# رش — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B4/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رش

باب الشين والراء
شر ، رش : ( مستعملان ) .
الشر : قال الليث : الشّرُّ السُّوءِ ، والفِعْل للرَّجل الشِّرِّير ، والْمَصْدَر الشَّرارَة ، والفِعل : شَرَّ يَشِرُّ ، وقَوْمٌ أشرارُ : ضِدّ الأَخْيار ، والشَّرُّ : بَسْطُكَ الشّيءَ في الشّمْسِ من الثياب وغيره .
ثَوْبٌ على قَامَةٍ سَحْلٌ تَعَاوَرَهُ
أَيْدِيَ الْغَواسِلِ للأَرْوَاحِ مَشْرُورُ
وقال أبو الحسن اللّحيانيّ : شَرَّرْتُ الثّوب واللّحم ، وأَشرَرْتُ وشَرَرْتُ خفيف . ويقال : إشْرَارة من قَدِيد ، وأنشد :
لها أَشَارِيرُ من لَحْمٍ مُتَمَّرَةٌ
مِن الثَّعَالِي وَوَخْزٌ من أَرَانِيها
أي مُقَدَّدة . قال : والْوَخْزُ الْخَطِيئَةُ بعد الْخَطِيئَة . وقال الكميت :
كَأَنَّ الرَّذَاذّ الضَّحْلَ حَوْلَ كِنَاسِه
أَشَارِيرُ مِلْحٍ يَتَّبِعْنَ الرَّوَامِسا
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الإشْرَارَةُ :
صَفِيحَةُ يُجَفَّف عليها القَدِيد ، وجمعها الأشَارِير .
وقال الليث : الإِشْرارُ شَيءٌ يُبْسَطُ للشّيءِ يُجَفَّف عليه من أَقِطٍ وبُرّ ، قلت : اتَّفَقَا على أنّ الإشرارَ ما يُبْسَطُ عليه الشَّيء لِيَجِفّ ، فصَحَّ أنه يكون ما يُشَرَّرُ من أقِطٍ وغيره ، ويكون ما يُشَرَّرُ عليه .
الليث : الشَّرارَةُ ، والشَّرَرُ والشَّرَارُ ما تطاير منه النّار ، قال الله جَلَّ وعزّ : ( إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ ) ( المرسلات : 32 ) .
وقال في الشَّرار :
أَوْ كَشَرَارِ الْعَلَاةِ يَضْرِبها الْ
قَيْنُ على كلِّ وِجْهَة تَثِبُ
قال : والشَّرَّانُ على تقدير فَعْلاَن من كلام أَهْلِ السَّوَاد ، وهو شَيءٌ تسميه العرب الأذَى شبه الْبَعُوضِ يغشى وجهَ الإنسان ولا يَعَضّ ، والواحِدَة شَرَّانَة .
عَمْرو ، عن أبيه : الشُّرَّى : الْعَيَّابَة من النِّسَاء ، قال : ويقال ما رددت هذا عليك من شُرَ به ، أي من عَيْبٍ به ، ولكني آثَرْتُك به ، وأنشد :
عَيْنُ الدَّليلِ البُرْتِ من ذِي شُرِّهِ
أي من ذِي عَيْبَة ، أي من عَيْبِ الدّليل ، لأنّه ليس يحسن أن يسير فيه حَيْرَةً .
وقال اللّحيانيّ : عَيْنٌ شُرَّى ، إذا نَظَرت إليك بالبغضاء .
وحكى عن امْرأة من بني عامر ، قالت في رُقْية : أَرْقِيكَ بالله من نَفْسٍ حَرَّى ، وعَيْنِ شُرَّى .
والشِّرَّةُ : النَّشَاط ، ويقال : فلان يُشَارُّ فُلاناً ويُمارُّهُ ويُزَارُّه ، أي يُعادِيه . وقوله :
وحَتَّى أُشِرَّتْ بالأكُفِّ المصاحِفِ
أي نُشِرَتْ وأظْهِرَت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الشُّرْشُور طائِرٌ صغير مثل الْعُصفور قال : ويُسَمِّيه أهلُ الحجاز الشُّرشور ، وتسميه الأعراب . والْبِرْقِش . وقال الأصمعيّ أيضاً : الشَّراشِرُ النَّفْسُ والمَحَبَّةُ جميعاً .
وقال ذو الرمة :
وَمِنْ غَيَّةٍ تُلْقَى عَلَيْها الشَّرَاشِرُ
وقال الآخر :
وتُلْقَى عليه كلَّ يَوْمِ كَرِيهَةٍ
شَراشِرُ مِنْ حَيَّيْ نِزَارٍ وألْبُبُ
ويقال : أَلْقَى عليه شَراشِرَه ، أي ألقى نَفْسَه عليه مَحَبَّةً له .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الشَّراشِرُ النّفْس ، ويقال : الْمَحَبَّة . وأنشد :
وما يَدْرِي الْحَرِيصُ عَلامَ يُلقِي
شَراشِرَه أيُخطيءُ أم يُصيبُ
وفي حديث الإسراء : أنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) أُسْرِيَ به ، قال : ( فأتَيْتُ على رجل مُسْتَلْقٍ وإذا برجل قائم عليه بكَلُّوب ، وإذا هو يأتي أحَدَ شِقَّى وَجهِه ، فَيُشَرْشِرُ شِدْقه إلى قَفَاه ) .
قال أبو عُبيد : يعني يُشَقِّقُه ويُقَطِّعُه . وقال أبو زبيد يصف الأسد :
يَظَلُّ مُغِبّاً عِنْدَهُ مِنْ فَرَائِسٍ
رُفاتُ عِظامٍ أو عَرِيضٌ مُشَرْشَرُ
وقال أبو زيد : يقال في مَثَلٍ : كُلَّما تَكْبَرُ تَشِرُّ .
وقال ابن شُميل : من أَمْثالهم : شُرَّاهُنَّ مُرَّاهُنّ . وقد أَشَرَّ بنو فُلانٍ فُلاناً ، أي انْتَقَذُوه وأَوْحَدُوه ، ويقال : هو شَرُّهُم ، وهي شَرُّهُنَّ ، ولا يقال : هو أشَرُّهم .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ومن الْبُقُول الشِّرْشِرِ ، قال : وقيل لبعض العرب : ما شَجرةُ أبِيك ؟ فقال قُطَبٌ وشِرْشِرٌ وَوَطْبٌ جَشِرٌ .
قال : والشّرْشِرُ خير من الإسْليح والْعَرْفَج . قال : وشَرَّ يَشَرُّ ، زادَ شَرُّه ، وشَرَّهُ شَيْئاً يَشُرُّهُ شَرّاً ، إذا بسطه لِيجِفَّ ، وشَرَّ إنساناً يَشُرُّهُ إذا عابَه .
عمرو ، عن أبيه ، قال : الشِّرَارُ صفائِحُ بِيضُ يُجَفَّف عليها الكَرِيصُ . قال اليزيدي يقال : شَرَّرَنِي في النّاس ، وشَهَّرَنِي فيهم بمعنى واحد .
شَمِر ، قال أبو عَمْرو : الأَشِرَّةُ واحدها شَرِيرُ ، وهو ما قَرُبَ من الْبَحر ، وقيل : الشَّرِير شَجَرٌ يَنْبُتُ في البحر ، وقيل : الأشِرَّةُ : الْبُحُور .
قال الكميت :
إذَا هُوَ أَمْسَى في عُبَابيْ أَشِرَّةٍ
مُنيفاً على الْعَبْرَيْن بالماء أكْبَدَا
وقال الجعدي :
سَقَى بِشَرِيرِ الْبَحْرِ حَوْلاً تَمُدُّهُ
حَلاَئِبُ قُرْحٌ ثم أَصْبَحَ غَادِيَا
أراد بالْحلائِبِ السَّحائب ، وهي الْقُرْح . ويقال : شارَّاه وشَارَّه .
رش : قال اللَّيث : الرَّشُّ رَشُّكَ البيتَ بالماء ، وتقول رَشَّتْنا السماءُ رشّاً ، وأرَشَّتِ الطَّعنة تُرِشُّ ، ورَشاشها : دَمُها ، وكذلك رشاش الدَّمع .
وقال أبو كبير :
مُسْتَنَّةٍ سَنَنَ الْغُلُوِّ مُرِشَّةٍ
تَنْفِي التُّرابَ بِقَاحِزٍ مُعْرَوْرِفِ
يصف طعْنةً تُرِشُّ الدَّمَ إرْشاشا .
ابن الأعرابيّ : شِوَاءٌ رَشْرَاشٌ : يقطُر دَسَمُه .
وقال أبو دُوَاد يصف فرساً :
طَوَاهُ القَنِيصُ وتَعْدَاؤُهُ
وإرْشَاشُ عِطْفَيْه حتَّى شَسَبْ
أراد تَعْرِيقَهُ إيَّاه حتى ضَمَرَ ، واشْتَدَّ لحمُه بعد رَهَلِه .

### Türkçe

باب **الشين** ve **الراء**
**شر** ، **رش** : (ikisi de kullanımdadır).

**الشر** : **الليث** dedi: **الشّرُّ** kötülüktür, fiil, **الشِّرِّير** (kötü) adam içindir; mastar **الشَّرارَة**’dır; fiil: **شَرَّ يَشِرُّ**. Ve **قَوْمٌ أشرارُ**: **الأَخْيار**’ın zıddıdır. Ve **الشَّرُّ**: elbiselerden ve başkasından bir şeyi güneşte yaymandır.

قَامَة üzerinde bir elbise, **سَحْل**; onu
ruhlar için yıkayıcıların elleri dolaştırdı: **مَشْرُور**.

**أبو الحسن اللّحيانيّ** dedi: Elbiseyi ve eti **شَرَّرْتُ**; ve **أَشرَرْتُ** ve **شَرَرْتُ**: hafif. Ve denir: kurutulmuş etten bir **إشْرَارة**. Ve inşad etti:

Onun, kurutulmuş etten **أَشَارِيرُ**’i vardır,
**الثَّعَالِي**’den ve **أَرَانِيها**’dan bir **وَخْز**.

Yani kurutulmuş. Dedi: **الْوَخْزُ** hatadan sonra hatadır. Ve **الكميت** dedi:

Sanki sığ çisenti, onun ininin çevresinde,
**الرَّوَامِسا**’yı izleyen tuz **أَشَارِيرُ**’idir.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **الإشْرَارَةُ**:
üzerinde kurutulmuş etin kurutulduğu bir levhadır; çoğulu **الأشَارِير**’dir.

**الليث** dedi: **الإِشْرارُ**; üzerinde kurutulmuş etin kurutulduğu, **أَقِطٍ** ve **بُرّ**’dan bir şeyin yayılıp serildiği bir şeydir. Dedim: İkisi, **الإشرارَ**’ın, şeyin kuruması için üzerine serilip yayılan şey olduğu hususunda ittifak ettiler; böylece sahih oldu ki o, **أقِطٍ** ve başkasından **يُشَرَّرُ** olan şey olur; ve üzerine **يُشَرَّرُ** olunan şey olur.

**الليث**: **الشَّرارَةُ** ve **الشَّرَرُ** ve **الشَّرَارُ**, ateşten sıçrayan şeydir. Allah جلّ وعزّ dedi: (**إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ**) (**المرسلات**: 32).

Ve **الشَّرار** hakkında dedi:

Veya **الْعَلَاةِ**’nin **شَرَار**’ı gibi; ona
demirci her yöne vurur, o sıçrar.

Dedi: **الشَّرَّانُ**, **فَعْلاَن** takdiri üzeredir; **أَهْلِ السَّوَاد**’ın sözündendir. O, Arapların **الأذَى** diye adlandırdığı bir şeydir; **الْبَعُوضِ**’a benzer; insanın yüzünü kaplar, ısırmaz. Tekili **شَرَّانَة**’dir.

**عَمْرو**’dan, babasından: **الشُّرَّى**: kadınlardan **الْعَيَّابَة**’dır. Dedi: Ve denir: Bunu sana **شُرَ به**’den dolayı geri çevirmedim; yani onda bir ayıptan dolayı; fakat seni onunla tercih ettim. Ve inşad etti:

**ذِي شُرِّهِ**’den olan kılavuzun gözüdür **البُرْت**,
yani **ذِي عَيْبَة**’den; yani kılavuzun ayıbından; çünkü onda şaşkınlıkla yürümeyi iyi yapmaz.

**اللّحيانيّ** dedi: **عَيْنٌ شُرَّى**, sana buğz ile baktığı zaman.

**بني عامر**’den bir kadından hikâye edildi; bir rukyede dedi: Seni Allah ile, **نَفْسٍ حَرَّى**’dan ve **عَيْنِ شُرَّى**’dan rukye ederim.

**الشِّرَّةُ**: canlılıktır. Ve denir: Falan, falanla **يُشَارُّ** eder ve **يُمارُّهُ** ve **يُزَارُّه**; yani ona düşmanlık eder. Ve onun sözü:

Ve mushaflar avuçlarla **أُشِرَّتْ** oluncaya kadar

yani yayıldı ve ortaya çıkarıldı.

**أبو عُبيد**’den, **الأصمعيّ**’den: **الشُّرْشُور** küçük bir kuştur; serçe gibidir. Dedi: **أهلُ الحجاز** ona **الشُّرشور** der; ve bedevîler ona **الْبِرْقِش** der. **الأصمعيّ** ayrıca dedi: **الشَّراشِرُ** hem nefis hem muhabbetin tamamıdır.

**ذو الرمة** dedi:

Ve bir **غَيَّة**’den: üzerine **الشَّرَاشِرُ** atılır.

Diğeri dedi:

Ve onun üzerine her gün bir hoşlanılmayan şey atılır:
**نِزَارٍ**’ın iki kabilesinden ve **ألْبُبُ**’dan **شَراشِرُ**.

Ve denir: Onun üzerine **شَراشِرَه**’ini attı; yani ona muhabbetle nefsini attı.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **الشَّراشِرُ** nefistir; ve denir: muhabbet. Ve inşad etti:

Hırslı, ne üzerine attığını bilmez:
**شَراشِرَه**’ini; hata mı eder, isabet mi eder?

Ve **الإسراء** hadîsinde: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) kendisiyle isrâ ettirildiği; dedi: (Bir adamın sırtüstü yatmış olduğu birine geldim; ve onun üzerinde bir adamın bir **كَلُّوب** ile ayakta olduğunu gördüm; ve o, yüzünün iki yanından birine geliyor; sonra onun ağzının kenarını ensesine kadar **فَيُشَرْشِرُ**).

**أبو عُبيد** dedi: Yani onu yarıyor ve parçalıyor. Ve **أبو زبيد** aslanı vasfederek dedi:

Onun yanında avlardan, ardı ardına kalır:
kemik kırıntıları; yahut geniş, **مُشَرْشَر**.

**أبو زيد** dedi: Bir meselde denir: Ne zaman büyürsen **تَشِرُّ**.

**ابن شُميل** dedi: Onların mesellerindendir: **شُرَّاهُنَّ مُرَّاهُنّ**. Ve **بنو فُلانٍ** falanı **أَشَرَّ** etti; yani onu kurtardılar ve onu tek başına bıraktılar. Ve denir: O, onların **شَرُّهُم**’udur; ve o (kadın), onların **شَرُّهُنَّ**’idir. Ve denmez: O, onların **أشَرُّهم**’udur.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: Sebzelerden **الشِّرْشِرِ** vardır. Dedi: Ve bazı Araplara denildi: Babanın ağacı nedir? O da dedi: **قُطَبٌ** ve **شِرْشِرٌ** ve **وَطْبٌ جَشِرٌ**.

Dedi: Ve **الشّرْشِرُ**, **الإسْليح** ve **الْعَرْفَج**’dan hayırlıdır. Dedi: **شَرَّ يَشَرُّ**: onun kötülüğü arttı. Ve bir şeyi **شَرَّهُ**; onu **يَشُرُّهُ شَرّاً**: kuruması için onu yaydığı zaman. Ve bir insanı **شَرَّ** eder; onu **يَشُرُّهُ**: onu ayıpladığı zaman.

**عمرو**’dan, babasından, dedi: **الشِّرَارُ**: üzerinde **الكَرِيصُ**’un kurutulduğu beyaz levhalardır. **اليزيدي** dedi: Denir: Beni insanlar içinde **شَرَّرَنِي**; ve onların içinde beni **شَهَّرَنِي**; ikisi bir mânâdadır.

**شَمِر**: **أبو عَمْرو** dedi: **الأَشِرَّةُ**; tekili **شَرِيرُ**’dur; o, denize yakın olan şeydir. Ve denildi: **الشَّرِير** denizde biten bir ağaçtır. Ve denildi: **الأشِرَّةُ**: denizlerdir.

**الكميت** dedi:

O, iki **أَشِرَّةٍ**’nin kabarmasında akşamladığı zaman,
su ile iki kıyı üzerinde yükselmiş, ağır karınlı.

**الجعدي** dedi:

Denizin **شَرِير**’i ile bir yıl suladı; onu uzatır:
**قُرْح** sağanaklar; sonra sabahleyin giden oldu.

**الْحلائِبِ** ile **السَّحائب**’i kastetti; onlar **الْقُرْح**’tır. Ve denir: Onunla **شارَّاه** ve onunla **شَارَّه**.

**رش**: **اللَّيث** dedi: **الرَّشُّ**, evi su ile serpmen; ve dersin: Gök bize **رشّاً** serpti. Ve mızrak darbesi **أرَشَّتِ**; **تُرِشُّ**. Ve onun **رَشاشها**’sı: onun kanıdır. Ve gözyaşının **رشاش**’ı da böyledir.

**أبو كبير** dedi:

Aşırılığın yolu üzere bilenmiş, **مُرِشَّةٍ**,
toprağı, kabarmış bir **مُعْرَوْرِفِ** ile savar.

Kanı **إرْشاشا** olarak **تُرِشُّ** eden bir mızrak darbesini vasfeder.

**ابن الأعرابيّ**: **شِوَاءٌ رَشْرَاشٌ**: yağı damlar.

**أبو دُوَاد** bir atı vasfederek dedi:

Onu av ve onun koşturması dürdü,
ve iki yanının **إرْشَاشُ**’ı; ta ki **شَسَبْ**.

Onu bununla damarlandırmayı kastetti; ta ki zayıfladı ve gevşekliğinden sonra eti sertleşti.
