# رصد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رصد

رصده بالخير وغيره، يرصده رصدا، بفتح فسكون، على القياس ورصدا، محركة، على غير قياس، كالطلب ونحوه: رقبه، فهو راصد، كترصده، وارتصده. والراصد بالشيء: الراقب به ولذلك سمي به الأسد. والرصيد: السبع الذي يرصد الوثوب، أي يترقب ليث. والرصود، كصبور: ناقة ترصد شرب غيرها من الإبل لتشرب هي، وفي الأساس، والمحكم: ثم تشرب هي. وروى أبو عبيد، عن الأصمعي، والكسائي: رصدت فلانا أرصده، إذا ترقبته. وأرصدت له: أعددت. قلت: وبه فسر بعض المفسرين قوله تعالى:  والذين اتخذ مسجدا ضرارا وكفرا وتفريقا بين المؤمنين وإرصادا لمن حارب الله ورسوله  . قالوا: كان رجل يقال له أبو عامر الراهب، حارب النبي، صلى الله عليه وسلم ومضى إلى هرقل، وكان أحد المنافقين، فقال المنافقون الذين بنوا المسجد الضرار: نقضي فيه حاجتنا، ولا يعاب علينا، إذا خلونا، ونرصده لأبي عامر مجيئه من الشام أي نعده. قال الأزهري: وهذا صحيح من جهة اللغة. وقال الزجاج: أي ننتظر أبا عامر حتى يجيء ويصلي فيه. والإرصاد: الانتظار. ومن المجاز: أرصدت له: كافأته بالخير، هذا هو الأصل، أو بالشر، جعله بعضهم فيه أيضا. وأنشد لعبد المطلب حين أرادت حليمة أن ترحل بالنبي صلى الله عليه وسلم، إلى أرضها:
  لاهم رب الراكب المسافـر
  احفظه لي من أعين السواحر
  وحية ترصد في الهـواجـر فالحية لا ترصيد إلا بالشر. ويقال: أنا لك مرصد بإحسانك حتى أكافئك به.

  قال الليث: والمرصد، كمذهب، والمرصاد كمفتاح الطريق، كالمرتصد. قال الله عز وجل:  واقعدوا لهم كل مرصد  . قال الفراء: معناه اقعدوا لهم على طريقهم إلى البيت الحرام. وقال ابو منصور: على كل طريق. وقال الله عز وجل  إن ربك لبالمرصاد  معناه لبالطريق، أي بالطريق الذيم ممرك عليه. وقال الزجاج: أي يرصد من كفر به وصد عنه بالعذاب. وقال ابن عرفة: أي يرصد كل إنسان حتى يجازيه بفعله. وعن ابن الأنباري: المرصاد: المكان الذي يرصد فيه العدو، كالمضمار، الموضع الذي يضمر فيه الخيل من ميدان السباق ونحوه. وجمع المرصد: المراصد. وقال الأعمش في تفسير الآية: المرصاد ثلاثة جسور خلف الصراط: جسر عليه الأمانة، وجسر عليه الرحم، وجسر عليه الرب. والرصدة، بالضم: الزبية. والرصدة حلقة من صفر أو فضة في حمائل السيف، يقال: رصدت لها رصدة. وقال أبو عبيد: كان قبل هذا المطر له رصدة. الرصدة بالفتح: الدفعة من المطر والجمع: رصاد. والرصد، محركة: الراصدون، ويقال المرتصدون، وهو اسم للجمع. وفي التنزيل: فإنه يسلك من بين يديه ومن خلفه رصدا  أي إذا نزل الملك بالوحي أرسل الله معه رصدا، يحفظون الملك من أن يأتي أحد من الجن فيستمع الوحي فيخبر به الكهنة ويخبروا به الناس، فيساووا الأنبياء. وقوم رصد، كحرس، وخدم، وفلان يخاف رصدا من قدامه وطلبا من ورائه: عدوا يرصده. والرصد: القليل من الكلإ، كما قاله الجوهري. وزاد ابن سيده: في أرض يرجى لهاحيا الربيع. والرصد أيضا: القليل من المطر، كالرصد، بفتح فسكون، وقيل: هو المطر يأتي بعد المطر، وقيل: هو المطر يقع أولا لما يأتي بعده، وقيل: هو أول المطر. وقال الأصمعي: من أسماء المطر الرصد. وعن ابن الأعرابي: الرصد: العهأد ترصد مطرا بعدها، قال: فإن أصابها مطر فهو العشب، واحدتها عهدة واحدته رصدة ورصدة، الأخيرة عن ثعلب ج: أرصاد، عن أبي حنيفة وفي بعض أمهات اللغة، عن أبي عبيد: رصاد، ككتأب. ويقال: أرض مرصدة، كمحسنة: بها شيء من رصد، أي الكلإ، ويقال: بها رصد من حيا. أو المرصدة: هي التي مطرت، وترجى لأن تنبت، قاله أبو حنيفة. ويقال: رصدت الأرض فهي مرصودة أيضا: أصابتها الرصدة. وقال ابن شميل إذا مطرت الأرض في أول الشتاء فلا يقال لها: مرت، لأن بها حينئذ رصدا، والرصد حينئذ: الرجاء لها، كما ترجى الحامل. وقال بعض أهل اللغة: لا يقال مرصودة ولا مرصدة، إنما يقال: أصابها رصد ورصد. ورضد، بضم الراء، وسكون الصاد المشددة، هكذا في النسخ والصواب: كسر الصاد المشددة، كما هو نص التكملة: ة باليمن من أعمال بعدان.
 ومما يستدرك عليه: الرصيد: الحية التي ترصد المارة على الطريق لتلسع.
 وفي الحديث:  فأرصد الله على مدرجته ملكا  أي وكله بحفظها. وترصد له: قعد له على طريقه. وراصده: راقبه. والمرصد: موضع الرصد. وقعد له بالمرصد، والمرتصد، والرصد، كالمرصاد. ومراصد الحيأت مكامنها. وقال عرام: الرصائد والوصائد: مصايد تعد للسباع. ومن المجاز قول عدي:
  وإن المنايا للرجال بمرصد

  ومن المجاز أيضا: أرصد الجيش للقتال، والفرس للطراد، والمال لأدائه الحق: أعده لذلك. وارتصد لك العقوبة. ويرصد الزكاة في صلة إخوانه: يضعهأ فيها على أنه يعتد بصلتهم من الزكاة. ولا يخطئك مني رصدات خير أو شر: أكافئك بما كان منك. وهي المرات من الرصد الذي هو مصدر، أو جمع الرصدة التي هي المرة. كما في الأساس. ونقل شيخنا عن العناية: وإرصاد الحساب: إظهاره وإحصاؤه أو إحضاره، انتهى.
 وروي عن ابن سيرين أنه قال: كانوا لا يرصدون الثمار في الدين، وينبغي أن يرصد العين في الدين. وفسره ابن المبارك فقال: من عليه دين، وعنده من العين مثله لم تجب عليه الزكاة، وتجب إذا أخرجت أرضه ثمرة، ففيها العشر.

### Türkçe

**رصده** hayırla ve başkasıyla; onu **يرصده** **رصدا** ile, (yani) fetha ile sonra sükûn ile, kıyasa göre; ve **رصدا** (da), harekeli olarak, kıyas dışı, **الطلب** ve benzeri gibi: onu gözetledi; o hâlde o **راصد**’dır; **ترصده** gibi, ve **ارتصده**. Ve **الراصد** bir şey ile: onunla gözetleyen; bundan dolayı onunla aslan adlandırıldı. Ve **الرصيد**: sıçramayı gözetleyen yırtıcı; yani gözetleyen aslan. Ve **الرصود** ( **صبور** gibi): diğer develerin içmesini gözetleyen bir dişi deve; ta ki o içsin; ve **الأساس**’ta ve **المحكم**’de: sonra o içer. Ve Ebû Ubeyd, el-Asma‘î ve el-Kisâî’den rivayet etti: **رصدت فلانا أرصده**; onu gözetledim (demektir), onu bekledimse. Ve **أرصدت له**: hazırladım. Dedim: ve onunla bazı müfessirler Yüce Allah’ın şu sözünü tefsir etti: **والذين اتخذ مسجدا ضرارا وكفرا وتفريقا بين المؤمنين وإرصادا لمن حارب الله ورسوله**. Dediler: Ebû Âmir er-Râhib denilen bir adam vardı; Peygamberle, sallallahu aleyhi ve sellem, savaştı ve Herakliyus’a gitti; ve münafıklardan biriydi. Bunun üzerine zarar mescidini bina eden münafıklar dediler: onda ihtiyacımızı gideririz ve bize ayıp edilmez, yalnız kaldığımızda; ve onu Ebû Âmir’in Şam’dan gelişi için **نرصده**; yani onu hazırlarız. el-Ezherî dedi: Bu, dil yönünden doğrudur. ez-Zeccâc dedi: yani Ebû Âmir’i gelinceye ve onda namaz kılıncaya kadar bekleriz. Ve **الإرصاد**: bekleyiştir. Ve mecazdan: **أرصدت له**: ona hayırla karşılık verdim; bu asıldır; yahut şerle; bazıları onu bunda da kıldı. Ve Abdülmuttalib’in şu beytini okuttu; Hâlime Peygamberi, sallallahu aleyhi ve sellem, kendi diyarına götürmek üzere yola çıkmak istediği zaman:

  لاهم رب الراكب المسافـر
  احفظه لي من أعين السواحر
  وحية ترصد في الهـواجـر

Yani yılan, ancak şer ile **ترصيد** eder. Ve denir: Ben senin için, ihsanınla, onu sana onunla karşılık verinceye kadar bir **مرصد**’um.

قال الليث: Ve el-Leys dedi: **المرصد** ( **مذهب** gibi) ve **المرصاد** ( **مفتاح** gibi) yol(udur); **المرتصد** gibi. Yüce Allah dedi: **واقعدوا لهم كل مرصد**. el-Ferrâ dedi: manası, onları Beyt-i Harâm’a giden yolları üzerinde oturun. Ebû Mansûr dedi: her yol üzerinde. Ve Yüce Allah dedi: **إن ربك لبالمرصاد**; manası, elbette yol üzerindedir; yani senin üzerinden geçişin olan yol üzerindedir. ez-Zeccâc dedi: yani ona küfreden ve ondan alıkoyan kimseyi azapla gözetler. İbn ‘Arefe dedi: yani her insanı gözetler; ta ki onu fiiliyle cezalandırsın. İbnü’l-Enbârî’den: **المرصاد**: düşmanın gözetlendiği mekân; **المضمار** gibi; yarış meydanı ve benzerinde atların zayıflatıldığı yer. Ve **المرصد**’ün çoğulu: **المراصد**. Ve el-A‘meş âyetin tefsirinde dedi: **المرصاد** sıratın arkasında üç köprüdür: üzerinde emanet olan bir köprü, üzerinde rahim olan bir köprü, üzerinde Rab olan bir köprü. Ve **الرصدة** (damme ile): çukur (tuzak çukuru). Ve **الرصدة**: kılıç askılarında sarı (bakır) yahut gümüşten bir halka; denir: ona bir **رصدة** yaptım. Ebû Ubeyd dedi: bu yağmurdan önce onun için bir **رصدة** vardı. **الرصدة** fetha ile: yağmurdan bir defa; çoğulu: **رصاد**. Ve **الرصد** (harekeli): gözetleyenler; ve denir: bekleyen-gözetleyenler; ve o, cemaat için bir isimdir. Ve tenzilde: **فإنه يسلك من بين يديه ومن خلفه رصدا**; yani melek vahiy ile indiği zaman Allah onunla birlikte bir **رصدا** gönderir; meleği, cinlerden birinin gelip vahyi dinleyip kâhinlere haber vermesinden ve onların da insanlara haber verip peygamberlere eşit olmalarından korurlar. Ve bir kavim **رصد** ( **حرس** ve **خدم** gibi). Ve falan, önünden bir **رصدا** ve arkasından bir **طلبا**: onu gözetleyen bir düşman(ı) korkar. Ve **الرصد**: bütün otun azı; el-Cevherî’nin dediği gibi. İbn Sîde artırdı: bahar yağmurunun diriliği umulan bir arazide. Ve **الرصد** ayrıca: yağmurun azı; **الرصد** gibi (fetha ile sonra sükûn ile). Ve denildi: o, yağmurdan sonra gelen yağmurdur. Ve denildi: o, sonra gelecek olana (işaret olmak üzere) önce düşen yağmurdur. Ve denildi: o, yağmurun ilkidir. el-Asma‘î dedi: yağmurun isimlerinden **الرصد** vardır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الرصد**: ardından yağmur gözetlenen **العهد**’dir; dedi: ona yağmur isabet ederse o ot olur; onun bir teki **عهدة**’dir; ve onun bir teki **رصدة** ve **رصدة**’dir; sonuncusu Sa‘leb’den; çoğulu: **أرصاد**; Ebû Hanîfe’den. Ve bazı ana dil kitaplarında, Ebû Ubeyd’den: **رصاد** ( **كتاب** gibi). Ve denir: **أرض مرصدة** ( **محسنة** gibi): onda **رصد**’dan bir şey vardır; yani ot. Ve denir: onda **رصد** vardır, **حيا**’dan. Yahut **المرصدة**: o, yağmur almış ve bitirmesi umulan yerdir; Ebû Hanîfe’nin dediği gibi. Ve denir: **رصدت الأرض فهي مرصودة** da: ona **الرصدة** isabet etti. İbn Şümeyl dedi: yer kışın başında yağmur alırsa ona **مرت** denmez; çünkü onda o vakit **رصدا** vardır; ve **الرصد** o vakit: ona umut beslemektir; hamileye umut beslenildiği gibi. Dil ehlinden bazıları dedi: **مرصودة** da denmez, **مرصدة** de denmez; ancak denir: ona **رصد** ve **رصد** isabet etti. Ve **رضد** (râ’nın dammesi ve sâd’ın sükûnu, şeddeli): nüshalarda böyle; doğrusu: şeddeli sâd’ın kesresi; **التكملة**’nin nassı üzere: Yemen’de, Ba‘dân amellerinden bir belde.

Ve kendisine istidrâk olunanlardan: **الرصيد**: yolda geçenleri sokmak için gözetleyen yılan.

Ve hadiste: **فأرصد الله على مدرجته ملكا**; yani onu korumakla görevlendirdi. Ve **ترصد له**: onun için yolunda oturdu. Ve **راصده**: onu gözetledi. Ve **المرصد**: gözetleme yeri. Ve onun için **بالمرصد**’de oturdu; ve **المرتصد** ve **الرصد**; **المرصاد** gibi. Ve **مراصد الحيأت**: onların pusu yerleridir. ‘Arrâm dedi: **الرصائد** ve **الوصائد**: yırtıcılar için hazırlanan tuzaklardır. Ve mecazdan ‘Adî’nin sözü:

  وإن المنايا للرجال بمرصد

Ve mecazdan ayrıca: **أرصد** orduyu savaş için, atı kovalamaca için, malı hakkı eda etmek için: onu bunun için hazırladı. Ve ceza sana **ارتصد** etti. Ve zekâtı kardeşlerinin sılasında **يرصد** eder: onu oraya koyar; zekâttan onların sılasını saymak üzere. Ve benden sana hayır yahut şer **رصدات**ı şaşmaz: senden olanla seni karşılıklandırırım. Ve o, **الرصد**’dan olan masdarın kereleridir; yahut bir kere olan **الرصدة**’nin çoğuludur; **الأساس**’ta olduğu gibi. Şeyhimiz **العناية**’den nakletti: ve **إرصاد الحساب**: onu ortaya koymak ve saymak yahut onu hazır etmek; bitti.

Ve İbn Sîrîn’den rivayet olundu ki dedi: onlar borçta meyveleri **يرصدون** etmezlerdi; ve borçta nakdi **يرصد** etmek gerekir. İbnü’l-Mübârek onu tefsir etti ve dedi: üzerinde borç olan kimse, yanında nakitten onun misli varsa zekât ona vacip olmaz; ve yeri meyve çıkardığı zaman vacip olur; onda öşür vardır.
