# رصع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رصع

الرَّصَع: دِقَّة الأَلية. ورجل أَرْصَع: لغة في الأَرْسَح. وفي حديث المُلاعَنة: إِن جاءت به أُرَبْصِع؛ هو تصغير الأَرْصع وهو الأَرْسَح. والرَّصْعاء من النساء: الزَّلاَّء وهي مثل رَسْحاء بيّنةُ الرَّصَع إِذا لم تكن عَجْزاء، وربما سموا فراخ النحل رَصَعاً، الواحدة رَصَعة؛ قال الأَزهري: هذا خطأٌ والرَّضَع فراخ النحل، بالضاد، وهو بالصاد خطأ. وقد رَصِع رَصَعاً، وربما وصف الذئب به. وقيل: الرَّصْعاء من النساء التي لا إِسْكَتَيْنِ لها. والرَّصَع: تَقارُب ما بين الركبتين. والرَّصَع: أَن يكثر على الزرع الماء وهو صغير فيصفَرّ ويحدّد ولا يفترش منه شيء ويصغر حبه. وأَمّا حديث عبدالله بن عمرو بن العاص: أَنه بكى حتى رَصِعَت عينُه، فقال ابن الأَثير: أَي فَسَدت؛ قال: وهي بالسين أَشهر. والرَّصْع، بسكون الصاد: شدة الطعْن. ورَصَعَه بالرُّمح يَرْصَعُه رَصْعاً وأَرْصَعَه: طعَنه طعْناً شديداً غيّب السِّنان كله فيه؛ قال العجاج:
نَطْعُنُ مِنْهُنّ الخُصُورَ النُّبَّعا،
وخْضاً إِلى النِّصْف، وطَعْناً أَرْصَعا
أَي التي تَنْبُع بالدم ونسبه ابن بري إِلى رؤبة. ورَصَعَ الشيءَ: عقَدَه عَقْداً مُثَلَّثاً مُتداخِلاً كعَقْد التميمة ونحوها. وإِذا أَخذت سيراً فعقدت فيه عُقَداً مُثلَّثة، فذلك الترْصِيعُ، وهو عَقد التميمة وما أَشبه ذلك؛ وقال الفرزدق:
وجِئْنَ بأَوْلادِ النَّصارَى إِليْكُمُ
حَبالى، وفي أَعْناقِهِنَّ المَراصِعُ
أَي الخُتُوم في أَعْناقِهنَّ. والرَّصِيعُ: زِرُّ عُرْوةِ المُصْحف. والرَّصِيعةُ: عُقْدة في اللِّجام عند المُعَذّر كأَنها فَلْس، وقد رَصَّعه. والرَّصِيعة: الحَلْقة المُسْتَديرة. والرَّصِيعةُ: سَيْر يُضْفَر بين حِمالة السيف وجَفْنِه، وقيل: سُيور مَضْفُورة في أَسافل حَمائل السيف، الواحدة رصاعة، والجمع رصائعُ ورَصِيع كشعيرة وشعير، أَجْرَوْا المَصْنوع مُجرى المَخْلوق وهو في المخلوق أَكثر؛ قال أَبو ذؤيب:
رَمَيْناهمُ حتَّى إِذا ارْبَثَّ جَمْعُهمْ،
وصارَ الرَّصِيعُ نُهيةً للحَمائل
أَي انقلبت سُيوفهم فصارت أَعالِيها أَسافِلَها وكانت الحمائل على أَعناقهم فنكِّست فصار الرَّصيعُ في موضع الحمائل، وقد تقدّم ذلك في رسع؛ والنُّهيةُ: الغاية. والرَّصائعُ: مَشَكُّ أَعالي الضُّلوع في الصلب، واحدها رُصْعٌ، وهو نادر؛ قال ابن مقبل:
فأَصْبَحَ بالمَوْماة رُصْعاً سَريحُها،
فَلِلإِنْسِ باقِيهِ، وللجنّ نادِرُه
وقال أَبو عبيدة في كتاب الخيل: الرَّصائعُ واحدتها رَصِيعةٌ وهي مَشكُّ مَحاني أَطراف الضُّلُوع من ظهر الفرس. وفَرس مُرَصَّع الثُّنَنِ إِذا كانت ثُنَنُه بعضُها في بعض.
والترْصِيعُ: التركيب، يقال: تاجٌ مُرَصَّع بالجوهر وسيف مُرصَّع أَي مُحَلًّى بالرصائعِ، وهي حَلَق يُحَلَّى بها، الواحدة رَصيعة. ورصَّع العِقْدَ بالجوهر: نظمه فيه وضمّ بعضه إِلى بعض. وفي حديث قُس: رَصِيع أَيْهُقانٍ، يعني أَنّ هذا المكان قد صار بحُسن هذا النَّبْت كالشيء المُحَسَّن المزَيَّن بالترْصيع، والأَيْهُقانُ: نبت، ويروى: رضيع أَيْهُقان، بالضاد المعجمة.
ورَصَعَ الحَبَّ: دَقَّه بين حجرين. والرَّصيعة: طعام يتخذ منه؛ وقال ابن الأَعرابي: الرصيعة البُرُّ يدقّ بالفهر ويُبلّ ويطبخ بشيء من سمن. ورَصِع به الشيءُ، بالكسر، يَرْصَع رَصَعاً ورُصوعاً: لزِق به، فهو راصِعٌ. أَبو زيد في باب لزُوق الشيء: رَصِع، فهو راصِع، مثل عَسِقَ وعَبِقَ وعَتِكَ. ورَصَع الطَّائرُ الأُنثى يَرْصَعُها رَصْعاً: سَفَدها، وكذلك الكَبْش؛ واستعارته الخَنساء في الإِنسان فقالت حين أَراد أَخوها مُعاوية أَن يزوجها من دُريد ابن الصِّمة:
مَعاذَ اللهِ يَرْصَعُني حَبَرْكى،
قَصِيرُ الشِّبْرِ من جُشَمَ بن بَكْرِ
(* في رواية اخرى: يرضعني حبركى.)
وقد تَراصَعت الطير والغنم والعصافير. ابن الأَعرابي: الرَّصَّاعُ الكثير الجِماع، وأَصله في العُصفور الكثير السِّفاد. والرَّصْع: الضرْب باليد.والمِرْصَعانُ: صلاءة عظيمة من الحجارة وفِهْر مُدَوَّرة تملأُ الكف؛ عن أَبي حنيفة. ورَصَعَت بهما: دَقَّت. والتَّرَصُّع: النَّشاط مثل التَّعَرُّصِ.

### Türkçe

**الرَّصَع**: kalçanın inceliği. Ve **رجل أَرْصَع**: **الأَرْسَح** hakkında bir lugat. Ve **حديث المُلاعَنة**’de: “Eğer onu **أُرَبْصِع** olarak getirirse”; o, **الأَرْصع**’ın küçültmesidir; o da **الأَرْسَح**’tır. Ve kadınlardan **الرَّصْعاء**: **الزَّلاَّء**’dır; o, **رَسْحاء** gibidir; **الرَّصَع**ı açık olan (belli olan) (kadın); eğer **عَجْزاء** değilse. Ve bazen arı yavrularına **رَصَعاً** adını verirler; bir tanesi **رَصَعة**; **الأَزهري** dedi ki: bu bir hatadır; arı yavruları **الرَّضَع**’dır, **الضاد** ile; ve o, **الصاد** ile hatadır. Ve gerçekten **رَصِع** **رَصَعاً**; ve bazen kurt onunla vasfedilir. Ve denildi ki: kadınlardan **الرَّصْعاء**: kendisinde iki **إِسْكَتَيْنِ** bulunmayan (kadın)dır. Ve **الرَّصَع**: iki diz arasındaki şeyin yakınlığıdır. Ve **الرَّصَع**: ekine suyun, o küçükken, çokça gelmesidir; böylece sararır, sertleşir; ondan hiçbir şey yayılıp serilmez ve tanesi küçülür. Ve **حديث عبدالله بن عمرو بن العاص**’a gelince: onun, gözü **رَصِعَت** oluncaya kadar ağladığı; **ابن الأَثير** dedi ki: yani bozuldu; dedi ki: o, **السين** ile daha meşhurdur. Ve **الرَّصْع** ( **الصاد**’ın sükûnu ile): saplamanın şiddetidir. Ve onu mızrakla **رَصَعَه**; onu **يَرْصَعُه** **رَصْعاً** ve onu **أَرْصَعَه**: onu, mızrak ucunu bütünüyle onun içine gizleyecek derecede şiddetli bir saplamayla sapladı; **العجاج** dedi ki:
نَطْعُنُ مِنْهُنّ الخُصُورَ النُّبَّعا،
وخْضاً إِلى النِّصْف، وطَعْناً أَرْصَعا
Yani kanla fışkıran (saplamalar); ve **ابن بري** onu **رؤبة**’ye nispet etti. Ve **رَصَعَ الشيءَ**: onu, muska düğümü ve benzerleri gibi, üçgen, iç içe geçmiş bir düğümle düğümledi. Ve eğer bir kayış alır da onda üçgen düğümler düğümlersen, işte o **الترْصِيع**’dır; o, muska düğümü ve ona benzeyen şeyin düğümüdür; **الفرزدق** dedi ki:
وجِئْنَ بأَوْلادِ النَّصارَى إِليْكُمُ
حَبالى، وفي أَعْناقِهِنَّ المَراصِعُ
Yani boyunlarındaki mühürler. Ve **الرَّصِيعُ**: mushafın ilmeğinin düğmesidir. Ve **الرَّصِيعةُ**: gemde, **المُعَذّر** yanında, sanki bir pulmuş gibi bir düğümdür; ve onu gerçekten **رَصَّعه**. Ve **الرَّصِيعة**: yuvarlak halka. Ve **الرَّصِيعةُ**: kılıcın askısı ile kın’ı arasında örülen bir kayıştır; ve denildi ki: kılıcın askılarının alt taraflarında örülmüş kayışlardır; bir tanesi **رصاعة**; çoğulu **رصائعُ** ve **رَصِيع** ( **شعيرة** ve **شعير** gibi); yapılmış olanı yaratılmışın yürüdüğü yere yürüttüler; hâlbuki yaratılmışta daha çoktur; **أَبو ذؤيب** dedi ki:
رَمَيْناهمُ حتَّى إِذا ارْبَثَّ جَمْعُهمْ،
وصارَ الرَّصِيعُ نُهيةً للحَمائل
Yani kılıçları ters döndü; böylece üstleri altları oldu; askılar boyunlarının üzerindeydi; sonra ters çevrildi; böylece **الرَّصِيعُ**, askıların yerinde oldu; ve bu, **رسع**’da geçmişti. Ve **النُّهيةُ**: son sınırdır. Ve **الرَّصائعُ**: belde, kaburgaların üstlerinin birbirine geçmesi (kenetlenmesi)dir; bir tanesi **رُصْعٌ**; ve o nadirdir; **ابن مقبل** dedi ki:
فأَصْبَحَ بالمَوْماة رُصْعاً سَريحُها،
فَلِلإِنْسِ باقِيهِ، وللجنّ نادِرُه
Ve **أَبو عبيدة** atlar kitabında dedi ki: **الرَّصائعُ**’ın bir tanesi **رَصِيعةٌ**’dır; o, atın sırtından kaburgaların uçlarının kıvrımlarının birbirine geçmesidir. Ve **فَرس مُرَصَّع الثُّنَنِ**: eğer onun **ثُنَنُه**’u birbirinin içine geçmiş ise.

Ve **الترْصِيعُ**: birleştirme/kurma’dır; denilir: **تاجٌ مُرَصَّع بالجوهر** ve **سيف مُرصَّع**; yani **الرصائعِ** ile süslenmiş; o, onunla süslenilen halkalardır; bir tanesi **رَصيعة**. Ve gerdanlığı cevherle **رصَّع**: onu onun içine dizdi ve bir kısmını bir kısmına kattı. Ve **حديث قُس**’ta: **رَصِيع أَيْهُقانٍ**; yani bu yer, bu bitkinin güzelliğiyle, **الترْصِيع** ile güzelleştirilmiş, süslenmiş şey gibi olmuştur. Ve **الأَيْهُقانُ**: bir bitkidir. Ve rivayet olunur: **رضيع أَيْهُقان**; **الضاد**-ı mu‘ceme ile.

Ve **رَصَعَ الحَبَّ**: onu iki taş arasında ezdi. Ve **الرَّصيعة**: ondan yapılan bir yemektir; **ابن الأَعرابي** dedi ki: **الرصيعة**: **البُرُّ**’dur; **الفهر** ile dövülür, ıslatılır ve bir miktar sadeyağ ile pişirilir. Ve şey, onunla **رَصِع** oldu; kesre ile; **يَرْصَع** **رَصَعاً** ve **رُصوعاً**: ona yapıştı; o hâlde o **راصِعٌ**’dır. **أَبو زيد** “bir şeyin yapışması” babında: **رَصِع**; o hâlde o **راصِع**; **عَسِقَ** ve **عَبِقَ** ve **عَتِكَ** gibi. Ve kuş dişiyi **رَصَع** eder; onu **يَرْصَعُها** **رَصْعاً**: onunla çiftleşti; koç da böyledir. Ve **الخَنساء** onu insanda istiâre etti; kardeşi **مُعاوية** onu **دُريد ابن الصِّمة** ile evlendirmek isteyince şöyle dedi:
مَعاذَ اللهِ يَرْصَعُني حَبَرْكى،
قَصِيرُ الشِّبْرِ من جُشَمَ بن بَكْرِ
(* Başka bir rivayette: **يرضعني حبركى**.)
Ve kuşlar, koyunlar ve serçeler gerçekten **تَراصَعت**. **ابن الأَعرابي**: **الرَّصَّاعُ** çok cinsel ilişkide bulunan (kimsedir); aslı, çok çiftleşen serçededir. Ve **الرَّصْع**: elle vuruştur. Ve **المِرْصَعانُ**: taşlardan büyük bir **صلاءة** ve avucu dolduran yuvarlak bir **فِهْر**’dir; **أَبي حنيفة**’den. Ve onunla ikisiyle **رَصَعَت**: ezdi. Ve **التَّرَصُّع**: **التَّعَرُّصِ** gibi canlılık/çevikliktir.
