# رصد — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: رصد

باب الصاد والدال والراء معهما
ص د ر، ر ص د، ص ر د، د ر ص مستعملات
صدر:
الصَّدْرُ: أعلى مُقَدَّمِ كُلِّ شيءٍ، وصَدْرُ القَناةِ أعلاها، وصَدْرُ الأمر أوَّلُه.
وصُدْرةُ الاِنسانِ: ما أَشَرفَ من أعلى صَدْره.
والصِّدارُ: ثَوبٌ رأسُه كالمِقْنَعَةِ، وأسفلُه يُغَشِّي الصَّدْر والمَنْكِبَيْنِ تَلْبَسُه النِّساءُ.
والتصدير: حَبْلٌ يُصَدَّرُ به البعير اذا جَرَّ حِمْلَه الى خَلف، فالحَبْلُ اسمه التصدير، والفِعْل التصدير.
والتَصَدُّر: نَصْبُ الصَّدْر في الجلوس.
ويقال: صَدَرَ فلانٌ فلاناً اذا أصابَ صدْرَه بشيءٍ.
والأَصْدَرُ: الذي أشَرفَتْ صُدْرَتُه.
ويقال: صَدَرَ فلانٌ فلاناً اذا أصابَ صدْرَه بشيءٍ.
وصَدِرَ فلانٌ اذا وَجِعَ صَدرُه.
والصَّدَرُ: الانصراف عن الوِرْدِ وعن كلِّ أمرٍ، ويقال: صَدَروا وأصدَرْ ناهُم.
وطريق صادر في معنى يصدُر عن الماء بأهلِه، وكذلك يَرِدُ بهم مكانَ كذا وكذا، فهو واردٌ، وقَال لبيد يذكر ناقَتَيْن:
ثمَّ أَصَدْر ناهُما فـي واردٍ		صادرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
أراد في طريقٍ يُورَدُ فيه ويُصْدَر عن الماء فيه، والوَهْمُ الضَّخْم.
والمصدَرُ: أصلُ الكلمة الذي تَصدُرُ عنه الأفعالُ. وتفسيره: ان المصادر كانت أوّلَ الكلام، كقولك: الذَّهاب والسَّمْع والحِفظ، وانما صَدَرت الأفعالُ عنها، فيقال: ذَهَبَ ذَهاباً، وسَمعَ سمعاً وسَماعاً وحَفِظَ حِفظاً.
والمُصَدَّرُ من السِّهامِ: الذي صدرُه غليظٌ، وصَدُرُ السَّهم: ما فَوْقَ نصفه الى المَراش.
والمُصَدَّرُ: الأَسَدُ.
رصد:
المَرْصَدُ: موضعُ الرَّصْد.
والرَّصَدُ هم القوم الذين يرصُدون كالحَرَس، والرصد الفِعل.
والرَّصَدُ: كَلأٌ قليل في أرضٍ يُرجَى بها حَيَا الربيع، وتقول: بها رَصَدٌ من حَياً، وأرض مَرْصِدة: بها شيءٌ من رَصَد، ومنه إِرصادُ الانسان في المُكافَأَةِ والخيرِ، يقال: أنا مُرْصِدٌ لك بإِحسانِكَ حتى أُكافِئَكَ به، قال: وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهَواجرِ
صرد:
الصُّرَدُ: طائِرٌ يصيد العصافيرَ، أكبَرُ منها شيئاً.
ويومٌ صَرِدٌ وليلةٌ صَرِدةٌ، والاسْمُ الصَّرْدُ، قال رؤبة: بمَطَرٍ ليسَ بثَلْجِ صَرْدِ واذا انتَهَى القَلْبُ عن شيءٍ، قيل: صَرِدَ عنه وقد صَرِدَ صَرُداً، وقَومٌ صَرْدَى، قال: أَصبَحَ قلبي صَرِدا لا يشتَهي أنْ يَرِدا ورجل صَرِدٌ ومِصْرادٌ، وهو الذي يَشتَدُّ عليه البَرْدُ ويقلُّ صَبْرُه عليه.
وجَيشٌ صَرِدٌ، كأنّه من تُؤَدَةِ سَيْرِه جامِدٌ.
والصُّرّادُ: غَيْمٌ رقيقٌ تَسْتَخِفُّه الريحُ الباردةُ، وقال: وهاجَتِ الرِّيحُ بصُرّاد الفَزَعْ ويقال: صُرَّيْدٌ مثل زُمّال وزُمَّيل، وهو التَّرخيم.
والتَّصريدُ في السَّقي دون الرِّيِّ، قال النابغة:
وتَسقي اذا ما شِئتَ غيرَ مُصـرِّدٍ		بزَوراءَ في أكنافِها المِسْكُ كارعُ
وصَرَّدَ له عَطاءَه أي أعطاه قليلاً قليلاً.
وصَرِدَ السَّهْمُ من الرَّمِيَّةِ صَرَداً: نَفَذَ منه شَباةُ حَدِّهِ، ونَصْلٌ صاردٌ: خارجٌ من الرَّمِيَّة شيئاً، فاذا خَرَجَ بعضه فهو نافِذٌ، واذا جاوَزَ فهو مارِقٌ.
ويقال: الصَّرَدَ الإِنفاذ، قال: ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبال والصَّرَدُ: الخَطَأُ.
والصُّرَدانِ: عِرْقانِ أخضَرانِ تحتِ اللسان، قال: له صُرَدانِ مُنطَلِقا اللسانِ
درص:
الدِّرْصُ: وَلَدُ الفَأْرِ والقَنافِذ وشِبْهه، والجمعُ الدِّرَصَةُ والدِّرْصانُ. والدِّرْصُ، والدَّرْصُ لغتان، وأنشد:
لعَمْركَ لو تَغدو عليَّ بدِرْصِها		عَشَرتُ لها ما لي اذا ما تَألَّتِ

### Türkçe

باب **الصاد** و**الدال** و**الراء** معهما
ص د ر، ر ص د، ص ر د، د ر ص kullanılagelenlerdir.

**صدر**:
**الصَّدْرُ**: her şeyin ön tarafının üst kısmı; ve **صَدْرُ القَناةِ** onun en üstü; ve **صَدْرُ الأمر** onun evvelidir.
Ve **صُدْرةُ الاِنسانِ**: onun göğsünün üst kısmından yüksek olan şey.
Ve **الصِّدارُ**: baş kısmı başörtüsü gibi olan bir elbise; alt kısmı göğsü ve iki omzu örter; kadınlar onu giyer.
Ve **التصدير**: deve yükünü arkaya doğru çektiği zaman onunla devenin önüne bağlanan bir iptir; ip onun adı **التصدير**’dir, fiil de **التصدير**’dir.
Ve **التَصَدُّر**: oturuşta göğsü dikmek.
Ve denilir: falan, falanı **صَدَرَ** etti; bir şeyle onun göğsüne isabet ettirdiği zaman.
Ve **الأَصْدَرُ**: **صُدْرَتُه** (göğsünün üst kısmı) yüksek olan.
Ve denilir: falan, falanı **صَدَرَ** etti; bir şeyle onun göğsüne isabet ettirdiği zaman.
Ve falan **صَدِرَ** oldu; göğsü ağrıdığı zaman.
Ve **الصَّدَرُ**: su başından ve her işten geri dönme; ve denilir: **صَدَروا** ve biz onları **أصدَرْ ناهُم**.
Ve “**طريق صادر**” şu mânâdadır: halkıyla birlikte sudan döner; aynı şekilde onları falan falan yere götürür, o da “**واردٌ**”dir. Ve Lebîd iki devesini anarak dedi ki:
ثمَّ أَصَدْر ناهُما فـي واردٍ		صادرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
Bir yolda demek istedi: onda suya varılır ve onda sudan dönülür; ve **الوَهْمُ**: iri (büyük).
Ve **المصدَرُ**: fiillerin kendisinden çıktığı kelimenin aslıdır. Onun açıklaması: masdarlar sözün evveli idi; senin “**الذَّهاب**” ve “**السَّمْع**” ve “**الحِفظ**” demen gibi; fiiller ancak onlardan çıktı; böylece denilir: **ذَهَبَ** **ذَهاباً**, ve **سَمعَ** **سمعاً** ve **سَماعاً**, ve **حَفِظَ** **حِفظاً**.
Ve oklardan **المُصَدَّرُ**: göğsü kalın olan; ve **صَدُرُ السَّهم**: onun yarısının üstünden tüylerin takıldığı yere kadar olan kısım.
Ve **المُصَدَّرُ**: aslan.

**رصد**:
**المَرْصَدُ**: **الرَّصْد** yeri.
Ve **الرَّصَدُ**: muhafızlar gibi gözetleyen kavimdir; ve **الرصد** fiildir.
Ve **الرَّصَدُ**: bir arazide az bir ot; onda bahar yağmurunun umulması; ve dersin ki: onda yağmurdan **رَصَدٌ** vardır. Ve **أرض مَرْصِدة**: onda **رَصَد**’dan bir şey vardır. Ve ondan: karşılık ve hayırda insanı **إِرصادُ**; denilir: senin iyiliğinle sana karşılık vereyim diye ben sana bir ihsan ile **مُرْصِدٌ**’im. Dedi ki:
وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهَواجرِ

**صرد**:
**الصُّرَدُ**: serçeleri avlayan bir kuştur; onlardan biraz daha büyüktür.
Ve bir gün **صَرِدٌ** ve bir gece **صَرِدةٌ**; isim **الصَّرْدُ**’dur. Rü’be dedi ki: **بمَطَرٍ ليسَ بثَلْجِ صَرْدِ**. Ve kalp bir şeyden vazgeçtiği zaman, “ondan **صَرِدَ**” denilir; ve **صَرِدَ** **صَرُداً**. Ve bir kavim **صَرْدَى**. Dedi ki: **أَصبَحَ قلبي صَرِدا لا يشتَهي أنْ يَرِدا**. Ve bir adam **صَرِدٌ** ve **مِصْرادٌ**; o, soğuğun kendisine şiddetli geldiği ve ona sabrının az olduğu kimsedir.
Ve bir ordu **صَرِدٌ**: sanki yürüyüşünün ağır oluşundan donmuş gibidir.
Ve **الصُّرّادُ**: soğuk rüzgârın hafifçe sürüklediği ince bir buluttur. Ve dedi ki: **وهاجَتِ الرِّيحُ بصُرّاد الفَزَعْ**. Ve denilir: **صُرَّيْدٌ** “**زُمّال**” ve “**زُمَّيل**” gibi; o, kısaltmadır (**التَّرخيم**).
Ve sulamada **التَّصريدُ**: tam doyurma (**الرِّيّ**) olmaksızın (az) sulamadır. Nâbiga dedi ki:
وتَسقي اذا ما شِئتَ غيرَ مُصـرِّدٍ		بزَوراءَ في أكنافِها المِسْكُ كارعُ
Ve ona bağışını **صَرَّدَ** etti; yani ona az az verdi.
Ve ok, hedefte (**الرَّمِيَّةِ**) **صَرَداً** olarak **صَرِدَ** oldu: keskinliğinin ucu ondan geçti. Ve **نَصْلٌ صاردٌ**: hedeften biraz dışarı çıkmış olandır; onun bir kısmı çıkarsa o **نافِذٌ**’dir; eğer ötesine geçerse o **مارِقٌ**’tir.
Ve denilir: **الصَّرَدَ** “delip geçirme”dir (**الإِنفاذ**). Dedi ki: **ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبال**. Ve **الصَّرَدُ**: hata (**الخَطَأُ**).
Ve **الصُّرَدانِ**: dilin altında iki yeşil damardır. Dedi ki: **له صُرَدانِ مُنطَلِقا اللسانِ**

**درص**:
**الدِّرْصُ**: farenin ve kirpilerin ve benzerinin yavrusudur; çoğulu **الدِّرَصَةُ** ve **الدِّرْصانُ**’dır. Ve **الدِّرْصُ** ile **الدَّرْصُ** iki lehçedir. Ve şu beyit okunmuştur:
لعَمْركَ لو تَغدو عليَّ بدِرْصِها		عَشَرتُ لها ما لي اذا ما تَألَّتِ
