# رصف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رصف

الرصفة، محركة: واحدة الرصف، لحجارة مرصوف بعضها إلى بعض في مسيل فيجتمع فيها المطر، وفي حديث زياد: أنه بلغه قول المغيرة بن شعبة، رضى الله عنه: لحديث من عاقل أحب إلى من الشهد بماء رصفة، فقال: أكذا هو، فلهو أحب إلى، من رثيئة فتئت بسلالة من ماء ثغب، في يوم ذي وديقة، ترمض فيه الآجال. وفي التهذيب: الرصف: صفا طويل، يتصل بعضه ببعض، كأنه مرصوف، وقال العجاج:
  فشن في الإبريق منها نـزفـا
  من رصف نازع سيلا رصفـا
  حتى تناهى في صهاريج الصفا

  قال الباهلي: أراد أنه صب في إبريق الخمر من ماء رصف، نازع سيلا كان في رصف، فصار منه في هذا، فكأنه نازعه إياه، قال الجوهرى: يقول: مزج هذا الشراب من ماء رصف نازع رصفا آخر، لأنه أصفى له وأرق، فحذف الماء وهو يريده، فجعل مسيله من رصف إلى رصف، منازعة منه إياه. الرصفة أيضا: واحدة الرصاف، للعقب الذي يلوى فوق الرعظ إذا انكسر، والرعظ: مدخل سنخ النصل، نقله الجوهرى، وهو قول ابن السكيت، ومنه الحديث: )فنظر في رصافه فلم ير شيئا( وفي حديث آخر: )أهدى له يكسوم ابن أخي الأشرم سلاحا فيه سهم لغب، وقد ركبت معبلة في رعظه، فقوم فوقه، وقال: هو مستحكم الرصاف، وسماه قتر الغلاء( وقال الليث: الرصفة: عقبة تلوى على موضع الفوق، قال الأزهرى: وهذا خطأ، والصواب ما قاله ابن السكيت، كالرصافة، والرصوفة، بضمهما، هكذا في النسخ، والذي قاله الليث: الرصافة، والرصفة: عقبة تلوى على موضع الفوق من الوتر، وعلى أصل نصل السهم، فالصواب: والرصفه. والمصدر: الرصف، مسكنة بالفتح، هكذا في النسخ، وكان أحدهما يغني عن الآخر، يقال: رصف السهم، يرصفه، رصفا: شد على رعظه عقبة، نقله الجوهرى، ومنه الحديث: )أنه مضغ وترا في رمضان، ورصف به وتر قوسه(، وأنشد الجوهرى للراجز:
  وأثربى سنخه مرصوف رصف المصلي قدميه: ضم إحداهما إلى الأخرى، ولم يقيده الجوهرى بالمصلى، وفي العين: يقال للقائم إذا صف قدميه: رصف قدميه، وذلك إذا ضم إحداهما إلى الأخرى. من المجاز: المرصوفة: الصغيرة الهنة، وفي الأساس: الهن، لا يصل إليها الرجل، وقيل: هي التي التزق ختانها فلم يوصل إليها، أو الضيقتها، كالرصوف، والرصفاء، عن ابن الأعرابي، والجوهري ذكر الرصوف فقط، وقيل: الرصفاء من النساء: الضيقة الملاقي، وحكى ابن بري: الميقاب ضد الرصوف. في حديث معاذ: )ضربه بمرصافة( المرصافة: المطرقة، لأنه يرصف بها المطروق، أى: يضم، ويلزق. من المجاز: ذا أمرلا يرصف بك أى: لا يليق بك، وهو راصف بفلان: أى لائق به. من المجاز، يقال: عمل رصيف، بين الرصافة: أى محكم رصين. وقد رصف، ككرم. قال ابن عباد: هو رصيفه، أي يعارضه في عمله، ويألفه، ولا يفارقه، وهو مجاز. والرصافة، ككناسة، هكذا ضبطه ياقوت، والصاغاني، ورده شيخنا، فقال: اشتهر في ضبط الرصافات، أنها بالفتح، وفي اللسان: الرصافة: كل منبت بالسواد، وقد غلب على موضع بغداد، والشأم. وقال ياقوت في المشترك: الرصافة أحد عشر موضعا، منها: د بالشأم غربي الرقة، وهي رصافة هشام بن عبد الملك منه: أبو منيع عبيد الله بن أبي زياد الرصافي، روى عن الزهري، عنه ابن ابنه أبو محمد الحجاج بن يوسف بن أبي منيع، نقله الحافظ، وعن الحجاج الحسين بن الحسن المروزي. الرصافة: محلة ببغداد بالشرقية، بها ترب أكثر الخلفاء، وبقربها مشهد الإمام أبي حنيفة رحمه الله تعالى، وإليها نسب الجامع، وفيها يقول الشاعر:

  عيون المها بين الرصافة والجسرجلبن الهوى من حيث أدرى ولا أدرى منها: محمد بن بكار بن الزيات أبو عبد الله، قال ابن معين: لا بأس به، وجعفر بن محمد بن علي. الرصافة: د بالبصرة، منه: محمد بن عبد الله بن أحمد بن محمد، عن عبد العزيز الدراوردي، وأبو القاسم الحسن بن علي بن إبراهيم المقرئ. الرصافة: د بالأندلس، بالقرب من قرطبة، منه: يوسف بن مسعود، ومحمد بن عبد الله بن صيفون، عن أبي سعيد بن الأعرابي، وعنه أبو عمر بن عبد البر، وغيره. الرصافة: ة بواسط، بالقرب من العراق، منها: حسن ابن عبد المجيد، عن شعيب بن محمد الكوفي، وعنه عبد الله ابن محمد بن عثمان الحافظ. الرصافة: ة بنيسابور، وهي ضيعة بها الرصافة: ة بالكوفة، أحدثها المنصور. الرصافة: د بإفريقية، وهي غير التي في الأندلس. الرصافة: قلعة للإسماعيلية. وعين الرصافة: ع بالحجاز فيه بئر، قال أمية بن أبي عائذ يصف حمارا وأتنه:
  يؤم بها وانتحت لـلـنـجـا                      ء عين الرصافة ذات النجال فهؤلاء الذين ذكرهم المصنف أحد عشر موضعا، وفاته: رصافة اليمن، وهي: قرية من أعمال ذمار، نقله ياقوت، والصاغاني. ورصافة أبي العباس بالأنبار، نقله في التكملة، فهي اثنا عشر موضعا. قال ابن عباد: الرصاف، ككتاب: العصب من الفرس، الواحد رصيف، كأمير، أو هي عظام الجنب، لتراصفها، ويجمع أيضا على: رصف، ككتب. ورصف، محركة، وقال الجمحي: رصف بضمتين: ع به ماء يسمى بهن قال أبو خراش:
  نساقيهم على رصف وضر                      كدابغة وقد نـغـل الأديم

  قال ابن الأعرابي: أرصف الرجل: مزج شرابه بماء الرصف، وهو المنحدر من الجبال على الصخر فيصفو، وقد تقدم ذكر الرصف، وأنشد بيت العجاج الذي تقدم ذكره. وتراصفوا في الصف: تراصوا، أى: قام بعضهم إلى بعض، فلزق، ورصف ما بين رجليه: قربهما. والمرتصف: الأسد، عن ابن خالويه. ورجل مرتصف الأسنان: متقاربها، قد تصافت في نبتتها، انتظمت واستوت. ومما يستدرك عليه: الرصف: نظم الشيء بعضه إلى بعض. ورصف الحجر، يرصفه: بناه، ووصل بعضه ببعض، وذلك البناء يسمى رصفا، محركة، ورصيفا، كأمير، ومنه رصيف فاس، ورصيف العدوة، بالقرب من سبتة، وعدة رصف بمصر. وقيل: الرصف: السد المبنى للماء. وقيل: هو مجرى المصنعة. ورصف وأرصاف، كشجر وأشجار، لعقبة الرعظ، كالرصافة، بالكسر، وجمعها: رصائف، ورصاف. والرصيف من السهام: المرصوف، والرصفة، والرصفة، بالتحريك والتسكين: عقبة تشد على عقبة، ثم تشد على حمالة القوس، قال ابن سيده: وأرى أبا حنيفة قد جعل الرصاف واحدا. وفي ركبة الفرس رصفتان، وهما عظمان فيهما، مستديران، منقطعان عن العظام، كذا في المحيط واللسان، وفي الأساس: اصطكت رصفتاهما، وهما عينا الركبتين. والرصافة بالشيء: الرفق به. وجواب رصيف: متقن، يقال: أجاب بجواب مرتض حصيف، بين رصيف، لا سخيف ولا خفيف، وهو مجاز. ورصف الحجارة ترصيفا، مثل رصفها رصفا، وتراصفوا في القتال: تراصوا، يقال: تراصفوا، ثم تقاصفوا. ورصفت المرأة، كفرحت: صارت رصوفا. والرصاف، بالكسر: كهيئة المراقي على عرض الجبال، جمعه: الرصف. قال ابن عباد: ورصاف: موضع، كما في اللسان، والعباب. ومرصفى، بالفتح: قرية من أعمال مصر، منها: أبو الحسن علي ابن خليل المرصفي، أحد المشهورين في الزهد، توفي سنة 930، أخذ عن العارف محمد بن عبد الدائم، وعنه شيخ الإسلام زكريا، وأبو العباس الحريثي.

### Türkçe

**الرصفة**، harekeli: **الرصف**’ın bir teki; bir su yolunda birbirine döşenmiş taşlar içindir; yağmur onda toplanır. Ziyad’ın hadisinde: ona, Muğîre b. Şu‘be’nin, Allah ondan razı olsun, şu sözü ulaştı: “Akıllı birinden bir söz, **رصفة** suyuyla (karıştırılmış) bal şerbetinden bana daha sevimlidir.” Bunun üzerine dedi ki: “Öyle mi o? O hâlde o, bana daha sevimlidir; **ثغب** suyundan bir süzme ile (yapılmış) ekşi bir içkiden; **وديقة**’lı bir günde ki onda **الآجال** kızışır.”

Ve **التهذيب**’de: **الرصف**: uzun bir saf; bir kısmı bir kısmına bitişir; sanki döşenmiş gibidir. ‘Accâc dedi ki:
  “Ondan ibrikte bir akıntı döktü;
  bir **رصف**’tan, bir sele çekişen, **رصف**’ı (döktü);
  nihayet safânın sarnıçlarında son buldu.”

Bâhilî dedi ki: muradı şudur: şarap ibrikine **رصف** suyundan döktü; bir **رصف** içinde bulunan bir sele çekişiyordu; ondan bu (ibrikteki) oldu; sanki onu ondan çekişip almış gibidir. Cevherî dedi ki: der ki: bu içkiyi, başka bir **رصف** ile çekişen **رصف** suyundan karıştırdı; çünkü o, onun için daha saf ve daha incedir; suyu kastettiği hâlde suyu hazfetti; böylece onun akış yerini **رصف**’tan **رصف**’a yaptı; onun onu çekişip almasıdır.

**الرصفة** ayrıca: **الرصاف**’ın bir teki; kırıldığında **الرعظ**’ın üstüne dolanan topuk (parça) içindir. **الرعظ**: ok ucunun sapının girdiği yer; Cevherî nakletti; bu, İbnü’s-Sikkît’in sözüdür. Ondan hadis: “(Okunun) **رصاف**’ına baktı da bir şey görmedi.” Ve başka bir hadiste: “Ona, amcasının oğlu el-Eşrem’in oğlu Yeksûm, içinde **لغب** ok bulunan bir silah hediye etti; **رعظ**’ına **معبلة** takılmıştı; onun üstüne **فوق**’u doğrulttu ve dedi ki: o, **الرصاف**’ı sağlam olandır; ve ona **قتر الغلاء** adını verdi.”

Leys dedi ki: **الرصفة**: **فوق** yerinin üzerine dolanan bir topuk. Ezherî dedi ki: bu hatadır; doğru olan, İbnü’s-Sikkît’in dediğidir; **الرصافة** ve **الرصوفة** gibi; ikisi de zamme ile; nüshalarda böyledir. Leys’in dediği: **الرصافة** ve **الرصفة**: kirişin **فوق** yerinin üzerine ve okun ucunun kökü üzerine dolanan bir topuk; doğru olan: “ve **الرصفه**”dir.

Ve mastar: **الرصف**; fetha ile sâkin; nüshalarda böyledir; ikisinden biri ötekinden müstağni kılardı. Denir: **رصف السهم**، **يرصفه**، **رصفا**: **رعظ**’ına bir topuk bağladı; Cevherî nakletti. Ondan hadis: “Ramazan’da bir kiriş çiğnedi ve onunla yayının kirişini **رصف** etti.” Ve Cevherî, recez söyleyen için şu beyti okuttu:
  “Ve onun sapını, namaz kılanın iki ayağını **رصف** etmesi gibi, **مرصوف** (sıkıca bağlanmış) kıldı.”

**رصف المصلي قدميه**: ikisinden birini ötekine bitiştirdi; Cevherî bunu **المصلي** ile kayıtlamadı. Ve **العين**’de: ayakta duran için, ayaklarını hizalayıp dizdiğinde: **رصف قدميه** denir; bu, ikisinden birini ötekine bitiştirdiği zamandır.

Mecazdan: **المرصوفة**: küçük **الهنة**. Ve **الأساس**’ta: **الهن**; erkeğin ulaşamadığı (şey). Ve denildi ki: sünnet yeri yapışıp da ona ulaşılamayan; yahut darlığı; İbnü’l-A‘râbî’den: **الرصوف** ve **الرصفاء** gibi. Cevherî yalnız **الرصوف**’u zikretti. Ve denildi ki: kadınlardan **الرصفاء**: dar, bitişik olan. İbn Berrî nakletti: **الميقاب**، **الرصوف**’un zıddıdır.

Muâz hadîsinde: “Onu **بمرصافة** ile vurdu.” **المرصافة**: çekiçtir; çünkü onunla dövülen şey **يرصف** edilir; yani: sıkıştırılır ve yapıştırılır.

Mecazdan: “Şu iş, sana **لا يرصف بك**” yani: sana yakışmaz. Ve o, falana **راصف**’tır: yani ona yakışandır.

Mecazdan: denir: **عمل رصيف**، **بين الرصافة**: yani sağlam, metin. Ve **رصف** etti; **كرم** gibi. İbn Abbâd dedi ki: o, onun **رصيفه**’idir; yani işinde ona karşılık verir, ona ünsiyet eder ve ondan ayrılmaz; bu mecazdır.

Ve **الرصافة**، **ككناسة**; Yâkût ve Sâgânî böyle ضبط etti; şeyhimiz onu reddetti ve dedi ki: **الرصافات**’ın ضبطında meşhur olan, fetha iledir. Ve **اللسان**’da: **الرصافة**: sevâdda her bitki yetişen yer; ve Bağdat ve Şam’daki bir mevkiye galebe çalmıştır.

Yâkût **المشترك**’te dedi ki: **الرصافة** on bir yerdir; onlardan: Şam’da, er-Rakka’nın batısında bir köy; o, Hişâm b. Abdülmelik’in **رصافة**’sıdır. Ondan: Ebû Menî‘ Ubeydullah b. Ebî Ziyâd er-Rasâfî; Zührî’den rivayet etti; ondan, torununun oğlu Ebû Muhammed el-Haccâc b. Yûsuf b. Ebî Menî‘; Hâfız nakletti; ve Haccâc’dan, el-Hüseyn b. el-Hasen el-Mervezî.

**الرصافة**: Bağdat’ta doğu yakasında bir mahalle; onda halifelerin çoğunun türbeleri vardır; ve yakınında İmam Ebû Hanîfe’nin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, meşhedi vardır; câmi ona nisbet edilmiştir. Şair onun hakkında der ki:

  “Ceylan gözleri **الرصافة** ile köprü arasında,
  bildiğim ve bilmediğim yerden hevâyı getirdiler.”

Ondandır: Muhammed b. Bekkâr b. ez-Zeyyât Ebû Abdillah; İbn Ma‘în dedi ki: onda bir beis yoktur. Ve Ca‘fer b. Muhammed b. Alî.

**الرصافة**: Basra’da bir köy; ondandır: Muhammed b. Abdillah b. Ahmed b. Muhammed; Abdülazîz ed-Derâverdî’den; ve Ebü’l-Kâsım el-Hasen b. Alî b. İbrâhîm el-Mukri’.

**الرصافة**: Endülüs’te, Kurtuba yakınında bir köy; ondandır: Yûsuf b. Mes‘ûd ve Muhammed b. Abdillah b. Sayfûn; Ebû Sa‘îd b. el-A‘râbî’den; ondan da Ebû Ömer b. Abdilberr ve başkaları.

**الرصافة**: Vâsıt’ta bir yer; Irak yakınında; ondandır: Hasan b. Abdülmecîd; Şuayb b. Muhammed el-Kûfî’den; ondan da Abdullah b. Muhammed b. Osmân el-Hâfız.

**الرصافة**: Nîsâbûr’da bir yer; o, bir çiftliktir.

**الرصافة**: Kûfe’de bir yer; onu Mansûr ihdas etti.

**الرصافة**: İfrîkıyye’de bir köy; Endülüs’tekinden başkadır.

**الرصافة**: İsmâîlîler için bir kale.

Ve **عين الرصافة**: Hicaz’da bir pınar; onda bir kuyu vardır. Ümeyye b. Ebî Âiz, bir eşeği ve dişisini vasfederek dedi ki:
  “Oraya yönelir; sürate meylettiğinde,
  **عين الرصافة**’a, çalılık sahibi olana.”

İşte bunlar, musannifin zikrettiği on bir yerdir. Ve onun kaçırdığı: Yemen’in **رصافة**’sı; o, Zimâr amellerinden bir köydür; Yâkût ve Sâgânî nakletti. Ve el-Enbâr’da Ebü’l-Abbâs’ın **رصافة**’sı; **التكملة**’de nakletti; böylece on iki yerdir.

İbn Abbâd dedi ki: **الرصاف**، **ككتاب**: attan olan sinirler; teki **رصيف**، **كأمير**; yahut kaburga kemikleridir; birbirine bitişmelerinden dolayı. Ve ayrıca **رصف** üzerine cem‘ olunur; **ككتب**.

Ve **رصف**، harekeli. Cümhî dedi ki: **رصف** iki zamme ile: kendisiyle adlandırılan suyu olan bir pınardır. Ebû Harâş dedi ki:
  “Onlara **رصف** ve **ضر** üzerinde içki sunarız;
  deri tabaklayan gibi; hâlbuki deri bozulup kokmuştur.”

قال ابن الأعرابي: **أرصف الرجل**: içkisini **ماء الرصف** ile karıştırdı; o, dağlardan kaya üzerine inen (sudur)dur; böylece durulur/berraklaşır. **الرصف**’ın zikri ve **الرصف**’ın (ne olduğu) daha önce geçti; ve daha önce zikri geçen **بيت العجاج**’ı inşad etti.

**وتراصفوا في الصف**: **تراصوا**; yani: bazısı bazısına doğru durdu; böylece yapıştı. Ve **رصف ما بين رجليه**: ikisini (iki bacağını) yaklaştırdı.

**والمرتصف**: aslan; İbn Hâlaveyh’ten.

Ve **رجل مرتصف الأسنان**: dişleri birbirine yakın olan; bitişlerinde **تصافت** etmiş (birbirine yaklaşmış)tır; dizilmiş ve düzgünleşmiştir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الرصف**: bir şeyin bir kısmını bir kısmına dizmek/yan yana koymak.

Ve **رصف الحجر، يرصفه**: onu bina etti; bir kısmını bir kısmına bağladı; ve o bina **رصفا** diye adlandırılır, harekeli; ve **رصيفا** (diye de), **كأمير**; bundan: **رصيف فاس** ve **رصيف العدوة**, Sebte’nin yakınında; ve Mısır’da birkaç **رصف**.

Ve denildi ki: **الرصف**: su için bina edilmiş set.

Ve denildi ki: o, **مجرى المصنعة**’dır.

Ve **رصف** ve **أرصاف**, **شجر** ve **أشجار** gibi; **لعقبة الرعظ**, **كالرصافة** gibi, kesre ile; ve onun cem‘i: **رصائف** ve **رصاف**.

Ve ok(lar)dan **الرصيف**: **المرصوف**; ve **الرصفة**; ve **الرصفة**, hareke ile ve sükûn ile: bir **عقبة**’dır; bir **عقبة** üzerine bağlanır; sonra yay’ın askısına bağlanır. İbn Sîde dedi ki: Ebû Hanîfe’yi, **الرصاف**’ı tekil kılmış görüyorum.

Ve atın dizinde iki **رصفتان** vardır; ikisi de onda bulunan iki kemiktir; yuvarlak; kemiklerden kopuk/ayrılmış; **المحيط** ve **اللسان**’da böyle. **الأساس**’ta: **اصطكت رصفتاهما**; ikisi de dizlerin iki gözü/iki yuvasıdır.

Ve **الرصافة بالشيء**: ona yumuşak davranmak/ona nezaket.

Ve **جواب رصيف**: sağlam/itkanlı. Denilir: **أجاب بجواب مرتض حصيف، بين رصيف، لا سخيف ولا خفيف**; bu mecazdır.

Ve **رصف الحجارة ترصيفا**: onları **رصفا** ile **رصف** etmek gibidir. Ve **تراصفوا في القتال**: **تراصوا**; denilir: **تراصفوا**; sonra **تقاصفوا**.

Ve **رصفت المرأة، كفرحت**: **رصوفا** oldu.

Ve **الرصاف** (kesre ile): dağların eni boyunca merdivenler görünümü gibi; onun cem‘i: **الرصف**. İbn Abbâd dedi ki: **ورصاف**: bir yerdir; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **مرصفى** (fetha ile): Mısır amellerinden bir köy; ondan: zühdde meşhurlardan biri olan Ebû’l-Hasen Ali b. Halîl el-**المرصفي**; 930 senesinde vefat etti; ârif Muhammed b. Abdü’d-Dâim’den aldı; ondan da Şeyhü’l-İslâm Zekeriyyâ ve Ebû’l-Abbâs el-Harîsî (aldı).
