# رصد — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: رصد

(باب الراء والصاد وما يثلثهما)
(رصع) الراء والصاد والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على عَقْد شيءٍ بشيءٍ كالتَّزْيِين له به. يقال لِحلْية السَّيف رَصِيعةٌ، والجمع رصائع، وذلك ما كان منها مستديراً. وكل حَلْقَةِ حِلْيَةٍ مستديرةٍ : رصيعةٌ. قال الهذليّ(1):‏
ضربنَاهُمُ حتى إذا ارْبَثَّ جمعُهُمْ *** وعادَ الرَّصيعُ نُهْبَةً للحمائلِ(2)‏
ومن الباب المراصِعُ، وهي التمائِم، سمِّيت بذلك لأنها تعلَّق. ويقال رُصِعَ الشيء، إذا عُقِد. ويقال رَصَع به، إذا عَبِقَ.‏
ويجوز أن يكون الباقي من الكَلِم في هذا أصلاً آخرَ يدلُّ على خِفَّةٍ وصِغَر حجْم، فيقال لفراخ النَّخْل الرَّصَع، الواحدة رصَعَةٌ. ويقال للمرأة الرَّسْحاء رَصْعاء. والرَّصْع: الضَّرب باليد ضرباً خفيفاً. والترصّع: النَّشاط والخِفّة.‏
(رصغ) الراء والصاد والغين ليس أصلاً. لكنّ الخليل قال: الرُّصْغ لغةٌ في الرُّسغ.‏
(رصف) الراء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطّرد، وهو ضمُّ الشيءِ بعضِه إلى بعض. فالرَّصْف: ضَمُّ الحِجارة بعضِها إلى بعض. والحجارة نَفْسُها رَصَفٌ. ومن ذلك رَصْف الصّخْر في البِناء. والرِّصَاف: العَقَبُ يُشَدُّ على فُوقِ السَّهم. وحكى الخليل الرُّصَافة والرَّصَفَةَ أيضاً. والرَّصوف: المرأة الصَّغيرة الفَرْج؛ وكأنّ ذلك من تَراصُفِ الشيء ويقال هذا أمرٌ لا يَرْصُفُ بك، أي لا يَليق. وعملٌ رصِيفٌ: مُحْكَم. وفلانٌ رصيفُ فلانٍ، أي يعارِضُه في عمَله.‏
(رصن) الراء والصاد والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثَبَاتٍ وكمال وإحكام. تقول: شيءٌ رصينٌ، أي شديد ثابت. وقد رَصُن رَصانةً، وأرصنتُه أنا. وحكى ناسٌ: فلانٌ رصينٌ بحاجَتِك، أي حَفِيٌّ. ويقال رَصَنْتُ الشيءَ(3): أكملتُه. وقال أبو زيد: رصَنْت الشيءَ معرفةً(4). والرَّصِينانِ في رُكْبة الفرس: أطرافُ القَصَب المركَّب في رَضَْفَة الفَرَس.‏
ومما شذَّ عن الباب قولهم: هو رصينُ الجَوف، أي مُوجَع الجوف. قال:‏
* تقول إنِّي رَصِينُ الجَوْفِ فاسقُونِي(5) *‏
ويقولون: رصَنَه بلسانه رصْناً، أي شَتَمه. وفيه نظرٌ.‏
(رصد) الراء والصاد والدال أصلٌ واحد، وهو التهيُّؤُ لِرِقْبةِ شيءٍ على مَسْلكِه، ثم يُحمَل عليه ما يشاكلُه. يقال أرصدتُ لـه كذا، أي هيّأْتُه* له، كأنّك جعلتَه على مَرصَده. وفي الحديث: "إلاّ أنْ أُرْصِدَه لدَيْنٍ عَلَيّ" وقال الكسائيّ: رصدتُه أرصُدُه، أي ترقَّبتُه؛ وأرصَدْت لـه، أي أعدَدْت. والمَرْصَد: موقع الرَّصْد. والرَّصَد: القوم يَرصُدون. والرَّصْد الفِعل. والرَّصود من الإبل: التي ترصُد شُربَ الإبل ثم تَشرَب هي. ويقال إنَّ الرُّصْدة(6) الزُّبْية، كأنها للسبُع ليقَعَ فيها. ويقال الرَّصيد: السبُع الذي يَرْصُد ليَثِب.‏
وشذّتْ عن الباب كلمةٌ واحدة، يقال الرَّصَْد: أوّل المطر. والله أعلمُ بالصواب.‏
--------------------------------------------------------
(1) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 85 واللسان (رسع، رصع، نهي) ومعجم البلدان (الرسيع).‏
(2)في الأصل:" اربت"، تحريف، صوابه بالثاء المثلثة كما في المجمل والديوان.‏
(3) في الأصل: "أرصنت"، صوابه في المجمل وسائر المعاجم المتداولة.‏
(4) زاد في اللسان: "أي علمته". وفي المجمل: "أي غلبته"، محرفة.‏
(5) في اللسان: "يقول إني".‏
(6) ذكرت في القاموس. ولم تذكر في اللسان.‏
ـ

### Türkçe

(باب **الراء** و**الصاد** وما يثلثهما)
(**رصع**) **الراء** ve**الصاد** ve**العين** tek bir asıldır; bir şeyi bir şeye bağlamaya delâlet eder; onunla onu süslemek gibi. Kılıcın süsüne **رَصِيعةٌ** denir; çoğulu **رصائع**’dır; bu, ondan yuvarlak olan şeydir. Ve yuvarlak olan her süs halkası: **رصيعةٌ**. Hüzeli dedi ki:
ضربنَاهُمُ حتى إذا ارْبَثَّ جمعُهُمْ *** وعادَ الرَّصيعُ نُهْبَةً للحمائلِ
Ve babdandır **المراصِعُ**; o, muskalardır; asılmakta oldukları için bununla adlandırılmıştır. Ve “**رُصِعَ** şey” denir; bağlandığı zaman. Ve “**رَصَع** onunla” denir; koku sindirdiği zaman.

Ve caizdir ki bu hususta kelimeden geri kalan, hafifliğe ve hacmin küçüklüğüne delâlet eden başka bir asıl olsun; hurma fidanlarına **الرَّصَع** denir; bir tanesi **رصَعَةٌ**’dır. Ve **الرَّسْحاء** kadına **رَصْعاء** denir. Ve **الرَّصْع**: elle hafifçe vurmadır. Ve **الترصّع**: canlılık ve hafifliktir.

(**رصغ**) **الراء** ve**الصاد** ve**الغين** bir asıl değildir. Lâkin Halîl dedi: **الرُّصْغ** **الرُّسغ** hakkında bir dildir.

(**رصف**) **الراء** ve**الصاد** ve**الفاء** ölçülü, düzenli tek bir asıldır; o da şeyin bir kısmını bir kısmına katmaktır. İşte **الرَّصْف**: taşların bir kısmını bir kısmına katmaktır. Taşların kendisi de **رَصَفٌ**’tur. Bundan, binada kayanın döşenmesi (**رَصْف الصّخْر**)dir. Ve **الرِّصَاف**: okun üstüne bağlanan topuktur. Halîl **الرُّصَافة** ve **الرَّصَفَةَ**’yi de nakletti. Ve **الرَّصوف**: ferci dar olan küçük kadın; sanki bu, şeyin birbirine sıkı bitişmesindendir. Ve “bu, seninle **يَرْصُفُ** olmayan bir iştir” denir; yani yakışmaz. Ve **رصِيفٌ** iş: sağlamlaştırılmıştır. Ve “falanca, falancanın **رصيفُ**’idir” denir; yani işinde ona karşı durur.

(**رصن**) **الراء** ve**الصاد** ve**النون** sebat, kemal ve sağlamlığa delâlet eden tek bir asıldır. Dersin ki: **رصينٌ** şey; yani şiddetli, sabit. Ve **رَصُن** **رَصانةً**; ve ben onu **أرصنتُه**. Bazıları nakletti: “falanca, ihtiyacınla **رصينٌ**’dir”; yani özenlidir. Ve “**رَصَنْتُ** şeyi” denir: onu tamamladım. Ebû Zeyd dedi: “**رصَنْت** şeyi **معرفةً**.” Ve atın dizinde **الرَّصِينانِ**: atın **رَضَْفَة**’sinde birleştirilmiş kamışın uçlarıdır.

Ve babdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: “o, **رصينُ الجَوف**’tur”; yani içi ağrılıdır. Dedi ki:
* تقول إنِّي رَصِينُ الجَوْفِ فاسقُونِي *
Ve derler ki: “diliyle onu **رصَنَه** **رصْناً**”; yani ona sövdü. Bunda nazar vardır.

(**رصد**) **الراء** ve**الصاد** ve**الدال** tek bir asıldır; o da bir şeyin yolunda onu gözetlemeye hazırlanmak, sonra ona benzer olanı onun üzerine taşımaktır. “Ona şunu **أرصدتُ**” denir; yani onu onun için hazırladım; sanki onu onun gözetleme yerine (**مَرصَده**) koymuşsun gibi. Hadiste: “Ancak onu üzerimdeki bir borç için **أُرْصِدَه** (hazırlayayım)” dedi. Kisâî dedi: “Onu **رصدتُه** **أرصُدُه**”; yani onu gözetledim; ve “ona **أرصَدْت**”; yani hazırladım. Ve **المَرْصَد**: gözetlemenin yeri. Ve **الرَّصَد**: gözetleyen topluluk. Ve **الرَّصْد**: fiildir. Ve develerden **الرَّصود**: develerin içmesini gözetler, sonra kendisi içer. Ve denir ki **الرُّصْدة**: **الزُّبْية**’dir; sanki yırtıcı hayvan için, içine düşsün diye. Ve **الرَّصيد** denir: sıçramak için gözetleyen yırtıcı hayvan.

Ve babdan şâz oldu tek bir kelime: **الرَّصَْد** denir; yağmurun ilki. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------------------------------------------------
(1) O, Ebû Züeyb el-Hüzelî’dir. Divanına 85’e ve Lisân’a (**رسع**، **رصع**، **نهي**) ve Mu‘cemü’l-büldân’a (**الرسيع**) bak.
(2) Asılda: “**اربت**”, tahriftir; doğrusu, Mücmel’de ve Divan’da olduğu gibi üç noktalı **الثاء** iledir.
(3) Asılda: “**أرصنت**”; doğrusu Mücmel’de ve tedavülde olan diğer sözlüklerdedir.
(4) Lisân’da artırdı: “yani onu bildirdim.” Mücmel’de: “yani ona galip geldim”; tahrif edilmiştir.
(5) Lisân’da: “**يقول إني**”.
(6) Kâmûs’ta zikredildi. Lisân’da zikredilmedi.
ـ
