُعَوَّدٌ ذلك مثل هذه المرأَة التي قد بَسَأَتْ بالطلاق أَي أَنِسَتْ به، والله أَعلم. ويقال: جارية رُسُل إِذا كانت صغيرة لا تَخْتَمر؛ قال عديّ بن زيد:
ولقد أَلْهُو بِبِكْرٍ رُسُلٍ،
مَسُّها أَليَنُ من مَسِّ الرَّدَن
وأَرْسَل الشيءَ: أَطلقه وأَهْمَله. وقوله عز وجل: أَلم تر أَنا أَرسلنا الشياطين على الكافرين تَؤُزُّهم أَزًّا؛ قال الزجاج في قوله أَرْسَلْنا وجهان: أَحدهما أَنَّا خَلَّينا الشياطين وإِياهم فلم نَعْصِمهم من القَبول منهم، قال: والوجه الثاني، وهو المختار، أَنهم أُرْسِلوا عليهم وقُيِّضوا لهم بكفرهم كما قال تعالى: ومن يَعْشُ عن ذكر الرحمن نُقَيِّضْ له شيطاناً؛ ومعنى الإِرسال هنا التسليط؛ قال أَبو العباس: الفرق بين إِرسال الله عز وجل أَنبياءه وإِرْساله الشياطين علىأَعدائه في قوله تعالى: أَنا أَرسلنا الشياطين على الكافرين، أَن إِرساله الأَنبياء إِنما هو وَحْيُه إِليهم أَن أَنذِروا عبادي، وإِرساله الشياطينَ على الكافرين تَخْلِيَتُه وإِياهم كما تقول: كان لي طائر فأَرْسَلْته أَي خليته وأَطلقته. والمُرْسَلات، في التنزيل: الرياح، وقيل الخَيْل، وقال ثعلب: الملائكة. والمُرْسَلة: قِلادة تقع على الصدر، وقيل: المُرْسَلة القِلادة فيها الخَرَزُ وغيرها.
والرِّسْل: اللَّبن ما كان. وأَرْسَل القومُ فهم مُرْسلون: كَثُر رِسْلُهم، وصار لهم اللبن من مواشيهم؛ وأَنشد ابن بري:
دعانا المُرْسِلون إِلى بِلادٍ،
بها الحُولُ المَفارِقُ والحِقاق
ورَجُلٌ مُرَسِّلٌ: كثير الرِّسْل واللبن والشِّرْب؛ قال تأَبَّط شَرًّا:ولست براعي ثَلَّةٍ قام وَسْطَها،
طوِيل العصا غُرْنَيْقِ ضَحْلٍ مُرَسِّل
مُرَسِّل: كثير اللبن فهو كالغُرْنَيْق، وهو شبه الكُرْكِيّ في الماء أَبداً. والرَّسَلُ: ذوات اللبن. وفي حديث أَبي سعيد الخُدْري: أَنه قال رأَيت في عام كثر فيه الرِّسْل البياضَ أَكثر من السَّواد، ثم رأَيت بعد ذلك في عام كثر فيه التمر السَّوادَ أَكثر من البياض؛ الرِّسْل: اللبن وهو البياض إِذا كَثُر قَلَّ التَّمْر وهو السَّواد، وأَهل البَدْو يقولون إِذا كثر البياض قَلَّ السواد، وإِذا كثر السواد قَلَّ البياض. والرِّسْلان من الفرس: أَطراف العضدين. والراسِلان: الكَتِفان، وقيل عِرْقان فيهما، وقيل الوابِلَتان.
وأَلقَى الكلامَ على رُسَيْلاته أَي تَهاوَن به. والرُّسَيْلي، مقصور: دُوَيْبَّة. وأُمُّ رِسالة: الرَّخَمة.

### Türkçe

**الرَّسَل**: her şeyden sürü; çoğulu **أَرسال**. Ve **الرَّسَل**: develer;
Ebû Ubeyd bunu, onu bir şeyle nitelemeksizin, işte böyle nakletti; A‘şâ dedi ki:
“Suluyor, kendisine ait olup hedef olmuş çayırları,
saparak ondan uzak duran sürücü develer ve **الرَّسَل**.”

Ve **الرَّسَل**: sürü ardından sürü. Cevherî: **الرَّسَل**, harekeli olarak, develerden ve koyunlardan sürüdür; râciz dedi ki:
“Derim kovana: **رَسَل** ile (onları) içeri sok,
ben ilkler (öncekiler) ile musibetlerden korkarım.”

Lebîd dedi ki:
“Ve delikanlılar ki, **الرَّسَل** gibi (dirler), mızraklılar.”

Çoğulu **الأَرْسال**; râciz dedi ki:
“Ey ikisi, onları kovan, **أَرْسال** ile (onları) içeri sokun,
ve onları sapkınların kovması gibi kovmayın.”

Ve **رَسَلُ الحَوْض الأَدنى**: on ile yirmi beş arasıdır; müzekker de söylenir müennes de.
Ve **الرَّسَل**: sürü ardından gönderilen, yaklaşık on (deve) miktarınca bir deve sürüsüdür.
Ve develerini suya **أَرسالاً** gönderdiler; yani parça parça. Ve **اسْتَرْسَل**: “Bana develeri **أَرسالاً** gönder” dediği zaman. Ve **رِسْلة رِسْلة** geldiler; yani topluluk topluluk; ve bir adam develerini kesik kesik suya getirirse “onu **أَرسالاً** getirdi” denir; onları topluca getirirse “onu **عِراكاً** getirdi” denir. Hadiste: insanların onun ölümünden sonra yanına **أَرسالاً** girip onun üzerine namaz kıldıkları; yani bölükler ve kesik kesik fırkalar hâlinde, bir kısmı bir kısmını izleyerek; onların her biri bir **رَسَل**dir, râ ve sîn fethalı. Ve içinde **السَّنَة** zikri bulunan bir hadiste: “Ve **وَقِير**: çok **الرَّسَل**, az **الرِّسْل**”; çok **الرَّسَل** demek, ondan otlağa gönderilenin çok olduğu (şey)dir; onun sayıca çok, sütçe az olduğunu kastetti; o, **فَعَل** vezninde **مُفْعَل** mânasınadır; yani “onu gönderdi” demektir, o hâlde o **مُرْسَلة**dir; İbnü’l-Esîr dedi ki: İbn Kuteybe onu böyle tefsir etti; fakat onu Udhri tefsir etti de dedi ki: çok **الرَّسَل**; yani otlak aramada şiddetli dağınıklık; dedi ki: bu daha uygundur, çünkü hadisin başında “**مات الوَدِيُّ وهَلَك الهَدِيُّ**” demiştir; yani develer; develer, sabırları ve kıtlık üzerinde kalmalarıyla birlikte helâk olursa, koyunlar nasıl selâmette kalır ve çoğalıp sayıları artar? dedi ki: doğru olan Udhri’nin dediğidir ve koyunların otlak azlığından dolayı otlak aramada ayrılıp yayılmasıdır. İbnü’s-Sikkît: develerden ve koyunlardan **الرَّسَل**, on ile yirmi beş arasıdır. Hadiste: “Ben sizin için havuz üzerinde bir **فَرَطٌ**um ve size **رَسَلاً رَسَلاً** getirilecektir de benden uzaklaştırılacaksınız”; yani fırkalar hâlinde. Ve atlar **أَرسالاً** geldi; yani sürü sürü.

Ve onunla **مُراسَلة** olarak yazıştı; o hâlde o **مُراسِلٌ** ve **رَسِيل**dir.

Ve **الرِّسْل** ve **الرِّسْلة**: yumuşaklık ve ağırbaşlılık; Sahr el-Ğayy, arkadaşlarının ona yetişmesinden ümidini kesip düşmanları onu kuşatınca ve öldürülmeye yakîn getirince dedi ki:
“Eğer çevremde Kuraym’den bir adam olsaydı,
beni ya bir **نَجْدةً** ile ya da bir **رِسْلا** ile korurlardı.”

Yani beni savaşla—ki o **النَّجْدة**dir—yahut savaşsız—ki o **الرِّسْل**dir—korurlardı.
Ve **التَّرسُّل** **الرِّسْل** gibidir. Ve okumada **التَّرسُّل** ile **الترسيل** birdir; dedi ki: o, acele olmaksızın tahkiktir; ve denildi ki: bir kısmı bir kısmının izi üzere. Ve kıraatinde **تَرَسَّل**: onda ağır davrandı. Hadiste: onun sözünde **تَرْسِيلٌ** vardı; yani tertîl; denir ki: adam sözünde ve yürüyüşünde **تَرَسَّلَ** ettiğinde acele etmez; o ve **الترسُّل** birdir. Ömer’in, رضى الله عنه, hadisinde: “Ezan okuduğunda **فتَرَسَّلْ**”; yani ağır davran ve acele etme. Hadiste: Allah’ın Resûlü, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Şüphesiz yer, içine insan gömüldüğünde…”
(* “قوله «ان الأرض إذا دفن إلخ»” asılda işte böyle olup bu hadiste madde lafzına uygun bir şey yoktur; İbnü’l-Esîr onu **فدد** tercümesinde bu lafızdan başka bir lafızla zikretmiştir.)
“…ona der ki: belki sen benim üzerimde mal sahibi ve kibir sahibi bir **فَدَّاداً** olarak yürümüştün.” Başka bir hadiste: “Herhangi bir adamın develeri olup zekâtını edâ etmezse, ona düz bir **بِقاعٍ قَرْقَرٍ**da yatırılır; onu toynaklarıyla çiğner; ancak **نَجْدتها**sında ve **رِسْلها**sında veren müstesna”; şiddeti ve bolluğu kasteder; der ki: semiz, güzel iken verir; onu çıkarmak sahibine ağır gelir; işte bu onun **نَجْدتها**sıdır; ve **رِسْلِها**sında verir; o ise zayıf, yakın (cılız) iken; Ebû Ubeyd dedi ki: mânası, ancak develerinde vermesi kendisine ağır gelen şeyi verendir; bu ona bir **نَجْدة** olur; yani şiddet; yahut ondan vermesi kendisine kolay gelen şeyi verir; verdiğini, onun **رِسْله**si üzere, yani onu önemsemeyerek verir; İbnü’l-A‘râbî “إِلا من أَعْطى في رِسْلها” sözünde dedi ki: yani gönül hoşluğuyla. Ve **الرِّسْل** bunun dışında: süttür; denir ki: bu yıl **الرِّسْل** çoğaldı; yani süt çoğaldı; ve onun tefsiri daha önce **نجد** maddesinde de geçti. İbnü’l-Esîr dedi ki: ve denildi ki: zayıflığın onda bir mânası yoktur; çünkü **الرِّسْل**i **النَّجْدة**den sonra develeri yüceltme yönüyle zikretti; bu, onların “ancak semizliğinde, güzelliğinde ve sütünün bolluğunda veren müstesna” sözleri gibi cereyan etti; dedi ki: bu, bütünüyle tek bir mânaya döner; o hâlde zayıflığın mânası yoktur; çünkü Allah’ın hakkını, kıskanılan (esirgenen) şeyden veren kimse için, onu çıkarmak, kendisine kolay gelen şeyden çıkarmaya göre daha zordur; bu yüzden semizlikten sonra zayıflığın zikrinin mânası yoktur; İbnü’l-Esîr dedi ki: en güzeli—Allah daha iyi bilir—**النَّجْدة** ile şiddet ve kıtlık, **الرِّسْل** ile bolluk ve bereket kastedilmiş olmasıdır; çünkü **الرِّسْل** süttür; o ancak bolluk ve bereket hâlinde çoğalır; o hâlde mânası, darlık ve genişlikte, kıtlık ve berekette Allah Teâlâ’nın hakkını çıkarmasıdır; çünkü darlık ve kıtlık yılında hakkını çıkarırsa bu ona ağır gelir; zira bu ona bir **إَجحاف**tır; bolluk hâlinde çıkarırsa bu ona kolay olur; bunun için hadiste denildi ki: “Ya Resûlallah, onun **نَجْدتها**sı ve **رِسْلها**sı nedir?” dedi ki: “Onun zorluğu ve kolaylığı.” Böylece **النَّجْدة**yi zorluk, **الرِّسْل**i kolaylık diye adlandırdı; çünkü kıtlık zorluktur, bereket kolaylıktır; işte bu adam, kıtlık ve darlık hâlinde—ki **النَّجْدة** ile kastedilen budur—hakkını verir; bereket ve genişlik hâlinde—ki **الرسل** ile kastedilen budur—hakkını verir. Ve onların “şunu şunu **على رِسْلك** yap” sözleri, kesre ile; yani onda ağır davran; “**على هِينتك**” denildiği gibi. Safiyye hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “**على رِسْلكما**”; yani ağır davranın ve acele etmeyin; ağır davranana ve işi kendi yumuşaklığı üzere yapana söylenir.

Leys: **الرَّسْل**, râ fethalı, içinde yumuşaklık ve gevşeklik olan (şey)dir; denir ki: “**ناقة رَسْلة القوائم**”; yani eklemleri pürüzsüz, yumuşak; ve şu beyit okundu:
“**برَسْلة**; buluşma yeri sağlamlaştırılmış,
hörgüç eyerinin çekildiği yer, onun sırtının yeridir.”

Ve **سَيْرٌ رَسْلٌ**: kolay. Ve şey **استرسل** etti: pürüzsüz oldu. Ve **ناقة رَسْلة**: yürüyüşü kolay; ve **جَمَل رَسْلٌ** da böyledir; ve o **رَسِل** oldu, **رَسَلاً** ve **رَسالة**. Ve **شعر رَسْل**: salıverilmiş. Ve saç **اسْتَرْسَلَ** etti; yani düzleşti. Ve **ناقة مِرْسال**: bacakları **رَسْلة القوائم**, inciklerinde çok kıllı, uzun (olan). Ve **المِرْسال**: yürüyüşü kolay deve; ve **إِبِل مَراسيلُ**; Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
“Su‘âd bir yerde sabahladı; ona ulaştırmaz
ancak asil, seçkin, **المَراسِيل** (olan) develer.”

**المَراسِيل**: **مِرْسال**ın çoğuludur; o da hızlı yürüyendir. Ve bir adamda **رَسْلة** vardır; yani tembellik. Ve onlar yaşayışta bir **رَسْلة** içindedir; yani yumuşaklık. Ebû Zeyd: **الرَّسْل**, sîn sâkin, uzun, salıverilmiş (olan)dır; ve o **رَسِل** oldu, **رَسَلاً** ve **رَسالة**; A‘şâ’nın sözü:
“İki gûl, eğri (develer) üzerinde, **رِسال**.”

Yani uzun bacaklar. Leys: insana karşı **الاسترسال**, **الاستئناس** ve **الطمأْنينة** gibidir; denir ki: “Sana karşı **المسترسِل**in aldatılması **رِباً**dır.” Ve ona **استَرْسَل** etti; yani açıldı ve ünsiyet etti. Hadiste: “Herhangi bir Müslüman, bir Müslümana **اسْتَرْسَل** eder de o onu aldatırsa…”; **الاسترسال**: insana ünsiyet ve güven duymak ve onun anlattığında ona güvenmektir; aslı sükûn ve sebat(tır).

Dedi ki: işlerde ve sözde **الرِّسْل**den olan **التَّرسُّل**, ağırdan alma, vakar ve sağlam durma gibidir; **الرِّسالة**nın çoğulu **الرَّسائل**dir. İbn Cünbe dedi ki: sözde **التَّرسُّل**, sesini şiddetle yükseltmeksizin vakar, anlayış ve yumuşak davranıştır.
Ve binmede **الترسُّل**: bacaklarını binek üzerinde yayması, elbisesini bacakları üzerine salması, onları örtünceye kadar; dedi ki: oturuşta **الترسل**: bağdaş kurması ve elbisesini bacakları üzerine, çevresinde salmasıdır.

Ve **الإِرْسال**: yönlendirmedir; ve ona **أَرْسَل** etti; isim **الرِّسالة** ve **الرَّسالة** ve **الرَّسُول** ve **الرَّسِيل**dir; sonuncusu Sa‘leb’dendir; ve şu beyit okundu:
“Gammazlar yalan söyledi: onların yanında Leylâ hakkında açığa vurmadım,
ve onları bir **رَسِيل** ile göndermedim.”

Ve **الرَّسول**: **الرِّسالة** mânasınadır; müennes de olur müzekker de; kim onu müennes yaparsa çoğulunu **أَرْسُلاً** yapar; şair dedi ki:
“Onun **أَرْسُلي**si ona geldi.”

Ve denilir: “O senin **رَسُولك**undur.” Ve kavim **تَراسَل** etti: bir kısmı bir kısmına gönderdi.
Ve **الرَّسول**: **الرِّسالة** ve **المُرْسَل**(dir); Cevherî, **الرسول**un **الرِّسالة** mânasında A‘sar el-Cu‘fî’den şu beyti nakletti:
“Dikkat edin, Ebû Amr’a bir **رَسُولاً** ulaştırın,
ben sizin **فُتاحتكم**inizden ganîyim.”

**عن فُتاحتكم**: yani hükmünüzden; bunun benzeri Abbâs b. Mirdâs’ındır:
“Dikkat edin, benden Hufâf’a ulaştıracak kim var,
bir **رَسُولاً**; ehlinin evi onun varacağı yerdir.”

İşte sen, **الرَّسول**sün; çünkü burada **الرِّسالة** mânasındadır; bununla Kuseyyir’in sözü:
“Gammazlar yalan söyledi: onların yanında bir sır açığa vurmadım,
ve onları bir **رَسُول** ile göndermedim.”

Ve aziz tenzilde: “Şüphesiz biz âlemlerin Rabbinin **رَسُول**uyuz”; **رُسُل** demedi; çünkü **فَعُولاً** ve **فَعِيلاً**da müzekker ve müennes, tekil ve çoğul eşit olur; **عَدُوٍّ** ve **صَدِيق** gibi; Ebû Züeyb’in sözü:
“Onu ona benim adıma ilet; ve **الرَّسو**
lün hayırlısı, haberin yönlerini en iyi bilenleridir.”

**الرَّسول** ile **الرُّسُل**ü kastetti; tekili çoğul yerine koydu; onların “dinar ve dirhem çoğaldı” sözleri gibi; onunla belirli dinarı ve belirli dirhemi kastetmezler; ancak dinarların ve dirhemlerin çokluğunu kastederler; çoğulu **أَرْسُل** ve **رُسُل** ve **رُسْل** ve **رُسَلاء**dır; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; ve tekil, çoğul ve müennes için tek lafızla da olabilir; İbn Berrî, Huzelî’den, onun **أَرْسُل** üzere çoğuluna şahit olarak şu beyti okuttu:
“Eğer kalbimde bir kırıntı kadar
senden başkasına sevgi olsaydı, ona **أَرْسُلي**m gelmezdi.”

Ve Ebû Bekr b. el-Enbârî, müezzinin “Muhammed Allah’ın Resûlüdür” sözünde dedi ki: Muhammed’in, Allah عز وجل’den haber vermeye tâbi olduğunu bilirim ve açıklarım.
Ve **الرَّسول**: dilde mânası, gönderenin haberlerini tâbi olarak (peş peşe) getiren kimsedir; “develer **رَسَلاً** geldi” sözünden alınmıştır; yani ardı ardına. Ve nahivci Ebû İshâk, Allah عز وجل’nin Mûsâ ve kardeşinden hikâye ederek “O hâlde deyin: Şüphesiz biz âlemlerin Rabbinin **رسول**uyuz” sözünde dedi ki: mânası “biz âlemlerin Rabbinin **رِسالة**siyiz”; yani âlemlerin Rabbinin risâletine sahip iki kişi; ve o yahut başkası şu beyti okudu:
“… onların yanında açığa vurmadım
bir sır; ve onları bir **رَسول** ile göndermedim.”

“Bir **رِسالة** ile göndermedim”i kastetti; Ezherî dedi ki: bu, Ahfeş’in sözüdür. Ve **الرَّسول**a **رسول** denildi; çünkü o, bir **رَسُول** sahibidir; yani bir **رِسالة** sahibidir. Ve **الرَّسول**: gönderdiğim (kimse)den bir isimdir; **الرِّسالة** da böyledir. Ve denilir: develer **أَرسالاً** geldi; ondan bir **رَسَل** bir **رَسَل**den sonra geldiğinde. Ve develer suya vardığında ve çok olduğunda, onların başındaki gözeten, onları havuza bir **رَسَل**den sonra bir **رَسَل** olarak getirir; onları bir defada getirmez; yoksa havuz üzerinde sıkışırlar ve kanmazlar.
Ve falanı bir **رِسالة** içinde gönderdim; o hâlde o **مُرْسَل** ve **رَسول**dur. Ve Allah عز وجل’nin sözü: “Nûh kavmi, **الرُّسُل**ü yalanladıklarında onları boğduk”; Zeccâc dedi ki: bu lafız, Nûh kavminin Nûh’tan başkasını yalanladığına **الرُّسُل** sözüyle delâlet eder; ve Nûh’u tek başına kastetmesi de câizdir; çünkü bir peygamberi yalanlayan, bütün peygamberleri yalanlamış olur; zira peygamberlere muhaliftir; çünkü peygamberler, عليهم السلام, Allah’a ve bütün resullerine iman ederler; ve tekili kastetmesi ve cins lafzını zikretmesi de câizdir; senin “sen dirhemleri harcayanlardansın” sözün gibi; yani harcaması bu cinsten olanlardansın; Huzelî’nin sözü:
“senden başkasına sevgi olsaydı, ona **أَرْسُلي**m gelmezdi.”

İbn Cinnî, **رسول**u **أَرْسُل** üzere kırdığı görüşüne gitti; her ne kadar buradaki **الرسول** ile ancak kadın kastedilse de; çünkü o, çoğu zaman bu بابda kullanılanlardandır.

Ve **الرَّسِيل**: ok atma yarışında ve benzerinde sana uygun (denk) olan. Ve **الرَّسِيل**: kolay (olan); Cübeyhâ el-Esedî dedi ki:
“Geldiği şeyi arayanın getirdiği (şey) ile **رَسِيلاً** olarak kalktım,
ona doğru, yüzü açık; ben asık suratlı değilim.”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Araplar, şarkıda ve işte **المُراسِل**e **المُتالي** derler. Ve devenin ayakları: **رِسالٌ**. Ezherî dedi ki: Arapların, Arap aygır deve için, **الشَّوْل** içine salınıp onları aşması için gönderilene **رَسِيل** dediklerini işittim; denir ki: “Bu, falan oğullarının **رَسِيل**idir”; yani onların deve aygırı. Ve falan oğulları **رَسِيلَهم**i gönderdi; yani aygırlarını; sanki **فَعِيل** vezninde **مُفْعَل** mânasınadır; **أَرْسَل**den; dedi ki: bu, Allah عز وجل’nin “**أَلم تلك آيات الكتاب الحكيم**” sözü gibidir; yani—Allah daha iyi bilir—**المُحْكَم**ı kasteder; buna “**الر كتاب أُحْكِمَتْ آياته**” sözü delâlet etti; ve ona benzeyen şey, onların “uyarılan”a **نَذير**, “işittirilen”e **سَمِيع** demeleridir. Ve **حديثٌ مُرْسَل**: isnadı bitişik değilse; çoğulu **مَراسيل**. Ve kadınlardan **المُراسِل**: taliplerle yazışan; ve denildi ki: kocası hangi yolla olursa olsun kendisinden ayrılmış olan; öldü yahut boşadı; ve denildi ki: **المُراسِل**, yaşlanmış olup içinde gençlikten bir kalıntı bulunan kadındır; isim **الرِّسال**. Ebû Hureyre hadîsinde: Ensardan bir adam, bir **مُراسِلاً** kadınla evlendi; yani dul; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Keşke bir bakire (alsaydın); onunla oynaşırdın, o da seninle oynaşırdı.” Ve denildi ki: **امرأَة مُراسِل**: kocası ölen yahut ondan, onu boşamak istediğini hisseden kadındır; o da bir başkası için süslenir; Mâzenî, Cerîr’den şu beyti nakletti:
“Hübeyre, şeyhinin öldürülmesinden sonra yürür,
boşanmayla kendisine izin verilmiş **المُراسِل**in yürüyüşü gibi.”

Der ki: babasının kanını istemiyor. Dedi ki: **المُراسِل**, defalarca boşanmış kadındır; boşanmaya **بَسَأَتْ** etmiştir; yani onu umursamaz; der ki: Hübeyre, kendisi için bir ölü öldürülmesine ve onun öcünü istememesine **بَسَأَ** etmiştir; buna alışmıştır; tıpkı boşanmaya **بَسَأَتْ** etmiş; yani ona ünsiyet etmiş bu kadın gibi; Allah daha iyi bilir. Ve denilir: **جارية رُسُل**; küçük olup başını örtünmeyen (ergenlik örtüsüne girmemiş) ise; Adî b. Zeyd dedi ki:
“Ve gerçekten ben, bir **بِكْرٍ رُسُلٍ** ile oyalanırım,
ona dokunuş, **الرَّدَن**e dokunuştan daha yumuşaktır.”

Ve **أَرْسَل الشيءَ**: onu salıverdi ve ihmal etti. Ve Allah عز وجل’nin sözü: “Görmedin mi, biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik; onları şiddetle dürtüyorlar”; Zeccâc, “**أَرْسَلْنا**” sözünde iki vecih dedi: birincisi, şeytanları ve onları baş başa bıraktık; onları, onlardan kabul etmeye karşı korumadık; dedi ki: ikinci vecih—ki seçilen odur—şudur: küfürleri sebebiyle onların üzerine gönderildiler ve onlara musallat kılındılar; Allah تعالى’nın “Rahmân’ın zikrinden yüz çevirene bir şeytan musallat kılarız” sözü gibi; buradaki **الإِرسال**ın mânası musallat kılmadır; Ebû’l-Abbâs dedi ki: Allah عز وجل’nin peygamberlerini göndermesi ile, “Biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik” sözünde düşmanları üzerine şeytanları göndermesi arasındaki fark şudur: peygamberleri göndermesi, onlara vahyidir: “Kullarımı uyarın”; şeytanları kâfirlerin üzerine göndermesi ise, onları onlarla baş başa bırakmasıdır; senin “benim bir kuşum vardı da onu **أَرْسَلْتُه**” demen gibi; yani onu bıraktım ve salıverdim. Ve tenzilde **المُرْسَلات**: rüzgârlardır; ve denildi ki: atlardır; Sa‘leb dedi ki: meleklerdir. Ve **المُرْسَلة**: göğüs üzerine düşen bir gerdanlıktır; ve denildi ki: **المُرْسَلة**, içinde boncuk ve başkası bulunan gerdanlıktır.

Ve **الرِّسْل**: her ne ise süttür. Ve kavim **أَرْسَل** etti; o hâlde onlar **مُرْسلون**dur: onların **رِسْل**i çoğaldı ve hayvanlarından kendilerine süt oldu; İbn Berrî şu beyti nakletti:
“Bizi **المُرْسِلون** bir beldeye çağırdı,
orada ayrılan bir yaş ve **الحِقاق** vardır.”

Ve **رَجُلٌ مُرَسِّلٌ**: çok **الرِّسْل** ve süt ve içim (süt içimi) sahibi; Teebbata Şerran dedi ki:
“Ben, ortasında duran bir sürünün çobanı değilim;
uzun değnekli, sığ suda bir **غُرْنَيْقِ**; **مُرَسِّل**.”

**مُرَسِّل**: çok süt sahibi; o, **الغُرْنَيْق** gibidir; o da suda daima olan, turnaya benzer bir (kuş)tur. Ve **الرَّسَلُ**: süt sahibi (dişiler). Ebû Saîd el-Hudrî hadîsinde: o dedi ki: “**الرِّسْل**in çok olduğu bir yılda beyazı siyahdan daha çok gördüm; sonra bunun ardından, hurmanın çok olduğu bir yılda siyahı beyazdan daha çok gördüm”; **الرِّسْل**: süttür; o da beyazlıktır; çoğaldığında hurma—ki o siyahlıktır—azalır; ve bedevîler “beyaz çoğalınca siyah azalır; siyah çoğalınca beyaz azalır” derler. Ve attan **الرِّسْلان**: iki üst kolun uçlarıdır. Ve **الراسِلان**: iki kürektir; ve denildi ki: ikisinde iki damar; ve denildi ki: **الوابِلَتان**.

Ve sözü **على رُسَيْلاته** bıraktı; yani onu hafife aldı. Ve **الرُّسَيْلي**—kısaltılmış—: küçük bir hayvancıktır. Ve **أُمُّ رِسالة**: akbabadır.
