# رشأ — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%A3/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B4%D8%A3/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%A3.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: رشأ

(باب الراء والشين وما يثلثهما)
(رشف)  الراء والشين والفاء أصلٌ واحد، وهو تَقَصِّي شُرب الشّيء. والرَّشْف: استِقْصاء الشُّرب حتَّى لا يَدَع في الإِناء شيئاً. رشف يرشُف ويَرْشِف. وفي كتاب الخليل: الرَّشَْف: بقيّة الماء في الحَوض. والرَّشْف: أخْذُ الماء بالشَّفَتَين، وهو فوقَ المَصّ. والرَّشُوف: المرأة الطيِّبة الفَم. ومعنى هذا أنَّ رِيقَتَها مِن طِيبها تُتَرَشَّف.
  (رشق)  الراء والشين والقاف أصلٌ واحد، وهو رمْي الشَّيء بسهم وما أشبَهَه في خِفَّة. فالرَّشْق مصدر رشَقَه بسهمٍ رَشْقاً. والرِّشْق: الوَجْه من الرَّمْي، إذا رمَى القومُ جَميعُهم قالوا: رمينا رِشْقاً. قال أبو زُبَيد:
كلَّ يومٍ ترمِيهِ منها برِشْقٍ *** فمُصِيبٌ أو صَافَ غيرَ بَعِيدِ([1])  ومن الباب قولهم: أرشَقْتُ، إذا حدّدتَ النَّظَر. قال القُطَاميّ:
  * وتَرُوعُنِي مُقَل الصُِّوار المُرْشِقِ([2]) *
  ويقال رَشَقه بالكَلام. ومن الباب الرَّشيق: الخفيفُ الجِسْم، كأنّه شُبِّه بالسَّهم الذي يُرشَق به. ومنه أرشَقَتِ الظَّبيةُ: مدَّت عُنُقها لتنظُر.
  (رشم)  الراء والشين والميم كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها، وليس في الباب غيرها. وذلك الأرشَم: الذي يتشمّم الطّعامَ ويَحرِص عليه. قال:
لَقىً حملَتْهُ أُمُّه وهي ضَيْفَةٌ *** فجاءَتْ بنَزٍّ لِلنِّزَالَةِ أرشَما([3])  (رشن)  الراء والشين والنون ليس أصلاً ولا فيه ما يُؤْخَذُ به. لكنَّهم يقولون. رشَنَ الكلبُ في الإناء: أدخَلَ رأسَه. والرَّاشن: الذي يتحيَّن وقْتَ الطعام فيأتِي ولم يُدْعَ. وفي كلِّ ذلك نَظر.
   (رشي)  الراء والشين والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على سَببٍ أو تسبُّبٍ لشيءٍ بِرفْق وملايَنَة. فالرِّشاء: الحبل الممدود، والجمع* أرشِيَة. ويقال للحنْظَل  إذا امتدَّت أغصانُه: قد أَرْشَى. يُعْنَى أنّه صار كالأرشية، وهي الحبال. ومن الباب: رشَاه يَرشُوهُ رَشْواً. والرَُِّّشْوة الاسمُ. وتقول ترشَّيْت الرّجلَ: لايَنْتُه. ومنه قول امرئ القيس:
  * تُرَاشِي الفؤادَ([4]) *
  ومن الباب استرشَى الفصيلُ، إذا طلب الرَّضاع، وقد أرشَيْتُه إرشاء. وراشَيْتُ الرّجُل، إذا عاونتَه فظاهَرْتَه. والأصل في ذلك كلِّه واحد.
  (رشأ)  الراء والشين والهمزة كلمةٌ واحدة وهي الرّشأ، مهموز، وهو ولد الظَّبْية.
  (رشح)  الراء والشين والحاء أصلٌ واحد؛ وهو النّدَى يبدو من الشّيء. فالرَّشْح: العَرَق. يقال رشَح بدَنُه بعَرَقِه. فأمّا قولهم يُرشَّح لكذا، فهو من هذا، وأصله الوحشيّةُ إذا بَلَغ ولدها أن يمشيَ معَها مشَتْ به حتَّى يَرشَحَ عرَقاً فيقوى؛ ثم استُعير ذلك لكلِّ من رُبِّي، فقيل يُرشّح للخِلافة؛ كأنَّه يُرَبَّى لها. والرّاشِح: الجَبَلُ يندَى أصلُه. ورَشَّحَ النَّدى النَّبْتَ، إذا ربّاه. وأرشَحَت النّاقةُ، إذا دنا فِطامُ ولَدِها، وذلك هو عندما تفعل([5]). وقال:
كأنَّ فيه عِشاراً جِلّةً شُرُفاً *** مِن آخِرِ الصَّيف قد همَّتْ بإرشاحِ([6])  (رشد)  الراء والشين والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على استقامةِ الطريق. فالمرَاشِد: مقاصد الطُّرُقِ. والرُّشْد والرَّشَد: خِلافُ الغَيّ. وأصاب فلان من أمره رُشدْاً ورَشَداً ورِشْدة. وهو لِرَِشْدةٍ خلاف لِغَِيّة.
---------------------------------------------------------------
([1]) البيت في اللسان (صيف، رشق)، وسيعيده في (صيف، ضيف).
([2]) ديوان القطامي 34 واللسان (رشق). وصدره: * ولقد يروق قلوبهن تكلمي *
([3]) البيت للبعيث يهجو جريراً. انظر اللسان (لقا، ضيف، نزز،نزل، رشم، يتن).
([4]) قطعة من بيت له. وهو بتمامه كما في الديوان 95:
نزيف إذا قامت لوجه تمايلت *** تراشي الفؤاد الرخص ألا تخترا([5]) كذا في الأصل.
([6]) لأوس بن حجر في ديوانه 4. وقصيدة البيت تروى أيضاً لعبيد بن الأبرص في مختارات ابن الشجري 100.
ـ

### Türkçe

(رâ ve **شين** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**رشف**)  **الراء** ve **الشين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da bir şeyin içişini araştırıp sonuna kadar gitmektir. Ve **الرَّشْف**: içişi sonuna kadar götürmektir; ta ki kapta hiçbir şey bırakmasın. **رشف** **يرشُف** ve **يَرْشِف**. Ve Halîl’in kitabında: **الرَّشَْف**: havuzdaki suyun kalıntısıdır. Ve **الرَّشْف**: suyu iki dudakla almaktır; ve o, emmenin üstündedir. Ve **الرَّشُوف**: ağzı hoş kadın. Bunun mânâsı şudur ki onun tükürüğü, hoşluğundan dolayı **تُتَرَشَّف**.

(**رشق**)  **الراء** ve **الشين** ve **القاف** tek bir asıldır; o da bir şeyi okla ve benzeriyle hafiflik içinde atmaktır. O hâlde **الرَّشْق**: onu bir okla **رَشْقاً** atmasının masdarıdır. Ve **الرِّشْق**: atıştan bir veçhedir; kavim topluca attığında “**رمينا رِشْقاً**” derler. Ebû Zübeyd dedi:
كلَّ يومٍ ترمِيهِ منها برِشْقٍ *** فمُصِيبٌ أو صَافَ غيرَ بَعِيدِ([1])  Ve bâbdan onların sözü: **أرشَقْتُ**; bakışı keskinleştirdiğin zaman. Kutâmî dedi:
  * وتَرُوعُنِي مُقَل الصُِّوار المُرْشِقِ([2]) *
  Ve “onu sözle **رَشَقه**” denir. Ve bâbdan **الرَّشيق**: beden bakımından hafif olan; sanki onunla **يُرشَق** olunan oka benzetilmiştir. Ve ondan: **أرشَقَتِ الظَّبيةُ**: bakmak için boynunu uzattı.

(**رشم**)  **الراء** ve **الشين** ve **الميم** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez; bâbda ondan başkası yoktur. Bu da **الأرشَم**: yemeği koklayan ve ona hırs gösteren kimsedir. Dedi:
لَقىً حملَتْهُ أُمُّه وهي ضَيْفَةٌ *** فجاءَتْ بنَزٍّ لِلنِّزَالَةِ أرشَما([3])  (**رشن**)  **الراء** ve **الشين** ve **النون** bir asıl değildir ve onda kendisiyle tutulacak bir şey yoktur. Lâkin onlar derler: **رشَنَ** köpek kapta: başını soktu. Ve **الرَّاشن**: yemeğin vaktini kollayan, davet edilmemiş olduğu hâlde gelip duran kimsedir. Ve bütün bunlarda bir nazar vardır.

(**رشي**)  **الراء** ve **الشين** ve illetli harf, bir asıldır; bir şeye yumuşaklık ve yumuşatma ile bir sebep veya sebep olmayı gösterir. O hâlde **الرِّشاء**: uzatılmış iptir; çoğulu **أرشِيَة**. Ve **الحنْظَل** için, dalları uzadığı zaman: “**قد أَرْشَى**” denir; yani o, **الأرشية** gibi oldu; onlar da iplerdir. Ve bâbdan: **رشَاه** onu **يَرشُوهُ** **رَشْواً**. Ve **الرَُِّّشْوة** isimdir. Ve “adamı **ترشَّيْت**”: ona yumuşak davrandım, dersin. Ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
  * تُرَاشِي الفؤادَ([4]) *
  Ve bâbdan: **استرشَى** sütten kesilmemiş deve yavrusu; emzirmeyi istediği zaman; ve ben onu **إرشاء** ile **أرشَيْتُه**. Ve “adamla **راشَيْتُ**”: ona yardım ettiğin, böylece onu desteklediğin zaman. Ve bunun hepsindeki asıl birdir.

(**رشأ**)  **الراء** ve **الشين** ve **الهمزة** tek bir kelimedir; o da **الرّشأ**’dır; hemzelidir; ve o, ceylanın yavrusudur.

(**رشح**)  **الراء** ve **الشين** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da bir şeyden beliren çiydir. O hâlde **الرَّشْح**: terdir. “Bedeni teriyle **رشَح**” denir. Ama onların “şuna **يُرشَّح**” sözü, işte bundandır; ve onun aslı: vahşî hayvan, yavrusu onunla yürümeye varınca, onunla yürür; ta ki ter **يَرشَحَ** da güçlensin; sonra bu, terbiye edilen herkes için ödünç alındı; böylece “hilâfete **يُرشّح**” denildi; sanki ona yetiştiriliyor. Ve **الرّاشِح**: kökü çiylenen dağdır. Ve “çiy bitkiyi **رَشَّحَ**”: onu yetiştirdiği zaman. Ve dişi deve **أرشَحَت**: yavrusunun sütten kesilmesi yaklaştığı zaman; ve bu, onun yaptığı zamandır([5]). Ve dedi:
كأنَّ فيه عِشاراً جِلّةً شُرُفاً *** مِن آخِرِ الصَّيف قد همَّتْ بإرشاحِ([6])  (**رشد**)  **الراء** ve **الشين** ve **الدال** tek bir asıldır; yolun doğruluğuna delâlet eder. O hâlde **المرَاشِد**: yolların maksatlarıdır. Ve **الرُّشْد** ve **الرَّشَد**: **الغَيّ**’in zıddıdır. Ve falan kimse işinden **رُشدْاً** ve **رَشَداً** ve **رِشْدة** isabet ettirdi. Ve o, bir **رَِشْدة** üzeredir; bir **غَِيّة**’nin zıddı olarak.

---------------------------------------------------------------
([1]) Beyit Lisân’da (صيف، رشق)’tadır; onu (صيف، ضيف)’te yeniden getirecektir.
([2]) Kutâmî divanı 34 ve Lisân (رشق). Ve onun صدر’ı: * ولقد يروق قلوبهن تكلمي *
([3]) Beyit, Bu‘ayth’ındır; Cerîr’i hicveder. Lisân’a bak: (لقا، ضيف، نزز،نزل، رشم، يتن).
([4]) Ona ait bir beyitten bir parçadır. Ve o, divanda 95’te tamamıyla şöyledir:
نزيف إذا قامت لوجه تمايلت *** تراشي الفؤاد الرخص ألا تخترا([5]) Asılda böyle.
([6]) Evs b. Hacer’indir; divanında 4. Beytin kasidesi, İbnü’ş-Şecerî’nin Muhtârât’ında 100’de Ubeyd b. el-Ebras’a da rivayet olunur.
