# رشم (ر-ش-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B4%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ش - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والراء والميم معهما
ش ر م، ش م ر، ر ش م، ر م ش، م ش ر، م ر ش كلُّهنّ مستعملات شرم: الشّرمُ: قَطْعٌ من الأَرْنَبة، وقَطْعٌ من ثَفَرِ الناقة، قيل ذلك فيهما خاصّة.
وناقةٌ شَرْماءُ مَشْرومةٌ. ورجلٌ مَشْرومُ الأنف أشْرَمُ. وكان أبْرَهةُ صاحبُ الفيل جاءه حَجَرٌ فَشَرَمَ أنفه، ونجا ليُخبِرُ قومه، فسُمّيَ الأشْرَم.
وربّما قيل: اشْتُرِمَ ثغرها.
والشَّرْمُ: لُجّةُ البَحْر.
شمر: شَمِر: اسم ملكٍ من اليَمَن، غزا مدينة السُّغد فهدّمها فسُمِّيَتْ شَمْرْ كّنْد، ويقال: بل هو بناها. فأُعْرِبت بسَمَرْقند.
والشَّمْرُ: تَشْميرُ الثوب. تقول: شَمَّرتُ الثوب، إذا رَفَعْتَه. وكلّ شيءٍ قالِص فإنه مُتَشَمِّر، حتى يقال: لَثَةٌ مُتَشَمِّرة، أي: لازقة بأسناخ الأسنان. ويقال: لَثَةٌ وشَفَةٌ شامرة. وشاة شامرة، أي: انضَمَّ ضَرْعها إلى بطنها من غير فِعْل.
ورجلٌ مُنَشَمَِر: ماضٍ في الحوائج، وهو شَمَّريٌّ أيضاً، ويقال: شِمِّريٌّ بكسر الشين، قال:
ليس أخو الحاجات إلاّ الشِّمري
والجّمل البازِلَ والطِّرْفَ القَوِيّ
وتقول: أصابهم شَرٌّ شِمِرٌّ، أي: شديدٌ شاملٌ.
وقدِ انشَمَرَ لهذا الأمر، وشَمَّر: إزاره. وشَمَّرَ الشيء، أي: أرسله في السهم ونحوه، وقال:
أَرِقْتُ له في القوم والصُّبح ساطعٌ		كما سَطَع المِرِّيخُ شَمَّره الغالـي
المريخ: السهم.
رشم: الرَّشمُ: أن تُرشمَ يدُ الكُرديّ أو العِلج، كما تُرشمُ يد المرأة، يجعل بالنيل، ليُعرف بها وهو كالوشم.. والرَّشم: خاتم البُرّ، والرَّوشمُ لغة فيه، سوادية.. رشمتُ البرَّ رشما، وهو وضعُ الخاتم على كُدس البرّ فيبقى فيه أثره.
والأرشم: الذي يتشمَّمُ الطَّعام، ويحرص عليه، قال:
لقىً حملته أمُّه وهي ضيفةٌ		فجادت بِنزِّ للضِّيافة أرشما
رمش:
الرَّمشُ: تفتُّلُ في الشَّفر وحُمرةٌ في الجفون مع ماءٍ يسيل، والنَّعتُ: أرمشُ والعين: رمشاءُ.
مشر:
المشرةُ: شبهُ خُوصةٍ تخرجُ في العِضاه. وفي كثير من الشَّجر أيّام الخريف، لها ورق وأغصان رخصة. يقال: أمشرت العضاهُ.
ومشرتُ اللَّحم: قسمته، قال:
فقلت: أشِيعا مشراً القِدرَ حولنا		وأيّ زمانٍ قدرُنا لم تُمـشـرِ
مرش:
المرش: شبهُ القرص من الجلد بأطراف الأظافير، يُقال: قد ألطف مرشاً وخرشاً، والخرش أشدّ. والمرش: أرضٌ إذا وقع عليها ماءُ المطر رأيتها كلَّها تسيل، يمرُش الماء من وجهها في مواضع لا يبلغ أن يحفر حفر السَّيل، والجميع: أمراش.
يقال: انتهينا إلى مرش من الأمراش، اسم للأرض مع الماء، وبعد الماء إذا أثر فيه.
والإنسانُ يمترشُ الشَّيءَ من ههنا وهنا، ثمَّ يجمعه.
وسيلٌ مارش: يمرش وجه الأرض. ومَرشتِ الأكمة،. أي: سالت.
ويقال: سيلٌ مارشٌ وخاوشٌّ. فأما الخارشُ فأضعفُ من المارِش.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الراء** ve **الميم** ile birlikte

**ش ر م**، **ش م ر**، **ر ش م**، **ر م ش**، **م ش ر**، **م ر ش**: hepsinin hepsi kullanımdadır. **شرم**: **الشّرمُ**: **الأَرْنَبة**’den bir kesik, ve dişi devenin **ثَفَر**’inden bir kesik; denildi ki bu, ikisinde özellikle böyledir.

Ve **شَرْماءُ** **مَشْرومةٌ** bir dişi deve. Ve burnu **مَشْرومُ** olan bir adam: **أشْرَمُ**. Ve fil sahibi **أبْرَهةُ**’ye bir taş geldi de burnunu **فَشَرَمَ**; ve kavmine haber vermek için kurtuldu; böylece **الأشْرَم** diye adlandırıldı.

Ve bazen denilir: onun ağzı **اشْتُرِمَ**.

Ve **الشَّرْمُ**: denizin derin girdabı.

**شمر**: **شَمِر**: Yemen’den bir kralın adıdır; **السُّغد** şehrine sefer yaptı da onu yıktı; böylece **شَمْرْ كّنْد** diye adlandırıldı; ve denilir: bilakis onu o bina etti. Böylece **سَمَرْقند** olarak Arapçalaştırıldı.

Ve **الشَّمْرُ**: elbisenin **تَشْميرُ**’i. Dersin ki: elbiseyi kaldırdığın zaman **شَمَّرتُ الثوب**. Ve büzülmüş her şey **مُتَشَمِّر**’dir; hatta denilir: **لَثَةٌ مُتَشَمِّرة**; yani dişlerin köklerine yapışık. Ve denilir: **لَثَةٌ** ve **شَفَةٌ** **شامرة**. Ve **شامرة** bir koyun; yani bir fiil olmaksızın memesi karnına toplanmıştır.

Ve **مُنَشَمَِر** bir adam: ihtiyaçlarda ilerleyip giden; ve o aynı zamanda **شَمَّريٌّ**’dir; ve denilir: **شِمِّريٌّ** ( **الشين**’i kesre ile), dedi ki:
ليس أخو الحاجات إلاّ الشِّمري
والجّمل البازِلَ والطِّرْفَ القَوِيّ

Ve dersin ki: onlara **شَرٌّ شِمِرٌّ** isabet etti; yani şiddetli, kuşatıcı.

Ve bu iş için **انشَمَرَ**; ve izarını **شَمَّر**. Ve şeyi **شَمَّرَ**; yani onu ok ve benzeri içinde salıverdi; ve dedi ki:
أَرِقْتُ له في القوم والصُّبح ساطعٌ		كما سَطَع المِرِّيخُ شَمَّره الغالـي
**المريخ**: ok.

**رشم**: **الرَّشمُ**: Kürdî’nin yahut **العِلج**’in elinin, kadının eli **تُرشمُ** edildiği gibi, **النيل** ile yapılmasıdır; onunla tanınsın diye; ve o, dövme gibidir.. Ve **الرَّشم**: buğdayın mührüdür; ve **الرَّوشمُ** onda bir dildir; bir karaltıdır.. Buğdayı **رشمتُ**: **رشما**; ve o, buğday yığını üzerine mührü koymaktır; böylece onda izi kalır.

Ve **الأرشم**: yemeği koklayan ve ona hırs gösteren kimsedir, dedi ki:
لقىً حملته أمُّه وهي ضيفةٌ		فجادت بِنزِّ للضِّيافة أرشما

**رمش**:
**الرَّمشُ**: kirpikte bükülme ve göz kapaklarında kızarıklık, akan bir su ile birlikte; ve sıfat: **أرمشُ**; ve göz: **رمشاءُ**.

**مشر**:
**المشرةُ**: **العِضاه** içinde çıkan, hurma yaprağına benzer bir şey. Ve sonbahar günlerinde birçok ağaçta; onun yaprak ve yumuşak dalları vardır. Denilir: **أمشرت العضاهُ**.

Ve eti **مشرتُ**: onu böldüm, dedi ki:
فقلت: أشِيعا مشراً القِدرَ حولنا		وأيّ زمانٍ قدرُنا لم تُمـشـرِ

**مرش**:
**المرش**: deriden, tırnakların uçlarıyla (yapılan) yuvarlağa benzer bir şey; denilir: **قد ألطف مرشاً وخرشاً**; ve **الخرش** daha şiddetlidir. Ve **المرش**: yağmur suyunun üzerine düştüğü zaman onu bütünüyle akar görürsün; su onun yüzünden, selin oyuklarını kazacak dereceye varmadığı yerlerde **يمرُش** eder; ve çoğulu: **أمراش**.

Denilir: **الأمراش**’tan bir **مرش**’e vardık; su ile birlikte toprağın adı; ve su sonrasında, onda iz bıraktığı zaman da (böyledir).

Ve insan, şeyi buradan ve buradan **يمترشُ**, sonra onu toplar.

Ve **مارش** bir sel: yerin yüzünü **يمرش** eder. Ve tepecik **مَرشتِ**; yani aktı.

Ve denilir: **مارشٌ** ve **خاوشٌّ** bir sel. **الخارشُ**’a gelince: o, **المارِش**’ten daha zayıftır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَشْمُ: مصدر رَشَمْتُ الطعامَ أَرْشُمُهُ، إذا خَتَمْتَهُ. والرَوْشَمُ: اللَوح الذي تُخْتتَم به البيادر، بالشين والسين جميعاً. والرَشَمُ، بالتحريك: أوَّلُ ما يظهر من النَبْت. والرَشَمُ أيضاً: مصدر قولك رَشِمَ الرجل بالكسر يَرْشَمُ، إذا صار أَرَشَمَ، وهو الذي يَتَشَمَّمُ الطعام ويَحرِصُ عليه. والأرْشَمُ أيضاً: الذي به وَشْمٌ وخطوط. وأَرْشَمَ البرقُ، مثل أَوْشَمَ. وغيثٌ أَرْشَمُ: قليلٌ مَذْمومٌ.

##### Türkçe

**الرَشْمُ**: “Onu mühürlediğin zaman” **رَشَمْتُ الطعامَ أَرْشُمُهُ** sözünün mastarıdır. Ve **الرَوْشَمُ**: biaderlerin onunla mühürlendiği levhadır; **الشين** ve **السين** ikisiyle de. Ve **الرَشَمُ** (harekeli olarak): bitkiden görünen ilk şeydir. Ve **الرَشَمُ** ayrıca: “adam” hakkında kesre ile **رَشِمَ الرجل** derken **يَرْشَمُ** sözünün mastarıdır; **أَرَشَمَ** olduğu zaman; ve o, yemeği koklayan ve ona hırs gösterendir. Ve **الأرْشَمُ** ayrıca: kendisinde dövme ve çizgiler bulunan kimsedir. Ve şimşek **أَرْشَمَ** etti; **أَوْشَمَ** gibi. Ve **غيثٌ أَرْشَمُ**: az, yerilmiş (yağmur)dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ر م
شرم ، شمر ، رشم ، رمش ، مشر ، مرش .
شرم : قال الليث : الشرْمُ : قطع ما بين الأرْنَبة ، وقَطْعٌ في ثَفَرِ النّاقة ، قيل ذلك
فِيهما خاصَّة ، وناقة شَرْمَاء ومُشَرَّمَةٌ ، ورجل أَشرَمُ ومشرُومُ الأنْف ، وكان أبرهة صاحبُ الفيل جاءَهُ حَجَرٌ فَشرَم أنفه فسُمِّيَ الأشرَم .
وفي حديث ابن عمر أنه اشتَرى ناقَةً فرأى بها تَشريمَ الظِّئارِ فَرَدَّها .
قال أبو عُبيد : التَّشريمُ : التّشقيق ، يقال لِلْجِلْد إذا تَشقَّقَ قد تَشرَّم ، ولهذا قيل للمشقُوق الشفّةِ : أَشرَم ، وهو شبِيهٌ بالْعَلَم .
وفي حديث كَعْب أنه أَتَى عُمر بكتابٍ قد تَشَرَّمتْ نَواحيه ، أي تَشقْقَتْ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال للرجل المشقوق الشفة السفلى : أَفْلَج ، وفي العليا : أَعْلم ، وفي الأنْفِ : أَخْرم ، وفي الأُذُن : أَخْرَبُ ، وفي الْجَفْنِ : أَسْتَرُ ، ويقال فيه كله : أشرَمُ .
قلت : ومعنى تشرِيمُ الظِّئار الذي في حديث ابن عمر : أن الظِّئار أنْ تُعْطَف الناقَةُ على وَلَدِ غيرها فَتَرْأَمه ، يقال : ظاءَرْتُ أُظَائِرُ ظئَاراً ، وقد شاهدتُ ظِئارَ العرب النّاقَةَ على وَلَدِ غيرها ، فإذا أرادوا ذلك شدُّوا أَنْفَها وعَيْنَيْها ، وحَشْوا خَوْرَانَها بِدُرْجَةٍ قد حُشِيَتْ خِرَقاً ومُشَاقَةً ، ثم خَلُّوا الخَوْرَانَ بِخِلالَيْن ، وتُرِكَتْ كذلك يوماً ، وتَظُنُّ أنها قد مَخِضَتْ للولادة ، فإذا غَمَّها ذلك نَفّسُوا عنها ، واستخرجوا الدُّرْجَةَ من خَوْرَانِها وقد هُيِّيءَ لها حُوارٌ فَيُدْنَى منها ، فَتَظُنّ أنَّها وَلَدَته فَتَرْأَمُه وتَدُرُّ عليه . والخَوْرَان : مَجْرى خروج الطعام من الناس والدَّوابّ .
أبو عبيد ، عن الأحمر : الشَّرِيمُ : المرأةُ المُفْضَاة ، وأنشدنا :
يَوْمَ أديمِ بَقَّةَ الشَّريمِ
أَفْضَلُ من يومِ احْلِقِي وقُومِي
أراد الشدّة . والشرْمُ : لُجَّةُ البَحْر .
رشم : قال الليث : الرَّشْمُ : أن تَرْشُمَ يَدَ الكُرْدِيّ والعِلْج كما تُوشَمُ يَدُ المرأَةِ بالنِّيل لكي تُعْرَفَ بِها ، وهو كالْوَشم .
قال : والرَّشمُ : خاتمُ الْبُرِّ والحُبوب ، وهو الرَّوْشمُ بلغة أَهْلِ السَّواد .
يقال : رَشَمْتُ البُرَّ رشْماً ، وهو وَضْعُ الخاتَم على فَراءِ البُرّ فيَبْقَى أَثَرُه فيه .
وقال النّضْر : الرَّشمُ : أوَّلُ ما يَظْهَرُ من النَّبات ، يقال : فيه رَشَمٌ من النّبات .
وقال اللِّحيانيّ : بِرْذَوْنٌ أَرْشمٌ وأَرْمَشٌ ، مثل الأبْرش في لَوْنه .
قال : وأرْضٌ رَشماءُ ورَمْشاءُ ، مثل الْبَرْشاءُ ، إذا اخْتَلَفَ أَلْوانُ عُشبها .
شمر ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الأرْشم : الذي لَيْسَ يِخَالِصِ اللَّوْن ولا حُرِّه ، ومَكانٌ أَرْمَشُ وأرْشم ، وأَبْرَش وأرْبَشُ ، إذا اختلف ألْوانه .
أبو عُبيد ، عن الأُمويّ : الأرْشمُ : الذي يَتَشَمَّمُ الطعام ، ويحرصُ عَليه .
وقال جرير يَهجو الْبَعيث :
لَقاً حَمَلْتُه أُمُّهُ وهيَ ضَيفَةٌ
فجادَتْ بِنَزَ للضِّيَافَةِ أَرْشما
وقال ابن السكيت في قوله : ( أَرْشَما ) قال : في لَوْنِه بَرَش يشوبُ لَوْنَه لَوْنٌ آخر يَدُلّ على الرِّيبَة .
قال ، ويُرْوَى : مِنْ نِزَالَةِ أَرْشما ، يريد من ماءِ عَبْدٍ أرْشم .
وقال أبو تُراب : سَمِعْتُ عَرَّاماً يقول : الرَّسْمُ والرشمُ : الأثَر ، ورسَمَ على كذا ، ورَشمَ ، أي كَتَبَ . ويقال للخاتم الذي يُخْتَم به الْبُرّ : الرَّوْسَمُ ، والرَّوْشمُ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَرْشَمَ الشجر وأَرْمَش ، إذا أَوْرَق .
رمش : قال الليث : الرَّمَش : تَفَتُّلٌ في الشُّفْر ، وحُمْرَةٌ في الجفون مع ماءٍ يَسيل ، وصاحِبُهُ أَرْمَش ، والْعَيْن رَمْشاء .
وأنشد غيره :
لَهُم نَظَرٌ نَحْوِي يَكادُ يزِيلِني
وأَبصارُهُمْ نحو الْعَدُو مَرَامِش
قال : مَرامِش : غَضِيضَةٌ من الْعَدَاوَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الْمِرماشُ : الذي يُحَرِّكُ عَيْنَيْه عند النظر تحريكاً كثيراً ، وهو الرَّأْراءُ أيضاً .
قال : والرَّمْشُ : الطَّاقَةُ من الحماحِمِ الرَّيْحانِ وغيره .
وقال اللِّحيانيّ : بِرْذدْنٌ أَرْمَش ، وبه رَمَشٌ ، أي بَرَشٌ ، وأرضٌ رَمْشاء : كثيرة العُشب .
وقال غيره : الرَّمْشُ : أَنْ تَرعَى الغَنمُ شيئاً يَسيراً ، وقد رَمَشتْ تَرْمِشُ رَمْشاً ، وأنشد :
قَدْ رَمَشتْ شيئاً يَسيراً فاعْجَلِ
مرش : قال الليث : المَرْش : شِبْهُ الْقَرْصِ من الجِلْد بأَطْرَاف الأظافير ويقال : قَدْ أَلْطَفَ مَرْشاً وخَرْشاً ، والخَرْش : أشدُّه ، قال : والمَرْشُ : أرْضٌ إذا وَقَعَ عليها ماء المطر رَأَيْتَها كلَّها تَسيلُ ويَمْرُشُ الماءُ من وَجْهها في مواضِعَ لا يبلُغُ أن يَحْفِرَ حَفْرَ المَسِيل ، وجمعه الأَمْراش .
يقال : انْتَهَينَا إلى مَرْشٍ من الأَمْراش ، اسمٌ للأَرْض مع الماءِ ، وبَعْدَ الماءِ إذا أَثَّرَ فيه ، والإنسان يَمْتَرِش الشَّيْء بَعْدَ الشيء من ها هنا ثم يَجْمعه .
وقال النضر : المَرْسُ ، والمَرْشُ : أَسْفَلُ الْجَبَل ، وحَضِيضُه يَسِيلُ منه الماء فَيَدِبُّ دَبيباً ولا يَحْفِر ، وجمعه أَمْراسٌ وأمْراش .
قال : وسمعت أبا مِحْجَن الضِّبَابيّ يقول : رأيت مَرْشاً من السَّيل ، وهو الماء الذي يجرَح وَجْهَ الأرْض جَرْحاً يَسيراً ، ويقال : لي عِنْدَ فلان مُرَاشةٌ ، ومُرَاطةٌ ، أي حَقٌّ
صَغير ، ومَرَش وَجْهَه ، إذا خَدَشه ، وامْتَرَسْتُ الشَّيء وامْتَرَشتُه ، إذا اخْتَلَسْتَه .
شمر : قال الليث : شَمِرٌ اسمُ مَلِكٍ من ملوك اليمن يقال : إنه غَزَا مدينة السُّعْد فهدَمَها ، فسميت شِمْرُكَنْذ . وقال بعضهم : بل هو بَنَاها فسميت شِمْرُكَثْ ، فأُعْرِبَتْ سَمْرَقَنْد .
قال : والشَّمْرُ : تَشْمِيرُكَ الثَّوْب إذا رَفَعْتَه وكلُّ شيءٍ قالِص ، فإنَّه مُتَشَمِّر ، حتى يقال لِثَةٌ مُتَشَمِّرَةٌ لازِقَةٌ بأَسْنَاخِ الأسْنان . ويقال أيضاً : لِثَةٌ شامِرَةٌ ، وشفَةٌ شامرَةٌ أيضاً . ورَجُلٌ مُتَشَمر : ماضٍ في الحوائج والأمور ، وهو الشَّمَّرِيُّ أَيْضاً .
وبعضهم يقول : شِمَّرِيّ ، وأنشد :
لِيْسَ أَخُو الحاجاتِ إلا الشِّمَّرِي
والجملُ البَازِلُ والطِّرفُ القَوِي
وقد انشَمرَ لهذا الأمر وشَمَّرَ إزَاره ، ويقال : شاةٌ شامِرَةٌ ، إذا انْضَمّ ضَرْعُها إلى بَطْنها من غيرِ فِعْل .
قال : وشمَّر : اسمُ نَاقَة ، وهو من الْقُلُوص والاستعداد للسير وأنشد :
فَلَمَّا رَأَيْتُ الأمْرَ عَرْشَ هُوِيَّةٍ
تَسَلَّيْتُ حاجاتِ الْفُؤَادِ بشَمَّرا
وقال الأصمعيّ : شَمَّر : اسم نَاقة . ويقال : أَصَابهم شرٌّ شمِرّ .
وقال شمر ، يقال : شَمْرَ الرجل وتشَمَّرَ ، وشَمَّر غيرَه ، إذا أَكمشْتَه في السَّيْر والإرْسَال ، وأنشد :
فشمرَتْ وانْصَاعَ شَمَّرِيّ
شَمّرَتْ : انْكمشتْ ، يعني الكِلاب ، والشَّمري : المشمَّر ، قاله الأصمعيّ ، قال : ويقال : شَمّرَ إبلَه وأَشْمَرَهَا ، إذا أَكمشها وأَعْجلها ، وأنشد :
لَمَّا ارْتَحَلنَا وأَشْمَرنَا ركائبَنَا
ودونَ وَارِدَةِ الجَوْنِيِّ تَلْفَاظُ
سلَمة ، عن الفراء : الشَّمَّرِيُّ : الكَيِّسُ في الأمور المنْكمش ، بفتح الشين والميم ، ومن أمثالهم : ( شَمَّرَ ذَيلاً وادَّرَعَ لَيْلاً ) أي قَلَّصَ ذَيْلَهُ .
وفي حديث عمر أنه قال : ( لا يُقِرّ أحدٌ أنه كانَ يَطَأُ وَلِيدَتَهُ إلاّ أَلحَقْتُ بِهِ وَلَدَهَا ، فمن شاءَ فَلْيُمْسِكْها ، ومن شاء فَلْيُسَمِّرْها ) .
قال أبو عبيد : هكذا الحديث بالسِّين ، وسمعت الأصمعيّ يقول : أعرف التشمير بالشين وهو الإرسال .
قال : وأراهُ من قول الناس : شَمّرْتُ السفينة : أرْسَلْتُها فحوِّلت الشين إلى السين .
قال أبو عُبيد : الشين كثير في الشعر وغيره .
وقال الشماخ يَذْكُرُ أَمْراً أَرِقَ له :
أَرِقْتُ له في القوْم والصُّبْحُ ساطِعُ
كما سَطَعَ المَرِّيخُ شَمَّرَهُ الغَالي
وقال شمر : تَشمِيرُ السّهم : حَفْزُه وإكماشه وإرسَالُه .
قال أبو عُبيد : وأمَّا السين فلم نَسْمعه إلا في هذا الحديث ، ولا أراها إلا تحويلاً كما قالوا : أَرشم بالشين ، وهو في الأصل بالسين ، وكما قالوا : سَمَتَ العَاطِسَ وشَمَّته .
وقال المؤرِّج : رجل شِمْرٌ ، أي زَوْلٌ بصيرٌ بالأمور ، نافِذٌ في كل شيء ، وأَنشد :
قَدْ كُنتُ سَمْسِيراً قَدُوماً شِمرا
قال : والشِّمْرُ : السَّخِيُّ الشجاع ، وانشمَرَ للأمر ، إذا خَفَّفَ فيه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الأمْرش : الرجلُ الكثير الشر ، يقال : مَرَشه ، إذا آذاه ، والأَرمَش : الحسنُ الخُلُق . والأَمْشر : النّشيط . والأرشمُ : الشَّرِه .
وقال أبو عَمْرو : الأَمْراش : مَسايِلُ الماءِ تَسْقي السُّلْقان .
مشر : قال الليث : المَشْرَةُ : شِبْه خُوصةٍ تخرج في الْعِضَاه ، وفي كثير من الشجر أَيام الخريف ، لها ورقٌ وأغصَان رَخْصَةٌ .
يقال : أمشرت الْعِضَاهُ .
أبو عُبَيد عن أبي زِياد والأحمر : أَمْشَرَت الأرض ، وما أَحْسَنَ مَشَرَتها .
وقال أبو خَيْرَة : مَشَرَتُها : وَرَقُها . ويقال : أُذُنٌ حَشْرَةٌ ومَشْرَةٌ ، أي مُؤَللَةٌ عليها مَشْرَةُ العِتْق ، أي نضارَتُه وحُسْنُه .
وقال النَّمِريّ يصف فرساً :
لها أُذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ
كأُعْليطِ مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ
وقيل : مَشْرَةٌ : إتْباعٌ لحَشِرة .
أبو عُبيد : مَشَرْتُ اللَّحمَ : قَسَمْتُه ، وأنشد :
فقُلْتُ أشِيعَا مَشَّرَ القِدْرَ حَوْلَنا
وأيَّ زَمَانٍ قَدْرُنَا لَمْ تُمَشَّرِ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : التَّمشير : حُسنُ نَباتِ الأرض واسْتِواؤُه ، والتَّمشير : نشاطُ النَّفْسِ لِلْجماع .
وفي الحديث : ( إنِّي إذا أَكَلْتُ اللَّحم وجَدْتُ في نَفْسي تَمْشيراً ) .
والتَّمشير : الْقِسْمَةُ وتَمشَّر الشجرُ ، إذا أصابه مطر فخرجت ورقته ، وتَمَشَّرَ الرجل ، إذا اكتسَى بعد عُرْي ، وامرأة مَشرَةُ الأعْضاء ، إذا كانت رَيّا ، والْمَشْرَةُ من الْعُشب ما لم يطل .
وقال الطرماح :
عَلَى مَشْرَةٍ لَمْ تَعْتَلِقْ بالْمَحَاجِن
وتَمشَّرَ الرَّجُل ، إذا اسْتَغْنَى ، وأنشد :
ولَوْ قَدْ أَتانَا بُرُّنَا ودَقِيقُنَا
تَمشَّرَ منكمْ مَنْ رَأَيْنَاهُ مُعْدِمَا
شمر : أرضٌ ماشِرَةٌ ، وهي التي قد اهْتَزَّ نباتها ، واسْتَوَتْ ورَوِيَتْ من المطرِ .
وقال بعضهم : أرضٌ نَاشِرَةٌ بهَذَا المَعْنَى .

##### Türkçe

ش ر م
**شرم** ، **شمر** ، **رشم** ، **رمش** ، **مشر** ، **مرش** .

**شرم** : Leys dedi: **الشرْمُ**: **الأرْنَبة** ile arasındakini kesmek; ve dişi devenin **ثَفَر**’inde bir kesik; bunun ikisinde özellikle olduğu söylenmiştir. **ناقة شَرْمَاء** ve **مُشَرَّمَةٌ**; ve **رجل أَشرَمُ** ve burnu **مشرُومُ الأنْف**. **أبرهة** filin sahibi idi; ona bir taş geldi de burnunu **فَشرَم** etti; böylece **الأشرَم** diye adlandırıldı.

İbn Ömer hadîsinde: bir dişi deve satın aldı; onda **تَشريمَ الظِّئارِ** gördü de onu geri verdi.

Ebû Ubeyd dedi: **التَّشريمُ**: yarma/çatlatma; deriye, çatladığı zaman “**قد تَشرَّم**” denir. Bundan dolayı, dudağı yarık olana: **أَشرَم** denmiştir; o, **الْعَلَم**’e benzer.

Ka‘b hadîsinde: Ömer’e, kenarları **تَشَرَّمتْ نَواحيه** olan bir kitap getirdi; yani çatlamıştı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: erkeğe, alt dudağı yarık olana: **أَفْلَج** denir; üstte olana: **أَعْلم**; burunda olana: **أَخْرم**; kulakta olana: **أَخْرَبُ**; göz kapağında olana: **أَسْتَرُ**; bunların hepsinde de: **أشرَمُ** denir.

Dedim: İbn Ömer hadîsindeki **تشرِيمُ الظِّئار**’ın mânası: **الظِّئار**; dişi devenin, başkasının yavrusuna meylettirilip onu sahiplenmesidir; “**ظاءَرْتُ أُظَائِرُ ظئَاراً**” denir. Arapların, dişi deveyi başkasının yavrusuna **ظِئار** ettiklerini gördüm: bunu istediklerinde onun burnunu ve iki gözünü bağlarlar; **خَوْرَان**’ını, içine bezler ve **مُشَاقَةً** doldurulmuş bir **بِدُرْجَةٍ** ile tıkarlar; sonra **الخَوْرَان**’ı iki **خِلال** ile açık bırakırlar; böylece bir gün bırakılır; o da doğum için sancılandığını zanneder. Bu onu sıkınca, onu ferahlatırlar; **خَوْرَانِها**’dan **الدُّرْجَةَ**yı çıkarırlar; ona bir **حُوارٌ** hazırlanmış olur da ona yaklaştırılır; o da onu doğurduğunu zanneder, onu sahiplenir ve ona süt salar. **الخَوْرَان**: insanlardan ve binek hayvanlarından yemeğin çıkışının aktığı yerdir.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الشَّرِيمُ**: **المُفْضَاة** kadın; bize şu beyit okundu:
يَوْمَ أديمِ بَقَّةَ الشَّريمِ
أَفْضَلُ من يومِ احْلِقِي وقُومِي
Şiddeti kastetti. **والشرْمُ**: denizin derin girdabı.

**رشم** : Leys dedi: **الرَّشْمُ**: Kürdînin ve **العِلْج**’in elini, kadının eli **بالنِّيل** ile dövme yapıldığı gibi, onunla tanınsın diye işaretlemek; o, **الْوَشم** gibidir.

Dedi ki: **الرَّشمُ**: buğdayın ve hububatın mührü; **أَهْلِ السَّواد** dilinde o **الرَّوْشمُ**dur.

“**رَشَمْتُ البُرَّ رشْماً**” denir; bu, buğday yığınının üstüne mührü koymaktır; izi onda kalır.

Nadr dedi: **الرَّشمُ**: bitkiden görünen ilk şey; “bitkiden **رَشَمٌ** var” denir.

Lihyânî dedi: **بِرْذَوْنٌ أَرْشمٌ** ve **أَرْمَشٌ**; renginde **الأبْرش** gibidir.

Dedi ki: **وأرْضٌ رَشماءُ** ve **رَمْشاءُ**; **الْبَرْشاءُ** gibi; otu renkleri farklılaştığı zaman.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الأرْشم**: rengi ne saflaşan ne de harareti (parlaklığı) saf olan; ve **مَكانٌ أَرْمَشُ** ve **أرْشم**; ve **أَبْرَش** ve **أرْبَشُ**; renkleri farklılaştığı zaman.

Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **الأرْشمُ**: yemeği koklayıp duran ve ona hırs gösteren.

Cerîr, **الْبَعيث**’i hicvederek dedi:
لَقاً حَمَلْتُه أُمُّهُ وهيَ ضَيفَةٌ
فجادَتْ بِنَزَ للضِّيَافَةِ أَرْشما

İbnü’s-Sikkît, “**( أَرْشَما )**” sözü hakkında dedi: renginde, rengine başka bir rengin karıştığı bir **بَرَش** vardır; şüpheye delâlet eder.

Dedi ki, şöyle de rivayet edilir: “**مِنْ نِزَالَةِ أَرْشما**”; yani **عَبْدٍ أَرْشم**’in suyundan demek ister.

Ebû Turâb dedi: Arrâm’ı şöyle derken işittim: **الرَّسْمُ** ve **الرشمُ**: izdir; “şuna **ورسَمَ**” ve “**ورَشمَ**” yani yazdı. Buğdayın mühürlendiği mühüre: **الرَّوْسَمُ** ve **الرَّوْشمُ** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَرْشَمَ الشجر** ve **أَرْمَش**; yapraklandığı zaman.

**رمش** : Leys dedi: **الرَّمَش**: kirpiklerde bükülme; ve göz kapaklarında, akan bir su ile birlikte kızarıklık; sahibi **أَرْمَش**tir; göz **رَمْشاء**dır.

Başkası şu beyiti okudu:
لَهُم نَظَرٌ نَحْوِي يَكادُ يزِيلِني
وأَبصارُهُمْ نحو الْعَدُو مَرَامِش
Dedi ki: **مَرامِش**: düşmanlıktan kaynaklanan kısık/basıklık.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الْمِرماشُ**: bakış sırasında iki gözünü çokça hareket ettiren; o, **الرَّأْراءُ** da denir.

Dedi ki: **الرَّمْشُ**: reyhan ve başkasından olan **الحماحِم** demetidir.

Lihyânî dedi: **بِرْذدْنٌ أَرْمَش**; onda **رَمَشٌ** vardır; yani **بَرَشٌ**; ve **أرضٌ رَمْشاء**: otu çok.

Başkası dedi: **الرَّمْشُ**: koyunun az bir şey otlamasıdır; “**رَمَشتْ تَرْمِشُ رَمْشاً**” denmiştir; şu beyit okundu:
قَدْ رَمَشتْ شيئاً يَسيراً فاعْجَلِ

**مرش** : Leys dedi: **المَرْش**: tırnak uçlarıyla deride, **الْقَرْص**a benzer şey; “**قَدْ أَلْطَفَ مَرْشاً وخَرْشاً**” denir; **الخَرْش**: onun daha şiddetlisidir.

Dedi ki: **والمَرْشُ**: üzerine yağmur suyu düştüğünde, tamamını akıyor görüp suyun yüzünden, akıntı yatağı kazacak dereceye ulaşmadığı yerlerde akıp gittiği bir arazi; çoğulu **الأَمْراش**tır.

“**انْتَهَينَا إلى مَرْشٍ من الأَمْراش**” denir; su ile birlikte araziye isimdir; ve su çekildikten sonra, onda iz bıraktığı zaman da (böyledir). İnsan, bir şeyi bir şeyin ardından buradan alıp sonra onu toplar: “**يَمْتَرِش**”.

Nadr dedi: **المَرْسُ** ve **المَرْشُ**: dağın altı ve eteği; ondan su akar da sürünür gibi sürünür, kazmaz; çoğulu **أَمْراسٌ** ve **أمْراش**tır.

Dedi ki: Ebû Mihcen ed-Dıbâbî’yi şöyle derken işittim: selden bir **مَرْشاً** gördüm; o, yerin yüzünü azıcık yaralayan sudur. “Falancanın yanında benim için bir **مُرَاشةٌ** ve **مُرَاطةٌ** vardır” denir; yani küçük bir hak. “**ومَرَش وَجْهَه**” denir; yüzünü çizdiği zaman. “**وامْتَرَسْتُ الشَّيْء وامْتَرَشتُه**” denir; onu kapıp aldığı zaman.

**شمر** : Leys dedi: **شَمِرٌ** Yemen krallarından bir kralın adıdır; denilir ki **مدينة السُّعْد**’e sefer etti de onu yıktı; böylece **شِمْرُكَنْذ** diye adlandırıldı. Bazıları dedi ki: bilakis onu inşa etti de **شِمْرُكَثْ** diye adlandırıldı; sonra **سَمْرَقَنْد** diye Arapçalaştırıldı.

Dedi ki: **الشَّمْرُ**: elbiseyi kaldırdığın zaman senin **تَشْمِيرُكَ الثَّوْب**’undur; ve her **قالِص** şey, o **مُتَشَمِّر**dir; hatta diş etine, dişlerin köklerine yapışık olunca **لِثَةٌ مُتَشَمِّرَةٌ** denir. Yine denir: **لِثَةٌ شامِرَةٌ**; ve **شفَةٌ شامرَةٌ** da. Ve **رَجُلٌ مُتَشَمر**: ihtiyaçlarda ve işlerde ilerleyip giden; o, **الشَّمَّرِيُّ** de denir.

Bazıları **شِمَّرِيّ** der; şu beyit okundu:
لِيْسَ أَخُو الحاجاتِ إلا الشِّمَّرِي
والجملُ البَازِلُ والطِّرفُ القَوِي

Bu iş için **انشَمرَ** etti ve **شَمَّرَ إزَاره**. “**شاةٌ شامِرَةٌ**” denir; memesi, bir fiil olmaksızın karnına toplandığı zaman.

Dedi ki: **وشمَّر**: bir dişi devenin adıdır; o, yola çıkmak için **الْقُلُوص** ve hazırlanmadandır; şu beyit okundu:
فَلَمَّا رَأَيْتُ الأمْرَ عَرْشَ هُوِيَّةٍ
تَسَلَّيْتُ حاجاتِ الْفُؤَادِ بشَمَّرا

Asma‘î dedi: **شَمَّر**: bir dişi devenin adıdır. “Onlara **شرٌّ شمِرّ** isabet etti” denir.

Şemir dedi: “**شَمْرَ** adam ve **تشَمَّرَ**; ve başkasını **شَمَّر** etti” denir; yürüyüşte ve salıvermede onu sıkıştırıp çabuklaştırdığın zaman; şu beyit okundu:
فشمرَتْ وانْصَاعَ شَمَّرِيّ
**شَمّرَتْ**: toparlandı; yani köpekler. **الشَّمري**: **المشمَّر**; bunu Asma‘î söyledi.

Dedi ki: “Develerini **شَمّرَ** etti ve onları **أَشْمَرَهَا**” denir; onları sıkıştırıp acele ettirdiği zaman; şu beyit okundu:
لَمَّا ارْتَحَلنَا وأَشْمَرنَا ركائبَنَا
ودونَ وَارِدَةِ الجَوْنِيِّ تَلْفَاظُ

Seleme, Ferrâ’dan: **الشَّمَّرِيُّ**: işlerde kurnaz, toparlanmış/çevik; şîn ve mîm fethasıyla. Atasözlerindendir: **( شَمَّرَ ذَيلاً وادَّرَعَ لَيْلاً )**; yani eteğini kısalttı.

Ömer hadîsinde: dedi ki: **( لا يُقِرّ أحدٌ أنه كانَ يَطَأُ وَلِيدَتَهُ إلاّ أَلحَقْتُ بِهِ وَلَدَهَا ، فمن شاءَ فَلْيُمْسِكْها ، ومن شاء فَلْيُسَمِّرْها )**.

Ebû Ubeyd dedi: hadîs böyledir, **بالسِّين** ile. Asma‘î’yi şöyle derken işittim: **التشمير**i şîn ile bilirim; o, salıvermedir.

Dedi ki: onu, insanların sözü olan “**شَمّرْتُ السفينة**: onu salıverdim”den görüyorum; şîn sîne çevrilmiştir.

Ebû Ubeyd dedi: şîn şiirde ve başkasında çoktur.

Şemmâh, uykusuz kaldığı bir işi anarak dedi:
أَرِقْتُ له في القوْم والصُّبْحُ ساطِعُ
كما سَطَعَ المَرِّيخُ شَمَّرَهُ الغَالي

Şemir dedi: **تَشمِيرُ السّهم**: onu dürtmek, toparlamak ve salıvermek.

Ebû Ubeyd dedi: sîn’e gelince, bunu ancak bu hadîste işittik; onu da ancak bir çevirme görüyorum; “**أَرشم**”i şîn ile söyledikleri gibi; aslında sîn iledir. Ve “**سَمَتَ العَاطِسَ**” ve “**وشَمَّته**” dedikleri gibi.

Müerric dedi: **رجل شِمْرٌ**; yani işlerde çevik, basîretli, her şeyde nüfuz edici; şu beyiti okudu:
قَدْ كُنتُ سَمْسِيراً قَدُوماً شِمرا

Dedi ki: **الشِّمْرُ**: cömert, yiğit; “işe **انشمَرَ** etti” denir; onda hafiflediği zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأمْرش**: şerri çok olan adam; “**مَرَشه**” denir; ona eziyet ettiği zaman. **الأَرمَش**: huyu güzel olan. **الأَمْشر**: atik/çevik. **الأرشمُ**: obur/açgözlü.

Ebû Amr dedi: **الأَمْراش**: su yollarıdır; **السُّلْقان**’ı sular.

**مشر** : Leys dedi: **المَشْرَةُ**: **الْعِضَاه**’da çıkan, **خُوصة** benzeri bir şey; ve sonbahar günlerinde birçok ağaçta (çıkar); onun yaprağı ve yumuşak dalları vardır.

“**أمشرت الْعِضَاهُ**” denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Ziyâd ve el-Ahmer’den: “**أَمْشَرَت الأرض**” (denir); “onun **مَشَرَتها** ne güzeldir!”

Ebû Hayra dedi: **مَشَرَتُها**: onun yaprağıdır. Ve “**أُذُنٌ حَشْرَةٌ ومَشْرَةٌ**” denir; yani sivri; üzerinde **مَشْرَةُ العِتْق** vardır; yani onun tazeliği ve güzelliği.

Nemirî, bir atı vasfederek dedi:
لها أُذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ
كأُعْليطِ مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ

Ve denildi ki: **مَشْرَةٌ**: **حَشِرة**’ye tâbî kılmadır.

Ebû Ubeyd: “**مَشَرْتُ اللَّحمَ**”: onu böldüm; şu beyit okundu:
فقُلْتُ أشِيعَا مَشَّرَ القِدْرَ حَوْلَنا
وأيَّ زَمَانٍ قَدْرُنَا لَمْ تُمَشَّرِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّمشير**: yerin bitkisinin güzelliği ve düzgünleşmesi; ve **التَّمشير**: nefsin cinsel birleşmeye canlılığı.

Hadîste: **( إنِّي إذا أَكَلْتُ اللَّحم وجَدْتُ في نَفْسي تَمْشيراً )**.

Ve **التَّمشير**: bölüştürme; ve “**تَمشَّر الشجرُ**” denir; yağmur isabet edip yaprağı çıktığı zaman. Ve “**تَمَشَّرَ الرجل**” denir; çıplaklıktan sonra giyindiği zaman. Ve “**امرأة مَشرَةُ الأعْضاء**” (denir); dolgun olduğu zaman. Ve **الْمَشْرَةُ**: ottan, uzamamış olan.

Tırmâh dedi:
عَلَى مَشْرَةٍ لَمْ تَعْتَلِقْ بالْمَحَاجِن

Ve “**وتَمشَّرَ الرَّجُل**” (denir); zenginleştiği zaman; şu beyit okundu:
ولَوْ قَدْ أَتانَا بُرُّنَا ودَقِيقُنَا
تَمشَّرَ منكمْ مَنْ رَأَيْنَاهُ مُعْدِمَا

Şemir: **أرضٌ ماشِرَةٌ**: bitkisi kıpırdanıp yükselmiş, düzgünleşmiş ve yağmurla sulanmış olan.

Bazıları dedi: bu mânada **أرضٌ نَاشِرَةٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والشين وما يثلثهما)
(رشف)  الراء والشين والفاء أصلٌ واحد، وهو تَقَصِّي شُرب الشّيء. والرَّشْف: استِقْصاء الشُّرب حتَّى لا يَدَع في الإِناء شيئاً. رشف يرشُف ويَرْشِف. وفي كتاب الخليل: الرَّشَْف: بقيّة الماء في الحَوض. والرَّشْف: أخْذُ الماء بالشَّفَتَين، وهو فوقَ المَصّ. والرَّشُوف: المرأة الطيِّبة الفَم. ومعنى هذا أنَّ رِيقَتَها مِن طِيبها تُتَرَشَّف.
  (رشق)  الراء والشين والقاف أصلٌ واحد، وهو رمْي الشَّيء بسهم وما أشبَهَه في خِفَّة. فالرَّشْق مصدر رشَقَه بسهمٍ رَشْقاً. والرِّشْق: الوَجْه من الرَّمْي، إذا رمَى القومُ جَميعُهم قالوا: رمينا رِشْقاً. قال أبو زُبَيد:
كلَّ يومٍ ترمِيهِ منها برِشْقٍ *** فمُصِيبٌ أو صَافَ غيرَ بَعِيدِ([1])  ومن الباب قولهم: أرشَقْتُ، إذا حدّدتَ النَّظَر. قال القُطَاميّ:
  * وتَرُوعُنِي مُقَل الصُِّوار المُرْشِقِ([2]) *
  ويقال رَشَقه بالكَلام. ومن الباب الرَّشيق: الخفيفُ الجِسْم، كأنّه شُبِّه بالسَّهم الذي يُرشَق به. ومنه أرشَقَتِ الظَّبيةُ: مدَّت عُنُقها لتنظُر.
  (رشم)  الراء والشين والميم كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها، وليس في الباب غيرها. وذلك الأرشَم: الذي يتشمّم الطّعامَ ويَحرِص عليه. قال:
لَقىً حملَتْهُ أُمُّه وهي ضَيْفَةٌ *** فجاءَتْ بنَزٍّ لِلنِّزَالَةِ أرشَما([3])  (رشن)  الراء والشين والنون ليس أصلاً ولا فيه ما يُؤْخَذُ به. لكنَّهم يقولون. رشَنَ الكلبُ في الإناء: أدخَلَ رأسَه. والرَّاشن: الذي يتحيَّن وقْتَ الطعام فيأتِي ولم يُدْعَ. وفي كلِّ ذلك نَظر.
   (رشي)  الراء والشين والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على سَببٍ أو تسبُّبٍ لشيءٍ بِرفْق وملايَنَة. فالرِّشاء: الحبل الممدود، والجمع* أرشِيَة. ويقال للحنْظَل  إذا امتدَّت أغصانُه: قد أَرْشَى. يُعْنَى أنّه صار كالأرشية، وهي الحبال. ومن الباب: رشَاه يَرشُوهُ رَشْواً. والرَُِّّشْوة الاسمُ. وتقول ترشَّيْت الرّجلَ: لايَنْتُه. ومنه قول امرئ القيس:
  * تُرَاشِي الفؤادَ([4]) *
  ومن الباب استرشَى الفصيلُ، إذا طلب الرَّضاع، وقد أرشَيْتُه إرشاء. وراشَيْتُ الرّجُل، إذا عاونتَه فظاهَرْتَه. والأصل في ذلك كلِّه واحد.
  (رشأ)  الراء والشين والهمزة كلمةٌ واحدة وهي الرّشأ، مهموز، وهو ولد الظَّبْية.
  (رشح)  الراء والشين والحاء أصلٌ واحد؛ وهو النّدَى يبدو من الشّيء. فالرَّشْح: العَرَق. يقال رشَح بدَنُه بعَرَقِه. فأمّا قولهم يُرشَّح لكذا، فهو من هذا، وأصله الوحشيّةُ إذا بَلَغ ولدها أن يمشيَ معَها مشَتْ به حتَّى يَرشَحَ عرَقاً فيقوى؛ ثم استُعير ذلك لكلِّ من رُبِّي، فقيل يُرشّح للخِلافة؛ كأنَّه يُرَبَّى لها. والرّاشِح: الجَبَلُ يندَى أصلُه. ورَشَّحَ النَّدى النَّبْتَ، إذا ربّاه. وأرشَحَت النّاقةُ، إذا دنا فِطامُ ولَدِها، وذلك هو عندما تفعل([5]). وقال:
كأنَّ فيه عِشاراً جِلّةً شُرُفاً *** مِن آخِرِ الصَّيف قد همَّتْ بإرشاحِ([6])  (رشد)  الراء والشين والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على استقامةِ الطريق. فالمرَاشِد: مقاصد الطُّرُقِ. والرُّشْد والرَّشَد: خِلافُ الغَيّ. وأصاب فلان من أمره رُشدْاً ورَشَداً ورِشْدة. وهو لِرَِشْدةٍ خلاف لِغَِيّة.
---------------------------------------------------------------
([1]) البيت في اللسان (صيف، رشق)، وسيعيده في (صيف، ضيف).
([2]) ديوان القطامي 34 واللسان (رشق). وصدره: * ولقد يروق قلوبهن تكلمي *
([3]) البيت للبعيث يهجو جريراً. انظر اللسان (لقا، ضيف، نزز،نزل، رشم، يتن).
([4]) قطعة من بيت له. وهو بتمامه كما في الديوان 95:
نزيف إذا قامت لوجه تمايلت *** تراشي الفؤاد الرخص ألا تخترا([5]) كذا في الأصل.
([6]) لأوس بن حجر في ديوانه 4. وقصيدة البيت تروى أيضاً لعبيد بن الأبرص في مختارات ابن الشجري 100.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الشين** وما يثلثهما)
(**رشف**)  **الراء** ve**الشين** ve**الفاء** tek bir asıldır; o da bir şeyi içmenin izini sürmektir. **الرَّشْف**: içmeyi sonuna kadar araştırıp (tamamlamak)tır; öyle ki kapta hiçbir şey bırakmaz. **رشف** **يرشُف** ve**يَرْشِف**. **الخليل**’in kitabında: **الرَّشَْف**: havuzdaki suyun kalıntısıdır. Ve**الرَّشْف**: suyu dudaklarla almaktır; o, emmeden üstündür. Ve**الرَّشُوف**: ağzı hoş (güzel) olan kadındır. Bunun manası şudur ki onun tükürüğü, hoşluğundan dolayı yudumlanır.
  (**رشق**)  **الراء** ve**الشين** ve**القاف** tek bir asıldır; o da bir şeyi okla ve onun benzeriyle hafiflik içinde atmaktır. Böylece**الرَّشْق**: onu bir okla **رَشْقاً** atmasının mastarıdır. Ve**الرِّشْق**: atıştan bir veçhedir; kavim hepsi birlikte attığında “**رمينا رِشْقاً**” derler. **أبو زُبَيد** dedi:
كلَّ يومٍ ترمِيهِ منها برِشْقٍ *** فمُصِيبٌ أو صَافَ غيرَ بَعِيدِ([1])  بابdan onların şu sözü de vardır: **أرشَقْتُ**; bakışı keskinleştirdiğinde. **القُطَاميّ** dedi:
  * وتَرُوعُنِي مُقَل الصُِّوار المُرْشِقِ([2]) *
  Ve denir: **رَشَقه** sözle (onu) vurdu. Babdan**الرَّشيق**: hafif cüsseli (kimsedir); sanki onunla atılan oka benzetilmiştir. Ondan: **أرشَقَتِ الظَّبيةُ**: bakmak için boynunu uzattı.
  (**رشم**)  **الراء** ve**الشين** ve**الميم** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez ve babda ondan başkası yoktur. O da**الأرشَم**: yemeği koklayan ve ona hırs gösteren kimsedir. Dedi:
لَقىً حملَتْهُ أُمُّه وهي ضَيْفَةٌ *** فجاءَتْ بنَزٍّ لِلنِّزَالَةِ أرشَما([3])  (**رشن**)  **الراء** ve**الشين** ve**النون** bir asıl değildir ve onda kendisiyle tutulacak bir şey yoktur. Lakin onlar derler: **رشَنَ الكلبُ في الإناء**: başını soktu. Ve**الرَّاشن**: yemeğin vaktini kollayan, davet edilmeden gelip (yetişen) kimsedir. Bütün bunlarda bir nazar vardır.
   (**رشي**)  **الراء** ve**الشين** ve**الحرف المعتل** bir asıldır; bir şeye yumuşaklık ve yumuşatma ile bir sebep veya sebep olmayı gösterir. Böylece**الرِّشاء**: uzatılmış iptir; çoğulu **أرشِيَة**. Ve**الحنْظَل** için, dalları uzadığında: “**قد أَرْشَى**” denir; yani o, ipler gibi oldu; onlar da iplerdir. Babdan: **رشَاه** **يَرشُوهُ** **رَشْواً**. Ve**الرَُِّّشْوة** isimdir. Ve “**ترشَّيْت** adamı”: ona yumuşak davrandım, dersin. Ondan **امرئ القيس**’in sözü:
  * تُرَاشِي الفؤادَ([4]) *
  Babdan**استرشَى الفصيلُ**: emzirmeyi istediğinde; ve ben onu **إرشاء** ile **أرشَيْتُه**. Ve**راشَيْتُ** adamı: ona yardım ettiğimde, onu destekleyip arka çıktığımda. Bunun hepsindeki asıl birdir.
  (**رشأ**)  **الراء** ve**الشين** ve**الهمزة** tek bir kelimedir; o da**الرّشأ**’dır; hemzelidir ve o, ceylanın yavrusudur.
  (**رشح**)  **الراء** ve**الشين** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da bir şeyden görünen çiydir. Böylece**الرَّشْح**: terdir. Denir: **رشَح بدَنُه بعَرَقِه**; bedeni teriyle terledi. Ama onların “**يُرشَّح** şuna” sözü, bu kabildendir; aslı şudur: vahşî (hayvan) dişisi, yavrusu onunla yürümeye varınca, onunla yürür; ta ki ter olarak **يَرشَحَ** ve güçlensin; sonra bu, terbiye edilen herkes için ödünç alındı; böylece “**يُرشّح للخِلافة**” denildi; sanki onun için yetiştiriliyor. Ve**الرّاشِح**: kökü çiylenen dağdır. Ve**رَشَّحَ النَّدى النَّبْتَ**: onu yetiştirdiğinde. Ve**أرشَحَت النّاقةُ**: yavrusunun sütten kesilmesi yaklaştığında; bu da onun yaptığı zamandır([5]). Ve dedi:
كأنَّ فيه عِشاراً جِلّةً شُرُفاً *** مِن آخِرِ الصَّيف قد همَّتْ بإرشاحِ([6])  (**رشد**)  **الراء** ve**الشين** ve**الدال** tek bir asıldır; yolun doğruluğuna delalet eder. Böylece**المرَاشِد**: yolların maksatlarıdır. Ve**الرُّشْد** ve**الرَّشَد**: **الغَيّ**’in zıddıdır. Ve falan kimse işinden **رُشدْاً** ve**رَشَداً** ve**رِشْدة** isabet etti. Ve o, **لِرَِشْدةٍ** içindir; **لِغَِيّة**’nin zıddı olarak.
---------------------------------------------------------------
([1]) Beyit **اللسان**’da (**صيف**، **رشق**)tedir; onu (**صيف**، **ضيف**)te yeniden getirecektir.
([2]) **ديوان القطامي** 34 ve**اللسان** (**رشق**). Ve onun صدر’ı: * ولقد يروق قلوبهن تكلمي *
([3]) Beyit **البعيث**’indir; **جرير**’i hicveder. **اللسان** (**لقا**، **ضيف**، **نزز**،**نزل**، **رشم**، **يتن**)e bak.
([4]) Ona ait bir beyitten bir parçadır. Ve o, **الديوان** 95’te tamamıyla şöyledir:
نزيف إذا قامت لوجه تمايلت *** تراشي الفؤاد الرخص ألا تخترا([5]) Asılda böyle.
([6]) **أوس بن حجر**’indir; **ديوانه** 4’te. Beytin kasidesi, **مختارات ابن الشجري** 100’de **عبيد بن الأبرص**’a da rivayet edilir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَشَمَ إليه رَشْماً: كتب. والرَّشْم: خاتم البُر وغيره من الحبوب، وقيل: رَشْمُ كل شيء علامته، رَشَمَهُ يَرْشُمِهُ رَشْماً، وهو وضع الخاتم على فراء البُر فيبقى أََثره فيه، وهو الرَّوْشَمُ، سوادية. الجوهري: الروشم اللوح الذي يختم به البَيادر، بالسين والشين جميعاً. قال أبو تراب: سمعت عَرَّاماً يقول الرَّسْمُ والرَّشْمُ الأَثَرُ. ورَسَمَ على كذا ورَشَمَ أي كتب. ويقال للخاتم الذي يختم البُرَّ: الرَّوْشَمُ والرَّوْسَمُ. والرَّشْم: مصدر رَشَمْتُ الطعام أَرْشُمُهُ إذا ختمته. والرَّوْشَمُ: الطابَعُ، لغة في الرَوْسَمِ. وقال أبو حنيفة: ارْتَشَمَ ختم إناءه بالرَّوْشَم.
والرَّشَمُ، بالتحريك، والرَّوْشَم: أوَّل ما يظهر من النبت. يقال: فيه رَشَمٌ من النبات. وأَرْشَمَتِ الأرضُ: بدا نبتها. وأَرْشَمَتِ المَهاةُ: رأَت الرَّشَمَ فَرَعَتْهُ؛ قال أبو الأَخْزَر الحماني:
كم من كَعابٍ كالمَهاة المُرْشِمِ
ويروى المُوشِم، بالواو، يعني التي نبت لها وَشْمٌ من الكَلإ، وهو أوّله، يشبَّه بوَشْمِ النساء. وعامٌ أَرْشَمُ: ليس بجَيّد خَصيب. ومكان أَرْشَمُ كأبْرَشَ إذا اختلفت أَلوانه. اللحياني: بِرْذَوْن أرْشَمُ وأرْمَشُ مثل الأبْرَشِ في لونه؛ قال: وأرض رَشْماءُ ورَمْشاء مثل البَرْشاء إذا اختلفت ألوان عُشْبها. وأَرْشَمَ الشجرُ: أَخرج ثمره كالحمص؛ عن ابن الأعرابي. وأرْشَمَ الشجرُ وأرْمَشَ إذا أَورق. والأَرْشَمُ: الذي يتشَمَّمُ الطعام ويحرص عليه؛ قال البَعِيثُ يهجو جَريراً:
لَقًى حملتهُ أمُّه، وهي ضَيْفَةٌ،
فجاءَتْ بيَتْنٍ للضِّيافة أَرْشَما
ويروى:
فجاءت بنَزٍّ للنُّزالة أَرْشَما
قال ابن سيده: وأنشد أبو عبيد هذا البيت لجرير، قال: وهو غلط. الجوهري: الرَّشَمُ مصدر قولك رَشِمَ الرجلُ، بالكسر، يَرْشَمُ إذا صار أَرْشَمَ، وهو الذي يتشمَّمُ الطعام ويحرص عليه. وقال ابن السكيت في قوله أَرْشَما قال: في لونه بَرَشٌ يشوب لونَه لون آخر يدل على الريبة، قال: ويروى من نُزالة أرْشَما؛ يريد من ماء عبدٍ أَرْشَمَ. والأَرْشَم: الذي به وَشْمٌ وخطوط. والأَرْشَمُ: الذي ليس بخالص اللون ولا حُرِّهِ. والأرْشَمُ: الشَّرِهُ. وأَرْشَمَ البرقُ: مثل أَوْشَمَ. وغيث أرْشَم: قليل مذموم. ورَشَمَ رَشْماً
(* قوله «ورشم رشماً» هذه عبارة المحكم وهي مضبوطة فيه بهذا الضبط كالأصل، ويخالفه ما تقدم قريباً عن الجوهري وهو الذي في القاموس والتكملة). كرَشَنَ إذا تَشَمَّمَ الطعام وحَرِصَ عليه. والرَّشْمُ: الذي يكون في ظاهر اليد والذراع بالسواد؛ عن كراع، والأَعرف الوَشْمُ، بالواو. الليث: الرَّشْمُ أن تُرشمَ يد الكُرْدِيِّ والعِلْجِ كما تُوشَمُ يدُ المرأة بالنِّيل لكي تُعرف بها، وهي كالوَشْمِ. والرُّشْمَةُ: سواد في وجه الضبع مشتق من ذلك، وضبع رَشْماءُ، والله أَعلم.

##### Türkçe

**رَشَمَ** ona **رَشْماً**: yazdı. Ve **الرَّشْم**: buğdayın ve hububatın başkası(nın) mührü; ve denildi ki: her şeyin **رَشْمُ**u onun alâmetidir; onu **رَشَمَهُ يَرْشُمِهُ رَشْماً**; ve o, mührü buğdayın yığını üzerine koymaktır; böylece onun izi onda kalır; ve o **الرَّوْشَمُ**dur; bir karaltı. el-Cevherî: **الروشم** harman yerlerini mühürlemekle (kullanılan) levhadır; **السين** ve **الشين** ile ikisiyle de. Ebû Turâb dedi: **عَرَّام**’ı işittim, **الرَّسْمُ** ve **الرَّشْمُ** izdir, diyordu. Ve falanca şey üzerine **رَسَمَ** ve **رَشَمَ**: yani yazdı. Ve buğdayı mühürleyen mühre **الرَّوْشَمُ** ve **الرَّوْسَمُ** denilir. Ve **الرَّشْم**: “yemeği mühürlediğimde” **رَشَمْتُ الطعام أَرْشُمُهُ** sözümün mastarıdır. Ve **الرَّوْشَمُ**: damga; **الرَوْسَمِ**de bir dildir. Ebû Hanîfe dedi: **ارْتَشَمَ**: kabını **بالرَّوْشَم** ile mühürledi.

Ve **الرَّشَمُ**, harekeli olarak, ve **الرَّوْشَم**: bitkiden görünen ilk şey. Denilir: onda bitkiden **رَشَمٌ** vardır. Ve **أَرْشَمَتِ الأرضُ**: bitkisi belirdi. Ve **أَرْشَمَتِ المَهاةُ**: **الرَّشَمَ**ı gördü de onu otladı; Ebû’l-Aḫzar el-Ḥimânî dedi:
كم من كَعابٍ كالمَهاة المُرْشِمِ

Ve **المُوشِم** diye rivayet olunur, **بالواو**; yani kendisine ottan **وَشْمٌ** biten; ve o onun ilkidir; kadınların **وَشْم**ine benzetilir. Ve **عامٌ أَرْشَمُ**: iyi, verimli değildir. Ve **مكان أَرْشَمُ**: renkleri farklılaştığında **كأبْرَشَ** gibidir. el-Liḥyânî: **بِرْذَوْن أرْشَمُ** ve **أرْمَشُ**; rengi bakımından **الأبْرَشِ** gibidir; dedi ki: ve **أرض رَشْماءُ** ve **رَمْشاء**: otunun renkleri farklılaştığında **مثل البَرْشاء**. İbnü’l-A‘râbî’den: **وأَرْشَمَ الشجرُ**: nohut gibi meyvesini çıkardı. Ve **أرْشَمَ الشجرُ** ve **أرْمَشَ**: yapraklandığında. Ve **الأَرْشَمُ**: yemeği koklayıp ona hırs gösteren kimse; el-Ba‘îs, Cerîr’i hicvederek dedi:
لَقًى حملتهُ أمُّه، وهي ضَيْفَةٌ،
فجاءَتْ بيَتْنٍ للضِّيافة أَرْشَما

Ve şöyle rivayet olunur:
فجاءت بنَزٍّ للنُّزالة أَرْشَما

İbn Sîde dedi: Ebû ‘Ubeyd bu beyti Cerîr’e okuttu; dedi ki: ve o bir yanlıştır. el-Cevherî: **الرَّشَمُ** “adam **رَشِمَ** oldu” sözünün mastarıdır; **بالكسر**; **يَرْشَمُ**: **أَرْشَمَ** olduğunda; ve o, yemeği koklayıp ona hırs gösteren kimsedir. İbnü’s-Sikkît, **أَرْشَما** sözü hakkında dedi: onun renginde, rengine başka bir rengin karıştığı bir **بَرَشٌ** vardır; şüpheye delâlet eder; dedi ki: **من نُزالة أرْشَما** diye rivayet olunur; yani **عبدٍ أَرْشَمَ**ın suyundan. Ve **الأَرْشَم**: kendisinde **وَشْمٌ** ve çizgiler olan. Ve **الأَرْشَمُ**: rengi saf olmayan ve katıksız olmayan. Ve **الأرْشَمُ**: obur. Ve **أَرْشَمَ البرقُ**: **أَوْشَمَ** gibi. Ve **غيث أرْشَم**: az, yerilmiş. Ve **رَشَمَ رَشْماً**
(* “**ورشم رشماً**” sözü, bu ضبط ile **المحكم**’in ibaresidir; asıl gibi; ve el-Cevherî’den az önce geçen şeye muhaliftir; o da **القاموس** ve **التكملة**’dedir). **كرَشَنَ**: yemeği koklayıp ona hırs gösterdiğinde. Ve **الرَّشْمُ**: elin ve kolun dış yüzünde karalıkla olan şey; Kurâ‘dan; ve daha bilinen **الوَشْمُ**dur, **بالواو**. el-Leys: **الرَّشْمُ**: Kürdînin ve ‘ilcin elinin, kadının eli **بالنِّيل** ile tanınsın diye nasıl **تُوشَمُ** ise öylece **تُرشمَ** edilmesidir; ve o **كالوَشْمِ** gibidir. Ve **الرُّشْمَةُ**: sırtlanın yüzünde bir karalıktır; bundan türemiştir; ve **ضبع رَشْماءُ**; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ش م * * رَشَم * الطعام ختمه وبابه نصر و * الرَّوْشَمُ * بالشين والسين اللوح الذي تختم به البيادر

##### Türkçe

* ر ش م * * **رَشَم** * yemeği mühürledi; babı **نصر**’dır. Ve * **الرَّوْشَمُ** * **الشين** ve **السين** iledir: harman yerlerini mühürlemekle mühürlenen levha.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( رَشَم ) عليه وإِلَيْه : ( كَتَب كَرَشَّم ) ، | أي : مُشَدَّداً ، هكذا في النُّسَخ ، | والصَّواب كرسَّم بالسين المُهمَلة . | ( و ) رَشَم ( الطَّعامَ ) يَرشُمُه رَشْماً : | ( خَتَمه ) بطابَع ، والسِّين لُغَة فيه . | | ( والرَّوْشَم : الرَّوْسَم ) ، اسم | ( للطَّابَع ) الذي يُخْتَم به كُدْس البُرّ ، | لغة سَوَادِيَّة ، وقال الجوهري : | الرَّوشَم : اللّوح الذي تُخْتَم به | البَيادِرُ بالسِّين والشِّين جَمِيعاً ، | ( كالرَّاشُومِ ) ، عن أبي عَمْرِو . | | ( والرَّشَم ، مُحَرَّكةً : سَوادٌ في وَجْهِ | الضَّبُع ، وهي ضَبُعٌ رَشْماءُ ) . | | ( و ) الرَّشَم ( أَوَّلُ ما يَظْهَر من | النَّبْتِ ) ، نقله الجوهَرِيُّ عن اْبنِ | السِّكِّيت ، يقال فيه : رَشَمٌ من | النّبات . ( و ) الرَّشَم : ( أَثَرُ المَطَر ) | يَظْهَر ( في الأَرْض . و ) الرَّشَم : ( الأثر ، وتُسَكَّن شِينُه ) ، قال أبو | تُراب : سَمِعْتُ أَعْرابِيًّا يقول : | هو الرَّسْم والرَّشْم للأَثَر . |

| | ( وأرشَمَ : خَتَم إناءَه بالرَّوْشَم ) ، | هكذا في النُّسَخ ، والصَّواب | اْرْتَشَم ، وبه فَسَّر أبو حَنِيفة قَولَ | الأعشَى : | | وصَلَّى على دَنِّها واْرتَشَم . | | ومَنْ رَواه بالسِّين فقد تَقدَّم معناه . | | ( و ) أَرشَمَت ( المَهاةُ : رَأَت | الرَّشَم ) ، وهو أَوَّلُ ما يَظْهَرَ من | النَّبْت ( فَرَعَتْه ) . قال أبو الأَخزَر | الحُماني : | | كَمْ من كَعابٍ كالمَهاةِ المُرْشِمِ . | | ويُروَى : المُوشِم . | | ( و ) أرشَمَ ( الشَّجَرُ ) ، وأَرمَشَ : إذا | ( أَورَق ) . وقال اْبنُ الأعرابيّ : إذا | أخرجَ ثَمَره كالحِمّص ، قلت : | وكذلِك أربش . ( و ) أُرْشَم ( البَرْقُ ) | مثل ( أَوشَم ) . | | ( والأَرشَمُ : الذي به وَشْم | وخُطُوطٌ ) ، قال البَعِيثُ يَهْجُو | جَرِيراً : | % ( لَقىً حَملْته أُمُّه وهي ضَيْفَةٌ % | فجاءتْ بيَتْنٍ للضِّيافة أَرشَمَا ) % | | هكذا أنشدَه الجَوْهَرِيّ ، ويُروَى : | فجاءت بنَزٍّ للنُّزالَةِ أَرشَما . | | كذا أنشدَه الأزهَرِي في   ن ز ل   ، | وأنشده في هذا التَّركِيب :   بيَتْن | للنُّزالة أَرشَمَا   وهو الصَّحِيح . قال | اْبنُ سِيدَه : وأنشد أبو عُبَيد هذا | البيتَ لِجَرير ، قال : وهو غَلَط . | وقال اْبنُ السِّكّيت :   في قوله | أرشما أي : في لَونِه بَرَشٌ يَشُوب | لَونَه لَونٌ آخر يدل على الرَّيبَة . | قال : ويروى   من نُزالَةِ أَرْشَما   . | يريد من ماء عَبْدٍ أرشَم   ، | والأرشَمُ : الّذِي ليس بخَالِص | اللَّون ولا حُرِّهِ . |

| | ( و ) الأَرشَمُ : ( مَنْ يَتَشَمَّمُ الطَّعامَ | ويَحْرِص عليه ) ، وبه فَسَّر الجوهَرِيُّ | البيتَ المَذْكور ، ( وقد رَشِم ، | كفَرِح ) ، وكذلكَ رَشن بالنون . | | ( و ) الأَرشَمُ ( من الغَيْثِ : القَلِيلُ | المَذْمومُ ) ، نقله الجوهَرِيُّ . | | ( و ) الأَرشَمُ : ( الكَلْب ) ، لِتَشَمُّمِهِ | وحِرْصِه . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | الرَّوشَم : أَوَّلُ ما يظهَر من | النَّبات . | | وأَرشَمَتِ الأَرضُ : بَدا نَبتُها . | | وعَامٌ أرشَمُ : ليس بجَيّد خَصِيب . | ومكان أَرشَم كَأَبْرش : إِذا اختلَفَت | ألوانُه . | | وقال اللّحيانيّ :   بِرذَوْنٌ أرشَمُ | وأرمَشُ مثلُ الأَبرش في لونِه . | قال : وأرضٌ رَشْماءُ وَرَمْشَاءُ مثل | البَرْشاء إذا اختَلفَت أَلوانُ عُشبِها   . | | والرَّشْم : الذي يكون بظَاهِر اليَدِ | والذِّراع من السّواد ، عن كُرَاع ، | والأعرف الوَشْم بالواو . | | والرُّشْمَة ، بالضّم : سَوادٌ في وَجْه | الضّبع . | | والرَّشْمَة ، بالفَتْح : ما يُوضَع على | فَمِ الفَرَس . عامّيّة . | | والمِرْشَمُ ، كَمِنْبرٍ : هو الأَرْشَمُ | ويروى :   بيَتْن للنُّزالة مِرْشَما   ، | هكذا أنشده الأزهري . |

##### Türkçe

| | **( رَشَم )** عليه وإِلَيْه : (**كَتَب كَرَشَّم**) ، | yani: şeddeli olarak; nüshalarda böyle(ce). | Doğrusu ise, ihmal edilmiş **السين** ile kerssem’dir. | ( Ve ) **رَشَم** (**الطَّعامَ**) onu **يَرشُمُه** **رَشْماً** : | ( onu ) bir mühürle ( **خَتَمه** ) mühürledi; ve **السين** onda bir lügattir. | | (**والرَّوْشَم : الرَّوْسَم**) , isimdir | ( **للطَّابَع** ) için; onunla buğday yığınının kümesi mühürlenir; | Sevâdî bir lügat; ve el-Cevherî dedi ki: | **الرَّوشَم**: onunla harman yerleri mühürlenen levhadır; | **بالسِّين والشِّين** ikisiyle birlikte; | ( **كالرَّاشُومِ** ) gibi; Ebû Amr’dan. | | ( **والرَّشَم** , harekeli olarak: sırtlanın yüzünde bir karalık; | ve o, **ضَبُعٌ رَشْماءُ** olan bir sırtlandır ). | | ( Ve ) **الرَّشَم** ( bitkiden ilk görünen şeydir ); | onu el-Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti; onda şöyle denir: bitkiden bir **رَشَمٌ**. ( Ve ) **الرَّشَم**: ( yağmurun izi )dir; | ( yerde ) görünür. ( Ve ) **الرَّشَم**: ( iz )dir; ( **شِينُه** sükûnlanır ); Ebû Turâb dedi ki: bir bedevîyi şöyle derken işittim: | iz için o, **الرَّسْم** ve **الرَّشْم**’dir. |

| | ( Ve ) **أرشَمَ**: kabını **بالرَّوْشَم** ile mühürledi; | nüshalarda böyle(ce); doğrusu | **اْرْتَشَم**’dır; ve Ebû Hanîfe, A‘şâ’nın sözünü bununla tefsir etti: | | **وصَلَّى على دَنِّها واْرتَشَم**. | | Onu **بالسِّين** ile rivayet edenin manası ise, onunla daha önce geçti. | | ( Ve ) **أَرشَمَت** ( **المَهاةُ** : **رَأَت الرَّشَم** ); | ve o, bitkiden ilk görünen şeydir; ( onu ) otladı. Ebû’l-Ahzâr el-Humânî dedi ki: | | **كَمْ من كَعابٍ كالمَهاةِ المُرْشِمِ**. | | Ve şöyle rivayet edilir: **المُوشِم**. | | ( Ve ) **أرشَمَ** ( **الشَّجَرُ** ), ve **أَرمَشَ**: | ( yapraklandı )ği zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: | nohut gibi meyvesini çıkardığı zaman, dedin: | ve aynı şekilde **أربش**. ( Ve ) **أُرْشَم** ( **البَرْقُ** ) | **( أَوشَم )** gibi. | | ( **والأَرشَمُ**: üzerinde **وَشْم** | ve çizgiler bulunan kimsedir ); el-Ba‘îs, Cerîr’i hicvederek dedi ki: | % **( لَقىً حَملْته أُمُّه وهي ضَيْفَةٌ % | فجاءتْ بيَتْنٍ للضِّيافة أَرشَمَا )** % | | el-Cevherî onu böyle inşâd etti; ve şöyle rivayet edilir: | **فجاءت بنَزٍّ للنُّزالَةِ أَرشَما**. | | el-Ezherî onu **ن ز ل**’de böyle inşâd etti; | ve bu terkîbde onu şöyle inşâd etti: **بيَتْن | للنُّزالة أَرشَمَا**; ve doğru olan budur. İbn Sîde dedi ki: Ebû Ubeyd bu beyti Cerîr’e inşâd etti; dedi ki: ve o bir hatadır. | Ve İbnü’s-Sikkît dedi ki: onun sözü **أرشما**’da, yani: renginde, rengine başka bir rengin karıştığı bir **بَرَشٌ** vardır; şüpheye delâlet eder. | Dedi ki: **من نُزالَةِ أَرْشَما** diye rivayet edilir. | **أرشَم** olan bir kölenin suyundan (gelmiş) demek ister; | ve **الأرشَمُ**: rengi saf olmayan ve (rengi) katı olmayan kimsedir. |

| | ( Ve ) **الأَرشَمُ**: ( yemeği koklayıp | ona hırs gösteren kimse )dir; el-Cevherî, zikredilen beyti bununla tefsir etti; ( ve **رَشِم** etmiştir, | **كفَرِح** ); ve aynı şekilde **رَشن** **بالنون**. | | ( Ve ) **الأَرشَمُ** ( yağmurdan: az, | yerilmiş olan )dır; el-Cevherî onu nakletti. | | ( Ve ) **الأَرشَمُ**: ( köpek )tir; koklamasından | ve hırsından dolayı. | | [ ] Onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **الرَّوشَم**: bitkiden ilk görünen şeydir. | | **وأَرشَمَتِ الأَرضُ**: bitkisi belirdi. | | **وعَامٌ أرشَمُ**: iyi, bereketli değildir. | Ve **مكان أَرشَم كَأَبْرش**: renkleri | farklılaştığı zaman. | | el-Lihyânî dedi ki: **بِرذَوْنٌ أرشَمُ | وأرمَشُ**; renginde **الأَبرش** gibidir. | Dedi ki: ve **أرضٌ رَشْماءُ وَرَمْشَاءُ**; otunun renkleri farklılaştığı zaman **البَرْشاء** gibidir. | | **والرَّشْم**: elin dış yüzünde | ve kolda karalıktan olan şeydir; Kurâ‘dan; | daha bilinen ise **الوَشْم** ( **بالواو** )dur. | | **والرُّشْمَة** , **بالضّم**: sırtlanın yüzünde bir karalıktır. | | **والرَّشْمَة** , **بالفَتْح**: atın ağzı üzerine konulan şeydir. Avâmîdir. | | **والمِرْشَمُ** , **كَمِنْبرٍ**: o, **الأَرْشَمُ**’dur. | Ve şöyle rivayet edilir: **بيَتْن للنُّزالة مِرْشَما**; | el-Ezherî onu böyle inşâd etti. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَشَمَ
1 رَشَمَ ذ , (S, K,) aor. رَشُمَ , inf. n. رَشْمٌ, (S,) He stamped, or sealed, wheat. (S, K. [See رَوْشَمٌ.]) ― -b2- And He wrote; (K, TA;) عَلَيْهِ [upon it], and اـِلَيْهِ [to him]: accord. to the copies of the K, like ↓ رشَم; but this is a mistake for رَسَمَ, with the unpointed س [and without teshdeed]. (TA.)

2 رَشَّمَ see above.

4 أَرْشَمَ see the next paragraph. -A2- ارشمت It (land) showed its herbage. (TA.) ― -b2- And She (a wild cow) saw and depastured the رَشَم, (K, TA,) i. e. the first that appeared of the herbage: the epithet applied to her is ↓ مُرْشِمٌ [without ة]. (TA.)

ارتشم
8 ارتشم ذ , in the copies of the K erroneously written ↓ أَرْشَمَ, [is expl. as meaning] He stamped, or sealed, his vessel with the رَوْشَم: thus in the saying of El-Aashà, as some relate it,
وَصَلَّى عَلَى دَنِّهَا وَارْتَشَمْ
but accord. to others, وَارْتَسَمْ. (TA. [See art. رسم.])

رَشْمٌ
رَشْمٌ ذ : see what next follows.

رَشَمٌ
رَشَمٌ ذ i. q. أَثَرٌ [A mark, an impression, &c.]; (Aboo-Turلb, K, TA; [in the CK المَطَرُ is erroneously put for الأَثَرُ;]) as also ↓ رَشْمٌ; (K, TA;) like رَسَمٌ (Aboo-Turلb, TA) and رَسْمٌ [q. v.]. (S, Msb, K, all in art. رسم.) ― -b2- And [particularly] The mark, or impression, &c., (أَثَر,) of rain, upon the ground. (K.) ― -b3- And The first that appears of herbage; (ISk, S, K;) as also ↓ رَوْشَمٌ. (TA.)

رَوْشَمٌ
رَوْشَمٌ ذ i. q. رَوْسَمٌ (S, K, TA) as meaning The [small engraved] tablet, (S, TA,) or the stamp, or seal, (K, TA,) with which collections of wheat or corn [in their repositories] are stamped, or sealed; (S, TA;) as also ↓ رَاشُومٌ. (AA, K.) And The thing with which [the mouth of] a vessel is stamped, or sealed; (K;) and ↓ رَاشُومٌ signifies [the same; or] a stamp, or seal, with which the head [or mouth] of a [large jar such as is called] خَابِيَة is stamped, or sealed: (TA in art. رسم:) as also رَوْسَمٌ (M and K in that art.) and رَاسُومٌ: (K in that art.:) or a stamp, or seal, in a general sense; as also رَوْسَمٌ. (M in that art.) -A2- See also رَشَمٌ.

رَاشُومٌ
رَاشُومٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places. مُرْشِمٌ, an epithet applied to a wild cow: see 4.

##### Türkçe

**رَشَمَ**
1 **رَشَمَ** ذ, (S, K,) muzâri‘ı **رَشُمَ**, mastarı **رَشْمٌ**, (S,) O, buğdayı damgaladı yahut mühürledi. (S, K. [**رَوْشَمٌ**’a bak.]) ― -b2- Ve yazdı; (K, TA;) **عَلَيْهِ** [onun üzerine], ve **اـِلَيْهِ** [ona]: K’nin nüshalarına göre, ↓ **رشَم** gibi; fakat bu, noktasız **س** ile [ve teşdîdsiz] **رَسَمَ** yerine bir hatadır. (TA.)

2 **رَشَّمَ** yukarıya bak.

4 **أَرْشَمَ** bir sonraki paragrafa bak. -A2- **ارشمت** O (arazi) otunu gösterdi. (TA.) ― -b2- Ve O (yaban ineği) **رَشَم**’ı gördü ve otladı, (K, TA,) yani otun görünen ilkini: ona uygulanan sıfat ↓ **مُرْشِمٌ**’dur [**ة** olmaksızın]. (TA.)

**ارتشم**
8 **ارتشم** ذ, K’nin nüshalarında yanlışlıkla ↓ **أَرْشَمَ** yazılmıştır, [şu mânâda açıklanır:] O, kabını **رَوْشَم** ile damgaladı yahut mühürledi: El-A‘şâ’nın sözünde, bazıları onu şöyle rivayet ederken böyledir,
وَصَلَّى عَلَى دَنِّهَا وَارْتَشَمْ
fakat başkalarına göre, **وَارْتَسَمْ**. (TA. [**رسم** maddesine bak.])

**رَشْمٌ**
**رَشْمٌ** ذ: hemen ardından gelen şeye bak.

**رَشَمٌ**
**رَشَمٌ** ذ **أَثَرٌ** ile aynı mânâdadır [bir iz, bir intiba vb.]; (Aboo-Turلb, K, TA; [CK’de **المَطَرُ** yanlışlıkla **الأَثَرُ** yerine konmuştur;]) ve ayrıca ↓ **رَشْمٌ**; (K, TA;) **رَسَمٌ** (Aboo-Turلb, TA) ve **رَسْمٌ** [bkz.] gibidir. (S, Msb, K, hepsi **رسم** maddesinde.) ― -b2- Ve [özellikle] yağmurun, yer üzerindeki izi yahut intibası vb. (**أَثَر**). (K.) ― -b3- Ve otun görünen ilki; (ISk, S, K;) ve ayrıca ↓ **رَوْشَمٌ**. (TA.)

**رَوْشَمٌ**
**رَوْشَمٌ** ذ, **رَوْسَمٌ** ile aynı mânâdadır (S, K, TA); bu, buğday yahut hububat yığınlarının [ambarlarında] damgalandığı yahut mühürlendiği [küçük oyma] levha, (S, TA,) yahut damga yahut mühürdür; (K, TA;) ve ayrıca ↓ **رَاشُومٌ**. (AA, K.) Ve kabın [ağzunun] damgalandığı yahut mühürlendiği şeydir; (K;) ve ↓ **رَاشُومٌ**, [aynısını; yahut] [**خَابِيَة** denilen büyük küp gibi bir şeyin] başının [yahut ağzının] damgalandığı yahut mühürlendiği bir damga yahut mühür mânâsına gelir: (TA, **رسم** maddesinde:) ve ayrıca o maddede **رَوْسَمٌ** (M ve K) ve **رَاسُومٌ**: (K o maddede:) yahut genel mânâda bir damga yahut mühür; ve ayrıca **رَوْسَمٌ**. (M o maddede.) -A2- **رَشَمٌ**’a da bak.

**رَاشُومٌ**
**رَاشُومٌ** ذ: iki yerde, bir önceki paragrafa bak. **مُرْشِمٌ**, yaban ineğine uygulanan bir sıfattır: 4’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَشَمَ
رَشَمَ U ( n. ac. رَشْم 1 ),
a.  Marked; stamped, sealed.

b.  Rocked ( child ).

c.  Put a halter on.

رَشِمَ
رَشِمَ A ( n. ac. رَشَم 4 ),
a.  Smelt, longed for ( food ).

أَرْشَمَ
أَرْشَمَ IV ,
a.  Marked &c.

b.  Flashed, gleamed ( lightning ).

رَشْم
رَشْم 1 ,
a.  Mark, impression.

رَشْمَة
رَشْمَة 1t ,
a.  Halter, headstall.

رَشَم
رَشَم 4 ,
a.  Mark, impression.

b.  Young shoots, first growth.

أَرْشَمُ
أَرْشَمُ 14 ,
a.  Spotted, striped.

##### Türkçe

رَشَمَ
رَشَمَ U ( mastar-ı aslî: **رَشْم** 1 ),
a. İşaretledi; damgaladı, mühürledi.

b. (Çocuğu) salladı.

c. Yular taktı.

رَشِمَ
رَشِمَ A ( mastar-ı aslî: **رَشَم** 4 ),
a. Kokladı, (yemeği) arzuladı.

أَرْشَمَ
أَرْشَمَ IV ,
a. İşaretledi vb.

b. (Şimşek) çaktı, parladı.

رَشْم
رَشْم 1 ,
a. İşaret, iz.

رَشْمَة
رَشْمَة 1t ,
a. Yular, başlık.

رَشَم
رَشَم 4 ,
a. İşaret, iz.

b. Genç sürgünler, ilk büyüme.

أَرْشَمُ
أَرْشَمُ 14 ,
a. Benekli, çizgili.
