# رصف — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D9%81/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D9%81/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D9%81.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: رصف

باب الصاد والراء والفاء معهما
ص ر ف، ر ص ف، ص ف ر، ف ر ص مستعملات
صرف:
الصَّرْفُ: فَضْلُ الدِّرْهَم في القيمة، وجَوْدةُ الفِضَّة، وبَيْعُ الذَّهَبِ بالفِضَّةِ، ومنه الصَّيْرَفِيُّ لتَصريفهِ أحدَهُما بالآخَر.
والتَّصريف: اشتِقاق بعضٍ من بعضٍ.
وصَيْرفِيّات الأمُور: مُتَصرفاتُها أي تَتَقَلَّبُ بالناسِ.
وتصريف الرِّياحِ: تَصَرُّفُها من وَجْهٍ الى وَجهٍ، وحالٍ الى حال، وكذلك تصريف الخُيُول والسُّيُول والأمُور.
وصَرْف الدّهْرِ: حَدَثُه.
وصَرْف الكلمة: إِجراؤها بالتنوين.
وقال الحسن: الصَّرْفُ: التَطَوُّعُ، والعَدْل: الفريضةُ.
والصَّرْفُ: أن تَصِرفَ إِنساناً على وَجْهٍ يُريده الى مَصْرفٍ غير ذلك.
والصَّرْفةُ: كوكَبٌ واحد خَلْفَ خَراتَىِ الأَسَدِ، اذا طَلَعَ أمامَ الفَجْر فذاك أوّلُ الخريف، واذا غابَ مع طلوع الفَجْر فذاك أوّلُ الربيع، وهو من مَنازِلِ القَمَر.
والعَرَب تقول: الصَّرْفةُ: نابُ الدَّهرُ، لأنّها تفتُرُ عن البَرْد أو عن الحّرِّ في الحالتين.
والصِّراف: حِرمةُ الشَاءِ والبَقَر والكِلاب أي استحِرامُها، وصَرَفَتِ الكلبةُ تصرِفُ صرافاً فهي صارف.
والصَّريفُ: صوتُ نابِ البعير حين يَصِرفُ اذا حَرَقَ أحدَهُما بالآخَر.
والصَّريفُ: صوتُ البَكْرةِ.
والصَّريفُ: اللَّبَنُ الحليبُ ساعةَ يُحْلَب.
والصَّريفُ: الخَمْرُ الطيِّبةُ، وقال في قول الأعشى:
صَريفيَّةً طيِّباً طَعْمُهـا		لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنّ
قال بعضهم: جعلها صَريفيّة لأنّها أُخِذَتْ من الدَنِّ ساعتئذٍ كالبن الصَّريفِ.
وشَرابٌ صِرْفٌ: غيرُ مَمزوجٍ.
والصِّرْفُ: كُلُّ شيءٍ لم يُخْلَطُ بشيءٍ.
والصِّرَفانُ: من أجوَد التَّمْرِ، وضَرْب منه من أَرْزَنه.
ويقال: الصَّرَفان المَوْتُ، قال: أَجَندلاً يَحْمِلْنَ أم حَديدا أم صَرَفاناً بارداً شديداً والصِّرْفُ: الأَديمُ الشديدُ الحُمرة.
رصف:
الرَّصَفُ: حِجارةٌ مَضمومَةٌ بعضها الى بعض في مَسيل، وكذلك اذا جُعِلَ من آخِرِ مَسيلٍ لِماءٍ أو لمصير، وجمعُه رِصافٌ.
والرُّصافةُ والرِّصافةُ: مَوْضِعٌ.
والرَّصَفة: عَقَبةٌ تُلْوَى على مَوْضِع الفُوقِ من الوَتَر، وعلى أصْل نَصْل السَّهْمِ، وسَهْمٌ مَرصُوفٌ.
ورَصَفَ قَدَمَيْه أي صَفَّهما، وضَمَّ إِحداهما الى الأخرى.
فرص:
الفَرْص: شَقُّ الجِلْدِ بحديدة عريضة الطَّرَف تَفرصُه بها فَرْصاً غَمزاً، كما يَفرِصُ الحَذّاءُ أُذْنَيِ النَّعْل عند عَقِبِهما بالمِفْراص ليَجعَلَ فيها الشِّراكَ.
والمِفراصُ: الحديدةُ التي يقطع بها.
والفَريصةُ: لحمٌ عند نُغْضِ الكَتِفِ في وَسَط الجَنْبِ عند مَنْبِضِ القَلْب، وهما اللَّتانِ يَفتَرِصانِ عند الفَزْعة، يعني ارتعادَهما، قال أميّة: فَرائِصُهم من شدة الخَوفِ تَرْعَدُ وقال:
صَخْمُ الفَريصةِ لو أبصَرْتَ قِمَّتَه		بينَ الرجالِ إذنْ شَبَّهْتَه جَمَـلا
والفُرْصَةُ: النُّهزَةُ، ويقال: أَصَبْتَ فُرصَتَكَ ونَوبَتَكَ ونُهْزَتَك، واحد.
وانتَهَزْتُها وافتَرَصْتُها.
والفرصة: قطعة من صُوفٍ أو قُطنٍ.
وفَريصُ الرَّقَبةِ: عُروقُها.
والفَرْصةُ: الرِّيحُ التي يكون منها الحَدَبُ، والسِّينُ فيه لغة.
صفر:
الصَّفَرُ يَقَعُ في الكَبِدِ وشَراسيف الأضلاع، يقال: إنه يَلْحَسُ الانسان حتى يقتُلَه.
ورجل مَصْفُورٌ: في بَطْنِه صَفَرٌ.
والانسانُ يَصْفَرُّ من الصَّفَر جدّاً، وقال أعشى باهِلةَ:
لا يَتَأرّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـه		ولا يَعَضُّ على شُرْ سوفه الصَّفَرُ
والصُّفارُ: صَفرةٌ تعلُو اللَّوْنَ والبَشَرةَ من داءٍ، وصاحبه مَصْفُورٌ أيضاً، وأنشد: قَضْبَ الطبيبِ نائِطَ المَصفُورِ والصُّفْرةُ: لون الأصفَرِ، وفعله اللازم الاصفِرار.
وأما الاصفِيرارُ فعَرَضٌ يعرِضُ للانسان، يقال يَصْفارُّ مرَّةً ويَحمارُّ أخرى. ويقال في الأوّل: اصفَرَّ يصفرُّ.
والصَّفيرُ من الصوت كما تصفِرُ بالدَّوابِّ اذا سَقَيْتَ.
والصَّفّارةُ: هَنَةٌ جَوْفاءُ من نُحاسٍ يَصفِر فيها الغُلام للحَمام ونحوه، وللحِمارُ للشُّربِ.
والصِّفرُ: الشيءُ الخالي، يقال: صَفِرَ يصفَرُ صَفَراً وصُفُوراً فهو صِفْر صَحْرٌ، والجميع والواحدُ والذكرُ والأنثَى فيه سَواءٌ.
والصَّفَريَّةُ: نَباتٌ يكونُ في أوّلِ الخريف يُخَضِّر الأرض ويُورقُ الشَّجَر.
والصَفَريَّةُ: زمانٌ بين الخريف والوَسْميِّ.
وما يُصيبَ المواشي فيغيِّرُ الخِلقة وهَزَّةِ الجَنْبة يُسَمَّى الصِّغْرة كما تُسَمِّي ما يُرْعَى من الربيعِ الرِّبعةَ.
والصُّفار والصِّفارُ: ما بقي في أسنانِ الدّابَّة من التِّبْنِ والعَلَف للدَّوابِّ كُلِّها.
وفي المَثَل: ما بها صافِر أي أحَدٌ ذو صَفير.
وبَنُو الأَصُفَر: مُلوك الروم، قال عديّ بن زيد:
وبنو الأصفر الكِرامُ ملوكُ الر		وم لم يَبقَ منهـم مَـأْثُـورُ
وأبو صُفرةَ: كنية أبي المُهَلَّب.
والصُّفْرُ: ما يُتَّخَذُ من النُّحاس الجيِّد.
وصَفَرٌ: شَهرٌ بعد المُحَرَّم، فاذا جَمَعُوهما باسْمٍ واحدٍ قالوا: الصَّفَران، وكذلك اذا جَمَعُوا رَجَباً وشَعْبانَ باسْمٍ واحد قالوا: رَجَبان، فغَلَبَ على الأوّل المُؤَخَّر، وعلى الثاني المُقَدَّم.

### Türkçe

باب **الصاد** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ص ر ف**، **ر ص ف**، **ص ف ر**، **ف ر ص** kullanılagelenlerdir.

**صرف**:
**الصَّرْفُ**: kıymette dirhemin fazlası; gümüşün kalitesi; altının gümüşle satılmasıdır; bundan dolayı **الصَّيْرَفِيُّ**, ikisinden birini ötekiyle bozdurmasından ötürü (böyle adlandırılır).
Ve **التَّصريف**: bazısını bazısından türetmektir.
Ve işlerin **صَيْرفِيّات**’ı: onların tasarruf edenleri; yani insanlarla dönüp dolaşır.
Ve rüzgârların **تصريف**’i: onların bir yönden bir yöne, bir hâlden bir hâle dönüp durmasıdır; aynı şekilde atların, sellerin ve işlerin **تصريف**’i.
Ve **صَرْف** zamanın: onun olayıdır.
Ve kelimenin **صَرْف**’ı: onu tenvin ile yürütmektir.
Hasen dedi: **الصَّرْفُ**: gönüllü (nafile)dir; **العَدْل**: farzdır.
Ve **الصَّرْفُ**: bir insanı, istediği bir yüz üzere, bundan başka bir **مَصْرف**’a çevirmendir.
Ve **الصَّرْفةُ**: **خَراتَىِ الأَسَدِ**’in arkasında tek bir yıldızdır; şafaktan önce doğarsa o, güzün ilkidir; şafakla birlikte batarsa o, baharın ilkidir; o, ayın menzillerindendir.
Ve Araplar der: **الصَّرْفةُ**: zamanın dişidir; çünkü o, iki hâlde de soğuktan yahut sıcaktan gevşer.
Ve **الصِّراف**: koyunların, sığırların ve köpeklerin kızgınlığı; yani kızgınlaşmalarıdır. Ve dişi köpek **صَرَفَتِ**; **تصرِفُ** **صرافاً**; o hâlde o **صارف**’tir.
Ve **الصَّريفُ**: devenin azı dişinin sesi; (diş) birini ötekiyle yaktığı zaman **يَصِرفُ** iken.
Ve **الصَّريفُ**: makaranın sesidir.
Ve **الصَّريفُ**: sağılırkenki vakitte taze süttür.
Ve **الصَّريفُ**: iyi şaraptır. A‘şâ’nın sözü hakkında dedi:

**صَريفيَّةً طيِّباً طَعْمُهـا**
**لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنّ**

Bazıları dedi: onu **صَريفيّة** kıldı; çünkü o, o vakit küpten alınmıştır; tıpkı **الصَّريف** süt gibi.
Ve **شَرابٌ صِرْفٌ**: karıştırılmamış.
Ve **الصِّرْفُ**: hiçbir şeyle karıştırılmamış her şey.
Ve **الصِّرَفانُ**: hurmanın en iyilerindendir; ve ondan bir tür, **أَرْزَنه**’dendir.
Ve denilir: **الصَّرَفان** ölüm (dür). Dedi: **أَجَندلاً يَحْمِلْنَ أم حَديدا أم صَرَفاناً بارداً شديداً**. Ve **الصِّرْفُ**: şiddetli kızıllıkta deridir.

**رصف**:
**الرَّصَفُ**: bir su yatağında birbirine bitiştirilmiş taşlardır; aynı şekilde, bir su için yahut bir geçit için bir su yatağının sonundan yapıldığı zaman da böyledir. Onun çoğulu **رِصافٌ**’dır.
Ve **الرُّصافةُ** ve **الرِّصافةُ**: bir yerdir.
Ve **الرَّصَفة**: kirişin, okun gezinin bulunduğu yer üzerine dolanan bir düğümdür; ve okun demirinin kökü üzerine (olan düğüm). Ve **سَهْمٌ مَرصُوفٌ**.
Ve (kişi) iki ayağını **رَصَفَ**; yani ikisini saf saf yaptı ve birini ötekine bitiştirdi.

**فرص**:
**الفَرْص**: geniş uçlu bir demirle deriyi yarmaktır; onunla onu **فَرْصاً** **غَمزاً** yararsın; tıpkı ayakkabıcının, kayışı içine koymak için, topukları yanında nalının iki kulağını **المِفْراص** ile yarması gibi.
Ve **المِفراصُ**: kendisiyle kesilen demirdir.
Ve **الفَريصةُ**: kürek kemiğinin **نُغْض**’u yanında, böğrün ortasında, kalbin atış yerinde olan ettir; ve onlar, korku anında **يَفتَرِصانِ**; yani ikisinin titremesi. Ümeyye dedi: **فَرائِصُهم من شدة الخَوفِ تَرْعَدُ**. Ve dedi:

**صَخْمُ الفَريصةِ لو أبصَرْتَ قِمَّتَه**
**بينَ الرجالِ إذنْ شَبَّهْتَه جَمَـلا**

Ve **الفُرْصَةُ**: fırsat (yakalanacak an)dır. Ve denilir: **أَصَبْتَ فُرصَتَكَ** ve **نَوبَتَكَ** ve **نُهْزَتَك**; (bunlar) birdir.
Ve onu **انتَهَزْتُها** ve onu **افتَرَصْتُها**.
Ve **الفرصة**: yün yahut pamuktan bir parçadır.
Ve boynun **فَريصُ**’u: onun damarlarıdır.
Ve **الفَرْصةُ**: kendisinden kamburluğun olduğu rüzgârdır; onda **السِّينُ** bir lehçedir.

**صفر**:
**الصَّفَرُ** karaciğerde ve kaburgaların **شَراسيف**’inde olur; denilir: insanı yalayıp onu öldürür.
Ve **رجل مَصْفُورٌ**: karnında **صَفَرٌ** vardır.
Ve insan, **الصَّفَر**’den çokça **يَصْفَرُّ**. Bâhile’nin A‘şâ’sı dedi:

**لا يَتَأرّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـه**
**ولا يَعَضُّ على شُرْ سوفه الصَّفَرُ**

Ve **الصُّفارُ**: bir hastalıktan dolayı rengin ve derinin üzerine çıkan sarılıktır; onun sahibi de **مَصْفُورٌ**’dur. Ve şu beyit okundu: **قَضْبَ الطبيبِ نائِطَ المَصفُورِ**. Ve **الصُّفْرةُ**: sarının rengidir; onun lâzım fiili **الاصفِرار**’dır.
أما **الاصفِيرارُ** ise insana arız olan bir arazdır; denilir: bir kere **يَصْفارُّ**, başka bir kere **يَحمارُّ**. Ve birincide denilir: **اصفَرَّ** **يصفرُّ**.
Ve **الصَّفيرُ** sesten (olan)dır; tıpkı hayvanlara, suladığın zaman, ıslık çalman gibi.
Ve **الصَّفّارةُ**: bakırdan içi boş bir şeydir; oğlan onun içinde güvercin ve benzeri için ıslık çalar; ve eşek için içmeye (çağırmak için).
Ve **الصِّفرُ**: boş şeydir; denilir: **صَفِرَ** **يصفَرُ** **صَفَراً** ve **صُفُوراً**; o hâlde o **صِفْر** **صَحْرٌ**’dur; onda topluluk ve tekil, erkek ve dişi eşittir.
Ve **الصَّفَريَّةُ**: güzün başında olan bir bitkidir; yeri yeşertir ve ağacı yapraklandırır.
Ve **الصَفَريَّةُ**: güz ile **الوَسْميِّ** arasında bir zamandır.
Ve davarlara isabet edip yaratılışı değiştiren ve böğür sarsıntısı (olan şey) **الصِّغْرة** diye adlandırılır; tıpkı bahardan otlanan şeye **الرِّبعة** adını vermen gibi.
Ve **الصُّفار** ve **الصِّفارُ**: bütün hayvanlar için, hayvanın dişlerinde saman ve yemden kalan şeydir.
Ve meselde: **ما بها صافِر**; yani ıslığı olan biri (hiç kimse) yok.
Ve **بَنُو الأَصُفَر**: Rum krallarıdır. Adiyy b. Zeyd dedi:

**وبنو الأصفر الكِرامُ ملوكُ الر**
**وم لم يَبقَ منهـم مَـأْثُـورُ**

Ve **أبو صُفرةَ**: Ebû’l-Muheleb’in künyesidir.
Ve **الصُّفْرُ**: iyi bakırdan yapılan şeydir.
Ve **صَفَرٌ**: **المُحَرَّم**’den sonra bir aydır; ikisini tek bir adla topladıkları zaman **الصَّفَران** dediler; aynı şekilde **رَجَباً** ve **شَعْبانَ**’ı tek bir adla topladıkları zaman **رَجَبان** dediler; böylece birincide sonrakı (ad) galip geldi; ikincide önceki (ad) galip geldi.
