# رصع — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%B9/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D8%B9/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%B9.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: رصع

(باب الراء والصاد وما يثلثهما)
(رصع) الراء والصاد والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على عَقْد شيءٍ بشيءٍ كالتَّزْيِين له به. يقال لِحلْية السَّيف رَصِيعةٌ، والجمع رصائع، وذلك ما كان منها مستديراً. وكل حَلْقَةِ حِلْيَةٍ مستديرةٍ : رصيعةٌ. قال الهذليّ(1):‏
ضربنَاهُمُ حتى إذا ارْبَثَّ جمعُهُمْ *** وعادَ الرَّصيعُ نُهْبَةً للحمائلِ(2)‏
ومن الباب المراصِعُ، وهي التمائِم، سمِّيت بذلك لأنها تعلَّق. ويقال رُصِعَ الشيء، إذا عُقِد. ويقال رَصَع به، إذا عَبِقَ.‏
ويجوز أن يكون الباقي من الكَلِم في هذا أصلاً آخرَ يدلُّ على خِفَّةٍ وصِغَر حجْم، فيقال لفراخ النَّخْل الرَّصَع، الواحدة رصَعَةٌ. ويقال للمرأة الرَّسْحاء رَصْعاء. والرَّصْع: الضَّرب باليد ضرباً خفيفاً. والترصّع: النَّشاط والخِفّة.‏
(رصغ) الراء والصاد والغين ليس أصلاً. لكنّ الخليل قال: الرُّصْغ لغةٌ في الرُّسغ.‏
(رصف) الراء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطّرد، وهو ضمُّ الشيءِ بعضِه إلى بعض. فالرَّصْف: ضَمُّ الحِجارة بعضِها إلى بعض. والحجارة نَفْسُها رَصَفٌ. ومن ذلك رَصْف الصّخْر في البِناء. والرِّصَاف: العَقَبُ يُشَدُّ على فُوقِ السَّهم. وحكى الخليل الرُّصَافة والرَّصَفَةَ أيضاً. والرَّصوف: المرأة الصَّغيرة الفَرْج؛ وكأنّ ذلك من تَراصُفِ الشيء ويقال هذا أمرٌ لا يَرْصُفُ بك، أي لا يَليق. وعملٌ رصِيفٌ: مُحْكَم. وفلانٌ رصيفُ فلانٍ، أي يعارِضُه في عمَله.‏
(رصن) الراء والصاد والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثَبَاتٍ وكمال وإحكام. تقول: شيءٌ رصينٌ، أي شديد ثابت. وقد رَصُن رَصانةً، وأرصنتُه أنا. وحكى ناسٌ: فلانٌ رصينٌ بحاجَتِك، أي حَفِيٌّ. ويقال رَصَنْتُ الشيءَ(3): أكملتُه. وقال أبو زيد: رصَنْت الشيءَ معرفةً(4). والرَّصِينانِ في رُكْبة الفرس: أطرافُ القَصَب المركَّب في رَضَْفَة الفَرَس.‏
ومما شذَّ عن الباب قولهم: هو رصينُ الجَوف، أي مُوجَع الجوف. قال:‏
* تقول إنِّي رَصِينُ الجَوْفِ فاسقُونِي(5) *‏
ويقولون: رصَنَه بلسانه رصْناً، أي شَتَمه. وفيه نظرٌ.‏
(رصد) الراء والصاد والدال أصلٌ واحد، وهو التهيُّؤُ لِرِقْبةِ شيءٍ على مَسْلكِه، ثم يُحمَل عليه ما يشاكلُه. يقال أرصدتُ لـه كذا، أي هيّأْتُه* له، كأنّك جعلتَه على مَرصَده. وفي الحديث: "إلاّ أنْ أُرْصِدَه لدَيْنٍ عَلَيّ" وقال الكسائيّ: رصدتُه أرصُدُه، أي ترقَّبتُه؛ وأرصَدْت لـه، أي أعدَدْت. والمَرْصَد: موقع الرَّصْد. والرَّصَد: القوم يَرصُدون. والرَّصْد الفِعل. والرَّصود من الإبل: التي ترصُد شُربَ الإبل ثم تَشرَب هي. ويقال إنَّ الرُّصْدة(6) الزُّبْية، كأنها للسبُع ليقَعَ فيها. ويقال الرَّصيد: السبُع الذي يَرْصُد ليَثِب.‏
وشذّتْ عن الباب كلمةٌ واحدة، يقال الرَّصَْد: أوّل المطر. والله أعلمُ بالصواب.‏
--------------------------------------------------------
(1) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 85 واللسان (رسع، رصع، نهي) ومعجم البلدان (الرسيع).‏
(2)في الأصل:" اربت"، تحريف، صوابه بالثاء المثلثة كما في المجمل والديوان.‏
(3) في الأصل: "أرصنت"، صوابه في المجمل وسائر المعاجم المتداولة.‏
(4) زاد في اللسان: "أي علمته". وفي المجمل: "أي غلبته"، محرفة.‏
(5) في اللسان: "يقول إني".‏
(6) ذكرت في القاموس. ولم تذكر في اللسان.‏
ـ

### Türkçe

(**باب الراء والصاد وما يثلثهما**)
(**رصع**) **الراء والصاد والعين** tek bir asıldır; bir şeyi bir şeye bağlamaya delâlet eder; onunla onu süslemek gibi. Kılıcın süsüne **رَصِيعةٌ** denir; çoğulu **رصائع**’dır; bu, ondan yuvarlak olan şeydir. Yuvarlak olan her süs halkası: **رصيعةٌ**. Hüzeli (1) dedi ki:
ضربنَاهُمُ حتى إذا ارْبَثَّ جمعُهُمْ *** وعادَ الرَّصيعُ نُهْبَةً للحمائلِ(2)‏
Babdan olan **المراصِعُ** vardır; o, **التمائِم**’dir; asıldığı için bununla adlandırılmıştır. Ve “**رُصِعَ** şey” denir; bağlandığı zaman. Ve “**رَصَع به**” denir; koku sindirdiği zaman.
Ve bu hususta kelimeden geri kalan şeyin, hafifliğe ve küçük hacme delâlet eden başka bir asıl olması câizdir; hurma fidanlarının yavrularına **الرَّصَع** denir; teki **رصَعَةٌ**’dır. Ve **الرَّسْحاء** kadına **رَصْعاء** denir. Ve **الرَّصْع**: elle hafif bir vuruşla vurmaktır. Ve **الترصّع**: canlılık ve hafifliktir.

(**رصغ**) **الراء والصاد والغين** bir asıl değildir. Lâkin Halîl dedi: **الرُّصْغ** **الرُّسغ**’de bir lugattır.

(**رصف**) **الراء والصاد والفاء** ölçülü, düzenli tek bir asıldır; o da şeyin bir kısmını bir kısmına katmaktır. **فالرَّصْف**: taşların bir kısmını bir kısmına katmaktır. Taşların kendisi de **رَصَفٌ**’tur. Bundan, binada kayanın **رَصْف**’i vardır. **والرِّصَاف**: okun üst tarafına bağlanan topuktur. Halîl **الرُّصَافة** ve **الرَّصَفَةَ**’yi de rivayet etti. **والرَّصوف**: ferci küçük olan kadındır; sanki bu, şeyin birbirine bitişmesindendir. Ve “bu, seninle **لا يَرْصُفُ** bir iştir” denir; yani yakışmaz. Ve **عملٌ رصِيفٌ**: sağlamlaştırılmıştır. Ve “falanca, falancanın **رصيفُ**’idir” denir; yani işinde ona karşı durur.

(**رصن**) **الراء والصاد والنون** sebat, kemal ve sağlamlığa delâlet eden tek bir asıldır. Dersin ki: **شيءٌ رصينٌ**; yani şiddetli, sabit. Ve **رَصُن** **رَصانةً**; ve ben onu **أرصنتُه**. Bazı kimseler rivayet etti: “falanca, ihtiyacınla **رصينٌ**’dir”; yani özenlidir. Ve “**رَصَنْتُ الشيءَ**”(3) denir: onu tamamladım. Ebû Zeyd dedi: “**رصَنْت الشيءَ معرفةً**”(4). Atın dizindeki **الرَّصِينانِ**: atın **رَضَْفَة**’sinde birleştirilmiş kamışın uçlarıdır.
Babdan şâz olan şeylerden, onların “o, **رصينُ الجَوف**’tur” sözüdür; yani içi ağrılıdır. Dedi ki:‏
* تقول إنِّي رَصِينُ الجَوْفِ فاسقُونِي(5) *‏
Ve derler ki: “diliyle onu **رصَنَه** **رصْناً**”; yani ona sövdü. Bunda bir nazar vardır.

(**رصد**) **الراء والصاد والدال** tek bir asıldır; o, bir şeyin yolunda onu gözetlemek için hazırlanmadır; sonra ona benzer olan ona yüklenir. “Onun için şunu **أرصدتُ**” denir; yani onu onun için hazırladım; sanki onu onun gözetleme yerine koymuşsun. Hadiste: “Ancak üzerimde olan bir borç için onu **أُرْصِدَه** (diye)” buyuruldu. Kisâî dedi: “Onu **رصدتُه** **أرصُدُه**”; yani onu gözetledim; ve “onun için **أرصَدْت**”; yani hazırladım. **والمَرْصَد**: **الرَّصْد**’ün yeri. **والرَّصَد**: gözetleyen kavimdir. **والرَّصْد** fiildir. Develerden **الرَّصود**: develerin içmesini gözetler, sonra kendisi içer. Ve denir ki **الرُّصْدة**(6) **الزُّبْية**’dir; sanki yırtıcı için, içine düşsün diyedir. Ve **الرَّصيد** denir: sıçramak için gözetleyen yırtıcı.
Babdan bir tek kelime şâz oldu; **الرَّصَْد** denir: yağmurun ilki. Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------------------------------------------------
(1) O, Ebû Züeyb el-Hüzelî’dir. Divanına 85’e ve Lisân’a (**رسع**، **رصع**، **نهي**) ve Mu‘cemü’l-Büldân’a (**الرسيع**) bak.
(2) Asılda: “**اربت**”; tahriftir; doğrusu, Mücmel’de ve divanda olduğu üzere üç noktalı **الثاء** iledir.
(3) Asılda: “**أرصنت**”; doğrusu Mücmel’de ve tedavülde olan diğer sözlüklerin tamamındadır.
(4) Lisân’da artırdı: “yani onu bildirdim”. Mücmel’de: “yani ona galip geldim”; tahrif edilmiştir.
(5) Lisân’da: “**يقول إني**”.
(6) Kâmûs’ta zikredildi. Lisân’da zikredilmedi.
ـ
