# رشد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B4%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رشد

في أَسماء الله تعالى الرشيدُ: هو الذي أَرْشَد الخلق إِلى مصالحهم أَي هداهم ودلهم عليها، فَعِيل بمعنى مُفْعل؛ وقيل: هو الذي تنساق تدبيراته إِلى غاياتها على سبيل السداد من غير إِشارة مشير ولا تَسْديد مُسَدِّد.
الرُّشْد والرَّشَد والرَّشاد: نقيض الغيّ. رَشَد الإِنسان، بالفتح، يَرْشُد رُشْداً، بالضم، ورَشِد، بالكسر، يَرْشَد رَشَداً ورَشاداً، فهو راشِد ورَشيد، وهو نقيض الضلال، إِذا أَصاب وجه الأَمر والطريق. وفي الحديث: عليكم بسنتي وسنة الخلفاء الراشدين من بعدي؛ الراشدُ اسم فاعل من رَشَد يَرُشُد رُشْداً، وأَرْشَدته أَنا. يريد بالراشدين أَبا بكر وعمر وعثمان وعليّاً، رحمة الله عليهم ورضوانه، وإِن كان عامّاً في كل من سار سِيرَتَهم من الأَئمة. ورَشِدَ أَمرَه، وإِن لم يستعمل هكذا. ونظيره: غَبِنْتَ رأْيَك وأَلِمْتَ بطنَك ووفِقْتَ أَمرَك وبَطِرْتَ عيشك وسَفِهْتَ نفسَك.وأَرشَدَه الله وأَرشَدَه إِلى الأَمر ورشَّده: هداه. واستَرْشَده: طلب منه الرشد. ويقال: استَرْشَد فلان لأَمره إِذا اهتدى له، وأَرشَدْتُه فلم يَسْتَرْشِد. وفي الحديث: وإِرشاد الضال أَي هدايته الطريقَ وتعريفه. والرَّشَدى: اسم للرشاد. إِذا أَرشدك إِنسان الطريق فقل: لا يَعْمَ (* قوله
«لا يعم إلخ» في بعض الأصول لا يعمى؛ قاله في الاساس.) عليك الرُّشْد. قال أَبو منصور: ومنهم من جعل رَشَدَ يَرْشُدُ ورَشِدَ يَرْشَد بمعنى واحد في الغيّ والضلال. والابرشاد: الهداية والدلالة. والرَّشَدى: من الرشد؛ وأَنشد الأَحمر:
لا نَزَلْ كذا أَبدا،
ناعِمين في الرَّشَدى
ومثله: امرأَة غَيَرى من الغَيْرَة وحَيَرى من التحير. وقوله تعالى: يا قوم اتبعون أَهدكم سبيل الرشاد، أَي أَهدكم سبيلَ القصدِ سبيلَ الله وأُخْرِجْكم عن سبيل فرعون. والمَراشِدُ: المقاصد؛ قال أُسامة بن حبيب الهذلي:تَوَقَّ أَبا سَهْمٍ، ومن لم يكن له
من الله واقٍ، لم تُصِبْه المَراشِد
وليس له واحد إِنما هو من باب محاسِنَ وملامِحَ. والمراشِدُ: مقاصِدُ الطرق. والطريقُ الأَرْشَد نحو الأَقصد. وهو لِرِشْدَة، وقد يفتح، وهو نقيض زِنْيَة. وفي الحديث: من ادعى ولداً لغير رِشْدَة فلا يرِث ولا يورث. يقال: هذا وعلى رِشْدَة إِذا كان لنكاح صحيح، كما يقال في ضده: وَلد زِنْية، بالكسر فيهما، ويقال بالفتح وهو أَفصح اللغتين؛ الفراء في كتاب المصادر: ولد فلان لغير رَشْدَةٍ، وولد لِغَيَّةٍ ولِزَنْيةٍ، كلها بالفتح؛ وقال الكسائي: يجوز لِرِشْدَة ولِزَنْيةٍ؛ قال: وهو اختيار ثعلب في كتاب الفصيح، فأَما غَيَّة، فهو بالفتح. قال أَبو زيد: قالوا هو لِرَشْدة ولِزِنْية، بفتح الراء والزاي منهما، ونحو ذلك؛ قال الليث وأَنشد: لِذِي غَيَّة من أُمَّهِ ولِرَشْدة،
فَيَغْلِبها فَحْلٌ على النَّسْلِ مُنْجِبُ
ويقال: يا رَِشْدينُ بمعنى يا راشد؛ وقال ذو الرمة:
وكائنْ تَرى من رَشْدة في كريهة،
ومن غَيَّةٍ يُلْقَى عليه الشراشرُ
يقول: كم رُشد لقيته فيما تكرهه وكم غَيّ فيما تحبه وتهواه. وبنو رَشدان: بطن من العرب كانوا يسمَّوْن بني غَيَّان فأَسماهم سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بني رَشْدان؛ ورواه قوم بنو رِشْدان، بكسر الراء؛ وقال لرجل: ما اسمك؟ فقال: غَيَّان، فقال: بل رَشدان، وإِنما قال النبي، صلى الله عليه وسلم، رَشْدان على هذه الصيغة ليحاكي به غَيَّان؛ قال ابن سيده: وهذا واسع كثير في كلام العرب يحافظون عليه ويدَعون غيره إِليه، أَعني أَنهم قد يؤثرون المحاكاة والمناسبة بين الأَلفاط تاركين لطريق القياس، كقوله، صلى الله عليه وسلم: ارجِعْنَ مأْزورات غير مأْجورات، وكقولهم: عَيْناء حَوراء من الحير العين، وإِنما هو الحُور فآثَروا قلب الواو ياء في الحور إِتباعاً للعين، وكذلك قولهم: إِني لآتيه بالغدايا والعشايا، جمعوا الغداة على غدايا إِتباعاً للعشايا، ولولا ذلك لم يجز تكسير فُعْلة على فَعائل، ولا تلتفتنّ إِلى ما حكاه ابن الأَعرابي من أَن الغدايا جمع غَدِيَّة فإِنه لم يقله أَحد غيره، إِنما الغدايا إِتباع كما حكاه جميع أَهل اللغة، فإِذا كانوا قد يفعلون مثل ذلك محتشمين من كسر القياس، فأَن يفعلوه فيما لا يكسر القياس أَسوغ، أَلا تراهم يقولون: رأَيت زيداً، فيقال: من زيداً؟ ومررت بزيد، فيقال: من زيد؟ ولا عذر في ذلك إِلا محاكاة اللفظ؛ ونظير مقابلة غَيَّان بِرَشْدان ليوفق بني الصيغتين استجازتهم تعليق فِعْل على فاعِل لا يليق به ذلك الفعل، لتقدم تعليق فِعْل على فاعل يليق به ذلك الفِعْل، وكل ذلك على سبيل المحاكاة، كقوله تعالى: إِنما نحن مستهزئُون، الله يستهزئ بهم؛ والاستهزاء من الكفار حقيقة، وتعليقه بالله عز وجل مجاز، جل ربنا وتقدس عن الاستهزاء بل هو الحق ومنه الحق؛ وكذلك قوله تعالى: يخادعون الله، وهو خادعهم؛ والمُخادَعة من هؤلاء فيما يخيل إِليهم حقيقة، وهي من الله سبحانه مجاز، إِنما الاستهزاء والخَدع من الله عز وجل، مكافأَة لهم؛ ومنه قول عمرو بن كلثوم:
أَلا لا يَجْهَلَنْ أَحدٌ علينا،
فنَجْهَلَ فوقَ جَهْلِ الجاهِلينا
أَي إِنما نكافئهُم على جَهْلهم كقوله تعالى: فمن اعتدى عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدى عليكم؛ وهو باب واسع كبير. وكان قوم من العرب يسمَّوْن بني زِنْية فسماهم النبي، صلى الله عليه وسلم، ببني رِشْدة. والرَّشاد وحب الرشاد: نبت يقال له الثُّفَّاء؛ قال أَبو منصور: أَهل العراق يقولون للحُرْف حب الرشاد يتطيرون من لفظ الحُرْف لأَنه حِرْمان فيقولون حب الرشاد؛ قال: وسمعت غير واحد من العرب يقول للحجر الذي يملأُ الكف الرَّشادة، وجمعها الرَّشاد، قال: وهو صحيح.
وراشِدٌ ومُرْشِد ورُشَيْد ورُشْد ورَشاد: أَسماء.

### Türkçe

Allah Teâlâ’nın isimlerinde **الرشيدُ**: O, mahlûkatı maslahatlarına **أَرْشَد** edendir; yani onları hidayet etti ve onlara delâlet etti; **فَعِيل** vezni **مُفْعل** mânâsınadır; ve denildi ki: O, tedbirleri, bir işaret edenin işareti ve bir doğrultanın doğrultması olmaksızın, isabet yolu üzere gayelerine sevk olunan kimsedir.

**الرُّشْد** ve **الرَّشَد** ve **الرَّشاد**: **الغيّ**’in zıddıdır. İnsan **رَشَد** etti, fetha ile, **يَرْشُد** **رُشْداً**, damme ile; ve **رَشِد** etti, kesra ile, **يَرْشَد** **رَشَداً** ve **رَشاداً**; o hâlde o **راشِد** ve **رَشيد**’dir; ve o, **الضلال**’ın zıddıdır; işin ve yolun yüzünü isabet ettirdiği zaman. Hadiste: “Sünnetime ve benden sonra **الخلفاء الراشدين**’in sünnetine sarılın”; **الراشدُ**, **رَشَد**’den ism-i fâildir: **يَرُشُد** **رُشْداً**; ve ben onu **أَرْشَدته**. **الراشدين** ile Ebû Bekir’i ve Ömer’i ve Osman’ı ve Ali’yi kasteder; Allah’ın rahmeti ve rızası onların üzerine olsun; her ne kadar onların sîretini izleyen imamların her birinde umumî ise de. Ve **رَشِدَ أَمرَه**; her ne kadar böyle kullanılmamış ise de. Bunun benzeri: “**غَبِنْتَ** رأْيَك” ve “**أَلِمْتَ** بطنَك” ve “**وفِقْتَ** أَمرَك” ve “**بَطِرْتَ** عيشك” ve “**سَفِهْتَ** نفسَك”. Ve Allah onu **أَرشَدَه** ve onu işe **أَرشَدَه** ve onu **رشَّده**: onu hidayet etti. Ve onu **استَرْشَده**: ondan **الرشد**’ü talep etti. Ve denilir: Falan, işi için **استَرْشَد** etti; ona hidayet bulduğu zaman; ve ben onu **أَرشَدْتُه** de o **يَسْتَرْشِد** olmadı. Hadiste: “**إِرشاد الضال**”, yani ona yolu hidayet etmek ve ona tanıtmak. Ve **الرَّشَدى**: **الرشاد** için bir isimdir. Bir insan sana yolu **أَرشدك** ederse şöyle de: “Üzerine **الرُّشْد** (kör olmasın).”
(* Sözü: “لا يعم إلخ” bazı nüshalarda “لا يعمى”dır; bunu **الاساس**’ta söylemiştir.)

Ebû Mansûr dedi: Onlardan kimi, **رَشَدَ يَرْشُدُ** ile **رَشِدَ يَرْشَد**’i **الغيّ** ve **الضلال** hakkında bir mânâda kıldı. Ve **الابرشاد**: hidayet ve delâlettir. Ve **الرَّشَدى**: **الرشد**’dendir; ve **الأَحمر** inşâd etti:
لا نَزَلْ كذا أَبدا،
ناعِمين في الرَّشَدى

Ve bunun benzeri: **امرأَة غَيَرى** **الغَيْرَة**’den ve **حَيَرى** **التحير**’den. Ve O’nun sözü, Teâlâ: “Ey kavmim, bana uyun; sizi **سبيل الرشاد**’a hidayet edeyim”; yani sizi kasd yolu olan Allah’ın yoluna hidayet edeyim ve sizi Firavun’un yolundan çıkarayım. Ve **المَراشِدُ**: maksatlardır; Üsâme b. Habîb el-Hüzelî dedi:
تَوَقَّ أَبا سَهْمٍ، ومن لم يكن له
من الله واقٍ، لم تُصِبْه المَراشِد

Onun tekili yoktur; ancak o, **محاسِنَ** ve **ملامِحَ** babındandır. Ve **المراشِدُ**: yolların maksatlarıdır. Ve **الطريقُ الأَرْشَد**: daha kasdlı olana doğru. Ve o, **لِرِشْدَة** içindir; ve bazen fetha ile de gelir; ve o, **زِنْيَة**’nin zıddıdır. Hadiste: “Kim bir çocuğu **لغير رِشْدَة**’den iddia ederse ne miras alır ne miras bırakır.” Denilir: Bu, sahih nikâh için olduğu zaman “**على رِشْدَة** üzeredir”; zıddında denildiği gibi: “**وَلد زِنْية**”; ikisinde de kesra iledir; ve fetha ile de denilir ve o iki lugatin daha fasihidir; Ferrâ, **كتاب المصادر**’da: “Falanın çocuğu **لغير رَشْدَةٍ**’dir; ve **لِغَيَّةٍ** ve **لِزَنْيةٍ**’dir”; hepsi fetha iledir; dedi. Ve Kisâî dedi: **لِرِشْدَة** ve **لِزَنْيةٍ** câizdir; dedi: Bu, **كتاب الفصيح**’ta Sa‘leb’in tercihidir; fakat **غَيَّة** ise fetha iledir. Ebû Zeyd dedi: Dediler ki o, **لِرَشْدة** ve **لِزِنْية**’dir; ikisinden de **الراء** ve **الزاي**’i fetha ile; ve bunun benzeri; Leys dedi ve inşâd etti:
لِذِي غَيَّة من أُمَّهِ ولِرَشْدة،
فَيَغْلِبها فَحْلٌ على النَّسْلِ مُنْجِبُ

Ve denilir: “**يا رَِشْدينُ**”, “ey **راشد**” mânâsınadır; ve Zü’r-Rumme dedi:
وكائنْ تَرى من رَشْدة في كريهة،
ومن غَيَّةٍ يُلْقَى عليه الشراشرُ

Der ki: Hoşlanmadığın şeyde nice **رُشد** ile karşılaştım ve sevdiğin ve arzuladığın şeyde nice **غَيّ**.

Ve **بنو رَشدان**: Araplardan bir batındır; **بني غَيَّان** diye adlandırılıyorlardı; efendimiz Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onları **بني رَشْدان** diye adlandırdı; ve bir kavim onu **بنو رِشْدان** diye rivayet etti, **الراء**’i kesra ile. Ve bir adama dedi: “Adın nedir?” O dedi: “**غَيَّان**”; dedi: “Bilakis **رَشدان**.” Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **غَيَّان**’ı ona benzetmek için bu sîga üzere **رَشْدان** dedi. İbn Sîde dedi: Bu, Arapların كلامında geniş ve çoktur; onu muhafaza ederler ve başkasını ona çağırırlar; yani onlar, kıyas yolunu terk ederek lafızlar arasında taklidi ve münasebeti tercih edebilirler; onun sözü gibi, sallallahu aleyhi ve sellem: “Dönün; **مأْزورات** olarak, **غير مأْجورات** olarak”; ve onların sözü gibi: “**عَيْناء حَوراء**”, **الحير العين**’den; hâlbuki o ancak **الحُور**’dur; fakat **العين**’e tâbi kılmak için **الحور**’daki vâvı yâ’ya çevirmeyi tercih ettiler. Yine onların sözü: “Ben ona **بالغدايا** ve **العشايا** ile gelirim”; **الغداة**’yı **غدايا** üzerine cem ettiler, **العشايا**’ya tâbi kılmak için; olmasaydı **فُعْلة**’yi **فَعائل** üzerine kırmak câiz olmazdı. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin hikâye ettiğine, yani **الغدايا**’nın **غَدِيَّة**’nin cemi olduğuna, iltifat etme; çünkü onu ondan başka hiç kimse söylemedi; ancak **الغدايا** tâbidir, bütün lugat ehlinin hikâye ettiği gibi. Onlar, kıyası kırmaktan çekinerek bunun gibi şeyler yapıyorlarsa, kıyası kırmayan şeyde bunu yapmaları daha uygun olur. Görmez misin ki onlar: “Zeyd’i gördüm” derler; sonra “Kim **زيداً**?” denilir; ve “Zeyd’e uğradım” derler; sonra “Kim **زيد**?” denilir; bunda, lafzı taklitten başka bir özür yoktur. Ve **غَيَّان**’ı **رَشْدان** ile karşılamanın benzeri, iki sîgayı uygun kılmak için, kendisine o fiil yakışmayan **فاعِل** üzerine bir **فِعْل**’i taalluk ettirmelerini câiz görmeleridir; kendisine o fiil yakışan **فاعل** üzerine bir **فِعْل**’in taallukunun öne geçmesinden dolayı; bütün bunlar taklit yolu üzeredir. Teâlâ’nın sözü gibi: “Biz ancak **مستهزئُون**’uz; Allah onlarla **يستهزئ**”; istihzâ kâfirlerden hakikattir; onu Allah عز وجل’ye taalluk ettirmek mecazdır; Rabbimiz yücedir ve münezzehtir istihzâdan; bilakis O haktır ve haktan O’ndandır. Yine Teâlâ’nın sözü: “Onlar Allah’ı **يخادعون**; O ise onları **خادعهم**”; **المُخادَعة** bunlardan, kendilerine hayal ettikleri şeyde hakikattir; Allah سبحانه’dan ise mecazdır; ancak Allah عز وجل’den istihzâ ve hile, onlara mukabele olarak olur. Ve ondan, Amr b. Külsûm’un sözü:
أَلا لا يَجْهَلَنْ أَحدٌ علينا،
فنَجْهَلَ فوقَ جَهْلِ الجاهِلينا

Yani ancak onların cehline mukabele ederiz; Teâlâ’nın sözü gibi: “Kim size tecavüz ederse siz de ona, size tecavüz ettiği misliyle tecavüz edin”; ve o, geniş büyük bir babdır. Araplardan bir kavim **بني زِنْية** diye adlandırılıyordu; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, onları **ببني رِشْدة** diye adlandırdı. Ve **الرَّشاد** ve **حب الرشاد**: **الثُّفَّاء** denilen bir nebattır. Ebû Mansûr dedi: Irak ehli, **الحُرْف**’a **حب الرشاد** der; **الحُرْف** lafzından uğursuzluk sayarlar; çünkü o, **حِرْمان**’dır; bu yüzden **حب الرشاد** derler. Dedi: Araplardan birden fazlasını, avucu dolduran taşa **الرَّشادة** dediğini işittim; onun cem‘i **الرَّشاد**’dır; dedi: ve o sahihtir.

Ve **راشِدٌ** ve **مُرْشِد** ve **رُشَيْد** ve **رُشْد** ve **رَشاد**: isimlerdir.
