# رصن — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D9%86/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B5%D9%86/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D9%86.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: رصن

(باب الراء والصاد وما يثلثهما)
(رصع) الراء والصاد والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على عَقْد شيءٍ بشيءٍ كالتَّزْيِين له به. يقال لِحلْية السَّيف رَصِيعةٌ، والجمع رصائع، وذلك ما كان منها مستديراً. وكل حَلْقَةِ حِلْيَةٍ مستديرةٍ : رصيعةٌ. قال الهذليّ(1):‏
ضربنَاهُمُ حتى إذا ارْبَثَّ جمعُهُمْ *** وعادَ الرَّصيعُ نُهْبَةً للحمائلِ(2)‏
ومن الباب المراصِعُ، وهي التمائِم، سمِّيت بذلك لأنها تعلَّق. ويقال رُصِعَ الشيء، إذا عُقِد. ويقال رَصَع به، إذا عَبِقَ.‏
ويجوز أن يكون الباقي من الكَلِم في هذا أصلاً آخرَ يدلُّ على خِفَّةٍ وصِغَر حجْم، فيقال لفراخ النَّخْل الرَّصَع، الواحدة رصَعَةٌ. ويقال للمرأة الرَّسْحاء رَصْعاء. والرَّصْع: الضَّرب باليد ضرباً خفيفاً. والترصّع: النَّشاط والخِفّة.‏
(رصغ) الراء والصاد والغين ليس أصلاً. لكنّ الخليل قال: الرُّصْغ لغةٌ في الرُّسغ.‏
(رصف) الراء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطّرد، وهو ضمُّ الشيءِ بعضِه إلى بعض. فالرَّصْف: ضَمُّ الحِجارة بعضِها إلى بعض. والحجارة نَفْسُها رَصَفٌ. ومن ذلك رَصْف الصّخْر في البِناء. والرِّصَاف: العَقَبُ يُشَدُّ على فُوقِ السَّهم. وحكى الخليل الرُّصَافة والرَّصَفَةَ أيضاً. والرَّصوف: المرأة الصَّغيرة الفَرْج؛ وكأنّ ذلك من تَراصُفِ الشيء ويقال هذا أمرٌ لا يَرْصُفُ بك، أي لا يَليق. وعملٌ رصِيفٌ: مُحْكَم. وفلانٌ رصيفُ فلانٍ، أي يعارِضُه في عمَله.‏
(رصن) الراء والصاد والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثَبَاتٍ وكمال وإحكام. تقول: شيءٌ رصينٌ، أي شديد ثابت. وقد رَصُن رَصانةً، وأرصنتُه أنا. وحكى ناسٌ: فلانٌ رصينٌ بحاجَتِك، أي حَفِيٌّ. ويقال رَصَنْتُ الشيءَ(3): أكملتُه. وقال أبو زيد: رصَنْت الشيءَ معرفةً(4). والرَّصِينانِ في رُكْبة الفرس: أطرافُ القَصَب المركَّب في رَضَْفَة الفَرَس.‏
ومما شذَّ عن الباب قولهم: هو رصينُ الجَوف، أي مُوجَع الجوف. قال:‏
* تقول إنِّي رَصِينُ الجَوْفِ فاسقُونِي(5) *‏
ويقولون: رصَنَه بلسانه رصْناً، أي شَتَمه. وفيه نظرٌ.‏
(رصد) الراء والصاد والدال أصلٌ واحد، وهو التهيُّؤُ لِرِقْبةِ شيءٍ على مَسْلكِه، ثم يُحمَل عليه ما يشاكلُه. يقال أرصدتُ لـه كذا، أي هيّأْتُه* له، كأنّك جعلتَه على مَرصَده. وفي الحديث: "إلاّ أنْ أُرْصِدَه لدَيْنٍ عَلَيّ" وقال الكسائيّ: رصدتُه أرصُدُه، أي ترقَّبتُه؛ وأرصَدْت لـه، أي أعدَدْت. والمَرْصَد: موقع الرَّصْد. والرَّصَد: القوم يَرصُدون. والرَّصْد الفِعل. والرَّصود من الإبل: التي ترصُد شُربَ الإبل ثم تَشرَب هي. ويقال إنَّ الرُّصْدة(6) الزُّبْية، كأنها للسبُع ليقَعَ فيها. ويقال الرَّصيد: السبُع الذي يَرْصُد ليَثِب.‏
وشذّتْ عن الباب كلمةٌ واحدة، يقال الرَّصَْد: أوّل المطر. والله أعلمُ بالصواب.‏
--------------------------------------------------------
(1) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 85 واللسان (رسع، رصع، نهي) ومعجم البلدان (الرسيع).‏
(2)في الأصل:" اربت"، تحريف، صوابه بالثاء المثلثة كما في المجمل والديوان.‏
(3) في الأصل: "أرصنت"، صوابه في المجمل وسائر المعاجم المتداولة.‏
(4) زاد في اللسان: "أي علمته". وفي المجمل: "أي غلبته"، محرفة.‏
(5) في اللسان: "يقول إني".‏
(6) ذكرت في القاموس. ولم تذكر في اللسان.‏
ـ

### Türkçe

(باب **الراء** و**الصاد** وما يثلثهما)

(**رصع**) **الراء** ve**الصاد** ve**العين** tek bir asıldır; bir şeyi bir şeye bağlamaya delâlet eder; onu onunla süslemek gibi. Kılıcın süsüne **رَصِيعةٌ** denir; çoğulu **رصائع**’dır; bu, ondan yuvarlak olan şeydir. Yuvarlak olan her süs halkası: **رصيعةٌ**. Hüzeli dedi ki:
ضربنَاهُمُ حتى إذا ارْبَثَّ جمعُهُمْ *** وعادَ الرَّصيعُ نُهْبَةً للحمائلِ

Bu bâbdan **المراصِعُ** vardır; o da temâimdir; ona bu ad verilmiştir, çünkü asılır. Ve “**رُصِعَ** şey” denir; bağlandığı zaman. Ve “**رَصَع** onunla” denir; koktuğu zaman.

Ve câizdir ki bu hususta kelimeden geri kalan, hafifliğe ve hacmin küçüklüğüne delâlet eden başka bir asıl olsun; hurma fidanlarının yavrularına **الرَّصَع** denir; bir tanesi **رصَعَةٌ**’dır. Ve kadına **الرَّسْحاء** (olan) **رَصْعاء** denir. Ve **الرَّصْع**: elle hafif bir vuruşla vurmaktır. Ve **الترصّع**: canlılık ve hafifliktir.

(**رصغ**) **الراء** ve**الصاد** ve**الغين** bir asıl değildir. Lâkin Halîl dedi: **الرُّصْغ** **الرُّسغ**’de bir lugattır.

(**رصف**) **الراء** ve**الصاد** ve**الفاء** ölçülü, düzenli tek bir asıldır; o, şeyin bir kısmını bir kısmına katmaktır. İşte **الرَّصْف**: taşların bir kısmını bir kısmına katmaktır. Taşların kendisi de **رَصَفٌ**’tur. Bundan, binada kayanın **رَصْف**’i vardır. Ve **الرِّصَاف**: okun üst tarafına bağlanan topuktur. Halîl **الرُّصَافة** ve **الرَّصَفَةَ**’yi de nakletti. Ve **الرَّصوف**: ferci küçük olan kadındır; sanki bu, şeyin birbirine bitişmesindendir. Ve “bu, seninle **لا يَرْصُفُ** bir iştir” denir; yani yakışmaz. Ve **رصِيفٌ** bir iş: sağlamlaştırılmıştır. Ve “falanca, falancanın **رصيفُ**’idir” (denir); yani işinde ona karşı durur.

(**رصن**) **الراء** ve**الصاد** ve**النون** tek bir asıldır; sebat, kemal ve sağlamlaştırmaya delâlet eder. Dersin ki: **رصينٌ** bir şey; yani şiddetli, sabit. Ve **رَصُن** **رَصانةً**; ve ben onu **أرصنتُه**. Bazı kimseler nakletti: “falanca, ihtiyacınla **رصينٌ**’dir”; yani özenlidir. Ve “**رَصَنْتُ** şeyi” denir: onu tamamladım. Ebû Zeyd dedi: “**رصَنْت** şeyi **معرفةً**.” Atın dizinde **الرَّصِينانِ**: atın **رَضَْفَة**’sinde birleştirilmiş kamışın uçlarıdır.

Bâbdan şâz olan şeylerden, onların “o, **رصينُ الجَوف**’tur” sözüdür; yani içi ağrılıdır. Dedi ki:
* تقول إنِّي رَصِينُ الجَوْفِ فاسقُونِي *

Ve derler ki: “diliyle onu **رصَنَه** **رصْناً**”; yani ona sövdü. Onda bir bakış vardır.

(**رصد**) **الراء** ve**الصاد** ve**الدال** tek bir asıldır; o, bir şeyin yolunda gözetlenmesine hazırlanmadır; sonra ona benzeri olan şeyler yüklenir. “Ona şunu **أرصدتُ**” denir; yani onu onun için hazırladım; sanki onu onun gözetleme yerine koymuşsun. Hadiste: “Ancak onu üzerimde olan bir borç için **أُرْصِدَه**.” Kisâî dedi: “Onu **رصدتُه** **أرصُدُه**”; yani onu gözetledim; ve “ona **أرصَدْت**”; yani hazırladım. Ve **المَرْصَد**: **الرَّصْد**’ün yeri. Ve **الرَّصَد**: gözetleyen kavimdir. Ve **الرَّصْد** fiildir. Ve develerden **الرَّصود**: develerin içmesini gözetler, sonra kendisi içer. Ve denir ki **الرُّصْدة**: **الزُّبْية**’dir; sanki yırtıcı hayvan için, içine düşsün diye. Ve **الرَّصيد** denir: sıçramak için gözetleyen yırtıcı hayvan.

Bâbdan şâz olan tek bir kelime vardır; **الرَّصَْد** denir: yağmurun ilki. Allah doğruyu daha iyi bilendir.

--------------------------------------------------------
(1) O, Ebû Züeyb el-Hüzelî’dir. Dîvânına 85’e ve Lisân’a (**رسع**، **رصع**، **نهي**) ve Mu‘cemü’l-büldân’a (**الرسيع**) bak.
(2) Asılda: “**اربت**”, tahriftir; doğrusu, Mücmel’de ve Dîvân’da olduğu gibi üç noktalı **الثاء** iledir.
(3) Asılda: “**أرصنت**”; doğrusu Mücmel’de ve yaygın diğer sözlüklerdedir.
(4) Lisân’da artırdı: “yani onu bildim”. Mücmel’de: “yani ona galip geldim”; tahrif edilmiştir.
(5) Lisân’da: “**يقول إني**”.
(6) Kâmûs’ta zikredildi. Lisân’da zikredilmedi.
