# رصد — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D8%AF/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رصد

ص د ر
صدر ، صرد ، رصد ، درص
استعمل من وجوهها : صدر ، صرد ، رصد ، درص .
صدر : قال ابن المظفّر : الصَّدْرُ : أعْلى مقدَّم كلّ شيء قال : وصَدْرُ القَناة : أعْلاها . وصَدْرُ الأمر أوّله . قال : والصُّدْرةُ من الإنسان : ما أشرَفَ من أَعْلى صَدْرِه .
قلتُ : ومن هذا قول امرأة طائيَّةٍ كانت تحتَ امرىء القيس ففَرِكَتْه وقالت : إني ما علمتُك إلاّ ثقيلَ الصُّدْرة ، سريع الهِراقة ، بطيءَ الإفاقة .
وقال أحمد بن يحيى : قال ابن الأعرابي : المِجْوَلُ الصُّدْرَةُ ، وهي الصِّدار والأُصْدَة والإتْب والعَلَقة .
قلت : والعربُ تقول للقميص القصير والدّرع القَصيرة : الصُّدْرةُ .
وقال الليث : الصِّدارُ : ثوبٌ رأسُه
كالمِقْنَعَةِ وأسفلُه يُغَشِّي الصدرَ والمنكِبين تَلبَسه المرأة .
قلتُ : وكانت المرأة الثَّكلَى إذا فَقدتْ حَميمَها فأحَدَّت عليه لبِستْ صِدَاراً من صوف ، ومنه قول أخي خَنساءَ :
ولو هلكتُ لبستْ صِدَارَها
وقال الرّاعي يصف فَلاةً :
كأنّ العِرْمَسَ الوَجْناءَ فيها
عَجُولٌ خَرّقتْ عنها الصِّدَارَا
وقال الأصمعيّ : يقال لِمَا يَلِي الصَّدْر من الدِّرْع : صِدار .
وقال اللّيث : التصدير : حَبلٌ يُصدَّر به البعيرُ إذا جرَّ حِمْلَه إلى خَلْف . والحبلُ اسمه التَّصْدير ، والفعل التَّصْدير .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : وفي الرَّحْل حِزامَةٌ يقال لها : التَّصْدير قال : والوَضِينُ للهَوْدَج ، والبِطَان للقَتَب ؛ وأكثرُ ما يقال الحِزامُ للسَّرج .
وقال الليث يقال : صَدِّر عن بَعيرك ، وذلك إذا خَمُص بطنُه واضطرب تصديرُه ، فيُشدُّ حبلٌ من التَّصدير إلى ما وراء الكرْكِرَة فيثبتُ التصديرُ في موضعه ؛ وذلك الحبلُ يقال له : السِّناف ، قلت : الذي قاله الليث : إن التصدير حبل يُصَدَّر به البعير إذا جَرّ حمله خطأ ، والذي أراده يسمّى السِّناف والتَّصديرُ الحزامُ نفسُه .
وقال الليثُ : التصديرُ : نَصْبُ الصَّدر في الجُلوس . قال : والأَصْدَرُ الذي أشْرفتْ صُدْرَته .
قال : ويقال : صَدَرَ فلان فلاناً : إذا أصاب صَدْرَه . وصُدِر فلان : إذا وَجِع صَدْرُه .
أبو عُبيد عن الأحمر : صَدَرْتُ عن الماء صَدَراً ، وهو الاسم ، فإن أردتَ المَصدَر جزمْتَ الدال ، وأَنشدَنا :
وليلةٍ قد جعلتُ الصبحَ مَوْعِدَها
صَدْرَ المَطِيّة حتى تعرف السَّدَفا
قال : صَدْر المَطِيّة مصدر .
وقال الليث : الصَّدَر : الانصراف عن الوِرْد وعن كل أمر ، يقال : صَدَرُوا ، وأصدَرْناهم . وطريقٌ صادر ، معناه : أنّه يَصدُر بأهله عن الماء . وطريق وارِدٌ يَرِدُ بِهِم ، وقال لبيد يذكر ناقتين :
ثم أصدَرْناهُمَا في واردٍ
صَادِرٍ وَهْمٍ صُوَاهُ قد مَثَلْ
أراد في طريقٍ يُورَد فيه ويُصدَر عن الماء فيه . والوَهْمُ : الضَّخم .
وقال الليث : المَصدَر : أصلُ الكلمة الّتي تصدر عنها صَوَادِرُ الأَفعال . وتفسيرُه : أن المصادر كانت أوّل الكلام ، كقولك : الذَّهاب والسمعُ والحفظ ، وإنّما صَدَرت الأفعالُ عنها ، فيقال : ذهبَ ذَهاباً . وسَمِع سَمْعاً وسَمَاعاً ، وحَفِظ حِفْظاً .
وقال الليث : المصدَّر من السهام : الّذي
صَدْرُه غليظ . وصَدْرُ السَّهم : ما فوق نِصْفِه إلى المَرَاش .
الأصمعي : صُدِرَ الرجلُ يُصْدَرُ صَدْراً ، فهو مَصْدور : إذا اشتكَى صَدْرَه ، وأَنشد :
كأنّما هو في أحشاءِ مَصْدورِ
ويقال : صَدّرَ الفرسُ : إذا جاءَ قد سَبَق بصَدْرِه ، وجاء مُصَدّراً ، وقال طُفَيل الغَنَويّ يصف فرساً :
كأنّه بعدَ ما صَدَّرن مِن عَرَقٍ
سِيدٌ تَمطَّرَ جُنحَ اللّيلِ مَبْلولُ
( كأنه ) لهاء لفَرَسِه ، ( بعدما صَدَّرْن ) يعني خيلاً سَبَقْن بصُدُورهن . والعَرَقُ : الصّفُّ من الخيل . وقال دُكَين :
مُصَدَّرٌ لا وَسَطٌ لا تالٍ
وقال أبو سَعِيد في قوله : بعدما صَدَّرْن من عَرَق ، أي : هَرَقن صَدْراً من العَرَق ولم يَستَفرِغْنَه كلَّه .
وروي عن ابن الأعرابي أنّه رواه : بعدَما صدِّرْن ، أي : أصاب العَرَقُ صدورَهن بعدما عَرِقن .
ويقال للّذي يبتدىءُ أمراً ثم لا يُتمّه : فلانٌ يُورِد ولا يُصدِر ، فإذا أَتمَه قيل : أَورَدَ وأَصدَر . وقال الفَرَزْدَقُ يخاطب جريراً :
وحسبتَ خَيَل بني كُلَيب مَصْدَراً
فغَرِقْتَ حين وقَعْتَ في القَمْقَامِ
يقول : اغتررتَ بخَيْل قومك وظننتَ أنّهم يُخلِّصونك من بَحْرِي فلم يفعلوا .
ومن كلام كتّاب الدّواوين أن يقال : صُودِرَ فلانٌ العاملُ على مالٍ يؤدّيه ، أي : فورِق على مالٍ ضَمَنه .
أبو زَيد : نعجةٌ مُصدَّرَة : إذا كانت سَوداءَ الصَّدر بيضاءَ سائرِ الجسَد .
أبو عُبَيد عن الكسائي : إذا جاء الرجلُ فارغاً قيل : قد جاءَ يضرب أَصَدَريه . قال : يعني عِطْفيه . قال : وقال الأصمعيّ مِثلَه ، إلا أنّه قال بالسّين .
رصد : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أَسماء المَطَر : الرّصْدُ ، واحدتُها رَصَدة ، وهي المطَرةُ تقع أوّلاً لما يأتي بعدها . يقال : قد كانَ قبل هذا المطر له رَصْدة ، والعِهَادُ نحوٌ منها ، واحدتها عِهْدة .
وقال اللّيث : الرصَدُ كَلأٌ قليل في أرض يُرجى بها حَيَا الربيع ، تقول : بها رَصَد من حَياً ، وأرضٌ مُرْصِدَة : بها شيءٌ من رَصَد .
شمر عن ابن شمَيْلٍ : أرضٌ مُرصِدةٌ : وهي التي مُطِرتْ وهي تُرجَى لأن تُنبِتَ . قال : وإذا مُطرت الأرض في أوّل الشِّتاء فلا يقال لها مَرْتٌ ؛ لأن بها حينئذ رَصَداً والرصَدُ حينئذ : الرَّجاء لها ، كما ترجى الحاملة .
شمر عن ابن الأعرابي : الرَّصْدةُ : ترصُد وَليّاً من المَطَر . وقال الله جل وعز : ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا ( ، إلى
قوله : ( وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ) ( التوبة : 107 ) وقال الزَّجّاج : كان رجل يقال له أبو عامر الرّاهب حارَبَ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ومضى إلى هِرَقْل ، قال : وكان أحدَ المنافقين ؛ فقال المنافقون الّذين بنَوْا مَسجِد الضِّرَار : نَبني هذا المسجد وننتظرُ أبا عامر حتى يجيء ويصلي فيه . وقال : الإرصادُ : الانتظارُ .
وقال غيره : الإرصاد : الإعدادُ . وكانوا قالوا نَقْضي فيه حاجتَنا ولا يُعاب علينا إذا خَلَوْنا ونَرْصُدُه لأبي عامر مجيئَه من الشام ، أي : نُعِدُّه .
قلت : وهذا صحيح من جهة اللَّغة ، رَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعيّ والكسائي : رصَدتْ فلاناً أرصُدُه : إذا ترقّبته . وأَرصْدتُ له شيئاً أَرْصده : أعددتُ له .
ورُوي عن ابن سيرين أنه قال : كانوا لا يَرْصدون الثِّمار في الدَّين ، وينبغي أن يُرصد العينُ في الدَّين ، وفسّره ابن المُبارك وقال : إذا كان على الرجل دَينٌ وعنده مِثله لم تجب عليه الزكاة ، وإذا كان عليه دينٌ وأخرجتْ أرضُه ثمرةً يجب فيها العُشر لم يسقُطْ عنه العُشْرُ من أجل ما عليه من الدَّين ، ونحو ذلك قال أبو عبيد .
وقال اللّيث : يقال : أنا لك مُرْصد بإحسانك حتى أكافئك به . قال : والإرصادُ في المكافأة بالخير ، وقد جعلَه بعضهم في الشّر أيضاً ، وأَنشد :
لا هُمَّ ربَّ الراكِب المُسافِرِ
احْفَظْه لي من أعيُن السَّواحِر
وَحيّةٍ تُرصِدُ بالهواجِر
فالحية لا تُرصد إلا بالشرّ .
وقال الليث : المرصد : مواضع الرصد . والرّصَد أيضاً : القومُ الّذين يَرصدون الطريق ، راصد ، كما يقال : حارسٌ وحرس ، وقال الله جل وعز : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ) ( الفجر : 14 ) ، قال الزجاج : أي يَرْصُد من كفر به وصَدَّ عنه العذاب .
وقال غيره : المرصادُ : المكانُ الذي يرصد به الراصد العدد وهو مثل المضمار الموضع الذي تُضَمَّر فيه الخيلُ للسّباق من مَيْدانٍ ونحوه . والمرصد مثلُ المرصاد ، وجمعه المراصِد .
وحدّثنا السَّعديّ محمد بن إسحاق قال : حدثنا القيراطي عن علي بن الحسن قال : حدثنا الحسين عن الأعمش في قوله : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( قال : المرصاد : ثلاثةُ جُسُور خلف الصّراط : جِسرٌ عليه الأمانة ، وجسرٌ عليه الرحم وجسرٌ عليه الرّبّ .
قال أبو بكر ابن الأنباريّ في قولهم : فلان يرصُدُ فلاناً ، معناه : يَقْعُد له على
طريقه . قال : والمَرَصد والمرْصاد عند العرب : الطريق . قال الله جلّ وعزّ : ( وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ ) ( التوبة : 5 ) .
قال الفرّاء : معناه : اقعُدوا لهم على طريقهم إلى البيت الحرام . وقال الله جلّ وعزّ : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( معناه : لبالطّريق .
ويقال للحيّة التي ترصد المارّة على الطريق : رَصيد .
وقال عرّام : الرَّصائدُ الوصائِد : مصايدُ تُعدّ للسّباع .
صرد : ( نَهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن قَتْلِ أربع : النَّملة والنّحلة والصُّرَد والهُدهُد ) .
أخبرني المنذريُّ عن إبراهيم الحربيّ أنه قال : أراد بالنملة الطويلَة القوائم التي تكون في الحِزَبات وهي لا تؤذِي ، ونَهى عن قتل النحلة لأنها تُعسِّل شراباً فيه شِفاءٌ للناس ، ونَهَى عن قتل الصُّرَد لأنّ العرب كانت تطَّيَّر من صَوْته ، وهو الواقي عندهم ، فَنهى عن قتلِه رَداً للطِّيَرَة . ونهى عن قتل الهدهد لأنه أطاع نبيّاً من الأنبياء وأعانَه .
قال شَمِر : قال ابن شميل : الصُّرَدُ : طائرٌ أبقَع ضخمُ الرأس يكون في الشَّجر ، نصفُه أبيَضُ ، ونصفُه أسوَد ، ضخمُ المِنْقار ، له بُرْثُنٌ عظيمٌ نحوٌ من القارِيَة في العِظَم ، ويقال له : الأخْطبُ لاختلاف لَوْنَيه ، والصُّرَدُ لا تراه إلا في شُعْبةٍ أو شجرة لا يَقدِر عليه أحد .
قال : وقال سُكيْن النُّمَيريُّ : الصُّرَدُ صُرَدان : أحدُهما أسْبَدُ يُسمّيه أهلُ العِراق العَقْعق .
قال : وأما الصُّرَد الْهَمهام فهو البَرِّيِّ الذي يكون ينجَد في العِضاه لا تَراه في الأرض يَقفِز من شجرة إلى شجرة .
قال : وإن أصْحَر طُرِد فأُخِذ .
يقول : لو وَقَع على الأرض لم يستقل حتى يؤخذ .
قال : ويُصَرْصِر كالصَّقْر .
وقال الليث : الصُّرَد : طائر فوقَ العُصفور يَصيد العصافيرَ ، وجمعه صِرْدان قلت :
غلط الليث في تفسير الصرد ، والصرد ابن شميل .
وقال ابن السكّيت : التصريدُ : شُربٌ دُون الرِّيّ ، يقال : صَرَّدَ شُرْبه ، أي : قَطَعه .
ويقال : صَرِد السِّقاءُ صرداً : إذا خَرجَ زُبْدُه متقطعاً فيداوَى بالماء الحار ، ومن ذلك أُخِذ صَرْدُ البَرْد .
وقال الليث : الصرَدُ : مصدَر الصرد من البرد . وقومٌ صَرْدَى ، ورجل صَرِدٌ ومِصْرادٌ وهو الذي يشتدّ عليه البَرْد ويقلّ صبرُه عليه ، وليلةٌ صَردَة ، والاسمُ الصّرْد ، مجزوم .
وقال رُؤْبة :
بمَطَرٍ ليس بثَلْجٍ صَرْدِ
قال : وإذا انتهى القَلبُ عن شيء صَرِد عنه كما قال :
أصبَح قَلبي صَرِدا
لا يشتهي أن يرِدَا
قال : وقد يُوصَف الجيشُ بالصَّرْد فيقال : صَرْدٌ مجزوم وصَردٌ ؛ كأنه من تُؤدةِ سَيْرِه جامِدٌ .
خُفافُ بن ندبة :
صَرَدٌ تَوقَّصَ بالأبدان جُمْهور
والتَّوَقُّصُ : ثِقَل الوَطْء على الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الصَّرِيدَةُ : النَّعْجَةُ : التي قد أنحلها البَرْدُ وأضرَّ بها وجمعُها صَرائِد .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الصُّرَّاد : سَحابٌ باردٌ نَدٍ ليس فيه ماء ، ونحو ذلك .
قال أبو عمرو : قال أبو عبيد : والصَّرْدُ والبَرْد ، ورجل صَرِد . ويقال : صَرّد عطاءَه : إذا قلّلَه .
أبو عبيد عن أبي عَمرو : الصّرْد : الطَّعْن النافذ . وقد صَرِدَ السهم يَصرَد ، وأنا أصْرَدْتُه ، وقال اللَّعِينُ المنْقَرِيّ :
فما بُقْيا عليَّ تركتُماني
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ
يخاطِب جريراً والفرزدق .
وقال قُطرب : سهمٌ مُصَرِّد : مُصيب . وسهم مُصْرِد ، أي : مخطىء ، وأنشد في الإصابة للنابغة :
ولقد أصابت قلبَه من حبِّها
عن ظهرِ مِرْنانٍ بسَهْمٍ مُصْردِ
أي : مُصيب . وقال الآخَر : أصرَدَه الموتُ وقد أظَلاَّ : أخطأه .
أبو زيد : يقال : أُحِبُّكَ حُبّاً صَرْداً ، أي : خالصاً . وشرابٌ صَرْد ، وسَقاهُ الخمرَ صَرْداً ، أي : صِرْفاً ، وأنشد :
فإن النَّبيذ الصَّرْد إن شُرْبَ وحده
على غير شيء أوْجَع الكبد جُوعها
وذهبٌ صَرْدٌ : خالصٌ . وجيشٌ صَرْدٌ : بنُو أبٍ واحدٍ لا يخالطهم غيرهم .
وقال ابن هانىء : قال أبو عُبَيْدة يقال : معه جيشٌ صَرْدٌ ، أي : كلهم بنو عمّه أبو حاتم في كتابه في الأضداد : أصرد السهمُ : إذا نفذ من الرمية .
ويقال أيضاً : أصرد : إذا أَخطأ . والسهمُ المصرد : المخطىء والمصيب .
وقال أبو عُبَيدة في قول اللعين : ولكن خفتما صَرَد النبال .
وقال : من أراد الصواب قال : خفتما أن تصيبكما نبالي . ومن أراد الخطأ قال : خفتما أن تخطىء نبلكما . وأنشد للنظار الأسدي :
أصرده السهمُ وقد أطلاَّ
أي : أخطأ وقد أشرف .
شَمِر عن أبي عَمْرو : الصَّرْدُ : مكانٌ مرتفع من الجبال وهو أبرزها .
وقال الجعدي :
أسَدِيَّةٌ تُدْعَى الصِّرَاد إذا
نَشِبُوا وتحضُر جانبي شِعْر
شعرٌ : جبل . ابن السكّيت : الصُّرَدان : عِرقان مكتنفا اللسان ؛ وأنشد :
وأيُّ الناس أغدر من شآم
له صُرَدان منطلَق اللسان
وقال الليث : هما عِرْقان أخضران أسفل اللسان .
أبو عبيدة قال : الصُّردُ : أن يخرج وَبَرٌ أبيض في موضع الدَّبرة إذا برأت ؛ فيقال لذلك الموضع : صُرد وجمعه صِرْدَان ، وإياها عنى الرّاعي يصف إبلاً :
كأن مواقِعَ الصِّردَان منها
منَارَاتٌ بنين على جماد
جعل الدَّبر في أسنمة شبّهها بالمنار .
قال : وفرسٌ صَرِدٌ : إذا كان بموضع السَّرج منه بياضٌ من دَبَرٍ أصابه يقال له الصُّرد .
وقال الأصمعي : الصُّرد من الفَرَس : عِرْقٌ تحت لسانِهِ ، وأنشد :
خفيفُ النَّعامة ذو مبعةٍ
كثيفُ الفَرَاشة ناتِي الصُّرَدْ
وبَنُو الصَّياد : حيٌّ من بني مُرّة بن عوف بن غطفان .
درص : أبو عُبيد عن الأحمر : من أمثالهم في الحُجّة إذا أَضَلَّها الظالم ضَلَّ الدُّريصُ نَفَقَهُ وهو تصغير الدِّرْص ، وهو وَلَد اليربوع . ونَفَقُهُ : حُجره .
وقال اللَّيث : الدَّرْصُ والدِّرْص لغة ، والجميع الدِّرْصان ، وهي أولاد الفِأَرِ والقَنِافذ والأرانب وما أشبه بها ، وأنشد :
لَعَمْرُكَ لو تَغْدو عليّ بِدِرْصِها
عَشَرْتُ لها مالي إذا ما تَأَلَّتِ
وقال غيرُه : الجَنين في بطن الأوثان : دَرْصٌ .
وقال امرؤ القيس :
أذلك أم جَأبٌ يُطَارِدُ آتُناً
حَمَلْنَ فأدنى حَمْلِهِنَّ دُرُوصُ
يقال : دَرْص ودُرُوص وأَدْراص .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الدروص : الناقة السريعة .

### Türkçe

ص د ر
صدر ، صرد ، رصد ، درص
Onun vecihlerinden kullanılmıştır: **صدر** ، **صرد** ، **رصد** ، **درص** .

**صدر** : İbnü’l-Muzaffar dedi: **الصَّدْرُ**: her şeyin her ön kısmının en üstü. Dedi: ve **صَدْرُ القَناة**: onun en üstü. Ve **صَدْرُ الأمر**: onun evveli. Dedi: ve insandan **الصُّدْرةُ**: onun göğsünün üst kısmından yüksek olan şey.

Dedim: Ve bundan, Tâîli bir kadının sözü (ki İmruü’l-Kays’ın nikâhı altında idi, sonra ondan nefret etti ve dedi): “Ben seni ancak **ثقيلَ الصُّدْرة** (göğüsçe ağır), **سريع الهِراقة** (çabuk dökülüşlü), **بطيءَ الإفاقة** (geç ayılışlı) olarak bildim.”

Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِجْوَلُ** **الصُّدْرَةُ**’dir; o da **الصِّدار** ve **الأُصْدَة** ve **الإتْب** ve **العَلَقة**’dır.

Dedim: Araplar kısa gömleğe ve kısa zırha: **الصُّدْرةُ** derler.

Leys dedi: **الصِّدارُ**: baş kısmı **كالمِقْنَعَةِ** (başörtüsü gibi) olan, alt kısmı göğsü ve iki omzu örten bir elbisedir; kadın onu giyer.

Dedim: Kadın, yakını(nı) kaybettiğinde ve onun üzerine yas tuttuğunda, yünden bir **صِدَار** giyerdi; ve ondan, Hansâ’nın kardeşinin sözü:
“Eğer ölseydim, **صِدَارَها**’sını giyerdi.”

Râ‘î, bir çölü vasfederek dedi:
“İçinde sanki **العِرْمَسَ الوَجْناءَ**
aceleci bir (deve)dir; ondan **الصِّدَارَا**’yı yırtmıştır.”

Asma‘î dedi: Zırhtan **الصَّدْر**’e bitişik olana: **صِدار** denir.

Leys dedi: **التصدير**: deve yükünü arkaya doğru çektiğinde onunla deveye **يُصدَّر** olunan bir iptir. İpin adı **التَّصْدير**’dir; fiil de **التَّصْدير**’dir.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Ve semerde bir kayış vardır; ona **التَّصْدير** denir. Dedi: ve **الوَضِينُ** hevcin içindir; **البِطَان** katab içindir; en çok **الحِزام** eyer için söylenir.

Leys dedi: Denir ki: **صَدِّر** عن بعيرك; bu, karnı inceldiğinde ve onun **تصديرُه**’u sarsıldığında olur; böylece **التَّصدير**’den bir ip, **الكرْكِرَة**’nin arkasına bağlanır da **التصدير** yerinde sabitlenir; o ipe **السِّناف** denir. Dedim: Leys’in söylediği: “**التصدير** deve yükünü yanlışça çektiğinde onunla deveye **يُصَدَّر** olunan bir iptir”; kastettiği şey **السِّناف** diye adlandırılır; **التَّصديرُ** ise bizzat kayışın kendisidir.

Leys dedi: **التصديرُ**: oturuşta göğsü dikmek. Dedi: ve **الأَصْدَرُ**: **صُدْرَته**’si yükselmiş olan.

Dedi: Denir ki: **صَدَرَ** falan, falanı: göğsüne isabet ettiğinde. Ve **صُدِر** falan: göğsü ağrıdığında.

Ebû ‘Ubeyd, Ahmer’den: **صَدَرْتُ** عن الماء **صَدَراً**; bu isimdir. Eğer masdarı istersen, **الدال**’ı cezmedersin. Ve bize inşad etti:
“Ve bir gece ki sabahı onun vaadi kıldım,
**صَدْرَ المَطِيّة** (binitin göğsü) (üzerinde) — ta ki **السَّدَفا**’yı tanısın.”
Dedi: **صَدْر المَطِيّة** masdardır.

Leys dedi: **الصَّدَر**: **الوِرْد**’den ve her işten dönüştür; denir ki: **صَدَرُوا**; ve biz onları **أصدَرْناهم**. Ve **طريقٌ صادر**: manası, halkını su’dan **يَصدُر** etmesidir. Ve **طريق وارِدٌ**: onlarla **يَرِدُ** eder. Lebîd, iki dişi deveyi anarak dedi:
“Sonra ikisini, bir **واردٍ** içinde **أصدَرْناهُمَا**;
**صَادِرٍ** (olan), **وَهْمٍ** (olan) — **صُوَاهُ** (işaretleri) artık belirmiş.”
Suda varılan ve sudan dönülen bir yolda demek istedi. Ve **الوَهْمُ**: iri olan.

Leys dedi: **المَصدَر**: fiillerin **صَوَادِرُ**’unun kendisinden çıktığı kelimenin aslıdır. Onun tefsiri: masdarlar sözün evveli idi; senin “**الذَّهاب** ve **السمعُ** ve **الحفظ**” demen gibi; fiiller ancak onlardan **صَدَرت**; böylece denir: **ذهبَ ذَهاباً**; ve **سَمِع سَمْعاً وسَمَاعاً**; ve **حَفِظ حِفْظاً**.

Leys dedi: Oklardan **المصدَّر**: **صَدْرُه** kalın olan. Ve **صَدْرُ السَّهم**: onun yarısının üstünden **المَرَاش**’a kadar olan.

Asma‘î: **صُدِرَ** adam **يُصْدَرُ صَدْراً**; o **مَصْدور**’dur: göğsünden şikâyet ettiğinde. Ve inşad etti:
“Sanki o, **مَصْدورِ**’un iç organları içindedir.”

Ve denir: **صَدّرَ** at: göğsüyle öne geçmiş olarak geldiğinde; ve **مُصَدّراً** geldi. Tufeyl el-Ganevî, bir atı vasfederek dedi:
“Sanki o, terden **صَدَّرن**’den sonra,
gecenin kanadında yağmura tutulmuş, ıslanmış bir **سِيدٌ**’dir.”
(**كأنه**) zamiri onun atınadır. (**بعدما صَدَّرْن**) yani göğüsleriyle öne geçmiş atlar. Ve **العَرَقُ**: atlardan saf. Dukeyn dedi:
“**مُصَدَّرٌ**; ne orta, ne de son.”

Ebû Sa‘îd, “**بعدما صَدَّرْن من عَرَق**” sözünde dedi: yani terden bir **صَدْراً** döktüler; hepsini bütünüyle boşaltmadılar.

İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki onu şöyle rivayet etmiştir: **بعدَما صدِّرْن**; yani ter, terledikten sonra onların göğüslerine isabet etti.

Bir işe başlayıp sonra onu tamamlamayana denir: falan **يُورِد ولا يُصدِر**. Onu tamamladığında: **أَورَدَ وأَصدَر** denir. Ferazdak, Cerîr’e hitap ederek dedi:
“Benî Kulayb’in atlarını bir **مَصْدَراً** sandın;
sonra **القَمْقَامِ**’a düştüğünde boğuldun.”
Diyor ki: kavminin atlarıyla aldandın ve onların seni denizimden kurtaracaklarını zannettin; fakat yapmadılar.

Divan kâtiplerinin sözünden: denir ki: **صُودِرَ** falan, mal üzerine çalışan (âmil), onu ödeyeceği bir mal üzerine; yani, üzerine kefil olduğu bir mal ile **فورِق** olundu.

Ebû Zeyd: **نعجةٌ مُصدَّرَة**: göğsü siyah, bedeninin geri kalanı beyaz olduğunda.

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: Adam boş geldiğinde: “**قد جاءَ يضرب أَصَدَريه**” denir. Dedi: yani iki **عِطْف**’i. Dedi: Asma‘î de bunun benzerini söyledi; ancak o, **بالسّين** dedi.

**رصد** : Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Yağmurun adlarındandır: **الرّصْدُ**; onun teki **رَصَدة**’dir; o, sonra gelecek şeye (zemin olmak üzere) ilkin düşen yağmurdur. Denir ki: bu yağmurdan önce onun bir **رَصْدة**’si vardı. Ve **العِهَادُ** da onun gibidir; onun teki **عِهْدة**’dir.

Leys dedi: **الرصَدُ**: bir arazide az bir ot; onda bahar yağmuru umulur. Dersin ki: onda yağmurdan bir **رَصَد** vardır. Ve **أرضٌ مُرْصِدَة**: onda **رَصَد**’dan bir şey vardır.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **أرضٌ مُرصِدةٌ**: yağmur görmüş ve bitirmesi umulan arazidir. Dedi: Yer, kışın başında yağmur görürse ona **مَرْتٌ** denmez; çünkü onda o vakit bir **رَصَداً** vardır; ve o vakit **الرصَدُ**: ona dair ümittir; hamile (dişi) nasıl umulursa öyle.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَّصْدةُ**: yağmurdan bir **وَلِيّاً** gözetler. Allah azze ve celle dedi: **( وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا )** … şu sözüne kadar: **( وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ )** (Tevbe: 107). Zeccâc dedi: Ebû ‘Âmir er-Râhib denilen bir adam vardı; Peygamberle (sallallahu aleyhi ve sellem) savaştı ve Herakl’e gitti. Dedi: O, münafıklardan biriydi. Böylece **مَسجِد الضِّرَار**’ı bina eden münafıklar dedi ki: “Bu mescidi bina ederiz ve Ebû ‘Âmir gelinceye kadar bekleriz; o da içinde namaz kılar.” Dedi: **الإرصادُ**: bekleyiştir.

Başkası dedi: **الإرصاد**: hazırlamadır. Ve demişlerdi: “Orada ihtiyacımızı gideririz; yalnız kaldığımızda bize ayıp edilmez; ve onu Ebû ‘Âmir’in Şam’dan gelişine **نَرْصُدُه** ederiz”; yani onu hazırlarız.

Dedim: Bu, dil yönünden sahihtir. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î ve Kisâî’den rivayet etti: **رصَدتْ** falanı **أرصُدُه**: onu gözetlediğinde. Ve **أَرصْدتُ** ona bir şeyi **أَرْصده**: ona hazırladım.

İbn Sîrîn’den rivayet edildi ki dedi: Onlar borçta meyveleri **يَرْصدون** etmezlerdi; borçta aynın **يُرصد** edilmesi gerekir. İbnü’l-Mübârek onu tefsir etti ve dedi: Adamın üzerinde borç olup yanında onun misli varsa zekât ona vacip olmaz; üzerinde borç olup arazisi onda öşür vacip olan bir meyve çıkarırsa, üzerindeki borç sebebiyle öşür ondan düşmez. Bunun benzerini Ebû ‘Ubeyd söyledi.

Leys dedi: Denir ki: Ben sana, iyiliğinle sana karşılık verinceye kadar **مُرْصد**’um. Dedi: **الإرصادُ** iyilikle karşılık vermededir; bazıları onu şerde de kılmıştır. Ve inşad etti:
“Allah’ım, yolcu binenin Rabbi,
onu bana, büyücülerin gözlerinden koru;
ve öğle sıcağında **تُرصِدُ** eden bir yılandan (koru).”
Yılan ancak şer ile **تُرصد** edilir.

Leys dedi: **المرصد**: **الرصد** yerleridir. Ve **الرّصَد** da: yolu **يَرصدون** eden kavimdir; **راصد** (tekil) gibi; nasıl ki “**حارسٌ** ve **حرس**” denir. Allah azze ve celle dedi: **( إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ )** (Fecr: 14). Zeccâc dedi: yani, ona küfreden ve ondan yüz çeviren için azabı gözetler.

Başkası dedi: **المرصادُ**: gözetleyenin sayıyı gözetlediği mekândır; o, **المضمار** gibidir: atların yarış için zayıflatıldığı yer; **مَيْدان** ve benzeri. Ve **المرصد** **المرصاد** gibidir; çoğulu **المراصِد**’dir.

Bize Sa‘dî Muhammed b. İshâk haber verdi; dedi: Kîrâtî, Ali b. el-Hasen’den; o da Hüseyin’den; o da A‘meş’ten, “**( إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ )**” sözünde: dedi: **المرصاد**: sıratın arkasında üç köprüdür: üzerinde emanet olan bir köprü; üzerinde rahim olan bir köprü; ve üzerinde Rab olan bir köprü.

Ebû Bekr İbnü’l-Enbârî, “falan falanı **يرصُدُ** eder” sözünde dedi: manası, onun yolunda ona oturmasıdır. Dedi: Araplar yanında **المَرَصد** ve **المرْصاد**: yoldur. Allah azze ve celle dedi: **( وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ )** (Tevbe: 5).

Ferrâ dedi: manası, Beyt-i Harâm’a giden yollarında onlara oturun. Ve Allah azze ve celle’nin “**( إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ )**” sözü: manası, yoldadır.

Yolda geçenleri gözetleyen yılana: **رَصيد** denir.

Arrâm dedi: **الرَّصائدُ** **الوصائِد**’dir: yırtıcılar için hazırlanan tuzaklardır.

**صرد** : (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dördünü öldürmekten nehyetti: **النَّملة** ve **النّحلة** ve **الصُّرَد** ve **الهُدهُد**.)

Münzirî bana, İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi ki dedi: Karınca ile, **الحِزَبات**’ta bulunan uzun bacaklı olanı kastetti; o eziyet etmez. Ve arıyı öldürmekten nehyetti; çünkü o, insanlarda şifa olan bir içeceği bal yapar. Ve **الصُّرَد**’ı öldürmekten nehyetti; çünkü Araplar onun sesinden uğursuzluk sayarlardı; o, onların yanında koruyucudur; böylece uğursuzluğu reddetmek için onu öldürmeyi nehyetti. Ve hüdhüdü öldürmekten nehyetti; çünkü o, peygamberlerden bir peygambere itaat etti ve ona yardım etti.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: **الصُّرَدُ**: alaca, büyük başlı, ağaçta bulunan bir kuştur; yarısı beyaz, yarısı siyah; büyük gagalı; ona, büyüklükte **القارِيَة**’ye yakın büyük bir pençe vardır. İki renginin farklılığından dolayı ona **الأخْطبُ** denir. **الصُّرَد**’ı ancak bir çatallıkta yahut bir ağaçta görürsün; kimse ona güç yetiremez.

Dedi: Sükeyn en-Nümeyrî dedi: **الصُّرَدُ** iki **صُرَدان**’dır: birisi daha siyahçadır; Irak ehli ona **العَقْعق** der.

Dedi: **الصُّرَد الْهَمهام** ise, **العِضاه** içinde yüksek yerde bulunan yabanî olandır; onu yerde görmezsin; ağaçtan ağaca sıçrar.

Dedi: Eğer açık araziye çıkarsa kovalanır da alınır.

Diyor ki: Yere konsa, alınana kadar doğrulup kalkamaz.

Dedi: Ve şahin gibi **يُصَرْصِر** eder.

Leys dedi: **الصُّرَد**: serçeden büyük bir kuş; serçeleri avlar. Çoğulu **صِرْدان**. Dedim: Leys, **الصرد**’ın tefsirinde yanıldı; **الصرد** İbn Şümeyl’dir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **التصريدُ**: kandırmadan aşağı bir içiştir; denir: **صَرَّدَ شُرْبه**; yani onu kesti.

Ve denir: **صَرِد السِّقاءُ صرداً**: köpüğü parça parça çıktığında; sıcak su ile tedavi edilir. Bundan **صَرْدُ البَرْد** alınmıştır.

Leys dedi: **الصرَدُ**: soğuktan **الصرد**’ın masdarıdır. Ve bir kavim **صَرْدَى**; ve bir adam **صَرِدٌ** ve **مِصْرادٌ**: soğuğun kendisine şiddetli geldiği ve ona sabrının az olduğu kimse. Ve bir gece **صَردَة**. İsim **الصّرْد**’dür; meczumdur.

Rü’be dedi:
“Bir yağmur ile; ne kar, ne de **صَرْدِ**.”

Dedi: Kalp bir şeyden vazgeçtiğinde, ondan **صَرِد** eder; şu dediği gibi:
“Kalbim **صَرِدا** oldu;
**يرِدَا** etmeyi istemez.”

Dedi: Ordu da **الصَّرْد** ile vasfedilir; denir: **صَرْدٌ** (meczum) ve **صَردٌ**; sanki yürüyüşünün ağırbaşlılığından donuktur.

Hufâf b. Nudbe:
“**صَرَدٌ**; bedenlerle **تَوقَّصَ** eden, kalabalık.”
Ve **التَّوَقُّصُ**: yere basışın ağırlığıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّرِيدَةُ**: soğuğun zayıflattığı ve ona zarar verdiği dişi koyun. Çoğulu **صَرائِد**.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الصُّرَّاد**: içinde su olmayan, soğuk, çiğli bir buluttur; ve bunun benzeri.

Ebû ‘Amr dedi: Ebû ‘Ubeyd dedi: ve **الصَّرْدُ**: soğuk; ve bir adam **صَرِد**. Ve denir: **صَرّد** عطاؤه: onu azalttığında.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الصّرْد**: delip geçen mızrak darbesidir. Ok **صَرِدَ** eder **يَصرَد**; ben de onu **أصْرَدْتُ**. Ve **اللَّعِينُ المنْقَرِيّ** dedi:
“Bana karşı bir **بُقْيا** bırakmadınız;
lakin **صَرَدَ النِّبالِ**’dan korktunuz.”
Cerîr ve Ferazdak’a hitap eder.

Kutrub dedi: **سهمٌ مُصَرِّد**: isabet eden. Ve **سهم مُصْرِد**: yani ıskalayan. Ve Nâbiga’dan isabette inşad etti:
“Onun sevgisinden kalbine isabet etti;
**مِرْنانٍ**’ın sırtından, **مُصْردِ** bir ok ile.”
Yani: isabet eden. Ve başkası dedi: “Ölüm onu **أصرَدَه** etti, hâlbuki gölgeledi”: onu ıskaladı.

Ebû Zeyd: Denir: Seni **حُبّاً صَرْداً** severim; yani hâlis. Ve **شرابٌ صَرْد**; ve ona şarabı **صَرْداً** içirdi; yani sırf. Ve inşad etti:
“Çünkü **النَّبيذ الصَّرْد** tek başına içilirse,
bir şey üzerine olmaksızın, açlığından karaciğeri acıtır.”

Ve **ذهبٌ صَرْدٌ**: hâlis. Ve **جيشٌ صَرْدٌ**: tek bir babanın oğulları; onlara başkası karışmaz.

İbn Hânî’ dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: denir: onunla bir **جيشٌ صَرْدٌ** vardır; yani hepsi amcaoğullarıdır. Ebû Hâtim, zıtlar kitabında: Ok **أصرد** etti: hedefte delip geçtiğinde.

Ve ayrıca denir: **أصرد**: ıskaladığında. Ve **السهمُ المصرد**: ıskalayan ve isabet eden.

Ebû ‘Ubeyde, **اللَّعِين**’in “**ولكن خفتما صَرَد النبال**” sözünde dedi:

Dedi: Doğruyu isteyen: “Sizin oklarımın size isabet etmesinden korktunuz” der. Hata isteyen: “Sizin oklarınızın ıskalamasından korktunuz” der. Ve Nazzâr el-Esedî’den inşad etti:
“Ok onu **أصرده** etti, hâlbuki **أطلاَّ**.”
Yani: ıskaladı; hâlbuki göründü.

Şemmer, Ebû ‘Amr’dan: **الصَّرْدُ**: dağlardan yüksek bir yerdir; onların en belirginidir.

Ca‘dî dedi:
“Esediyye (bir yer) ki, **الصِّرَاد** diye çağrılır;
tutuştuklarında; ve iki yanımda **شِعْر** hazır bulunur.”
**شعر**: bir dağdır.

İbnü’s-Sikkît: **الصُّرَدان**: dilin iki yanında bulunan iki damardır. Ve inşad etti:
“Şâm’dan daha gaddar hangi insan vardır?
Onun, dilin çıkış yerinde iki **صُرَدان**’ı vardır.”

Leys dedi: İkisi, dilin altında iki yeşil damardır.

Ebû ‘Ubeyde dedi: **الصُّردُ**: deve sırtındaki yara iyileştiğinde, **الدَّبرة** yerinde beyaz kıl çıkmasıdır; o yere **صُرد** denir. Çoğulu **صِرْدَان**’dır. Râ‘î, develeri vasfederken bunu kastetti:
“Sanki onlardan **الصِّردَان**’ın yerleri,
katı bir şey üzerine bina edilmiş minarelerdir.”
Sırt yarasını hörgüçlerdeki (izlere) benzetti; onları minarelere benzetti.

Dedi: Ve bir at **صَرِدٌ**: eyer yerinde, ona isabet etmiş bir yaradan beyazlık olduğunda; ona **الصُّرد** denir.

Asma‘î dedi: Attan **الصُّرد**: dilinin altında bir damardır. Ve inşad etti:
“Hafif devekuşu (gibi), geniş adımlı;
sık kanatlı; **ناتِي الصُّرَدْ**.”

Ve **بَنُو الصَّياد**: Gatafân’dan ‘Avf b. Murra oğullarından bir kabiledir.

**درص** : Ebû ‘Ubeyd, Ahmer’den: Delilde, zalim onu kaybettirdiğinde, onların mesellerindendir: “**ضَلَّ الدُّريصُ نَفَقَهُ**”; o, **الدِّرْص**’ın küçültmesidir; o, yerboğasının yavrusudur. Ve **نَفَقُهُ**: deliğidir.

Leys dedi: **الدَّرْصُ** ve **الدِّرْص** bir lugattır; hepsi **الدِّرْصان**’dır. Onlar, farelerin, kirpilerin, tavşanların ve benzerlerinin yavrularıdır. Ve inşad etti:
“Ömrüne yemin olsun, eğer bana **بِدِرْصِها** ile sabahlasa,
(onu) yemin ettiğinde, malımı onun için ondalardım.”

Başkası dedi: Putların karnındaki cenin: **دَرْصٌ**’tur.

İmruü’l-Kays dedi:
“Bu mu, yoksa bir **جَأبٌ** mü ki bir dişi merkebi kovalar;
hamile kaldılar; onların yüklerinin en yakını **دُرُوصُ**’tur.”
Denir: **دَرْص** ve **دُرُوص** ve **أَدْراص**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدروص**: hızlı dişi devedir.
