# رصص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رصص

رصه يرصه رصا: ألزق بعضه ببعض وضم، فهو مرصوص، ورصيص، ومنه قوله تعالى كأنهم بنيان مرصوص كرصصه ترصيصا، وكذلك رصرصه، وكل ما أحكم وجمع وضم بعضه إلى بعض، فقد رص، وبنيان مرصوص، ومرصص كمرصوص، وقال أبو عبيدة: مرصوص لا يغادر منه شيء شيئا، وقال الفراء: مرصوص: يريد بالرصاص. ورصت الدجاجة بيضتها، وكذا النعامة: سوتها بمنقارها ورجليها؛ لتقعد عليها. والرصاص، كسحاب: م، ولا يكسر، ونسبه الجوهري للعامة، والرصص مقصور منه، قال ابن دريد: وهو عربي صحيح، من رص بناءه، لتداخل أجزائه، وشاهد الرصاص، بالفتح، قول الراجز:
  أنا ابن عمرو ذي السنا الوباص
  وابن أبيه مسعط الرصاص قال: وأول من أسعط بالرصاص من ملوك العرب ثعلبة بن امرئ القيس بن مازن بن الأزد. ثم إن الكسر الذي نفاه المصنف، رحمه الله تعالى،ونسبه الجوهري للعامة هو الذي جزم به أبو حاتم، ونقله أبو حيان في تذكرته مقتصرا عليه، ونقله الزركشي أثناء سورة الصف من التنقيح، وكذا نقله أيضا بعض شراح الفصيح، قال شيخنا: وكنا نسمع من أفواه الشيخ: أن الرصاص مثلث، ولم نره منصوصا. وهو ضربان: أسود، وهو الأسرب والإبار، وأبيض، وهو القلعي والقصدير، وله خواص منها: إن طرح يسير منه في قدر لم ينضج لحمها أبدا. والمعروف بالتجربة فيه هو الضرب الأول، وكذا إن طوقت شجرة بطوق منه لم يسقط ثمرها، وكثر، ذكره أهل النبات وقد جرب ذلك في شجر الرمان، وقال أبو حسين المدائني: كان يقال: الشرب في آنية الرصاص أمان من القولنج. وشيء مرصص: مطلي به، وكذلك مرصوص، كما تقدم، عن الفراء. والمرصوصة: البئر التي طويت به، عن ابن عباد. والرصيص: البيض بعضه فوق بعض. قال امرؤ القيس يصف ناقته:
  على نفتق هيق له ولـعـرسـه                      بمنعرج الوعساء بيض رصيص وقال أبو عمرو: الرصيص: نقاب المرأة إذا أدنته من عينيها، وقال أبو زيد: النقاب: على مارن الأنف، والترصيص: هو أن تنتقب المرأة فلا يرى إلا عيناها، وتميم تقول : هو التوصيص، بالواو، وقد رصصت، عن الفراء، ووصصت. والأرص: المتقارب الأسنان، وهي رصاء. وفخذ رصاء: ضد بداء، وهي التي التصقت بأختها، كما في العباب. والأرصوصة، بالضم: قلنسوة كالبطيخة، كما في العباب. والرصاصة، مشددة: البخيل وهو مجاز، شبه بالحجر، نقله الزمخشري. وقال الليث: الرصاصة: حجارة لازقة بحوالي العين الجارية، كالرصراصة، قال النابغة الجعدي يصف فرسا:
  حجارة قلت برصراصة                      كسين غشاء من الطحلب

  وقال ابن دريد: هي أي الرصرصة: الأرض الصلبة. وقال ابن دريد: رصرص البناء: إذا أحكمه وشدده. وقال ابن الأعرابي: رصرص في المكان: ثبت. وتراصوا في الصف، أي صف القتال والصلاة، إذا تلاصقوا وانضموا، وقال الكسائي: التراص: أن يلصق بعضهم ببعض حتى لا يكون بينهم خلل ولا فرج، وأصله تراصصوا، من رص البناء يرصه رصا، فأدغم. ومما يستدرك عليه: الرصوص من النساء: الرتقاء. والرصص في الأسنان كاللصص. وقال الفراء: رصص، إذا ألح في السؤال، وهو مجاز. وارتصت الجنادل، كترصصت. ورصت على القبر الرصائص، أي ركمت عليه الحجارة. وفي أسنانه رصيص. والرصاص: من يعمله. ومنية الرصاص: قرية بمصر، منها شيخنا الخطيب المفوه صالح بن محمود الرصاصي، رحمه الله تعالى.

### Türkçe

**رصه يرصه رصا**: Bazısını bazısına yapıştırdı ve topladı/bitirdi; o hâlde o **مرصوص** ve **رصيص**tir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “Sanki onlar, **بنيان مرصوص** (kenetlenmiş bir bina) gibidirler.” (yani) onu **ترصيصا** ile **رصصه** gibi. Keza **رصرصه** de böyledir. Her ne ki sağlamlaştırıldı, toplandı ve bazısı bazısına bitiştirildi; artık o **رص** edilmiştir. Ve **بنيان مرصوص**; ve **مرصص** da **مرصوص** gibidir. Ebû Ubeyde dedi: **مرصوص**: ondan hiçbir şey hiçbir şeyi bırakmaz (yani hiçbir parça diğerinden ayrılmaz). Ferrâ dedi: **مرصوص**: **الرصاص** ile (yani kurşunla) kasteder.

Ve tavuk yumurtasını **رصت** etti; keza devekuşu da: onu gagası ve ayaklarıyla düzeltti; üzerine otursun diye.

Ve **الرصاص**, **سحاب** vezninde: isimdir; kırılmaz (yani çoğul/çekimle farklı kalıba sokulmaz). Cevherî onu avama nispet etti. Ve **الرصص** ondan kısaltılmıştır. İbn Düreyd dedi: O sahih Arapçadır; “binasını **رص** etti”den (gelir); parçalarının birbirine girmesinden dolayı. Ve **الرصاص**ın fetha ile (kullanılışına) şairin sözü şahittir:
  Ben, parıltılı yücelik sahibi Amr’ın oğluyum,
  Ve onun babasının oğluyum; **الرصاص**ı buruna çeken (kimse).

Dedi ki: Arap krallarından **الرصاص** ile buruna çeken ilk kişi, Ezd’den Mâzin oğlu, İmruülkays oğlu Sa‘lebe’dir.

Sonra, musannifin—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—nefyettiği ve Cevherî’nin avama nispet ettiği kesre (ile okunuş) ise, Ebû Hâtim’in kesin hüküm verdiği şeydir. Ebû Hayyân onu tezkiresinde yalnız onunla yetinerek nakletti. Zerküşî de Saff sûresi esnasında **التنقيح**’tan nakletti. Keza **الفصيح** şârihlerinden bazıları da onu nakletti. Şeyhimiz dedi: Şeyhin ağzından işitirdik ki: **الرصاص** üç türlü (okunuşludur); fakat onu nasla sabit görmedik.

O iki kısımdır: siyah; o **الأسرب** ve **الإبار**dır. Ve beyaz; o **القلعي** ve **القصدير**dir. Onun özelliklerinden: ondan az bir şey bir tencereye atılsa, onun eti asla pişmez. Tecrübe ile bilinen onda birinci kısımdır. Keza bir ağaç onunla bir halka ile kuşatılsa, meyvesi düşmez ve çoğalır; bunu bitki ehli zikretti. Bu, nar ağacında tecrübe edilmiştir. Ebû Hüseyin el-Medâinî dedi: Denirdi ki: **الرصاص** kaplarında içmek, **القولنج**dan emandır.

Ve **شيء مرصص**: onunla kaplanmış (şey)dir. Keza **مرصوص** da, daha önce geçtiği üzere, Ferrâ’dan (naklen böyledir).

Ve **المرصوصة**: onunla örülmüş/kaplanmış kuyu; İbn Abbâd’dan.

Ve **الرصيص**: yumurtaların bazısının bazısının üstünde olmasıdır. İmruülkays, dişi devesini vasfederek dedi:
  Eğri büğrü kumlukta, onun ve eyerinin üzerinde,
  (sanki) yumurtalar (gibi) üst üste **رصيص**.

Ebû Amr dedi: **الرصيص**: kadının **نقاب**ı, onu gözlerine yaklaştırdığı zaman. Ebû Zeyd dedi: **النقاب**: burnun kıkırdağı üzerindedir. Ve **الترصيص**: kadının örtünmesi; öyle ki iki gözünden başkası görünmez. Temîm der ki: o **التوصيص**tir, **الواو** ile. Ve Ferrâ’dan: **رصصت** ettim; ve **وصصت** ettim.

Ve **الأرص**: dişleri birbirine yakın olan (kimse)dir; o (dişi için) **رصاء**dır.

Ve **فخذ رصاء**: **بداء**nın zıddıdır; o, **العباب**’da olduğu üzere, kız kardeşine yapışmış olandır.

Ve **الأرصوصة** (damme ile): karpuz gibi bir külah; **العباب**’da olduğu üzere.

Ve **الرصاصة** (şeddeli): cimri; bu mecazdır; taşa benzetildi; Zemahşerî onu nakletti.

Leys dedi: **الرصاصة**: akan gözün çevresinde yapışık taşlardır; **الرصراصة** gibi. Nâbiga el-Ca‘dî bir atı vasfederek dedi:
  Taşlar, **برصراصة** ile (öyle) ki,
  Sanki yosundan bir örtü (gibi).

İbn Düreyd dedi: O, yani **الرصرصة**: sert topraktır. İbn Düreyd dedi: **رصرص** etti binayı: onu sağlamlaştırdığı ve sıkılaştırdığı zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: Mekânda **رصرص** etti: yerleşti/sabit oldu. Ve safta **تراصوا** ettiler; yani savaş ve namaz safı; birbirlerine yapıştıkları ve toplandıkları zaman. Kisâî dedi: **التراص**: bazılarının bazısına yapışmasıdır; aralarında gedik ve boşluk kalmayıncaya kadar. Aslı **تراصصوا**dur; “binayı **رص** etti, onu **يرصه** **رصا**”dan; sonra idğam edildi.

Ve ona (maddeye) istidrâk edilenlerdendir: kadınlardan **الرصوص**: **الرتقاء** (olan)dır. Ve dişlerde **الرصص**, **اللصص** gibidir. Ferrâ dedi: **رصص** (eder), soru sormada ısrar ettiği zaman; bu mecazdır. Ve çakıllar **ارتصت** etti; **ترصصت** gibi. Ve kabir üzerine **الرصائص** ile **رصت** etti; yani üzerine taşları yığdı. Ve dişlerinde **رصيص** vardır. Ve **الرصاص**: onu yapan (kimse)dir. Ve **منية الرصاص**: Mısır’da bir köydür; ondan, şeyhimiz hatip, beliğ, Sâlih b. Mahmûd **الرصاصي**—Allah Teâlâ ona rahmet etsin.
