# رصد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رصد

الراصِدُ بالشيء: الراقب له. رَصَدَه بالخير وغيره يَرْصُدُه رَصْداً ورَصَداً: يرقبه، ورصَدَه بالمكافأَة كذلك. والتَّرَصُّدُ: الترقب. قال الليث: يقال أَنا لك مُرْصِدٌ بإِحسانك حتى أُكافئك به؛ قال: والإِرصاد في المكافأَة بالخير، وقد جعله بعضهم في الشر أَيضاً؛ وأَنشد: لاهُمَّ، رَبَّ الراكب المسافر،
احْفَظْه لي من أَعيُنِ السواحر،
وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهواجر
فالحية لا تُرْصِدُ إِلا بالشر. ويقال للحية التي تَرْصُد المارة على الطريق لتلسع: رصيد. والرَّصِيدُ: السبع الذي يَرْصُد لِيَثِب. والرَّصُود من الإِبل: التي تَرْصُد شرب الإِبل ثم تشرب هي. والرَّصَدُ: القوم يَرْصُدون كالحَرَس، يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث، وربما قالوا أَرصاد. والرُّصْدَة، بالضم: الزُّبْية. وقال بعضهم: أَرصَدَ له بالخير والشر، لا يقال إِلا بالأَلف، وقيل: تَرَصَّدَه ترقبه. وأَرصَدَ له الأَمر: أَعدّه. والارتصاد: الرَّصْد. والرَّصَد: المرتَصِدُون، وهو اسم للجمع. وقال الله عز وجل: والذين اتخذوا مسجداً ضراراً وكفراً وتفريقاً بين المؤمنين وإِرصاداً لمن حارب الله ورسوله؛ قال الزجاج: كان رجل يقال له أَبو عامر الراهب حارَب النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، ومضى إِلى هِرَقْلَ وكان أَحد المنافقين، فقال المنافقون الذين بنوا مسجد الضرار: نبني هذا المسجد وننتظر أَبا عامر حتى يجيء ويصلي فيه. والإِرصاد: الانتظار. وقال غيره: الإِرصاد الإِعداد، وكانوا قد قالوا نَقْضي فيه حاجتنا ولا يعاب علينا إِذا خلونا، ونَرْصُده لأَبي عامر حتى مجيئه من الشام أَي نعدّه؛ قال الأَزهري: وهذا صحيح من جهة اللغة. روى أَبو عبيد عن الأَصمعي والكسائي: رصَدْت فلاناً أَرصُدُه إِذا ترقبته. وأَرْصَدْت له شيئاً أُرْصِدُه: أَعددت له. وفي حديث أَبي ذر: قال له النبي، صلى الله عليه وسلم: ما أُحِبُّ عِندي (*
قوله «ما أحب عندي» كذا بالأصل ولعله ما أحب ان عندي والحديث جاء بروايات كثيرة) . مِثلَ أُحُدٍ ذهباً فَأُنفِقَه في سبيل الله، وتمُسي ثالثةٌ وعندي منه دينارٌ إِلاَّ دينار أُرْصِدُه أَي أُعِدُّه لدين؛ يقال: أَرصدته إِذا قعدت له على طريقه ترقبه. وأَرْصَدْتُ له العقوبة إِذا أَعددتها له، وحقيقتُه جعلتها له على طريقه كالمترقبة له؛ ومنه الحديث: فأَرْصَدَ الله على مَدْرجته ملَكاً أَي وكله بحفظ المدرجة، وهي الطريق. وجعله رَصَداً أَي حافظاً مُعَدّاً. وفي حديث الحسن بن علي وذكر أَباه فقال: ما خَلَّف من دنياكم إِلا ثلثمائة درهم كان أَرصَدَها لشراء خادم. وروي عن ابن سيرين أَنه قال: كانوا لا يَرْصُدون الثمار في الدَّيْن وينبغي أَن يُرْصَد العينُ في الدَّيْن؛ قال: وفسره ابن المبارك فقال إِذا كان على الرجل دين وعنده من العين مثله لم تجب الزكاة عليه، وإِن كان عليه دين وأَخرجت أَرضه ثمرة يجب فيها العشر لم يسقط العشر عنه من أَجل ما عليه من الدين، لاختلاف حكمهما وفيه خلاف. قال أَبو بكر: قولهم فلان يَرْصُد فلاناً معناه يقعد له على طريقه.
قال: والمَرْصَدُ والمِرْصادُ عند العرب الطريق؛ قال الله عز وجل: واقعدوا لهم كل مَرصد؛ قال الفراء: معناه واقعدوا لهم على طريقهم إِلى البيت الحرام، وقيل: معناه أَي كونوا لهم رَصَداً لتأْخذوهم في أَيّ وجه توجهوا؛ قال أَبو منصور: على كل طريق؛ وقال عز وجل: إِنَّ ربك لبالمرصاد؛ معناه لبالطريق أَي بالطريق الذي ممرّك عليه؛ وقال عديّ:
وإِنَّ المنايا للرجالِ بِمَرْصَد
وقال الزجاج: أَي يرصد من كفر به وصدّ عنه بالعذاب؛ وقال ابن عرفة: أَي يَرْصُد كل إِنسان حتى يجازِيَه بفعله. ابن الأَنباري: المِرصاد الموضع الذي ترصد الناس فيه كالمضمار الموضع الذي تُضَمَّر فيه الخيل من ميدان السباق ونحوه، والمَرْصَدُ: مثل المِرصاد، وجمعه المراصد، وقيل: المرصاد المكان الذي يُرْصَدُ فيه العدوّ. وقال الأَعمش في قوله: إِنَّ ربك لبالمرصاد؛ قال: المرصاد ثلاثة جسور خلف الصراط: جسر عليه الأَمانة، وجسر عليه الرحم، وجسر عليه الربّ؛ وقال تعالى: إِن جهنم كانت مرصاداً، أَي تَرْصُد الكفار. وفي التنزيل العزيز: فإِنه يسلك من بين يديه ومن خلفه رصداً أَي إِذا نزل الملَك بالوحي أَرسل الله معه رصداً يحفظون الملك من أَن يأْتي أَحد من الجنّ، فيستمع الوحي فيخبر به الكهنة ويخبروا به الناس، فيساووا الأَنبياء. والمَرْصَد: كالرصَد. والمرصاد والمَرْصَد: موضع الرصد. ومراصد الحيات: مكامنها؛ قال الهذلي:
أَبا مَعْقَلٍ لا يُوطِئَنْكَ بغاضَتي
رُؤوسَ الأَفاعي في مَراصِدِها العُرْم
وليث رصيد: يَرْصُدُ ليثب؛ قال:
أَسليم لم تعد،
أَم رصِيدٌ أَكلَكْ؟
والرَّصْد والرَّصَد: المطر يأْتي بعد المطر، وقيل: هو المطر يقع أَوّلاً لما يأْتي بعده، وقيل: هو أَوّل المطر. الأَصمعي: من أَسماء المطر الرصْد. ابن الأَعرابي: الرصَد العهاد تَرْصُد مطراً بعدها، قال: فإِن أَصابها مطر فهو العشب، واحدتها عِهْدَة، أَراد: نَبَت العُشْب أَو كان العشب. قال: وينبت البقل حينئذ مقترحاً صُلْباً، واحدته رَصَدَة ورَصْدة؛ الأَخيرة عن ثعلب؛ قال أَبو عبيد: يقال قد كان قبل هذا المطر له رَصْدَة؛ والرَّصْدة، بالفتح: الدُّفعة من المطر، والجمع رصاد، وتقول منه: رُصِدَت الأَرض، فهي مرصودة.
وقال أَبو حنيفة: أَرض مُرصِدة مطرت وهي ترجى لأَن تنبت، والرصد حينئذ: الرجاء لأَنها ترجى كما ترجى الحائل
(* قوله «ترجى الحائل» مرة قالها
بالهمز ومرة بالميم، وكلاهما صحيح.) وجمع الرصد أَرصاد. وأَرض مرصودة ومُرْصَدة: أَصابتها الرَّصْدة. وقال بعض أَهل اللغة: لا يقال مرصودة ولا مُرْصَدَة، إِنما يقال أَصابها رَصْد ورَصَد. وأَرض مُرصِدة إِذا كان بها شيء من رصَد. ابن شميل: إِذا مُطرت الأَرض في أَوّل الشتاء فلا يقال لها مَرْت لأَنّ بها حينئذ رصداً، والرصد حينئذ الرجاء لها كما ترجى الحامل. ابن الأَعرابي: الرَّصْدة ترصد وَلْياً من المطر. الجوهري: الرصَد، بالتحريك، القليل من الكلإِ والمطر. ابن سيده: الرصد القليل من الكلإِ في أَرض يرجى لها حَيَا الربيع. وأَرض مُرْصِدة: فيها رَصَدٌ من الكلإِ. ويقال: بها رصد من حيا.
وقال عرّام: الرصائد والوصائد مصايدُ تُعدّ للسباع.

### Türkçe

**الراصِدُ** bir şey ile: ona gözetleyici olan. Onu hayır ile ve başkasıyla **رَصَدَه**; onu **يَرْصُدُه**
**رَصْداً** ve **رَصَداً** (olarak): onu gözetler; ve onu karşılık verme ile de **رَصَدَه** böyledir. Ve **التَّرَصُّدُ**: bekleyip gözetme.

Leys dedi: denir ki: ben senin için, ihsanın ile, onunla sana karşılık verinceye kadar **مُرْصِدٌ**üm; dedi:
ve **الإِرصاد** hayır ile karşılık vermededir; ve bazıları onu şerde de kılmıştır; ve inşad etti:

Allah’ım, yolcu binenin Rabbi,
Onu benim için büyücülerin gözlerinden koru,
Ve öğle sıcağında **تُرْصِدُ** eden bir yılandan.

Çünkü yılan ancak şer ile **تُرْصِدُ** eder. Ve denir: yola geçenleri sokmak için yolda **تَرْصُد** eden yılana: **رصيد**. Ve **الرَّصِيدُ**: sıçramak için **يَرْصُد** eden yırtıcı hayvan. Ve develerden **الرَّصُود**: develerin içmesini **تَرْصُد** eder, sonra kendisi içer. Ve **الرَّصَدُ**: muhafız gibi **يَرْصُدون** eden kavim; onda tekil, çoğul ve müennes eşit olur; bazen **أَرصاد** dediler. Ve **الرُّصْدَة** (ضم ile): **الزُّبْية**. Bazıları dedi: ona hayır ve şer ile **أَرصَدَ**; ancak elif ile söylenir; ve denildi: onu **تَرَصَّدَه**: onu gözetledi. Ve ona işi **أَرصَدَ**: onu hazırladı. Ve **الارتصاد**: **الرَّصْد**. Ve **الرَّصَد**: **المرتَصِدُون**; ve o, cem‘ için bir isimdir. Allah عز وجل dedi: “Ve zarar ve küfür ve müminler arasında ayrılık ve Allah’a ve Resulüne savaş açmış kimse için **إِرصاداً** olarak bir mescid edinenler”; Zeccâc dedi: Ebû Âmir er-Râhib denilen bir adam vardı; Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, savaş açtı; ve Herakl’e gitti; ve münafıklardan biriydi; böylece zarar mescidini bina eden münafıklar dedi: bu mescidi bina ederiz ve Ebû Âmir’i, gelince ve içinde namaz kılıncaya kadar bekleriz. Ve **الإِرصاد**: bekleyiştir. Başkası dedi: **الإِرصاد** hazırlamadır; ve onlar demişlerdi: onda ihtiyacımızı gideririz ve yalnız kaldığımızda bize ayıp edilmez; ve onu Ebû Âmir için, Şam’dan gelişi vaktine kadar **نَرْصُده** ederiz, yani onu hazırlarız; Ezherî dedi: bu, dil cihetinden doğrudur. Ebû Ubeyd, Asma‘î ve Kisâî’den rivayet etti: birini **رصَدْت** ederim, onu **أَرصُدُه**: onu gözetlediğim zaman. Ve ona bir şeyi **أَرْصَدْت** ederim, onu **أُرْصِدُه**: ona hazırladım. Ebû Zer hadîsinde: Peygamber ona, صلى الله عليه وسلم, dedi: yanımda
(* “ما أحب عندي” sözü: asılda böyle; belki “ما أحب أن عندي”dir; ve hadîs birçok rivayetle gelmiştir.)
Uhud misli altın olmasını sevmem ki onu Allah yolunda infak edeyim; ve üçüncü gece olur da yanımda ondan bir dinar bulunur; ancak bir dinar ki onu **أُرْصِدُه** ederim, yani onu bir borç için hazırlarım; denir: onu **أَرصدته** ettim: yolunda ona oturdun, onu gözetledin zaman. Ve ona cezayı **أَرْصَدْتُ** ettim: onu ona hazırladığım zaman; ve onun hakikati: onu, ona gözetleyici gibi, yolunda kıldım; ve ondan hadîs: Allah onun geçit yoluna bir meleği **فأَرْصَدَ** etti, yani geçit yolunu korumakla onu görevlendirdi; ve o, yoldur. Ve onu **رَصَداً** kıldı, yani hazırlanmış bir koruyucu. Hasan b. Ali hadîsinde, babasını zikredip dedi: sizin dünyanızdan üç yüz dirhemden başka bir şey bırakmadı; bir hizmetçi satın almak için onu **أَرصَدَها** etmişti. İbn Sîrîn’den rivayet olundu ki dedi: borçta meyveleri **يَرْصُدون** etmezlerdi; ve borçta nakdin **يُرْصَد** edilmesi gerekir; dedi: İbnü’l-Mübârek onu tefsir etti ve dedi: bir adamın üzerinde borç olur ve yanında nakitten onun misli bulunursa zekât ona vacip olmaz; ve eğer onun üzerinde borç olur ve arazisi onda öşür vacip olan bir meyve çıkarırsa, üzerindeki borç sebebiyle öşür ondan düşmez; ikisinin hükmünün farklı oluşundan dolayı; ve onda ihtilaf vardır. Ebû Bekir dedi: onların “falanca falancayı **يَرْصُد** eder” sözü, onun yolunda ona oturur, demektir.

Dedi: **المَرْصَدُ** ve **المِرْصادُ** Araplar yanında yoldur; Allah عز وجل dedi: “Onlar için her **مَرصد**de oturun”; Ferrâ dedi: manası: Beyt-i Harâm’a giden yollarında onlar için oturun; ve denildi: manası, yani: hangi yöne yönelirlerse yönelsinler onları almak için onlara bir **رَصَداً** olun; Ebû Mansûr dedi: her yol üzerinde. Ve عز وجل dedi: “Şüphesiz Rabbin elbette **بالمرصاد**dır”; manası: yoldadır, yani senin geçidin olan yolda. Adiyy dedi:

Ve şüphesiz ölümler erkekler için bir **بِمَرْصَد**dedir.

Zeccâc dedi: yani ona küfreden ve ondan alıkoyan kimseyi azap ile gözetler. İbn Arefe dedi: yani her insanı **يَرْصُد** eder, ta ki onu fiiliyle cezalandırsın. İbnü’l-Enbârî: **المِرصاد** insanların içinde gözetlendiği yer; tıpkı **المضمار**ın, yarış meydanı ve benzerinde atların zayıflatıldığı yer olması gibi. Ve **المَرْصَدُ**: **المِرصاد** gibidir; çoğulu **المراصد**. Ve denildi: **المرصاد** düşmanın içinde **يُرْصَدُ** edildiği mekândır. A‘meş, “Şüphesiz Rabbin elbette **لبالمرصاد**dır” sözü hakkında dedi: **المرصاد** sıratın arkasında üç köprüdür: üzerinde emanet olan bir köprü, üzerinde رحم olan bir köprü, üzerinde Rab olan bir köprü. Ve تعالى dedi: “Şüphesiz cehennem bir **مرصاداً** idi”; yani kâfirleri **تَرْصُد** eder. Ve tenzîl-i azîzde: “Şüphesiz o, önünden ve arkasından bir **رصداً** sevk eder”; yani melek vahiy ile indiğinde Allah onunla birlikte bir **رصداً** gönderir; meleği, cinlerden birinin gelip vahyi dinlemesinden korurlar; sonra onu kâhinlere haber verir ve onlar da onu insanlara haber verirler de peygamberlere eşit olurlar. Ve **المَرْصَد**: **كالرصَد** gibidir. Ve **المرصاد** ve **المَرْصَد**: gözetleme yeridir. Ve yılanların **مراصد**i: gizlendikleri yerleridir; Hüzelî dedi:

Ey Ebû Ma‘kal, benim **بغاضَتي**mde sana bastırmasın
Başları, **مَراصِدِها**ndaki engereklerin, **العُرْم**.

Ve **ليث رصيد**: sıçramak için gözetler; dedi:

Ey Süleym, geri dönmedin mi,
Yoksa bir **رصِيدٌ** mu seni yedi?

Ve **الرَّصْد** ve **الرَّصَد**: yağmurdan sonra gelen yağmur; ve denildi: o, sonra gelecek olana ilk düşen yağmurdur; ve denildi: o, yağmurun ilkidir. Asma‘î: yağmurun isimlerindendir **الرصْد**. İbnü’l-A‘râbî: **الرصَد** **العهاد**dır; ondan sonra bir yağmuru **تَرْصُد** eder; dedi: eğer ona yağmur isabet ederse o, ottur; tekili **عِهْدَة**dir; murad etti: ot bitti yahut ot oldu. Dedi: o vakit sebze, sert ve kendiliğinden biter; tekili **رَصَدَة** ve **رَصْدة**dir; sonuncusu Sa‘leb’dendir. Ebû Ubeyd dedi: denir ki: bu yağmurdan önce onun için bir **رَصْدَة** vardı. Ve **الرَّصْدة** (فتح ile): yağmurdan bir defa; çoğulu **رصاد**. Ve ondan dersin ki: yer **رُصِدَت** oldu; o hâlde o **مرصودة**dur.

Ebû Hanîfe dedi: **أَرض مُرصِدة**: yağmur yağmış ve bitirmesi umulur; ve o vakit **الرصد**: umuttur; çünkü o, umulur; tıpkı **الحائل** umulduğu gibi
(* “ترجى الحائل” sözü: bir kere hemze ile, bir kere mim ile söyledi; ikisi de doğrudur.)
ve **الرصد**in çoğulu **أَرصاد**dır. Ve **أَرض مرصودة** ve **مُرْصَدة**: ona **الرَّصْدة** isabet etmiştir. Dil ehlinden bazıları dedi: **مرصودة** da **مُرْصَدَة** de denmez; ancak denir: ona **رَصْد** ve **رَصَد** isabet etti. Ve **أَرض مُرصِدة**: onda **رصَد**den bir şey olduğu zaman. İbn Şümeyl: yer kışın başında yağmur alırsa ona **مَرْت** denmez; çünkü onda o vakit **رصداً** vardır; ve o vakit **الرصد** ona umuttur; tıpkı hamile umulduğu gibi. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّصْدة** yağmurdan bir **وَلْياً**yı gözetler. Cevherî: **الرصَد** (تحريك ile): otun ve yağmurun azı. İbn Sîde: **الرصد** bahar yağmurunun hayatı umulan bir arazide otun azıdır. Ve **أَرض مُرْصِدة**: onda ottan bir **رَصَدٌ** vardır. Ve denir: onda **حيا**dan bir **رصد** vardır.

Arrâm dedi: **الرصائد** ve **الوصائد** yırtıcılar için hazırlanan tuzaklardır.
