# رضض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B6%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رضض

الرض: الدق والجرش  ، وقد رضه يرضه رضا،  وهو رضيض ومرضوض  ، وقيل: رضه رضا إذا كسره. الرض:  تمر  يدق و  يخلص من النوى، ثم ينقع في المخض  ، أي اللبن فتصبح الجارية فتشربه، وأنشد الجوهري قول الراجز:
  جارية شبت شبابا غضا
  تصبح محضا وتعشى رضا
  ما بين وركيها ذراعا عرضا
  لا تحسن التقبيل إلا عضا  كالمرضة  ، بضم الميم وكسر الراء،  وتكسر الميم وتفتح الراء  ، عن ابن السكيت، قال: وهي الكديراء.  ورضاض الشيء  ، أي بالضم:  ما رض منه  ، عن ابن دريد. وفي الصحاح: رضاض الشيء: فتاته.  والرضراض: الحصى  ، عن ابن دريد،  أو صغارها  ، أي ما دق منها الذي يجري عليه الماء، وهذا أكثر في الاستعمال، ومنه قول الراجز:
  يتركن صوان الحصى رضراضا وفي حديث الكوثر  طينه المسك، ورضراضه التوم  أي الدر، وكذا قولهم: نهر ذو سهلة و  ذو  رضراض. السهلة: رمل القناة الذي يجري عليه الماء،  كالرضرض  مقصور منه. الرضراض أيضا:  الأرض المرضوضة بالحجارة  ، وأنشد ابن الأعرابي:
  يلت الحصى لتا بسمر كـأنـهـا                      حجارة رضراض بغيل مطحلب كما في الصحاح. الرضراض:  الرجل اللحيم  ، ومنه الحديث  أن رجلا قال له مررت بجبوب بدر فإذا برجل أبيض رضراض، وإذا رجل أسود بيده مرزبة يضربه، فقال: ذاك أبو جهل   وهي بهاء  . قال أبو عمرو: الرضراض:  القطر من المطر الصغار  . هو أيضا  الكفل المرتج  عنه المشي. قال رؤبة.

  أزمان ذات الكفل الرضراض
  رقراقة في بدنها الفضفـاض قال ابن عباد:  الأرض: القاعد  الذي لا يريم و  لا يبرح. وأرض  الرجل إرضاضا:  أبطأ وثقل  ، وأنشد الجوهري للعجاج:
  ثم استحثوا مبطئا أرضا  أرضت  الرثيئة: خثرت  ، نقله الجوهري. قال ابن عباد، وابن السكيت: أرض، إذا  عدا عدوا شديدا  ، فهو مع إبطاء وثقل،  ضد  .  والمرضة  ، بضم الميم وكسر الراء:  الأكلة   والشربة التي إذا أكلتها أو شربتها رضت عرقك فأسالته  ، قاله أبو زيد. ونصه: أرضت عرقك.  ورضرضه: كسره  ، وقيل: دقة ولم ينعم، وكذلك رضه. الرضراضة:  الحجارة تترضرض  على وجه الأرض، أي تتحرك ولا تلبث. وقال الأزهري: وقيل:  تتكسر  ، ومثله قول الجوهري. ومما يستدرك عليه: ارتض الشيء: تكسر. والمرضة، بالكسر: التي يرض بها. وأرض التعب العرق: أساله. ويقال للراعية إذا رضت العشب أكلا وهرسا: رضارض، قال:
  يسبت راعيها وهي رضارض
  سبت الوقيذ والوريد نـابـض وفي الصحاح: إبل رضارض: راتعة كأنها ترض العشب. والمرضة، بالضم وكسر الراء: اللبن الحليب يحلب على الحامض، وقيل: هو قبل أن يدرك وهي الرثيئة الخاثرة. وقال أبو عبيد: إذا صب لبن حليب على لبن حقين فهو المرضة والمرتثئة. وقال ابن السكيت: سألت بعض بني عامر عن المرضة فقال: هو اللبن الحامض الشديد الحموضة، إذا شربه الرجل أصبح قد تكسر. قال ابن أحمر يذم رجلا ويصفه بالبخل، كما في الصحاح، وقال ابن بري: هو يخاطب امرأته، وفي العباب: يحذرها أن تتزوج بخيلا:

  ولا تصلي بمطـروق إذا مـا                      سرى في القوم أصبح مستكينا
  يلـوم ولا يلام ولا يبـالــي                      أغثا كان لحمك أم سـمـينـا
  إذا شرب المرضة قال أوكي                      على ما في سقائك قد روينـا قال ابن بري: كذا أنشده أبو علي لابن أحمر. روينا على أنه من القصيدة النونية. وفي شعر عمرو بن هميل اللحياني، وفي العباب: الهذلي  قد رويت  في قصيدة أولها:
  ألا من مبلغ الكعبي عني                      رسولا أصلها عندي ثبيت وفي العباب: يهجو عمرو بن جنادة الخزاعي، ومنها:
  تعلم أن شر فـتـى أنـاس                      وأوضعه خزاعي كـتـيت
  إذا شرب المرضة قال أوكي                      على ما في سقائك قد رويت قال الصاغاني: وهذا من توارد الخاطر. وقال الأصمعي: أرض الرجل إرضاضا، إذا شرب المرضة فثقل عنها، وأنشد قول العجاج:
  ثم استحثوا مبطئا أرضا وعن أبي عبيدة: المرضة من الخيل: الشديدة العدو. وعن ابن السكيت: أرض في الأرض أي ذهب. والرضراض: الصفا، عن كراع. وبعير رضراض: كثير اللحم، عن الجوهري، وأنشد قول الجعدي يصف فرسا:
  فعرفنا هـزة تـأخـذه                      فقرناه برضراض رفل أي أوثقناه ببعير ضخم. ومن المجاز: سمعت بما نزل بك ففت كبدي ورض عظامي، كما في الأساس. ورضراضة: موضع بسمرقند، منه أبو عبد الله محمد بن محمود بن عبد الله الرضراضي، روى عنه أحمد بن صالح بن عجيف. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**الرض**: dövme ve öğütme; ve onu dövdü: onu döver: **رضا**; ve o **رضيض** ve **مرضوض**tur; ve denildi: onu **رضا** ile dövdü, onu kırdığı zaman. **الرض**: çekirdekten arındırılmak üzere dövülen hurma; sonra **المخض** içinde, yani süt içinde ıslatılır; sonra cariye sabahlar da onu içer; ve Cevherî recez söyleyenin sözünü inşad etti:
  Bir cariye, taze bir gençlik ile gençleşti
  sabahlar **محضا** ile, akşamlar **رضا** ile
  iki kalçası arasında bir arşın genişlik
  ısırma dışında öpmeyi iyi bilmez  **كالمرضة**  ; **الميم**’in dammesi ve **الراء**’ın kesresi ile; ve **الميم** kesrelenir ve **الراء** fethalanır; İbnü’s-Sikkît’ten; dedi: ve o **الكديراء**dır.  Ve **رضاض** şeyin, yani damme ile: ondan dövülen şey; İbn Düreyd’den. Ve **الصحاح**’ta: **رضاض** şeyin: onun kırıntısı.  Ve **الرضراض**: çakıl; İbn Düreyd’den; yahut onun küçükleri; yani ondan inceltilmiş olan, suyun üzerinde aktığı şey; ve bu kullanımda daha çoktur; ve ondan recez söyleyenin sözü:
  çakılın sert taşlarını **رضراضا** bırakırlar. Ve **الكوثر** hadîsinde: onun çamuru misk; ve onun **رضراض**’ı **التوم**; yani inci; ve yine onların sözü: **نهر** **ذو** **سهلة** ve **ذو** **رضراض**. **السهلة**: suyun üzerinde aktığı kanal kumu; **كالرضرض**; ondan kısaltılmıştır. **الرضراض** ayrıca: taşlarla dövülmüş yer; ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  çakılı iyice yoğurur, Semerkandlılarla, sanki onlar                      yosunlu bir çukurda **رضراض** taşlarıdır, **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الرضراض**: etli adam; ve ondan hadîs: bir adam ona dedi: Bedir’in çorak yerine uğradım; bir de baktım beyaz **رضراض** bir adam; ve bir de siyah bir adam, elinde bir balyoz, ona vuruyor; dedi: o Ebû Cehil’dir; ve o, onunla bir heybet içindedir. Ebû Amr dedi: **الرضراض**: yağmurdan küçük damlalar. O ayrıca: yürüyüşten dolayı titreyen kalça. Ru’be dedi:

  **الرضراض** kalçalı zamanlar
  bol elbiseli bedeninde dalgalanan. İbn Abbâd dedi: **الأرض**: yerinden ayrılmayan ve gitmeyen oturan. Ve adamın **أرض** etmesi, **إرضاضا**: ağırlaştı ve yavaşladı; ve Cevherî A‘câc için inşad etti:
  sonra yavaşlayan birini acele ettirdiler, **أرضا**. **أرضت**: **الرثيئة** koyulaştı; Cevherî onu nakletti. İbn Abbâd ve İbnü’s-Sikkît dedi: **أرض**; şiddetli bir koşuşla koştuğu zaman; o ise yavaşlık ve ağırlıkla beraberdir; zıddı.  Ve **المرضة**; **الميم**’in dammesi ve **الراء**’ın kesresi ile: yediğin veya içtiğin zaman damarını dövüp onu akıtan lokma ve içim; Ebû Zeyd söyledi. Ve onun lafzı: damarını **أرضت** etti.  Ve onu **رضرضه** etti: onu kırdı; ve denildi: onu inceltti ve yumuşatmadı; ve yine onun **رضه** etmesi de böyledir. **الرضراضة**: taşlar yer yüzünde **تترضرض** eder; yani hareket eder ve durmaz. Ezherî dedi: ve denildi: parçalanır; ve Cevherî’nin sözü de bunun gibidir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: **ارتض** şey: parçalandı. Ve **المرضة**; kesre ile: onunla dövülen şey. Ve yorgunluk damarı **أرض** etti: onu akıttı. Ve otlatana, otu yiyip ezdiği zaman **رضارض** denilir; dedi:
  çobanı uyur, o ise **رضارض**
  **الوقيذ** uykusu; ve **الوريد** nabız atar. Ve **الصحاح**’ta: **إبل رضارض**: otlayan; sanki otu dövüyor. Ve **المرضة**; damme ile ve **الراء**’ın kesresi ile: ekşi üzerine sağılan taze süt; ve denildi: olgunlaşmadan öncedir; ve o koyu **الرثيئة**dir. Ebû Ubeyd dedi: taze süt, **حقين** süte döküldüğü zaman o **المرضة** ve **المرتثئة**dir. İbnü’s-Sikkît dedi: Benî Âmir’den bazısına **المرضة** hakkında sordum; dedi: o, çok ekşi, şiddetli ekşilikte ekşi süttür; adam onu içtiği zaman sabahlar da parçalanmış olur. İbn Ahmer, **الصحاح**’ta olduğu gibi, bir adamı yererek ve onu cimrilikle niteleyerek dedi; ve İbn Berrî dedi: o, karısına hitap eder; ve **العباب**’da: onu cimriyle evlenmekten sakındırır:

  ve geceleyin gelenle evlenme, ne zaman ki                      kavim içinde yürüdü mü sabahlar da zelil olur
  kınar ve kınanmaz ve aldırmaz                      etin yağlı mıydı yoksa semiz mi
  **المرضة**’yi içtiği zaman dedi: **أوكي**                      kırbanda olan şeye karşı, gerçekten doyduk. İbn Berrî dedi: Ebû Alî bunu İbn Ahmer’e böyle inşad etti. **روينا**; onun **النونية** kasidesinden olduğuna göre. Ve Amr b. Humeyl el-Lihyânî’nin şiirinde, ve **العباب**’da: **الهذلي**; gerçekten **رويت** edildi; başı şu olan bir kasidede:
  Dikkat edin, Ka‘bî’ye benden                      bir elçi ulaştıracak kimse var mı; aslı bende sabittir. Ve **العباب**’da: Amr b. Cunâde el-Huzâ‘î’yi hicveder; ve ondan:
  bilirsin ki insanların delikanlısının en şerlisi                      ve en aşağısı Huzâ‘î **كتـيت**tir
  **المرضة**’yi içtiği zaman dedi: **أوكي**                      kırbanda olan şeye karşı, gerçekten doyduk. Sâğânî dedi: bu, hatırın tevârüdündendir. Asma‘î dedi: adam **أرض** etti, **إرضاضا**; **المرضة**’yi içtiği zaman ondan dolayı ağırlaştı; ve A‘câc’ın sözünü inşad etti:
  sonra yavaşlayan birini acele ettirdiler, **أرضا**. Ebû Ubeyde’den: **المرضة** atlardan: koşuşu şiddetli olan. İbnü’s-Sikkît’ten: **أرض** fi’l-**أرض**; yani gitti. Ve **الرضراض**: düz kaya; Kurâ‘dan. Ve **بعير رضراض**: çok etli; Cevherî’den; ve Câ‘dî’nin bir atı vasfederek sözünü inşad etti:
  onun bir sarsıntısını tanıdık, onu alır                      onu **رضراض** **رفل** ile bağladık; yani onu iri bir deve ile sağlamca bağladık. Ve mecazdan: başına ineni işittim de ciğerimi parçaladı ve kemiklerimi dövdü; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **رضراضة**: Semerkand’da bir yer; ondan Ebû Abdillâh Muhammed b. Mahmûd b. Abdillâh er-**رضراضي**; ondan Ahmed b. Sâlih b. ‘Acîf rivayet etti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden:
