# رعد (ر-ع-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B9%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Gürleyen bulut demektir

- Harfler: ر - ع - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرَّعْدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%B9%D9%92%D8%AF%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Gök gürültüsü | 1 | 1 | [13:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/ayet/13:13.md) |
| [وَرَعْدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AF%D9%8C.md) | وَفَعْلٌ | Ve gök gürültüsü | 1 | 1 | [2:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/ayet/2:19.md) |

## Mücavir kökler — 22 mücavir (29 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 26 · Yıldırım demektir
2. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Sağanak yağmur demektir
3. [محل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Komplo
4. [صبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Onların parmakları
5. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Berg parlak taş demektir
6. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
7. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cedle havan tokmağı demektir
8. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çeper, çit demektir
9. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hamd: Cümle kapısı demektir
10. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
11. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kulak demektir
12. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sicim bağıdır
13. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
14. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
16. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
17. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
18. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
19. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
20. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
21. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
22. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رعد |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md), [صعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82.md), [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sarsılma, titreme, sarsıntılı hareket ve bu sarsıntının çıkardığı gürültülü ses |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi azamet, korku ve umut yüklü kozmik sarsıntı ve gök gürültüsüyle gerçekleşen tesbih |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın ontolojik titreyişi; iradeyi sarsarak itaate veya uyanışa sevk eden uyarıcı dinamizm |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca mekanik bir atmosfer gürültüsüne indirgenip barındırdığı ontolojik sarsıntı, haşyet ve tesbih boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رع | Şiddet, sarsıntı, ansızın gelen tedirginlik ve hareketlilik hali. Nitekim [رعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%A8.md) kökünde içsel korku sarsıntısı, [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) kökünde ise otlakta sürekli hareket ve gözetim hali görülür. | د | Kapı, itme, çarpma ve sınırda vuruş etkisi eklenerek sarsıntının işitilebilir bir kütlesel gürültüye, fiziki titremeye ve çarpıcı bir yankıya dönüşmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Göğün yukarısından, kütlelerin zirvesinden başlayan dikey etki ve yöneliş |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algıyı açan, uyanıklık ve farkındalık doğuran açık tezahür ve kaynak |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir eşikten çarparak geçme, kütleyi sarsıcı biçimde itme ve vuruş |
| رعد | Yüksekten gelen kaynağın kütleyi sarsarak eşikleri titretmesi | Semavi zirveden kopup duyuları sarsan, varlığı titreterek sınırları ve algıyı zorlayan güçlü patlama ve ses |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kütlenin sarsılması, pelte veya kum tepesi gibi gevşek nesnelerin titreyip dalgalanması, soğuk veya şiddetli korku sebebiyle bedenin titremesi (r‘ide) ve buluttan çıkan sarsıcı kütlesel ses |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hüzeylî şiirinde savaş ortamındaki sarsıcı korku ve titreme hali şu beyitle aktarılır: ثأرت بأبناء الكرام ولم أكن / لدى الروع رعديداً جباناً ولا غمرا |
| Erken Arapça kullanım | Ru‘be veya Accâc tarafından kum tepesinin titreyip akışını tasvirde kullanılan beyit: فهي كرعديد الكثيب الأهْيَمِ |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde رعد kökü, temel olarak titreme, sarsılma, gürültülü çarpma ve gök gürültüsü alanında ortak bir fonetik ve semantik matris sunar. İbranicede r-ʿ-d (רָעַד) kökü şiddetle titremek, sarsılmak, dehşetle ürpermek anlamına gelirken; r-ʿ-m (רָעַם) kökü ise gök gürlemesi ve kükreme fiilini karşılar. Süryanicede r-ʿ-d (ܪܥܕ) yine titreme ve sarsılma fiilini sürdürür; Ge'ez (Etiyopya) dilinde ise r-ʿ-d doğrudan gök gürültüsü ve sarsıntı anlamıyla yer alır. Arapçada kök, hem bedensel ve nesnel düzeydeki sarsıntı ve titremeyi (r‘ide, irtiad) hem de atmosferik sarsıntının doğurduğu güçlü kütlesel sesi (ra‘d) tam bir semantik bütünlük içinde muhafaza etmiştir. Gelişim çizgisi, fiziksel kütle sarsıntısının göksel kütle hareketine ve oradan çıkan işitsel şiddete aktarılması biçimindedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رعد | Sarsıntı ve dalgalanma (irtiad) kök anlamından gök gürültüsüne ve ardından tehditkâr hitaba (vaîd) semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice r-ʿ-d, Süryanice r-ʿ-d, Ge'ez r-ʿ-d | Sarsılma, ürperme ve gök gürültüsü anlamlarında fonetik ve semantik ortak miras | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses yansımalı (onomatopoetik) yapılar | Kütlesel çarpışma ve gürleme sesini taklit eden kök çekirdeği | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رعد | Anlamlı | Sarsılmak, gök gürlemek | Şiddetli ses ve kütlesel titreme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md) | Anlamlı | Geri çevirmek, engellemek | Bir şeyi vurarak veya sarsarak durdurup geri püskürtmek | Kur'an'da geçmez; sarsıcı direnç ortaklığı |
| [عرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Sertleşmek, dikelmek | Bir nesnenin kaskatı kesilip sabit kalması | Kur'an'da geçmez; sarsılmanın zıddı katılık |
| [عدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Şiddet, sertlik ve cüret | Zorlu ve sert davranış biçimi | Kur'an'da geçmez |
| [درع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Zırh giymek, örtünmek | Bedeni darbe ve sarsıntılardan koruyan koruyucu katman | Kur'an'da geçmez |
| [دعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Bozulmak, duman tütmek | İçi çürümek, ahlaken sapmak veya yanarken çok duman çıkarmak | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رعد | Merkez | Gök gürültüsü ve sarsıntı | İşitsel şiddet ve kütlesel titremeyi birlikte barındırır | Bulutların çarpışmasıyla doğan sarsıcı ses |
| [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Işık çakması | İşitsel değil görsel şimşek parlamasıdır | Aniden parlayıp sönen göz alıcı ışık |
| [صعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82.md) | Komşu | Yıldırım çarpması, bayılma | Sarsıntının veya sesin yıkıcı, öldürücü fiziksel darbesidir | Şiddetli sesin öldürücü veya bayıltıcı şoku |
| [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) | Komşu | Yer sarsıntısı, çalkantı | Yere veya iç organlara ait mekanik ve sürekli sarsıntıdır | Kütlenin düzenli biçimde alttan sarsılması |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Hareketsizlik ve sükûnet | Her türlü titreşim, ses ve sarsıntının durulması hali | Sarsıntının ve sesin tamamen kesilmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رعد | Gök gürültüsü, sarsıntı | Hem kütlesel sarsıntıyı hem çıkan sesi ifade eder | Kesin |
| Latince | Tonitrus, Tremor | Gök gürültüsü, titreme | Tonitrus sesi, tremor ise kökteki irtiad (titreme) yönünü verir | Güçlü |
| İngilizce | Thunder, Quiver | Gök gürültüsü, sarsılma | Thunder atmosferik sesi, quiver ise içsel/fiziksel titremeyi karşılar | Kesin |
| Almanca | Donner, Beben | Gök gürültüsü, titreme | Donner akustik patlamayı, beben ise yapısal sarsıntıyı vurgular | Güçlü |
| Fransızca | Tonnerre, Frémissement | Gök gürültüsü, ürperti | Tonnerre gök gürültüsünü, frémissement dalgalı sarsıntıyı belirtir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رعد (el-Münker / nekire) | Tehdit, korku ve dehşet unsuru | Münafıkların karanlıklar, tehlikeler ve sarsıntılar içindeki psikolojik savruluş bağlamı (Bakara [2:19](https://lisan.digital/tr/ayet/2:19.md)) |
| الرعد (el-Marife / marife) | Kozmik tesbih ve ilahi kudret tezahürü | Varlığın azamet karşısında boyun eğişi, meleklerin korkuyla tesbihi ve rahmet müjdesi bağlamı (Ra‘d [13:13](https://lisan.digital/tr/ayet/13:13.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âyetullah ve kozmolojik deliller | Ra‘dın tesbih etmesinin mecaz (hâl diliyle delalet) mi yoksa hakiki bir şuur ve tesbih mi olduğu | Kozmik varlıkların ontolojik itaati ve faal kudretin tecellisi |
| Fıkıh | Secde ve dua hükümleri | Gök gürültüsü işitildiğinde yapılacak zikir, dua ve korku anındaki namaz hükümleri | Doğal afet ve korku anında Allah’a sığınma ritüeli |
| Tefsir | Temsil ve kozmik tasvir | Bakara suresindeki rüzgâr/yağmur meselinde ra‘dın vahyin sarsıcı ve tehdit edici uyarılarına tekabül etmesi | Vahyin uyarıcı ve sarsıcı boyutu |
| Hadis | Melekler ve tabiat idaresi | Gök gürültüsünün bulutları sevk eden meleğin sesi veya kamçısının hareketi olduğuna dair rivayetler | Tabiattaki kuvvetlerin melekûtî boyutla irtibatı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik tesbih ve haşyet | Ontolojik boyun eğiş | Gaflet perdesini yırtma | İnsana ilahi kudret karşısındaki acziyetini hissettirerek tevhide yöneltir | Kesin |
| İlmi | Meteorolojik ve akustik dinamik | Elektrik deşarjının ses dalgası | Enerji dengelenmesi | Isınan havanın aniden genleşip titreşmesiyle tabiat dengesini açığa vurur | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve caydırıcılık | Sarsıcı ikaz ve uyarı mekanizması | Hukuki sınırları koruma | Yaptırım gücünün toplumu sarsarak anarşiyi önleyici caydırıcı sesi | Muhtemel |
| İktisadi | Beklenti ve kriz döngüsü | Risk ve piyasa çalkantısı | Spekülasyonu arındırma | Sarsıntı ile gelen belirsizlik ortamında sağlam olanla çürük olanı ayrıştırma | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Şok dalgası ve akustik genleşme (akustik empedans) | Yüksek enerjili elektriksel boşalmanın ortamdaki gaz kütlesini aniden genleştirip şiddetli basınç dalgası üretmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kolektif kriz şoku ve uyanış (travmatik eşik) | Toplumsal yapıyı aniden sarsan krizlerin rehaveti dağıtıp kitleleri temel değerlere ve hukuka yöneltmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir hava olayına indirgeyerek onun sarsıcı uyanış, tesbih ve tehdit boyutunu tamamen hissizleştirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Gök gürültüsünün hamd ile tesbih eden, korku ve ümit dinamiklerini aynı anda harekete geçiren şuurlu kozmik nizamın bir parçası olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tabiat hadiselerini ilahi hitap ve ahlaki sorumluluktan kopuk, kör tesadüflerin mekanik gürültüsü olarak algılama yanılgısı |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiatın dilsiz bir makine değil, Allah’ı hamd ile tesbih eden canlı bir âyetler bütünü olduğunu gösterdiği için esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojik çelişkilerini anlatan mesellerde ve kâinatın ilahi azamete boyun eğişini bildiren tevhid ayetlerinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarının anlamsız bir korku kaynağından ibaret olduğu veya insanın uyarılardan bağımsız güvende yaşadığı zannını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bulut kütlelerinin çarpışması ve havanın aniden genleşmesiyle meydana gelen sarsıcı titreşim ve gök gürültüsü sesi.
- Soyut anlam: Varlığı rehavetten uyandıran, içsel bir ürperti ve korkuyla birlikte rahmet umudunu doğuran ilahi sarsıntı ve tesbih.
- Sistematik karşılık: Dengeyi bozulmaktan koruyan sarsıcı ikaz, caydırıcı kudret eşiği ve ontolojik teslimiyet bildirimi.
- LaTeX modeli: $$S = \nabla \cdot (E \times \Delta P) \implies \Psi \xrightarrow{\tau} H$$
- LaTeX açıklaması:

Burada $E$ atmosferik potansiyel enerjiyi, $\Delta P$ ani basınç dalgası ve kütlesel sarsıntıyı, $S$ açığa çıkan ses ve titreşim şokunu (ra‘d) simgeler. $\Psi$ bu sarsıntı karşısında insanın hissettiği korku ve haşyet durumunu, $\tau$ eşik zamanındaki uyanışı, $H$ ise varlığın ulaştığı hamd ve ontolojik tesbih halini temsil eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/ayet/2:19.md) — وَرَعْدٌ

أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ

Meal (IK): Yahut gökten inen sağnağa tutulmuş gibilerdir ki; onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır. Yıldırımlardan ölmek korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Allah kafirleri çepeçevre kuşatıcıdır.

### [Rad 13:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/ayet/13:13.md) — الرَّعْدُ

وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ وَهُمْ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ

Meal (IK): Gökgürültüsü; hamd ile, melekler de korku ile O’nu tesbih eder. O, yıldırımları gönderir de onlarla dilediğini çarpar. Halbuki onlar; Allah hakkında tartışıyorlardı. O, kudretinde pek çetin olandır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Gürleyen bulut demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدّال و الرّاء معهما
ع د ر، ع ر د، د ع ر، ر ع د، د ر ع، ر د ع
عدر:
العَدْرُ: المَطَرُ الكَثيرُ. وأرضٌ معدورةٌ: ممطورة. وعَدِرَ المكان عَدَراً واعتدر: كثر ماؤه.
عرد:
العَرْد: الشّديد الصّلب من كل شيء، المنتصب. يقال: أنّه لَعَرْدُ العُنُقِ، ويقال: عارِدُ مَغرِزِ العُنُقِ. قال رؤبة يصف حمار وحش:
عَرْدَ التّراقي حَشْوَراً مُعَقْرَبا

وعَرَدَ النّابُ يَعْرُدُ عُروداً إذا خرج كلّه واشتدّ وانتصب، وكذلك نحوه. قال ذو الرّمة:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوج كأنّها		زِجاجُ القنا منها نَجِيمٌ وعارِدُ
والتَّعْريد: تَرْكُ القصدِ، وسرعة الذّهابِ، والإنهزام. قال الراجز:
وهمّت الجوزاء بالتّعريد
وقال لبيد:
فمضى وقَدَّمَهَا وكانت عادة		منه إذا هي عرّدتْ إقدامُها
والعَرْدُ الذَّكر، والعَرَادَةُ الجرادةُ الأنثى.
والعَرَادَةُ: ضربٌ من نبات الربيع حشيشُهُ طيّبةُ الرّيح. ويقال: العَرَادَةُ: الحَمْضُ تأكله الإبل. والعَرَّادَةُ: شِبْهُ منجنيقٍ صغيرةٌ، ويجمع على عرّاداتٍ.
دعر:
الدُّعَرُ: ما احترق من حطب، أو غيره فطُفِىءَ من غير أن يشتدّ احتراقه. الواحدة دُعَرَةٌ. هو أيضاً من الزّناد ما قدح به مراراً حتّى احترق فصار دُعَراً لا يُورِي. ويقال: هو الذي يُدَخِّنُ ولا يَتَّقِدُ. قال:
أقبَلْنَ من بطْنِ فلاةٍ بسَحَرْ
يَحْمِلْنَ فَحْماً جيّداً غيرَ دُعَرْ
والدّاعِرُ: الخبيث الفاجر، ومصدرُه الدَّعَارَةُ. ورجل دَعَّارٌ، وقوم داعرون.
رعد:
الرَّعْدُ: اسم مَلَكٍ يسوق السَّحابَ، وتسبيحُه صوته الذي يسمع ومن صوته اشتُقَّ رَعَدَ يرعُدُ، ومنه الرِّعدة والإرتعاد. ارتعد رِعْدَةً وارتعاداً.
والرِّعْدَةُ: رَجْرَجَةٌ تأخذ الإنسانَ من فَزَعٍ أو داءٍ. تقول: يُرْعَدُ الإنسانُ، فإذا جعلت الفعل منه قلت: يرتعد. وأرعده الدّاء. والرِّعْديدُ والرِّعْدِيدَةُ: الرّجلُ الفروقة. وسمعت من يقول: ترْعيدٌ، كما يقولون: تعْبِيد. وأرعده الخوف.
ورجلٌ رِعْديد: جبانٌ يدع القتال من رعدةٍ تأخذه. قال الهُذَليّ:
ثأرت بأبناء الـكـرام ولـم أكـن		لدى الرّوع رعديداً جباناً ولا غمرا
وكلُّ شيءٍ يَتَرَجْرَجُ من نحو القريس فهو يَتَرَعْدَدُ، كما تترعْدَدُ الألية والفالوذج ونحوهما. قال العجّاج:
فهي كرعديد الكثيب الأهْيَمِ
وتقول: رَعَدَتِ السّماء وبَرَقَتْ، ويقال: أرْعَدَتْ وأبْرَقَتْ، وسحابٌ رواعدُ وبوارِقُ، أي ذاتُ رَعْدٍ وبَرْقٍ. و الرّواعِدُ: سحاباتٌ فيها ارتجاسُ رَعْدٍ.
ويقال: أَرْعَدَ لي فلانٌ وأبرق إذا هدّد وأوعد - من بعيد يُريني علامات بأنّه يأتي إلي شرّاً - قال:
أَبْـرِقْ وأرعِـدْ يا يزي		دُ فما وعيدُكَ لي بضائِرْ
وقال:
وهبته بأطيب الهـبـات
من بَعْدِ ما قد كثُرَتْ بَناتي
فأَرعدوا وأَبرقوا عُداتـي
هذا في بُنَيٍّ له.
ويقال: يَرْعُدُ ويَبرُقُ لغتان. رَعَدَ يرعُدُ فهو راعد. قال:
فابْرُقْ هنالك ما بدا لك وارْعُدِ
ويقال: الرِّعديد: الفالوذجُ، فما أدري مولّدٌ أم تليد.
درع: دِرْعُ المرأةِ يُذكّر، ودِرْعُ الحديدِ تُؤَنَّثُ، وقال بعضهم: يذكر أيضاً، والجميع: الدروع. وتصغيره: دُرَيْع بلا هاء، رواية عن العرب. والدّرعُ اللَّبوسُ، وهو حَلَقُ الحديد. وادّرع الرّجلُ، لبس الدِّرْعَ. وادّرع القوم سرابيلَ الدّم، أي: تسربلوا فجرحوا وجُرِحوا. قال العجاج:
وادّرع القوم سرابيلَ الدّم
والدّراعُ الرّجل ذو الدّرع إذا كانت عليه.
والدُّرّاعَةُ ضربٌ من الثّياب، وهو جُبَّةٌ مشقوقة المقدّم. والمِدْرَعَةُ ضربٌ آخرُ، لا يكون إلا من الصوف. قال الراجز:
يومٌ لخُلاّني ويومٌ للمـالْ
مشمّرٌ يوماً ويومـاً ذيّالْ
مِدْرَعَةٌ يوماً ويوماً سِرْبالْ
يقول: أتنعَّمُ مع إخواني يوماً، ويوماً أصْلِحُ مالي، فأتشمّرُ وألْبَسُ المِدْرَعَةَ.
قال الخليل: فرّقوا بينهما لاختلافهما في الصّنعة إرادة الإيجاز في المنطق، وكذلك يفعلون بنحو ذلك.
وصُفَّةُ الرَّحْلَ إذا بدا منها رؤوسُ الواسطةِ والآخرة تُسمَّى مِدْرَعة. ادّرع الرّجُلُ، أي: لبس هذه الغواشي.
والدَّرَعُ مصدر الأدْرَع والدّرعاء وهو في ألوان الشاء: بياضٌ في الصدر والنحر، وسوادٌ في الفخذ، شاة درعاء. وإذا كانت سوداء الجسد، بيضاء الرأسِ فهي أيضاً درعاء.
والليالي الدُّرَع هي التي يطلُع فيها القمرُ عند وجهِ الصُّبْحِ، وسائرها أسود مظلم، شُبِّهَ بالشاة التي وُصِفَتْ. ويقال: الدُّرَعُ: ثلاث ليال.
ردع: الرَّدْعُ: مقاديم الإنسان إذا كانت فيه منيّتُهُ. يقال: طَعَنْتُهُ فركِبَ رَدْعَهُ، أي: خرَّ صريعاً لوجهه. ويقال: خرّ في بئرٍ فركب رَدْعَهُ، وهَوَى فيها، فلذلك يقال: رَكِبَ رَدْعَ المنيّة. ويقال للفرس إذا وقع على وجهه فَعَطِبَ: رَكِبَ رَدْعَهُ فمات. قال:
أقول له و المرءُ يركَبُ رَدْعَهُ		وقد شكّه لدن المهزّة ناجـم
وردعته ردعاً فارتدع، أي: كففتُه فكَفَّ. وارتدع الرّجلُ إذا رآك وأراد أن يعمل عَمَلاً فكفّ، أو سمع كلامَكَ. وأنا ردعته عن ذلك، كأنّه شبه الدفع وهو مستقبلك فَرَدَعْتُه رَدْعاً لا باليد بل بنظرة. قال:
أهلُ الأمانة إن مالوا ومَـسَّـهُـمُ		طيفُ العدوِّ إذا ما ذُكِروا ارتَدَعُوا
والرّادعةُ والمُرَدَّعةُ: قميصٌ قد لُمِّعَ بالزّعفران أو بالطّيب في مواضع، وليس مصبوغاً كله، إنما هو مُبَلَّق كما تردع الجارية صدْرَ جَيْبها بالزّعفران بملء كفّها، والفعل: الرَّدْع. قال:
رادعة بالمِسْكِ أَرْدانَها
وقال:
ورادعةٍ بالطّيب صفراءَ عندهـا		لِجَسِّ النَّدامَى في يدِ الدِّرْعِ مَفْتَقُ
يعني جارية قد جعلت رَدْعاً على ثيابها في مواضع. وقال رؤبة:
وقد فشا فيهنّ صِبْغا مُرْدَعا

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدّال** ve **الرّاء** onlarla beraber
ع د ر، ع ر د، د ع ر، ر ع د، د ر ع، ر د ع

عدر:
**العَدْرُ**: çok yağmur. Ve **أرضٌ معدورةٌ**: yağmur görmüş. Ve **عَدِرَ** yer **عَدَراً** ve **اعتدر**: suyu çoğaldı.

عرد:
**العَرْد**: her şeyden şiddetli, katı olan, dik duran. Denir ki: o, boynun elbette **لَعَرْدُ العُنُقِ**’udur; ve denir ki: boynun saplanma yerinin **عارِدُ**’idir. Rü’be, yaban eşeğini vasfederek dedi:
عَرْدَ التّراقي حَشْوَراً مُعَقْرَبا

Ve **عَرَدَ** azı dişi **يَعْرُدُ** **عُروداً**: tamamı çıktığı, şiddetlendiği ve dikildiği zaman; bunun benzeri de böyledir. Zü’r-Rumme dedi:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوج كأنّها		زِجاجُ القنا منها نَجِيمٌ وعارِدُ

Ve **التَّعْريد**: kastı terk etmek, gitmenin sürati ve bozguna uğrama. Râciz dedi:
وهمّت الجوزاء بالتّعريد

Ve Lebîd dedi:
فمضى وقَدَّمَهَا وكانت عادة		منه إذا هي عرّدتْ إقدامُها

Ve **العَرْدُ** erkek; **العَرَادَةُ** dişi çekirge.

Ve **العَرَادَةُ**: bahar bitkisinden bir tür; otu hoş kokuludur. Ve denir ki: **العَرَادَةُ**: develerin yediği **الحَمْضُ**. Ve **العَرَّادَةُ**: küçük bir mancınığa benzer; **عرّاداتٍ** üzerine cem olunur.

دعر:
**الدُّعَرُ**: odun yahut başkasından yanmış olan şey; yahut yanması şiddetlenmeden söndürülmüş olan. Tekili **دُعَرَةٌ**. O, ayrıca çakmak taşından, onunla defalarca kıvılcım çıkarılmış olup nihayet yanmış, böylece **دُعَراً** olmuş, ateş vermeyen şeydir. Ve denir ki: o, duman çıkarır da tutuşmaz. Dedi:
أقبَلْنَ من بطْنِ فلاةٍ بسَحَرْ
يَحْمِلْنَ فَحْماً جيّداً غيرَ دُعَرْ

Ve **الدّاعِرُ**: habis, fâcir; masdarı **الدَّعَارَةُ**’dır. Ve adam **دَعَّارٌ**; ve kavim **داعرون**.

رعد:
**الرَّعْدُ**: bulutu sevk eden bir meleğin adıdır; ve onun tesbihi, işitilen sesidir; ve onun sesinden **رَعَدَ** **يرعُدُ** türetilmiştir; ve ondan **الرِّعدة** ve **الإرتعاد**. **ارتعد** **رِعْدَةً** ve **ارتعاداً**.

Ve **الرِّعْدَةُ**: korkudan yahut hastalıktan insana gelen bir sarsıntıdır. Dersin ki: insana **يُرْعَدُ**; fiili ondan yaptığın zaman dersin ki: **يرتعد**. Ve hastalık onu **أرعده**. Ve **الرِّعْديدُ** ve **الرِّعْدِيدَةُ**: çok korkan adam. Ve “**ترْعيدٌ**” diyen kimseyi işittim; “**تعْبِيد**” dedikleri gibi. Ve korku onu **أرعده**.

Ve adam **رِعْديد**: korkak; kendisini alan bir titremeden dolayı savaşmayı bırakır. Hüzeli dedi:
ثأرت بأبناء الـكـرام ولـم أكـن		لدى الرّوع رعديداً جباناً ولا غمرا

Ve **القريس** benzerinden her ne sarsılırsa o **يَتَرَعْدَدُ**; kuyruk yağı ve **الفالوذج** ve benzerleri **تترعْدَدُ** ettiği gibi. A‘câc dedi:
فهي كرعديد الكثيب الأهْيَمِ

Ve dersin ki: gök **رَعَدَتِ** ve **بَرَقَتْ**; ve denir ki: **أرْعَدَتْ** ve **أبْرَقَتْ**; ve bulut **رواعدُ** ve **بوارِقُ**; yani **رَعْدٍ** ve **بَرْقٍ** sahibi. Ve **الرّواعِدُ**: içinde **رَعْدٍ** sarsıntısı bulunan bulutlardır.

Ve denir ki: falan bana **أَرْعَدَ** ve **أبرق**: tehdit etti ve vaad etti; uzaktan bana, bana kötülükle geleceğine dair alâmetler gösterir. Dedi:
أَبْـرِقْ وأرعِـدْ يا يزي		دُ فما وعيدُكَ لي بضائِرْ

Ve dedi:
وهبته بأطيب الهـبـات
من بَعْدِ ما قد كثُرَتْ بَناتي
فأَرعدوا وأَبرقوا عُداتـي

Bu, onun bir **بُنَيٍّ**’i hakkındadır.

Ve denir ki: **يَرْعُدُ** ve **يَبرُقُ** iki lugattır. **رَعَدَ** **يرعُدُ**; o hâlde o **راعد**’dır. Dedi:
فابْرُقْ هنالك ما بدا لك وارْعُدِ

Ve denir ki: **الرِّعديد**: **الفالوذج**; artık bilmem, uydurma mı yoksa kadim mi.

درع:
Kadının **دِرْعُ**’ı müzekker yapılır; demirin **دِرْعُ**’ı müennes yapılır. Bazıları dedi ki: o da müzekker yapılır. Hepsi: **الدروع**. Küçültmesi: **دُرَيْع** hâ’sız; Araplardan bir rivayet. Ve **الدّرعُ** zırhtır; o, demirin halkalarıdır. Ve adam **ادّرع**: **الدِّرْعَ** giydi. Ve kavim **ادّرع** kan gömleklerini; yani gömleklendiler; yaraladılar ve yaralandılar. A‘câc dedi:
وادّرع القوم سرابيلَ الدّم

Ve **الدّراعُ**: üzerinde zırh bulunduğu zaman zırhlı adam.

Ve **الدُّرّاعَةُ** bir tür elbisedir; önü yarık bir cübbedir. Ve **المِدْرَعَةُ** başka bir türdür; ancak yünden olur. Râciz dedi:
يومٌ لخُلاّني ويومٌ للمـالْ
مشمّرٌ يوماً ويومـاً ذيّالْ
مِدْرَعَةٌ يوماً ويوماً سِرْبالْ

Der ki: kardeşlerimle bir gün nimetlenirim; bir gün de malımı düzeltirim; böylece paçaları sıvarım ve **المِدْرَعَةَ** giyerim.

Halîl dedi: onları, sanattaki farklılıklarından dolayı, sözde îcâzı istemek üzere ayırdılar; bunun benzerinde de böyle yaparlar.

Ve semerin **صُفَّةُ**’si, ondan orta ve arka kısımların başları göründüğü zaman **مِدْرَعة** diye adlandırılır. Adam **ادّرع**; yani bu örtüleri giydi.

Ve **الدَّرَعُ**: **الأدْرَع** ve **الدّرعاء**’ın masdarıdır; ve koyunların renklerinde: göğüs ve boğazda beyazlık, uylukta siyahlık; **شاة درعاء**. Ve beden siyah, baş beyaz olursa o da **درعاء**’dır.

Ve **الليالي الدُّرَع**: ayın sabahın yüzü vaktinde doğduğu gecelerdir; geri kalanı siyah karanlıktır; vasfedilen koyuna benzetilmiştir. Ve denir ki: **الدُّرَعُ**: üç gece.

ردع:
**الرَّدْعُ**: insanın ön tarafları; onda ölümü olduğu zaman. Denir ki: onu mızrakladım da **رَدْعَهُ**’ine bindi; yani yüzüstü devrilmiş olarak düştü. Ve denir ki: bir kuyuya düştü de **رَدْعَهُ**’ine bindi; ve içine yuvarlandı; bundan dolayı “ölümün **رَدْعَ**’ına bindi” denir. Ve at için, yüzü üzerine düşüp sakatlanırsa: **رَكِبَ رَدْعَهُ** denir; böylece öldü. Dedi:
أقول له و المرءُ يركَبُ رَدْعَهُ		وقد شكّه لدن المهزّة ناجـم

Ve onu **ردعاً** ile **ردعتُ** da o **ارتدع**; yani onu men ettim de o men oldu. Ve adam **ارتدع**: seni gördüğü ve bir iş yapmayı istediği hâlde vazgeçtiği zaman; yahut sözünü işittiği zaman. Ve ben onu bundan **ردعتُ**; sanki o, sana yönelmişken itmeye benzetildi de onu, elle değil bakışla, **رَدْعاً** ile **رَدَعْتُ**. Dedi:
أهلُ الأمانة إن مالوا ومَـسَّـهُـمُ		طيفُ العدوِّ إذا ما ذُكِروا ارتَدَعُوا

Ve **الرّادعةُ** ve **المُرَدَّعةُ**: bazı yerlerinde safranla yahut güzel kokuyla parlatılmış bir gömlek; tamamı boyanmış değildir; ancak o, alacalıdır; tıpkı cariyenin safranla, avuç dolusu, yakasının göğsünü **تردع** etmesi gibi. Fiil: **الرَّدْع**. Dedi:
رادعة بالمِسْكِ أَرْدانَها

Ve dedi:
ورادعةٍ بالطّيب صفراءَ عندهـا		لِجَسِّ النَّدامَى في يدِ الدِّرْعِ مَفْتَقُ

Yani elbiseleri üzerinde bazı yerlerde **رَدْعاً** yapmış bir cariye. Ve Rü’be dedi:
وقد فشا فيهنّ صِبْغا مُرْدَعا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَعْد: الصوت الذي يُسْمَع من السَحاب يقال: صَلَفٌ تحت الراعِدَةِ، للرجل يُكثِر الكلام، لا خير عنده. ورَعَدَتِ السماء وبَرَقت. ورعدتِ المرأة وبَرَقَتْ: تحسّنت وتزينت. ورَعَدَ الرجلُ وبَرَقَ: تَهَدَّدَ وأوْعد. قال ابن أحمر:
يا جَلَّ ما بَعُدَتْ عليك بِـلادُنـا		وطِلابُنا فابْرُقْ بأَرْضِكَ وارْعُدِ
وأَرْعَدَ القَوْمُ وأَبْرَقوا: أصابهم رَعْدٌ بَرْقٌ. وحكى أبو عبيدة وأبو عمرو: أَرْعَدَتِ السماءُ وأبرَقَتْ، وأَرعَدَ الرجل وأبرق، إذا تَهَدَّدَ وأَوعَدَ. وأنكره الأَصْمعي واحتجَّ عليه بِبَيْتِ الكُمَيْتِ:
أَبْـرِقْ وأَرْعِــدْ يا يزدُ فما وعيدُكَ لي بضائِرْ
فقال: ليس الكُمَيْتُ بحجّةٍ. والارتعاد: الاضطراب. يقال: أَرْعَدَهُ فارتعد. والاسم الرِعْدة. وأُرْعِد الرَجُل: أخذته الرَعدة، وأُرْعِدَتْ فرائصه عند الفزع. والرَعَّادُ: ضَرْبٌ من سمك البَحْر إذا مسّه الإنسان خَدِرَتْ يَدُهُ وعَضُده حتَّى يَرْتَعِد ما دام السمك حَيَّاً. ورجل رَعَّادٌ، أي كثير الكلام. وقولهم: جاء بِذاتِ الرَعْدِ والصَليلِ. يُعنى بها الحَرْبُ. وذاتُ الرَواعِدِ: الداهِيَةث.

##### Türkçe

**الرَعْد**: buluttan işitilen sestir; denilir ki: **صَلَفٌ** **تحت الراعِدَةِ**; çok konuşan, kendisinde hayır olmayan adam için. Ve gök **رَعَدَتِ** ve **بَرَقت**. Ve kadın **رعدتِ** ve **بَرَقَتْ**: güzelleşti ve süslendi. Ve adam **رَعَدَ** ve **بَرَقَ**: tehdit etti ve vaad etti. İbn Ahmer dedi ki:
يا جَلَّ ما بَعُدَتْ عليك بِـلادُنـا		وطِلابُنا فابْرُقْ بأَرْضِكَ وارْعُدِ

Ve kavim **أَرْعَدَ** ve **أَبْرَقوا**: onlara şimşekli gök gürültüsü isabet etti. Ebû Ubeyde ve Ebû Amr nakletti: gök **أَرْعَدَتِ** ve **أبرَقَتْ**, ve adam **أَرعَدَ** ve **أبرق**; tehdit edip vaad ettiği zaman. Bunu el-Asma‘î inkâr etti ve Kümeyt’in beytiyle ona karşı delil getirdi:
أَبْـرِقْ وأَرْعِــدْ يا يزدُ فما وعيدُكَ لي بضائِرْ

Bunun üzerine dedi ki: Kümeyt hüccet değildir. Ve **الارتعاد**: titremedir. Denilir ki: onu **أَرْعَدَهُ** da o titredi. İsim **الرِعْدة**’dir. Ve adam **أُرْعِد**: onu titreme aldı; ve korku anında onun uylukları **أُرْعِدَتْ**. Ve **الرَعَّادُ**: deniz balığından bir türdür; insan ona dokunduğu zaman eli ve pazusu uyuşur; balık diri olduğu müddetçe titrer. Ve **رجل رَعَّادٌ**, yani çok konuşan. Ve onların sözü: **جاء بِذاتِ الرَعْدِ والصَليلِ**. Bununla savaş kastedilir. Ve **ذاتُ الرَواعِدِ**: musibettir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والدال مع الراء
عدر ، عرد ، ردع ، رعد ، درع ، دعر : مستعملات .
عدر : ثعلب عن ابن الأعرابي : العَدَّار : المَلاَّح . قال : والعَدَر : القِيلَة الكبيرة . قلت : أراد بالقِيلة الأدَر ، وكأنّ الهمزة قُلبت عيناً فقيل : عَدِرَ عَدَراً ، والأصل : أدِرَ أدَراً . وقال ابن دريد : العُدْرَة الجُرْأة والإقدام وقد سَمّت العرب عُدَاراً . وقال الليث : العَدْرُ : المَطَر الكثير . وأرضٌ معدورة ممطورة ونحوَ ذلك .
قال شمر : قال : وعَنْدَرَ المطر فهو مُعندِرٌ . وأنشد :
مُهْدَودراً مُعَنْدراً جُفَالا
عمرو عن أبيه : العادِر الكذّاب . قال : وهو العاثِر أيضاً .
عرد : الليث : العَرْدُ : الشديد من كل شيء الصُلْب المنتصب . يقال : إنه لعَرْد مَغْرِزِ العُنق . وقال العجّاج :
عَرْدَ التراقي حَشْوَراً مُعَقْرَباً
ويقال : قد عَرَدَ النابُ يَعْرِدُ عُرُوداً إذا خرج كله واشتدّ وانتصب ، قاله أبو عمرو . وعَرَدَ الشجر عُرُوداً ونَجَم نُجُوماً أوّلَ ما يَطْلُع . وقال العجّاج :
وعُنقاً عَرْداً ورَأْساً مِرْأَسَا
وقال الأصمعي : عَرْداً : غليظاً ، مِرْأَساً : مِصَكًّا للرؤوس . قال : وَعَرَدَتْ أنيابُ الجمل إذا غَلُظت واشتدّت . قال ذو الرمة :
يُصَعِّدْنَ رُقشاً بين عُوج كأنها
زِجَاجُ القَنَا منها نَجِيمٌ وعَارِدُ
وقال في ( النوادر ) : عَرَدَ الشَجَرُ وَأَعْرَدَ إذا غَلُظ وكَبُر .
الفرّاء : رمحٌ متَلٌّ ورمحٌ عُرُدٌّ وَوَتَرٌ عُرُدٌّ . وأنشد :
والقوس فيها وَتَر عُرُدٌّ
مِثْلُ ذراع البَكْر أو أشَدُّ
ويروى : مثل ذراع البَكْر .
شبّه الوتر بذراع البعير في توتّره . وقال ابن بُزُرْجَ : إنه لقويٌّ عُرُدٌّ شديد . قال : والعَارِد : المُنْتَبِذُ . وأنشد :
ترى شؤون رأسه العَوَارِدَا
أي منتبِذة بعضُها من بعض . وقال ابن الأعرابي : العَرَادَة : شجرة صُلْبة العُود . وجمعها عَرَاد . وأخبرني محمد بن إسحاق السعديّ عن أبي الهيثم أنه قال : تقول العرب : قيل للضَبِّ : وِرْداً وِرْداً ، فقال :
أصبح قلبي صَرِداً
لا يشتهي أن يَردا
إلاَّ عِرَاداً عَرِدَا
وَعَنْكَثاً مُلتبِدَا
وصلِّياناً بَرِدَا
قال : وعَرَادَ : نَبْت عَرِد صُلبٌ منتصبٌ . أبو عبيد عن الأصمعي : العَرَاد : نبت ، واحدته عَرَادة . وبه سُمّي الرجل .
وقال الليث : العَرَادَة : نَبْت طيّب الريح . قلت : قد رأيت العَرادَة في البادية ، وهي صُلْبة العُود منتشرة الأغصان ولا رائحة لها . والذي أراد الليث العَرادة فيما أحسب ، فإنها بَهَار البَرّ .
أبو عبيد : عَرَّدَ الرجل عن قِرْنه إذا أحجم ونَكَل . قال : والتعريد : الفِرار . وقال الليث : التعريد : سرعة الذهاب في الهزيمة . وأنشد لبعضهم :
لما استباحُوا عَبدَ رَبَّ وَعرَّدَت
بأبي نَعَامة أمُّ رَأْلٍ خَيْفَق
يذكر هزيمة أبي نعامة الْحَرُوريّ قطري . وقال أبو نصر : عَرّدَ السهْمُ تعريداً إذا نَفَذ من الرَمِيَّة . وقال ساعدة الهُذَليّ :
فجالت وخالت أنه لم يقع بها
وقد خَلّهَا قِدِحٌ صَويبٌ مُعَرِّدُ
مُعَرِّدٌ أي نافذ ، خَلَّها أي دخل فيها ، صَويبٌ : صائبٌ قاصِد . وعَرَّدَ النجم إذا مال للغروب بعد ما يُكبّد السماء ؛ قال ذو الرمّة :
وهَمَّت الجوزاء بالتعريد
وقال الليث : العَرَادَة : الجَرَادة الأنثى . والعَرَّادَة : شِبْه مَنْجَنيق صغير . والجميع العَرَّدَات . ونِيقٌ مُعَرِّدٌ : مرتفع طويل . وقال الفرزدق :
فإني وإيّاكم ومَن في حبالكم
كمن حَبْله في رأس نِيق مُعَرِّدِ
وقال شمر في قول الراعي :
بأطيَبَ من ثوبين تأوي إليهما
سُعَادُ إذا نجم السماكين عَرَّدَا
أي ارتفع . وقال أيضاً :
فجاء بأشوال إلى أهل خُبَّةٍ
طُرُوقاً وقد أقعى سُهَيْل فَعَرَّدا
قال : أقعى : ارتفع ثم لم يبرح . ويقال : قد عَرَّد فلان بحاجتنا إذا لم يقضها .
وقال الليث وغيره : العَرْد الذَكَر إذا انتشر واتمهَلَّ وصَلُبَ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي عَرِد الرجل إذا هرب . وعَرِد إذا قوِي جسمه بعد المرض .
درع : الدِرْع دِرْعُ المرأة مذكّر . ودِرْع الحديد تؤنّث . وتصغيرهما معاً دُرَيْع بغير هاء . ابن السكيت : هي دِرْع الحديد والجمع القليل أدْرُع وأدراع . فإذا كثرتْ فهي الدروع ، وهو دِرع المرأة لقميصها وجمعه أدراع . ورجلٌ دَارِع عليه دِرْع .
وقال الليث : ادَّرَع الرجل وتَدَرَّعَ إذا لبِس الدِرْع . والدُرَّاعَة : ضربٌ من الثياب التي تُلبس . والمِدْرَعة ضربٌ آخر ، ولا تكون إلاّ من صوفٍ . فرّقوا بين أسماء الدِرع والدُرَّاعة والمِدْرَعة لاختلافها في الصنعة ؛ إرادة الإيجاز في المنطق . قال ويقال : لصُفَّة الرَحْل إذا بدا منها رأسا الواسِط والآخِرة : مُدَرَّعَة . أبو عبيد عن أبي زيد في شِيات الغنم من الضأن : إذا اسودّت العُنُق من النعجة فهي دَرْعَاء . وقال الليث : الدَرَع في الشاة : بياض في صدرها ونحرها وسواد في الفخذ . قال : والليالي الدُرَعُ هي التي يَطْلُع القمر فيها عند وجه الصبح وسائرها أسود مظلم . وقال أبو سعيد : شاة دَرْعاء : مختلفة اللون . وقال ابن شميل الدَرْعاء : السوداء غير أن عنقها أبيض ، والحمراء وعنقها أبيض فتلك الدرعاء . قال : وإن ابيضّ رأسها مع عُنقها فهي دَرْعاء أيضاً . قلت : والقول ما قال أبو زيد . سُمِّيت دَرْعَاء إذا اسودّ مُقَدّمها تشبيهاً بالليالي الدُرع ، وهي ليلة سِتّ عشرة وسبع عشرة وثمانيَ عشرة اسودّتْ أوائلها وابيضّ سائرها فسُمِّينَ دُرَعاً لم يختلف فيها قول الأصمعي وأبي زيد وابن شميل . وأخبرني المنذري عن المبرّد عن الرياشي عن الأصمعي أنه قال في ليالي الشهر بعد الليالي البيض : وثلاث دُرَع . وكذلك قال أبو عبيد غير أنه قال : القياس : دُرْعٌ جمع دَرْعَاء . فقال أبو الهيثم فيما أفادني عنه المنذري : ثلاث دُرَعٌ ، وثلاث ظُلَم جمع دُرْعَة وظُلْمَة لا جمع دَرْعَاء وظلماء . قلت : هذا صحيح وهو القياس .
وروى أبو حاتم عن أبي عبيدة أنه قال : الليالي الدُرْع هي السود الصدور البيض الأعجاز من آخر الشهر ، والبِيض الصدور السود الأعجاز من أول الشهر . وكذلك غَنَم دُرْعٌ للبيض المآخير السُّود المقاديم ، أو السود المآخير البيض المقاديم . قال : والواحد من الغنم والليالي دَرْعَاء ، والذكر أدرع . وقال أبو عبيدة : ولغة أخرى : ليالٍ دُرَع بفتح الراء الواحدة دُرْعَة . قال أبو حاتم : ولم أسمع ذلك من غير أبي
عبيدة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ماء مُتَدرّع إذا أُكل ما حوله من المرعى فتباعد قليلاً وهو دون المُطْلِب . وقال الهجيمي : أدرَعَ القومُ إدرَاعاً ، وهم في دُرْعَةٍ إذا حَسَر كلؤهم عن حوالَيْ مياههم . ونحوَ ذلك قال ابن شميل . قال وإذا جاوزْت النصف من الشهر فقد أدْرَع ، وإدراعُه : سواد أوّله .
وقال ابن بُزُرْجَ : يقال للهجين إنه لمعَلهَجٌ وإنه لأدْرع . قال شمر وقال أبو عبيدة وابن الأعرابي : يقال دَرَعَ في عنقه حبلاً ثم اختنق . قلت : وأقرأني الإيادي لأبي عبيد عن الأموي : التذريع بالذال الخنقُ ، وقد ذَرَّعَه إذا خنقه . قلت : وأما شمر فإنه روى لأبي عبيدة وابن الأعرابي : ذَرَع في عنقه حبلاً ثم اختنق ، بالذال . أبو عبيد : الاندرَاع التقدم . وأنشد للقطامي :
أمامَ الخيل تندرع اندراعَا
قال أبو زيد : ذرَّعته تذريعاً إذا جعلت عُنقه ثِنْيَ ذراعك وعضدك فخنقته ، وهو الصواب .
وقال غيره : اندرأ يفعل كذا وكذا واندرع أي اندفع . وأنشد :
واندرعت كلُّ علاَة عَنْس
تَدَرُّعَ الليل إذا ما يُمسِي
وحكى شَمِر عن القزمُليّ قال : الدِرع : ثوبٌ تجوب المرأة وَسَطه ، وتجعل له يدين وتخيط فرجيه ، فذلك الدِرْع . ودُرِّعَت الصبيّةُ إذا أُلبست الدِرع . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : دُرِعَ الزرعُ إذا أُكل بعضه . وقال بعض الأعراب : عُشْبٌ دَرِعٌ نَزَع ونَمِغٌ وذَمِطٌ ووَلخٌ إذا كان غَضًّا . وادَّرَعَ فلان الليلَ إذا دخل في ظلمته ليسري والأصل فيه ادترع كأنه ليس ظلمة الليل فاستتر به .
دعر : قال شمر : العُود النَخِر الذي إذا وضع على النار لم يَسْتوقد ودَخِن فهو دُعَرٌ وأنشد لابن مقبل :
باتت حَوَاطِبُ ليلى يلتمسن لها
جَزْل الجِذَى غير خَوَّارٍ ولا دُعَرِ
قال : وحَكى أبو عدنان عن أبي مالك : هذا زَنْد دُعَر ، وهو الذي لا يورِي وأنشد :
مُؤْتَشِبٌ يكبو به زَنْد دُعَرْ
وقال ابن كَثْوَةَ : الدُعَر من الحطب البالي وهو الدَعِر أيضاً . وقال الليث : الدُعَر : ما احترق من الحطب فطَفِىء قبل أن يشتدّ احتراقه . والواحدة دُعَرَة . وهو من الزناد : ما قد قُدِحَ به مراراً حتى احترق طَرَفه فصار دُعَراً لا يُورِي . قال والدَعَارَة : مصدر الداعر ، وهو الخبيث الفاجر . قلت : وسمعت العرب تقول لكل حطبٍ يُعَثِّنُ إذا استُوقِد به دُعَرٌ . وقال ابن شميل : دَعِرَ الرجلُ دَعَراً إذا كان يسرق ويزني ويؤذي الناس وهو الدَاعِر . وقال أبو المِنْهال : سألت أبا زيد عن شيء فقال : مالك ولهذا هذا كلام المَدَاعِير . ويقال للنخلة إذا لم تقبل اللِقَاح : نخلة داعِرة ونخيل مَدَاعِير ، فتزاد تلقيحاً وتبخّق . قال : وتبخيقها ، أن توطأ عُسُفُهَا حتى تسترخي ، فذلك دواؤها . ثعلب عن
ابن الأعرابي : يقال للون الفيل : المُدَعَّر . قال ثعلب والمُدعّر : اللون القبيح من جميع الحيوان . والدّعَّار المُفْسِد .
ردع : أبو عبيد عن الأصْمَعي الرُدَاع الوجع : في الجسد وأنشدنا :
فواحزَنَا وعاودني رُدَاعِي
وقال الأصمعي : المرتدِع من السهام : الذي إذا أصاب الهَدَف انفضح عودُه . وقال ابن الأعرابي : رُدِعَ إذا نُكِس في مرضه . وقال كُثَير :
وإني على ذاك التجلّد إنني
مُسِرّ هُيَامٍ يَسْتَبِلّ وَيُرْدَعُ
وقال أبو العيال الهذليّ :
ذكرت أخي فعاودني
رُدَاع السُقْم والوصبُ
الرُدَاع : النُكْس ، قد ارتدع في مرضه .
وفي حديث عمر بن الخطاب أن رجلاً أتاه فقال له : إني رميت ظبياً محرماً فأصبت خُشَشَاءَهُ فركب رَدْعَه فأسِنَ فمات .
قال أبو عبيد : قوله ركب رَدْعَه يعني أنه سقط على رأسه .
قال وإنما أراد بالرَدْع : الذم ، شبّهه برَدْع الزعفران . وركوبُه إياه : أن الدم سال فخَرّ الظبيُ عليه صريعاً ، فهذا معنى قوله : ركب رَدْعَه .
وقال أبو عبيد : ليس يُعرف ما ذكر أبو عبيد ، ولكنّ الرَدْع العُنُق ، رُدِعَ بالدم أو لم يُرْدَع . يقال : اضرب رَدْعَهُ كما يقال اضرب كَرْدَهُ . قال وسُمِّي العُنُق رَدْعاً لأنه بها يَرتدع كلُّ ذي عُنُقٍ من الخيل وغيرها .
وقال ابن الأعرابي : ركب رَدْعَهُ إذا وقع على وجهه ، وركب كُسْأَه إذا وقع على قفاه .
قال شمر : وقال ابن الأعرابي في قولهم : ركب رَدْعَه أي خرّ صريعاً لوجهه ، غير أنه كلّما همّ بالنهوض ركب مقاديمه . وقال أبو دُوَادٍ :
فعلّ وأنهل مِنْها السنا
نَ يركبُ منها الرَدِيعُ الظِلاَلاَ
قال : والرَدِيع : الصريع يركب ظِلّه .
وقال شمر : الرَدْعُ على أربعة أوجه : الرَدْعُ : الكَفّ . رَدَعته : كففته . والرَدْع : اللَطْخ بالزعفران . وركب رَدْعَه : مقاديمه وعلى ما سال من دمه والرَدْع : رَدع النَصْل في السهم ، وهو تركيبه وضربك إيَّاه بحجر أو غيره حتى يدخل . وقيل : ركب رَدْعَه إن الرَدْع كلّ ما أصاب الأرض من الصريع حين يَهْوي إليها ، فما مَسّ الأرض منه أولاً فهو الرَّدْع ، أيّ أقطاره كان . قال : ويقال رُدِعَ بفلان أي صُرِع ، وأخذ فلاناً فَرَدَعَ به الأرض إذا ضَرَبَ به الأرض . ويقال : رَدَع الرجل المرأة إذا وطئها .
وقال الليث : الرَدْعُ : أن تردَعَ ثوباً بطيب أو زعفران ، كما تردَع الجاريةُ صَدْرَ جَيْبها بالزعفران بملء كفّها .
وقال امرؤ القيس :
حُوراً يُعَلّلْنَ العَبِيرَ رَوَادِعاً
كَمَهَا الشقائق أو ظِبَاء سَلاَمِ
السلاَم : الشجر .
وأما قول ابن مقبل :
يجري بديبَاجَتَيْه الرشح مُرْتَدِعُ
ففيه قولان . قال بعضهم : منصبغ بالعَرَق الأسود ، كما يُرْدَع الثوبُ بالزعفران .
وقال خالد : مُرْتدِع قد انتهت سِنّه . يقال قد ارتدع الجمل إذا انتهت سِنّه . وأقرأني المنذري لأبي عبيد فيما قرأ على أبي الهيثم الرديع الأحمق بالعين غير معجمة . وأما الإيادي فإنه أقرأنيه عن شمر : الردِيغ بالغين معجمة . قلت : وكلاهما عندي من نعت الأحمق .
وقال الليث : يقال خَرّ في بئر فركب رَدْعه إذا هَوَى فيها . وركب فلان رَدْع المَنِيَّة . قال والرَدْع : مقاديم الإنسان إذا كانت في ذلك منيّته .
وأنشد قول الأعشى في رَدْع الزعفران وهو لَطْخه :
ورَادعَة بالطيب صفراء عندها
لجسّ الندامى في يد الدرع مُفْتَقُ
وقيل ركب رَدْعَه إذا رُدِع فلم يرتدع ، كما يقال : ركب النَّهْيَ . عمرو عن أبيه : المِردَع : الرجل الذي يمضي في حاجته فيرجع خائباً ، والمِرْدَع : السهم الذي يكون في فُوقه ضِيق ، فيُدقّ فُوقُه حتى يتفتَّح . قال : ويقال فيه كله بالغين ، قال والرَّدْع : الدقّ بالحجر . والمِرْدَع الكَسْلان من الملاحين .
رعد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ ) ( الرّعد : 13 ) .
قال ابن عباس : الرَعْد : مَلَك يسوق السحاب ، كما يسوق الحادي الإبل بحُدَائه . وسئل وهب بن منبِّه عن الرعد فقال : الله أعلم .
وقال ابن الأنباري : قال اللغويون : الرعد : صوت السحاب والبَرْق ضوء ونور يكونان مع السحاب . قالوا : وقول الله عز وجل : ( وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلْائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ ) ( الرّعد : 13 ) ذِكْره الملائكة بعد الرعد يدل على أن الرعد ليس بمَلَك . وقال : الذين قالوا : الرعد ملك : ذكر الملائكة بعد الرعد وهو من الملائكة كما يذكر الجنس بعد النوع .
وقال عِكْرِمة وطاوس ومجاهد وأبو صالح وأصحاب ابن عباس : الرَعْد : مَلَكٌ يسوق السحاب ، وسئل عليّ عن الرعد فقال : مَلك ، وعن البرق فقال : مَخَاريق بأيدي الملائكة من حديد .
وقال الليث : الرَعْد : مَلَك اسمه الرَعْد يسوق السحاب بالتسبيح ، قال ومِن صَوته اشتُقّ فِعل رَعَدَ يَرعُدُ ، ومنه الرِعْدَة والارتعاد . قال : ورجلٌ رِعْدِيد : جَبَان . قال وكل شيء يترجرج من نحو القَرِيس فهو يَتَرعدَد كما تترعدَد الأَلْية .
وأنشد للعجَّاج :
فهي كرعديد الكَثِيب الأَهْيَم
وقال الأخفش : أهل البادية يزعمون أن الرَعد هو صوت السحاب . والفقهاء يزعمون أنه مَلَك .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال : رَعدَت السماء وبرقَتْ ، وَرعد له وبَرَق له إذا أوعده . ولا يجيز أَرْعَد ولا أبرق في الوعيد ولا في السماء . وكان أبو عبيدة يقول : رَعَد وأَرْعدَ وبَرَقَ وأَبْرَقَ بمعنًى واحدٍ ، ويحتجّ بقول الكُمَيت :
أَبْرِق وأرعد يا يزيد فما وعِيدُك لي بضائرْ
ولم يكن الأصمعي يحتج بشعر الكُمَيت .
وقال الفرَّاء : رَعَدت السماء وبرَقَت ، رَعداً ورُعوداً وبَرْقاً وبُرُوقاً ، بغير ألف . قال : ويقال للمرأة إذا تزيَّنتْ وتهيّأتْ : أبرَقَتْ . قال : ويقال للسماء المنتظَرة إذا كثر الرعد والبرق قبل المطر : قد أرعدت وأبرقت ، ويقال في كله : رَعدَتْ وبَرَقَتْ . قال : وَإذا أوعدَ الرَجل قيل : قد أرْعدَ وَأَبْرَقَ ، وَرَعَدَ وَبَرقَ .
وقال ابن أحمر :
فابْرُقْ بأرضِك ما بدا لك وارْعُدِ
وقال النضر : جارية رِعْدِيدة : تارّة ناعمة ، وجَوَارٍ رَعَادِيد .
أبو عبيد عن الفراء : في الطعام رُعَيْدَاء ممدود وهو ما يُرْمَى به إذا نُقِّيَ .
وقال ابن الأعرابي : كثيب مُرْعَد أي مُنْهَال وقد أُرعِد إرعَاداً وأنشد :
وكفل يرتجّ تحت المِجْسَدِ
كالدِعْصِ بين المُهُدَات المُرْعَدِ
أي ما تمهّد من الرمل . ورجلٌ رِعديد إذا كان جَبَاناً . ورعشِيش مثله . وجمعهما الرعاديد والرعاشيش . وهو يرتعد ويرتعش .

##### Türkçe

**باب العين والدال مع الراء**
**عدر** ، **عرد** ، **ردع** ، **رعد** ، **درع** ، **دعر** : kullanımdadırlar.

**عدر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَدَّار**: gemici. Dedi ki: ve **العَدَر**: büyük **القِيلَة**. Dedim ki: **القِيلَة** ile **الأدَر**’i kastetti; sanki hemze ayn’a çevrilmiş de **عَدِرَ عَدَراً** denmiş; asıl olan: **أدِرَ أدَراً**. İbn Düreyd dedi ki: **العُدْرَة** cesaret ve atılganlıktır; Araplar **عُدَاراً** diye adlandırmışlardır. Leys dedi ki: **العَدْرُ**: çok yağmur. Ve **أرضٌ معدورة**: yağmur görmüş; ve bunun benzeri.

Şemmer dedi ki: dedi ki: ve yağmur **عَنْدَرَ**; o da **مُعندِرٌ**’dür. Şiir okudu:
مُهْدَودراً مُعَنْدراً جُفَالا

Amr, babasından: **العادِر** yalancıdır. Dedi ki: o, **العاثِر** de olur.

**عرد** : Leys: **العَرْدُ**: her şeyden sert olan; katı, dik duran. Denir ki: o, boyun kökünün saplanma yeri bakımından elbette **عَرْد**’dır. ‘Accâc dedi ki:
عَرْدَ التراقي حَشْوَراً مُعَقْرَباً

Ve denir ki: azı dişi bütünüyle çıkıp sertleşip dikilince **عَرَدَ النابُ يَعْرِدُ عُرُوداً**; bunu Ebû Amr söyledi. Ve ağaç ilk çıktığında **عَرَدَ الشجر عُرُوداً** ve **نَجَم نُجُوماً**. ‘Accâc dedi ki:
وعُنقاً عَرْداً ورَأْساً مِرْأَسَا

Asma‘î dedi ki: **عَرْداً**: kalın; **مِرْأَساً**: başlar için bir çarpma aleti. Dedi ki: devenin azı dişleri kalınlaşıp sertleşince **وَعَرَدَتْ أنيابُ الجمل**. Zü’r-Rumme dedi ki:
يُصَعِّدْنَ رُقشاً بين عُوج كأنها
زِجَاجُ القَنَا منها نَجِيمٌ وعَارِدُ

Ve (**النوادر**)’de dedi ki: ağaç kalınlaşıp büyüyünce **عَرَدَ الشَجَرُ وَأَعْرَدَ**.

Ferrâ: **رمحٌ متَلٌّ** ve **رمحٌ عُرُدٌّ** ve **وَتَرٌ عُرُدٌّ**. Şiir okudu:
والقوس فيها وَتَر عُرُدٌّ
مِثْلُ ذراع البَكْر أو أشَدُّ

Rivayet edilir: مثل ذراع البَكْر. Kirişin gerginliğinde onu devenin koluna benzetti. İbn Büzürc dedi ki: o, elbette güçlü **عُرُدٌّ** şiddetlidir. Dedi ki: **العَارِد**: uzaklaşmış olan. Şiir okudu:
ترى شؤون رأسه العَوَارِدَا

Yani: bir kısmı bir kısmından uzaklaşmış. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العَرَادَة**: gövdesi katı bir ağaçtır. Çoğulu **عَرَاد**’dır. Muhammed b. İshâk es-Sa‘dî bana Ebü’l-Heysem’den haber verdi ki şöyle dedi: Araplar **الضَبّ**’e: **وِرْداً وِرْداً** denildiğini söyler; o da dedi ki:
أصبح قلبي صَرِداً
لا يشتهي أن يَردا
إلاَّ عِرَاداً عَرِدَا
وَعَنْكَثاً مُلتبِدَا
وصلِّياناً بَرِدَا

Dedi ki: **عَرَادَ**: sert, katı, dik duran bir bitkidir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **العَرَاد** bir bitkidir; tekili **عَرَادة**’dır. Adam bu sebeple adlandırılmıştır.

Leys dedi ki: **العَرَادَة**: güzel kokulu bir bitkidir. Dedim ki: ben çölde **العَرادَة**’yi gördüm; o, gövdesi katı, dalları yaygın, kokusu olmayan bir şeydir. Leys’in kastettiği, zannımca **العَرادة**’dir; çünkü o, kırın baharatıdır.

Ebû Ubeyd: adam, çekinip geri durunca rakibinden **عَرَّدَ**. Dedi ki: **التعريد** kaçıştır. Leys dedi ki: **التعريد** bozgun hâlinde hızlı gitmektir. Bazısına ait olarak şiir okudu:
لما استباحُوا عَبدَ رَبَّ وَعرَّدَت
بأبي نَعَامة أمُّ رَأْلٍ خَيْفَق

Ebû Na‘âme el-Harûrî Katari’nin bozgununu anıyor. Ebû Nasr dedi ki: ok, hedefi delip geçince **عَرّدَ السهْمُ تعريداً**. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi ki:
فجالت وخالت أنه لم يقع بها
وقد خَلّهَا قِدِحٌ صَويبٌ مُعَرِّدُ

**مُعَرِّدٌ** yani delip geçen; **خَلَّها** yani içine girdi; **صَويبٌ**: isabetli, kasteden. Ve yıldız, göğün ortasına çıktıktan sonra batmaya meyledince **عَرَّدَ النجم**; Zü’r-Rumme dedi ki:
وهَمَّت الجوزاء بالتعريد

Leys dedi ki: **العَرَادَة**: dişi çekirgedir. Ve **العَرَّادَة**: küçük bir mancınığa benzer şeydir. Hepsi **العَرَّدَات**’tır. Ve **نِيقٌ مُعَرِّدٌ**: yüksek, uzun. Ferazdak dedi ki:
فإني وإيّاكم ومَن في حبالكم
كمن حَبْله في رأس نِيق مُعَرِّدِ

Şemmer, Râ‘î’nin sözü hakkında:
بأطيَبَ من ثوبين تأوي إليهما
سُعَادُ إذا نجم السماكين عَرَّدَا

Yani: yükseldi. Yine dedi ki:
فجاء بأشوال إلى أهل خُبَّةٍ
طُرُوقاً وقد أقعى سُهَيْل فَعَرَّدا

Dedi ki: **أقعى**: yükseldi, sonra ayrılmadı. Ve denir ki: falan, ihtiyacımızla ilgili **عَرَّد** etti; yani onu gidermedi.

Leys ve başkaları dedi ki: **العَرْد**: erkeklik uzvu yayılıp gevşeyip katılaşınca. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam kaçınca **عَرِد**. Ve hastalıktan sonra bedeni güçlenince **عَرِد**.

**درع** : **الدِرْع**: kadının **دِرْعُ**’ı müzekkerdir. **دِرْع الحديد** müennestir. İkisinin birlikte küçültmesi, هاء’sız **دُرَيْع**’dır. İbnü’s-Sikkît: o, **دِرْع الحديد**’dir; az çoğulu **أدْرُع** ve **أدراع**’dır. Çok olunca **الدروع** olur. Ve o, kadının gömleği için **دِرع المرأة**’dır; çoğulu **أدراع**’dır. Ve **رجلٌ دَارِع**: üzerinde **دِرْع** olan.

Leys dedi ki: adam **ادَّرَع** ve **تَدَرَّعَ**; yani **الدِرْع** giydi. **الدُرَّاعَة**: giyilen elbiselerden bir türdür. **المِدْرَعة** başka bir türdür; ancak yünden olur. Yapımındaki farklılık sebebiyle **الدِرع** ile **الدُرَّاعة** ve **المِدْرَعة** adlarını ayırdılar; sözde kısalık istemek için. Dedi ki: eğer eyerin ön ve arka orta kısımlarının iki başı görünürse, eyerin ön yüzüne: **مُدَرَّعَة** denir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den, koyunların (kuzu koyunun) alâmetlerinde: eğer koyunun boynu kararıp siyahlaşırsa o **دَرْعَاء**’dır. Leys dedi ki: koyunda **الدَرَع**: göğsünde ve boğazında beyazlık, butta siyahlıktır. Dedi ki: **الليالي الدُرَعُ**: ayın, sabahın yüzü vaktinde doğduğu; geri kalanı siyah karanlık olan gecelerdir. Ebû Sa‘îd dedi ki: **شاة دَرْعاء**: rengi karışık olan. İbn Şümeyl: **الدَرْعاء**: siyah olup boynu beyaz olan; ve kırmızı olup boynu beyaz olan da işte o **الدرعاء**’dır. Dedi ki: başı boynuyla birlikte beyazlaşırsa o da **دَرْعاء**’dır. Dedim ki: söz, Ebû Zeyd’in dediğidir. Ön tarafı karardığı için **دَرْعَاء** diye adlandırıldı; **الليالي الدُرع**’a benzetme olarak. O, on altıncı, on yedinci ve on sekizinci gecedir; başları karardı, geri kalanı beyazladı; bu yüzden **دُرَعاً** diye adlandırıldılar; Asma‘î, Ebû Zeyd ve İbn Şümeyl’in sözünde ihtilaf yoktur. Münzirî bana Müberred’den, o da Riyâşî’den, o da Asma‘î’den haber verdi ki ayın beyaz gecelerinden sonra şöyle derdi: ve üç **دُرَع**. Ebû Ubeyd de böyle dedi; ancak o dedi ki: kıyas: **دُرْعٌ**; **دَرْعَاء**’nın çoğuludur. Ebû’l-Heysem, Münzirî’nin bana aktardığına göre: üç **دُرَعٌ** ve üç **ظُلَم**; **دُرْعَة** ve **ظُلْمَة**’nin çoğuludur; **دَرْعَاء** ve **ظلماء**’nın çoğulu değildir. Dedim ki: bu doğrudur ve kıyas budur.

Ebû Hâtim, Ebû Ubeyde’den rivayet etti ki dedi: **الليالي الدُرْع**: ayın sonundaki, göğüsleri siyah, kuyrukları beyaz olan; ve ayın başındaki, göğüsleri beyaz, kuyrukları siyah olan gecelerdir. Aynı şekilde **غَنَم دُرْعٌ**: arkaları beyaz önleri siyah olan; yahut arkaları siyah önleri beyaz olan koyunlardır. Dedi ki: koyun ve gecelerin teki **دَرْعَاء**’dır; erkeği **أدرع**’dır. Ebû Ubeyde dedi ki: başka bir dil: **ليالٍ دُرَع**; راء’nın fethiyle; teki **دُرْعَة**. Ebû Hâtim dedi ki: bunu Ebû Ubeyde’den başkasından işitmedim.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: çevresindeki otlak yenip de biraz uzaklaşınca su **ماء مُتَدرّع** olur; o, **المُطْلِب**’den aşağıdır. Hecîmî dedi ki: kavim **أدرَعَ** eder, **إدرَاعاً**; ve sularının çevresindeki otları çekilip azalınca onlar **دُرْعَةٍ** içindedir. İbn Şümeyl de bunun benzerini söyledi. Dedi ki: ayın yarısını geçince artık **أدْرَع** etmiştir; onun **إدراعُه**: başının kararmasıdır.

İbn Büzürc dedi ki: melez deve için denir ki: o elbette **لمعَلهَجٌ**’dir ve o elbette **أدْرع**’dır. Şemmer dedi ki: Ebû Ubeyde ve İbnü’l-A‘râbî: boynuna ip **دَرَعَ** etti, sonra boğuldu, denir. Dedim ki: İyâdî bana Ebû Ubeyd’in, Emevî’den okuduğu şeyi okuttu: **التذريع** (ذال ile) boğmadır; onu boğunca **ذَرَّعَه** olur. Dedim ki: Şemmer ise Ebû Ubeyde ve İbnü’l-A‘râbî’den şöyle rivayet etti: boynuna ip **ذَرَع** etti, sonra boğuldu; ذال ile. Ebû Ubeyd: **الاندرَاع** öne atılmadır. Kutâmî’ye ait olarak şiir okudu:
أمامَ الخيل تندرع اندراعَا

Ebû Zeyd dedi ki: onu **ذرَّعته تذريعاً**; yani boynunu senin kolunun ve pazunun kıvrımı yaptın da boğdun; doğru olan budur.

Başkası dedi ki: **اندرأ** şöyle şöyle yapar; ve **اندرع** yani itildi. Şiir okudu:
واندرعت كلُّ علاَة عَنْس
تَدَرُّعَ الليل إذا ما يُمسِي

Şemmer, Kazmülî’den aktardı; dedi ki: **الدِرع**: kadının ortasını yardığı bir elbisedir; ona iki kol yapar ve iki yan yırtmacını diker; işte o **الدِرْع**’dır. Kız çocuğuna **دُرِّعَت** denir; yani **الدِرع** giydirilince. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ekinin bir kısmı yenince **دُرِعَ الزرعُ**. Bazı bedevî dedi ki: taze olunca ot: **عُشْبٌ دَرِعٌ**; **نَزَع** ve **نَمِغٌ** ve **ذَمِطٌ** ve **وَلخٌ**. Ve falan, geceyi **ادَّرَعَ** etti; yani karanlığına girip gece yürümek için; aslı **ادترع**’dır; sanki gecenin karanlığını elbise edinip onunla örtündü.

**دعر** : Şemmer dedi ki: ateşe konunca tutuşmayan, dumanlanan çürük odun **دُعَرٌ**’dır. İbn Mukbil’e ait olarak şiir okudu:
باتت حَوَاطِبُ ليلى يلتمسن لها
جَزْل الجِذَى غير خَوَّارٍ ولا دُعَرِ

Dedi ki: Ebû ‘Adnân, Ebû Mâlik’ten aktardı: bu, **زَنْد دُعَر**’dır; o, kıvılcım çıkarmayandır. Şiir okudu:
مُؤْتَشِبٌ يكبو به زَنْد دُعَرْ

İbn Kesve dedi ki: **الدُعَر**: eski odunlardandır; o, **الدَعِر** de olur. Leys dedi ki: **الدُعَر**: odundan yanıp da yanması şiddetlenmeden önce sönmüş olan şeydir. Tekili **دُعَرَة**’dir. Ve o, çakmak taşlarından: onunla defalarca kıvılcım çıkarılmış olup ucu yanmış, böylece **دُعَراً** olmuş, kıvılcım çıkarmayan şeydir. Dedi ki: **الدَعَارَة**: **الداعر**’in mastarıdır; o da habis, fâcirdir. Dedim ki: Arapların, yakılınca kokuşup duman yapan her oduna **دُعَرٌ** dediklerini işittim. İbn Şümeyl dedi ki: adam, hırsızlık edip zina edip insanlara eziyet edince **دَعِرَ**; o da **الدَاعِر**’dir. Ebû’l-Minhâl dedi ki: Ebû Zeyd’e bir şey sordum; dedi ki: senin bununla ne işin var; bu, **المَدَاعِير** sözüdür. Ve hurma ağacı aşıyı kabul etmeyince ona **نخلة داعِرة** ve hurmalıklara **مَدَاعِير** denir; ona daha fazla aşılama yapılır ve **تبخّق** edilir. Dedi ki: onun **تبخيق**’i: lifleri çiğnenir de gevşeyinceye kadar; işte bu onun ilacıdır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: file ait renge **المُدَعَّر** denir. Sa‘leb dedi ki: **المُدعّر**: bütün hayvanlardan çirkin renktir. Ve **الدّعَّار**: bozguncu.

**ردع** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرُدَاع** (ağrı): bedendedir. Ve bize şiir okuttu:
فواحزَنَا وعاودني رُدَاعِي

Asma‘î dedi ki: oklardan **المرتدِع**: hedefe isabet edince sapı yarılıp dağılan olandır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: hastalığında geriye döndürülüp kötüleşince **رُدِعَ**. Kesîr dedi ki:
وإني على ذاك التجلّد إنني
مُسِرّ هُيَامٍ يَسْتَبِلّ وَيُرْدَعُ

Ebû’l-‘Iyâl el-Hüzelî dedi ki:
ذكرت أخي فعاودني
رُدَاع السُقْم والوصبُ

**الرُدَاع**: nükstür; hastalığında **ارتدع** etmiştir.

Ömer b. el-Hattâb’ın hadisinde: bir adam ona geldi de ona dedi ki: ben ihramlı iken bir ceylan attım; **خُشَشَاءَهُ**’na isabet ettim; o da **رَدْعَه**’ine bindi; derken yaşlandı ve öldü.

Ebû Ubeyd dedi ki: “**ركب رَدْعَه**” sözü: başının üzerine düştü demektir.

Dedi ki: **الرَدْع** ile ancak ayıbı kastetti; onu safranın **رَدْع**’ına benzetti. Ona binmesi: kan aktı da ceylan onun üzerine yıkılıp yüzüstü düştü; işte “**ركب رَدْعَه**” sözünün manası budur.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Ubeyd’in zikrettiği şey bilinmez; fakat **الرَدْع** boyundur; kanla **رُدِعَ** edilmiş olsun ya da **لم يُرْدَع** edilmiş olmasın. Denir ki: **اضرب رَدْعَهُ**; nasıl ki **اضرب كَرْدَهُ** denir. Dedi ki: boyun **رَدْعاً** diye adlandırıldı; çünkü onunla, at ve başkası gibi boyun sahibi her şey geri çevrilir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yüzünün üzerine düşünce **ركب رَدْعَهُ**; ensesinin üzerine düşünce **ركب كُسْأَه**.

Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî, “**ركب رَدْعَه**” sözünde dedi ki: yani yüzü üzerine yıkılıp düştü; ancak her kalkmaya yeltendiğinde ön tarafına biner. Ebû Duvâd dedi ki:
فعلّ وأنهل مِنْها السنا
نَ يركبُ منها الرَدِيعُ الظِلاَلاَ

Dedi ki: **الرَدِيع**: gölgesine binen, yüzüstü düşmüş olandır.

Şemmer dedi ki: **الرَدْعُ** dört veçhe üzeredir: **الرَدْعُ**: engelleme. **رَدَعته**: onu engelledim. Ve **الرَدْع**: safranla bulaştırma. Ve **ركب رَدْعَه**: ön tarafına; ve kanından akan şeyin üzerine. Ve **الرَدْع**: okta temreni **رَدع** etmektir; o, onu takman ve taşla yahut başkasıyla vurman; ta ki içeri girsin. Ve denildi ki: **ركب رَدْعَه**: **الرَدْع**; yüzüstü düşenin yere değen her şeyidir; yere ilk değen parçası, hangi ucu olursa olsun, işte o **الرَّدْع**’dır. Dedi ki: falan ile **رُدِعَ** denir; yani yere serildi. Ve falan, falanı alıp onunla yere vurunca **فَرَدَعَ به الأرض**. Ve denir ki: adam, kadını çiğneyince **رَدَع الرجل المرأة**.

Leys dedi ki: **الرَدْعُ**: bir elbiseyi güzel koku yahut safranla **تردَعَ** etmendir; nasıl ki cariye, safranı avucunun dolusuyla yakasının göğsüne sürerek **تردَع** eder.

İmruü’l-Kays dedi ki:
حُوراً يُعَلّلْنَ العَبِيرَ رَوَادِعاً
كَمَهَا الشقائق أو ظِبَاء سَلاَمِ

**السلاَم**: ağaçtır.

İbn Mukbil’in sözüne gelince:
يجري بديبَاجَتَيْه الرشح مُرْتَدِعُ

Onda iki söz vardır. Bazıları dedi ki: siyah terle boyanmış; nasıl ki elbise safranla **يُرْدَع** edilir.

Hâlid dedi ki: **مُرْتدِع**: yaşı sona ermiş olandır. Denir ki: deve, dişi sona erince **ارتدع** etti. Münzirî bana, Ebû Ubeyd’in Ebû’l-Heysem’e okuduğu şeyden okuttu: **الرديع** (ayn ile, noktasız): ahmak. İyâdî ise bana Şemmer’den: **الردِيغ** (غين ile, noktalı) okuttu. Dedim ki: ikisi de bence ahmağın sıfatındandır.

Leys dedi ki: denir ki: kuyuya düştü de içine yuvarlanınca **ركب رَدْعه**. Ve falan, ölümün **رَدْع**’ına bindi. Dedi ki: **الرَدْع**: insanın ön tarafıdır; eğer onun ölümü o şeyde ise.

A‘şâ’nın safranın **رَدْع**’ı, yani onun bulaştırılması hakkında sözünü şiir okudu:
ورَادعَة بالطيب صفراء عندها
لجسّ الندامى في يد الدرع مُفْتَقُ

Ve denildi ki: **ركب رَدْعَه**; eğer **رُدِعَ** edilip de geri durmadıysa; nasıl ki “**ركب النَّهْيَ**” denir. Amr, babasından: **المِردَع**: işinde yürüyüp de eli boş dönen adamdır. Ve **المِرْدَع**: **فُوق**’u dar olan oktur; onun **فُوق**’u dövülür de açılıncaya kadar. Dedi ki: bunun hepsinde غين ile de denir. Dedi ki: **الرَّدْع**: taşla dövmedir. Ve **المِرْدَع**: gemicilerden tembel olandır.

**رعد** : Allah, yüce ve aziz, dedi ki: ( **وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ** ) ( **الرّعد** : 13 ).

İbn Abbâs dedi ki: **الرَعْد**: bulutu sevk eden bir melektir; nasıl ki **الحادي** develeri **حُدَائه** ile sevk eder. Vehb b. Münebbih’e gök gürültüsü soruldu; dedi ki: Allah daha iyi bilir.

İbnü’l-Enbârî dedi ki: dilciler dedi ki: **الرعد**: bulutun sesidir; **البَرْق**: bulutla birlikte olan bir ışık ve nurdur. Dediler ki: Allah azze ve celle’nin sözü: ( **وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلْائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ** ) ( **الرّعد** : 13 ); meleklerin, **الرعد**’dan sonra zikredilmesi, **الرعد**’ın bir melek olmadığını gösterir. Dedi ki: “**الرعد** melektir” diyenler: meleklerin, **الرعد**’dan sonra zikredilmesi; o, meleklerden olduğu hâlde, türden sonra cinsin zikredilmesi gibidir.

İkrime, Tâvûs, Mücâhid, Ebû Sâlih ve İbn Abbâs’ın ashabı dedi ki: **الرَعْد**: bulutu sevk eden bir melektir. Ali’ye **الرعد** soruldu; dedi ki: melek. **البرق** soruldu; dedi ki: meleklerin ellerinde demirden **مَخَاريق**’tir.

Leys dedi ki: **الرَعْد**: adı **الرَعْد** olan bir melektir; bulutu tesbihle sevk eder. Dedi ki: onun sesinden **رَعَدَ يَرعُدُ** fiili türetildi; ondan **الرِعْدَة** ve **الارتعاد**. Dedi ki: **رجلٌ رِعْدِيد**: korkaktır. Dedi ki: **القَرِيس** gibi şeylerden titreyen her şey **يَتَرعدَد** eder; nasıl ki kuyruk yağı **تترعدَد** eder.

‘Accâc’a ait olarak şiir okudu:
فهي كرعديد الكَثِيب الأَهْيَم

Ahfeş dedi ki: bedevîler, **الرَعد**’ın bulutun sesi olduğunu iddia ederler. Fakihler ise onun bir melek olduğunu iddia ederler.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: denir ki: gök **رَعدَت** ve **برقَتْ**. Ve falana **رعد له** ve **بَرَق له** denir; yani onu tehdit etti. Tehditte de gökte de **أَرْعَد** ve **أبرق**’ı caiz görmez. Ebû Ubeyde ise: **رَعَد** ve **أَرْعدَ**; **بَرَقَ** ve **أَبْرَقَ** bir tek manadadır, derdi; Kümeyt’in sözüyle delil getirirdi:
أَبْرِق وأرعد يا يزيد فما وعِيدُك لي بضائرْ

Asma‘î, Kümeyt’in şiiriyle delil getirmezdi.

Ferrâ dedi ki: gök **رَعَدت** ve **برَقَت**; **رَعداً** ve **رُعوداً**; ve **بَرْقاً** ve **بُرُوقاً**; ألف’sız. Dedi ki: kadın süslenip hazırlandığında ona **أبرَقَتْ** denir. Dedi ki: yağmurdan önce gök gürültüsü ve şimşek çoğalınca, beklenen göğe: **قد أرعدت وأبرقت** denir; ve hepsinde: **رَعدَتْ وبَرَقَتْ** denir. Dedi ki: adam tehdit edince: **قد أرْعدَ وَأَبْرَقَ**; ve **رَعَدَ وَبَرقَ** denir.

İbn Ahmer dedi ki:
فابْرُقْ بأرضِك ما بدا لك وارْعُدِ

Nadr dedi ki: **جارية رِعْدِيدة**: yumuşak, nazlı; ve **جَوَارٍ رَعَادِيد**.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: yemekte **رُعَيْدَاء** (uzatmalı) vardır; o, temizlenince atılan şeydir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **كثيب مُرْعَد**: yani dökülen; ve **أُرعِد** eder, **إرعَاداً**. Şiir okudu:
وكفل يرتجّ تحت المِجْسَدِ
كالدِعْصِ بين المُهُدَات المُرْعَدِ

Yani: kumdan düzlenmiş olan. Ve **رجلٌ رِعديد**: korkak olunca. **رعشِيش** de onun gibidir. İkisinin çoğulu **الرعاديد** ve **الرعاشيش**’tir. O, **يرتعد** eder ve **يرتعش** eder.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والعين وما يثلثهما)
  (رعف)  الراء والعين والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على سَبْق وتقدُّم. يقال فَرَسٌ راعفٌ: سابقٌ متقدِّم. ورَعَف فلانٌ بفرسِهِ الخيلَ، إِذا تقدَّمها. قال الأعشى:
به تَرْعُفُ الألْفَ إِذْ أُرْسِلَتْ *** غَداةَ الصّباح إذا النَّقْعُ ثارا([1])  ومن الباب رَعَفْت ورَعُفت([2]). والرُّعاف فيما يقال: الدّمُ بعينه. والأصل أنّ الرُّعاف ما يُصيب الإنسانَ من ذلك، على فُعال، كما يقال في الأدواء. ويقولون للرِّماح رواعفُ، قِيل ذلك من أجل أنها تقدَّم للطَّعْنِ. ويقال بل سُمِّيت لِمَا يقطُر منها الدّمُ. والأصل فيه كلِّه واحدٌ([3]). وراعُوفَةُ البِئر: حجرٌ يتقدم من طَيِّها([4]) نادراً، يقوم عليه السَّاقي. وأَرْعَفَ فلانٌ فلاناً، إذا أعجَلَه. وجاء في الرَّاعوفة "أنّه سُحِرَ وجُعِل سِحرُه في جُفِّ طَلْعةٍ ودُفِنَ تحت راعُوفة البِئر([5])". والرَّاعف: أَنْف الجبَل، ويجمع رواعِفَ. وطرَفُ الأرنبة راعفٌ. ويقال أرعَفَ فلانٌ قرْبتَه إرعافاً، إذا ملأَها حتى تَرْعُف. قال:
  * يَرْعُفُ أعلاها مِنِ امتلائها([6]) *
  (رعق)  الراء والعين والقاف ليس أصلاً، بل هو صوتٌ من الأصوات.  فالرُّعَاق: صوتٌ يخرج من قُنْب الدّابّة الذكرِ، كما يُسمَع الرَّعيق من ثفْر الأُنثى. تقول: رَعَق رَعْقاً ورُعاقا.
  (رعك([7]))  الراء والعين والكاف كلمةٌ واحدة. يقولون: الرّاعك من الرجال: الأحمَق.
  (رعل)  الراء والعين واللام معظمُ بابِه أصلان: أحدهما جماعةٌ، والآخَر شيءٌ يَنُوس ويضطرب. فالأول الرَّعْلَة: القِطعة من الخيل. والرَّعِيل مثل الرَّعلة. وقال طرَفةُ في الرِّعال وجعَلَها للطّير:
ذُلُقٌ في غارةٍ مسفوحةٍ *** كرِعال الطَّيرِ أسراباً تمُرّْ([8])  وأراعيل الرِّياح: أوائلها. وحكى ابنُ الأعرابيّ: تركت عيالاً رَعْلَةً، أي كثيرة. فأما قولُه:
أبَأْنا بِقَتْلانا وسُقْنا بسَبْيِنا *** نساءً وجِئْنا بالهِجان المرعَّلِ([9])  فالمعنى المجمَّع، من القياس الذي ذكرناه. ويقال المرعَّل: السمين المختار([10])؛ وليس ببعيدٍ، إلاّ أنَّ القولَ الأولَ أقْيَس.
  والأصل الثاني الرَّعْلة: ما يُقطَع من أذُن الشاة ويُترك معلَّقا ينوسُ، كأنه زَنَمة. وناقةٌ رَعلاءُ، إذا فُعِل بها ذلك. قال الفِنْد الزِّمَّانيّ:
رأيت الفِتْيَةَ الأعْزا *** لَ مِثْلَ الأينُق الرُّعْلِ([11])  قال ابن الأعرابي: مَرّ فلان يَجُرّ رَعْلَه، وأراعيلَه، أي ثيابه([12]). وشاةٌ رَعْلاءُ: طويلة الأذُن. ويقال للذي تَهَدَّلَ أطرافُه من الثِّياب: أرْعَلُ.
  وممّا شذ عن البابين- وقد يمكن من أحدهما- الرَّعْلَةُ، وهي النَّعامة([13]). ويقال إنّ الرّاعل فُحَّالٌ بالمدينة.
  (رعم)  الراء والعين والميم كلمتان متباينتانِ، بعيدٌ ما بينهما. فالأولى الرُّعام: شيءٌ يَسيل من أنْفِ الشاةِ لداءٍ يصيبها؛ يقال منه: شاةٌ رَعُومٌ.
  والكلمة الثانية شيءٌ ذكره الخليل. قال: رَعَمَ الشمسَ يَرْعَمُها، إذا رَقَب غيبوبَتَها. وذكر أنه في شعر الطرِمّاح([14]).
  (رعن)  الراء والعين والنون أصلان: أحدهما يدلُّ على تقدُّم في شيءٍ، والآخر يدلُّ على هَوَج واضطراب. فالأول الرَّعْن: الأنْف النادر من الجبَل. قال ابنُ دُريد: وسمِّيت البَصرة رعناءَ لأنَّها تشبّه برَعْن الجبل. وهو قولُ الفرزدق:
لولا ابنُ عُتبةَ عمروٌ والرّجاءُ لـه *** ما كانت البَصرة الرَّعناءُ لي وطَنا([15])  ويقال جَيْشٌ أرْعَنُ، إذا كانت له فُضولٌ كرُعُون الجِبال.
  والأصل الآخَر قولهم أرعَنُ: مستَرْخٍ. قالوا: هو من رَعَنَتْه الشمسُ، إذا آلَمتْ دِماغه. يقال مِن ذلك: رجلٌ مَرعُون. ويقال: رَعُنَ الرَّجُل يَرْعُن رعَناً، فهو أرْعَن، أي أهْوَج، والمرأة الرّعناءُ. فأمّا قولُه جل ثناؤه ﴿لاَ تَقُولُوا رَاعِنَا﴾ [البقرة 104]، فهي كلمةٌ كانت اليهود تَتَسابُّ بها، وهو من الأَرْعَن. ومن قرأها ﴿رَاعِناً﴾، منونة فتأويلُها لا تقولوا حُمْقاً من القَول. وهو من الأوَّل؛ لأنّه يكونُ كلاماً أرْعَنَ، أي مضطرباً أهوج. ويقال: رحَلُوا رِحْلَةً رَعنْاءَ، أي مضطرِبة. قال:
  * ورحلوها رِحْلَةً فيها رَعَنْ([16]) *
  وذلك إذا لم تكن على الاستقامة.
  (رعي)  الراء والعين والحرف المعتل أصلان: أحدهما المراقَبة والحِفظ، والآخَر الرجوع.
  فالأوَّل رعَيْتُ الشَّيءَ، رقَبتُه؛ ورَعَيْته، إذا لاحَظْتَه. والراعِي: الوالي. قال أبو قيس:
ليس قطاً مِثْلَ قُطّيٍّ ولا الـْ *** مَرْعِيُّ في الأقوام كالرّاعِي([17])  والجميع الرِّعاء، وهو جمعٌ على فِعالٍ نادرٌ، ورُعاةٌ أيضاً. وراعيت [الأمر([18])]: نظرت إلامَ يصيرُ. ورعَيْتُ النُّجُومَ: رقَبْتُها. قالت الخنساء:
أرعَى النُّجومَ وما كُلِّفْتُ رِعْيَتَها *** وتارةَ أتغَشَّى فَضْلَ أَطْمَارِي([19])  والإِرعاء: الإبقاء، وهو من ذاك الأصلِ؛ لأنّه يحَافِظُ على ما يحافَظُ عليه. قال ذو الإصبع:
عَذِيرَ الحَيِّ مِنْ عَدْوَا *** نَ كانوا حَيَّةَ الأرض([20])بغَى بعضٌ على بعضٍ *** فلَمْ يُرْعُوا على بَعْضِ  ورجلِ تَُِرْعِية([21])* وتِرْعايةٌ: حسن الرِّعيْة بالإبل. ومن الباب أرعَيْتُه سَمْعي: أصغَيْتُ إليه. وأَرْعِنِي سَمْعَك، بكسر العين، أي ليرقُبْ سمعُك ما أقولُه.
  والأصل الآخَر: ارْعَوى عن القبيح، إذا رجَع. وحكى بعضهم: فلانٌ حسنُ الرَّعْو والرِّعو([22]) والرَُّعْوَى.
  ومن الشَّاذّ عن الأصلين: الرَّعاوَى والرُّعَاوَى، وهي الإِبل التي يُعتمَل عليها. قالت امرأةٌ تخاطِب بَعلَها:
تَمَشَّشْتَنِي حتَّى إذا ما تركْتَنِي *** كنِضْوِ الرُّعاوَى قلتَ إِنيَ ذَاهبُ([23])  وممكنٌ أن يكون هذا من الأصل، لأنّها تَهْرَم فتُرَدُّ إلى حالٍ سيِّئة، كما قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ﴾ [النحل 70، الحج 5].
  (رعب)  الراء والعين والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها الخوف، والثاني المَلْء، والآخر القَطْع.
  فالأول الرَّعْب وهو الخَوف، رَعَبْتُه رَعْباً، والاسم الرُّعْب. ويقال إنّ الرَّعْبَ رُقْيةٌ، يزعمون أنهم يرْعَبون ذا السِّحْر بكلامٍ([24])، أي يُفْزِعونه. وفاعله راعبٌ ورَعَّاب.
  والأصل الآخر قولهم: سيلٌ راعبٌ، إذا مَلأَ الواديَ. ورعَبْتُ الحوضَ إذا ملأتَه.
  والثالث قولهم للشَّيء المقَطَّع: مُرَعَّب. ويقال للقِطعة من السَّنام رُعْبوبة. وتسمَّى الشَّطْبَة من النِّساء رُعبوبةً؛ تشبيهاً لها بقِطعة السنام. ويقال سَنامٌ مرعوبٌ إذا كان يقطُر دسَما.
  (رعث)  الراء والعَين والثاء أصلٌ واحد، وهو تزيُّنُ شيءٍ بشيء. فالرَّعَث: العِهْن من الصُّوف، وهو يزيَّن به([25]). والرِّعاث: القِرَطة، واحدتها رعثة([26]). وفي كتاب الخليل: الرِّعاث: ضَرْبٌ من الخرَز والحَلْي. قال:
  * وما حُلِّيَتْ إلاَّ الرِّعاثَ المُعَقَّدا *
ومما شُبِّه بهذا وحُمل عليه: رَعْثة الدِّيك، وهي عُثْنُونُه، كأنّها شُبِّهت برَعَث العهن. قال:
  * مِنْ صَوتِ ذِي رَُعَُثَاثٍ ساكنِ الدَّارِ([27]) *
  (رعج)  الراء والعين والجيم أَصلٌ يدلُّ على نَضارة وحُسْن وخِصْب وامتلاء. ويقال أرضٌ مِرْعاجٌ ورَعِجَة([28])؛ إذا كانت خِصْبةً. ومن النَّضارة والحُسن: إرعاج البَرْق([29])، وهو تلألؤُه.
(رعد)  الراء والعين والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ واضطرابٍ. وكلُّ شيءٍ اضطربَ فقد ارتعدَ. ومنه الرِّعديدَة([30]) والرِّعْديد: الجبان. وأرْعِدَتْ فرائصُ الرَّجُل عند الفَزَع. والرِّعديدة: المرأة الرَّخْصَة، والجمع رَعاديد. ومن الباب الرَّعْد، وهو مَصْع مَلَكٍ يسوقُ السَّحَاب. والمَصْع: الحركة والذَّهاب والمَجِيء. ويقال مَصَعَت [الدَّابَّة] بذنَبها، إذا حرّكَتْه. ثم يُتصرَّف في الرَّعْد، فيقال رَعَدَت السماء وبَرَقَتْ. ورَعَدَ الرَّجُل وبَرَق، إذا أَوْعَدَ وتَهَدَّد. وأجازُوا: أرعَدَ وأَبرَقَ. وأنشد:
أرعِدْ وأبْرِقْ يا يزيـ *** ـدُ فما وَعيدُك لي بضائرْ([31])  وفي أمثالهم: "صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدة([32])"، للذي يُكْثِرُ الكلام ولا خيرَ عنده. والصَّلَف: قِلَّةُ النَّزَل. ويقال أرْعَدْنا وأبرقْنا، إذا سمِعْنا الرَّعدَ ورأينا البرق. ومن أمثالهم: "جاءَ بِذاتِ الرَّعْد والصَّليل" إذا جاءَ بشَرٍّ وغَزْو([33]). ويقال إنّ ذاتَ الرَّعدِ والصّليلِ الحربُ. وذاتُ الرَّواعِد: الدّاهية.
  (رعز)  الراء والعين والزاء ليس بشيء. على أنّهم يقولون: المُرَاعِزُ: المُعاتِبُ([34]).
  (رعس)  الراء والعين والسين أُصَيْلٌ يدلُّ على ضَعف. قال الفرّاء: رَعَسْتُ في المشْي، إذا مشَيْتَ مشياً ضعيفاً، من إِعياءٍ أو غيرِه. وقال بعضُهم: الارتعاس كالارتعاش والانتفاض. قال:
يَبْرِي بإِرْعاسٍ يَمِينِ المُؤْتَلِي *** خُضُمَّةَ الذِّرَاعِ هَذَّ المُخْتَلِي([35])  (رعش)  الراء والعين والشين في معنى الباب قبله من الاضطراب والارتعاد. ورجلٌ جبانٌ رَعِشٌ. وجَملٌ رَعْشَنٌ، وذلك اهتزازُه في سَيره والنون زائدة. والرَّعْشاءُ من النَّعام: السريعة.
  (رعص)  الراء والعين والصاد* في معنى البابِ الذي قبلَه. فالرَّعْص الاضطراب. ويقال ارتعصت الحيّةُ: تلوَّت. قال:
أَنّيَ لا أسعَى إلى داعِيَّهْ *** إلاّ ارتعاصاً كارتعاصِ الحيَّهْ([36])  ويقال ارتعص الجَدْيُ، إذا ظَفَرَ من النَّشاط.
  (رعظ)  الراء والعين والظاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس ولا يَتفرَّع. فالرُّعْظُ: مَدْخَل النَّصْل في السَّهم. وحكى الخليل: "إنّ فلاناً لَيَكسِر عليك أرعاظَ النَّبْل"، إذا كان يتغضّب. ويقال سهمٌ رَعِظٌ، إذا غاب في رُعْظِه.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) ديوان الأعشى 40 واللسان (رعف). ويروى: "ترعف" بالبناء للمفعول أيضاً.
([2]) كذا ضبطا في الأصل. ولغاته في القاموس: كنصر ومنع وكرم وعنى وسمع.
([3]) في الأصل: "كلمة واحدة".
([4]) في الأصل: "طينها"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) ويروى: "راعوثة" بالثاء. وهو من حديث عائشة. اللسان (رعث، رعف).
([6]) لعمر بن لجأ، في اللسان (رعف). وأنشده في المجمل.
([7]) لم أجد لهذه المادة ذكراً في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في مادة (دعك).
([8]) ديوان طرفة 70 واللسان (ذلق).
([9]) البيت في المجمل واللسان (رعل).
([10]) في المجمل: "المختار".
([11]) في المجمل واللسان (رعل). ويروى: "الأغرال". وانظر المخصص (7: 156).
([12]) في الأصل: "شابه"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) في اللسان: "سميت بذلك لأنها تقدم فلا تكاد ترى إلا سابقة للظليم".
([14]) هو قوله، في الديوان 108 واللسان (رعم):
ومشيح متأق عدوه *** يرعم الإيجاب قبل الظلام ([15])رواية ياقوت (البصرة) واللسان (رعن):
* لولا أبو مالك المرجو نائله *
    والبيت لم يرو في ديوان الفرزدق.
([16]) البيت من رجز يروى لخطام المجاشعي، وللأغلب العجلي. اللسان (رعن).
([17]) البيت في اللسان (رعي، قطا). وقصيدته في المفضليات (2: 84-86).
([18]) التكملة من المجمل.
([19]) ديوان الخنساء 55 واللسان (رعي).
([20]) البيتان من أبيات في الأصمعيات 37. وانظر اللسان (رعي).
([21]) ترعية، بتثليث التاء وتشديد الياء، وقد تخفف.
([22]) والرعو أيضاً بالضم. ويقال "الرعوة" كذلك بالتثليث.
([23]) البيت في اللسان (رعي).
([24]) في الأصل: "أنه يرعبون السحر بكلام".
([25]) يزين به الهودج ونحوه.
([26]) رعثة بالضم، ورعثة بالتحريك.
([27]) للأخطل في اللسان (رعث، حمض) والحيوان (2: 346). وصدره:
* ماذا يؤرقني والنوم يعجبني *
([28]) هاتان الصفتان لم تردا في المعاجم المتداولة.
([29]) ويقال رعج ورعج، بالفتح والتحريك، ويقال ارتعج ارتعاجاً أيضاً.
([30]) في الأصل: "الرعددة" تحريف. وأنشد في اللسان لأبي العيال:
ولا زميلة رعديـ *** ـدة رعشٍ إذا ركبوا([31]) البيت للكميت كما سبق في حواشي (برق 222).
([32]) كذا ورد نصه مضبوطاً في الأصل والمجمل. والمعروف: "رب صلف"، كما في اللسان.
([33]) في الأصل: "وعز".
([34]) زاد في القاموس: "وراعز: القبض". والكلمتان لم تردا في اللسان.
([35]) الرجز للعجاج في ديوانه 52-53 واللسان (رعس). وفي اللسان: "الدارع"، أي لابس الدرع.
([36]) للعجاج في ديوانه 72 واللسان (رعص، دعو) والمخصص (8: 112).
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **العين** ve onları üçleyen şeyler)

  (**رعف**)  **الراء** ve **العين** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir “önden gitme ve ilerleme”ye delâlet eder. Denir: **فَرَسٌ راعفٌ**: önden giden, ileride olan. Ve “**رَعَف** falan kimse, atıyla atları **بفرسِهِ الخيلَ**”, yani onlardan öne geçtiği zaman. **الأعشى** dedi:
به تَرْعُفُ الألْفَ إِذْ أُرْسِلَتْ *** غَداةَ الصّباح إذا النَّقْعُ ثارا([1])
  Ve bu bâbdandır: **رَعَفْت** ve **رَعُفت**([2]). Ve **الرُّعاف** denildiğine göre: kanın bizzat kendisidir. Asıl olan, **الرُّعاف**ın, insana ondan isabet eden şey olmasıdır; **فُعال** vezninde, hastalıklarda denildiği gibi. Ve mızraklara **رواعفُ** derler; bunun, onların sapmaya öne geçmeleri sebebiyle söylendiği söylenmiştir. Ve denir ki: bilakis, onlardan kan damladığı için isimlendirilmiştir. Bunun hepsindeki asıl birdir([3]). Ve **راعُوفَةُ البِئر**: kuyunun duvar örgüsünden (**طَيِّها**) nadiren öne çıkan bir taş([4]); sakî onun üzerinde durur. Ve “**أَرْعَفَ** falan kimse falanı”, onu acele ettirdiği zaman. Ve **الرَّاعوفة** hakkında geldi: “**أنّه سُحِرَ وجُعِل سِحرُه في جُفِّ طَلْعةٍ ودُفِنَ تحت راعُوفة البِئر([5])**”. Ve **الرَّاعف**: dağın burnudur; **رواعِفَ** diye cem‘ olunur. Ve burun ucunun (**الأرنبة**) ucu **راعفٌ**dur. Ve denir: “**أرعَفَ** falan kimse kırbasını (**قرْبتَه**) **إرعافاً**”, onu doldurup ta ki damlayıncaya (**تَرْعُف**) kadar doldurduğu zaman. Dedi ki:
  * يَرْعُفُ أعلاها مِنِ امتلائها([6]) *

  (**رعق**)  **الراء** ve **العين** ve **القاف** asıl değildir; bilakis seslerden bir sestir. **فالرُّعَاق**: erkek hayvanın **قُنْب**’undan çıkan bir sestir; dişinin **ثفْر**’undan **الرَّعيق** işitildiği gibi işitilir. Dersin: **رَعَق** **رَعْقاً** ve **رُعاقا**.

  (**رعك**([7]))  **الراء** ve **العين** ve **الكاف** tek bir kelimedir. Derler: erkeklerden **الرّاعك**: ahmak.

  (**رعل**)  **الراء** ve **العين** ve **اللام**ın bâbının çoğu iki asıldır: birincisi bir topluluk, diğeri sallanan ve çalkalanan bir şey. Birincisi: **الرَّعْلَة**: atlardan bir parça (bir bölük). Ve **الرَّعِيل** **الرَّعلة** gibidir. Ve **طرَفةُ** **الرِّعال** hakkında dedi ve onu kuş için yaptı:
ذُلُقٌ في غارةٍ مسفوحةٍ *** كرِعال الطَّيرِ أسراباً تمُرّْ([8])
  Ve rüzgârların **أراعيل**’i: onların evvelleridir. Ve **ابنُ الأعرابيّ** nakletti: “**تركت عيالاً رَعْلَةً**”, yani çok. Ama onun şu sözü:
أبَأْنا بِقَتْلانا وسُقْنا بسَبْيِنا *** نساءً وجِئْنا بالهِجان المرعَّلِ([9])
  mânâ: bizim zikrettiğimiz kıyasa göre, toplanmış (mecmû‘) olandır. Ve denir: **المرعَّل**: semiz, seçilmiş([10]); uzak değildir, ancak birinci söz daha kıyasîdir.

  İkinci asıl: **الرَّعْلة**: koyunun kulağından kesilip asılı bırakılan, sallanan şey; sanki bir **زَنَمة**dir. Ve **ناقةٌ رَعلاءُ**, bu onunla yapıldığı zaman. **الفِنْد الزِّمَّانيّ** dedi:
رأيت الفِتْيَةَ الأعْزا *** لَ مِثْلَ الأينُق الرُّعْلِ([11])
  **ابن الأعرابي** dedi: “Falan geçti, **يَجُرّ رَعْلَه، وأراعيلَه**”, yani elbiselerini([12]). Ve **شاةٌ رَعْلاءُ**: uzun kulaklı. Ve elbiseden uçları sarkan kimseye: **أرْعَلُ** denir.

  İki bâbdan şâz olanlardan—ve birinden mümkün olabilirse—**الرَّعْلَةُ**: devekuşudur([13]). Ve denir ki: **الرّاعل** Medine’de bir aygırdır.

  (**رعم**)  **الراء** ve **العين** ve **الميم** iki ayrı kelimedir; araları uzaktır. Birincisi **الرُّعام**: koyunun burnundan, ona isabet eden bir hastalıktan dolayı akan bir şey; bundan denir: **شاةٌ رَعُومٌ**.

  İkinci kelime: **الخليل**’in zikrettiği bir şeydir. Dedi: “**رَعَمَ الشمسَ يَرْعَمُها**”, onun batışını gözetlediği zaman. Ve bunun **الطرِمّاح** şiirinde olduğunu zikretti([14]).

  (**رعن**)  **الراء** ve **العين** ve **النون** iki asıldır: biri bir şeyde öne geçmeye delâlet eder, diğeri taşkınlık ve çalkantıya delâlet eder. Birincisi **الرَّعْن**: dağın nadir (öne çıkık) burnu. **ابنُ دُريد** dedi: Basra’ya **رعناءَ** denildi; çünkü dağın **رَعْن**’una benzetilir. Ve bu, **الفرزدق**’un sözüdür:
لولا ابنُ عُتبةَ عمروٌ والرّجاءُ لـه *** ما كانت البَصرة الرَّعناءُ لي وطَنا([15])
  Ve denir: **جَيْشٌ أرْعَنُ**, dağların **رُعُون**’u gibi fazlalıkları (çıkıntıları) olduğu zaman.

  Diğer asıl: onların “**أرعَنُ**” sözüdür: gevşek. Dediler: bu, “**رَعَنَتْه الشمسُ**”dandır; güneş onun beynini acıttığı zaman. Bundan denir: **رجلٌ مَرعُون**. Ve denir: **رَعُنَ الرَّجُل يَرْعُن رعَناً**; o **أرْعَن**dır, yani taşkın; kadın ise **الرّعناءُ**. Ama O’nun—yüce övgüsüyle—sözü: **﴿لاَ تَقُولُوا رَاعِنَا﴾** [البقرة 104], bu, Yahudilerin birbirlerine sövüştükleri bir kelime idi; ve bu, **الأَرْعَن**dandır. Onu **﴿رَاعِناً﴾** diye tenvinli okuyan kimseye gelince, onun te’vîli: “sözden ahmaklık söylemeyin”dir. Ve bu, birincidendir; çünkü o, **أرْعَنَ** bir söz olur; yani çalkantılı, taşkın. Ve denir: “Onlar **رِحْلَةً رَعنْاءَ** bir yolculukla göçtüler”, yani çalkantılı. Dedi ki:
  * ورحلوها رِحْلَةً فيها رَعَنْ([16]) *
  Bu, düzgünlük üzere olmadığı zaman olur.

  (**رعي**)  **الراء** ve **العين** ve illetli harf (**الحرف المعتل**) iki asıldır: biri gözetleme ve koruma, diğeri dönme.

  Birincisi: “**رعَيْتُ الشَّيءَ**”, onu gözetledim; ve “**رَعَيْته**”, onu gözettim (dikkat ettim) demektir. Ve **الراعِي**: vâlîdir. **أبو قيس** dedi:
ليس قطاً مِثْلَ قُطّيٍّ ولا الـْ *** مَرْعِيُّ في الأقوام كالرّاعِي([17])
  Çoğulu **الرِّعاء**dır; **فِعال** üzere nadir bir cem‘dir; **رُعاةٌ** da (denir). Ve “**راعيت [الأمر([18])]**”: nereye varacağını gözetledim. Ve “**ورعَيْتُ النُّجُومَ**”: onları gözetledim. **الخنساء** dedi:
أرعَى النُّجومَ وما كُلِّفْتُ رِعْيَتَها *** وتارةَ أتغَشَّى فَضْلَ أَطْمَارِي([19])
  Ve **الإِرعاء**: bırakıp sürdürme (ibkā)dır; ve o asıldandır; çünkü korunana muhafaza eder. **ذو الإصبع** dedi:
عَذِيرَ الحَيِّ مِنْ عَدْوَا *** نَ كانوا حَيَّةَ الأرض([20])بغَى بعضٌ على بعضٍ *** فلَمْ يُرْعُوا على بَعْضِ
  Ve **رجلِ تَُِرْعِية**([21])* ve **تِرْعايةٌ**: develere iyi bakması (iyi gözetmesi). Ve bâbdandır: “**أرعَيْتُه سَمْعي**”: ona kulak verdim. Ve “**أَرْعِنِي سَمْعَك**”, **العين**’i kesreli olarak; yani kulağın, söylediğümü gözetsin.

  Diğer asıl: “**ارْعَوى** عن القبيح”, çirkinden döndüğü zaman. Bazıları nakletti: “Falan **حسنُ الرَّعْو والرِّعو**([22]) ve **الرَُّعْوَى**dır.”

  İki asıldan şâz olanlardan: **الرَّعاوَى** ve **الرُّعَاوَى**; bunlar, üzerinde çalıştırılan develerdir. Bir kadın kocasına hitap ederek dedi:
تَمَشَّشْتَنِي حتَّى إذا ما تركْتَنِي *** كنِضْوِ الرُّعاوَى قلتَ إِنيَ ذَاهبُ([23])
  Ve bunun asıldan olması mümkündür; çünkü onlar yaşlanır da kötü bir hâle geri döndürülür; O’nun—yüce övgüsüyle—söylediği gibi: **﴿وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ﴾** [النحل 70، الحج 5].

  (**رعب**)  **الراء** ve **العين** ve **الباء** üç asıldır: biri korku, ikincisi doldurma, diğeri kesme.

  Birincisi: **الرَّعْب**; o korkudur. “**رَعَبْتُه رَعْباً**”; isim **الرُّعْب**dur. Ve denir ki: **الرَّعْبَ** bir rukyedir; sihir sahibini bir sözle **يرْعَبون** diye zannederler([24]); yani onu korkuturlar. Onu yapan **راعبٌ** ve **رَعَّاب**dır.

  Diğer asıl: onların “**سيلٌ راعبٌ**” sözüdür; vadiyi doldurduğu zaman. Ve “**ورعَبْتُ الحوضَ**”, onu doldurduğum zaman.

  Üçüncüsü: parçalanmış şeye “**مُرَعَّب**” demeleridir. Ve hörgüçten bir parçaya **رُعْبوبة** denir. Ve kadınlardan ince uzun olana **رُعبوبةً** denir; onu hörgüç parçasına benzeterek. Ve denir: **سَنامٌ مرعوبٌ**, yağ damlatır olduğu zaman.

  (**رعث**)  **الراء** ve **العَين** ve **الثاء** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeyle süslenmesidir. **فالرَّعَث**: yünden **العِهْن**dir; onunla süslenilir([25]). Ve **الرِّعاث**: küpedir; tekili **رعثة**([26]). **الخليل**’in kitabında: **الرِّعاث**: boncuk ve ziynet türünden bir türdür. Dedi ki:
  * وما حُلِّيَتْ إلاَّ الرِّعاثَ المُعَقَّدا *
  Bununla benzetilip ona hamledilenlerdendir: **رَعْثة الدِّيك**; o, onun **عُثْنُونُه**dur; sanki **رَعَث العهن**e benzetilmiştir. Dedi ki:
  * مِنْ صَوتِ ذِي رَُعَُثَاثٍ ساكنِ الدَّارِ([27]) *

  (**رعج**)  **الراء** ve **العين** ve **الجيم** tazelik, güzellik, verimlilik ve doluluğa delâlet eden bir asıldır. Ve denir: **أرضٌ مِرْعاجٌ** ve **رَعِجَة**([28]); verimli olduğu zaman. Ve tazelik ve güzelliktendir: **إرعاج البَرْق**([29]); o, onun parıldamasıdır.

(**رعد**)  **الراء** ve **العين** ve **الدال** tek bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Her ne çalkalanırsa **ارتعدَ** etmiştir. Ve bundandır: **الرِّعديدَة**([30]) ve **الرِّعْديد**: korkak. Ve korku anında adamın **فرائصُ**’u **أرْعِدَتْ**. Ve **الرِّعديدة**: yumuşak (gevşek) kadındır; çoğulu **رَعاديد**. Ve bâbdandır: **الرَّعْد**; o, bulutu sevk eden bir meleğin **مَصْع**’ıdır. Ve **المَصْع**: hareket, gidip gelme ve geliş-gidiştir. Ve denir: “**مَصَعَت [الدَّابَّة] بذنَبها**”, kuyruğunu hareket ettirdiği zaman. Sonra **الرَّعْد** hakkında tasarruf edilir; denir: “**رَعَدَت السماء وبَرَقَتْ**.” Ve “**رَعَدَ الرَّجُل وبَرَق**”, tehdit edip gözdağı verdiği zaman. Ve “**أرعَدَ** ve **أَبرَقَ**”ı câiz gördüler. Ve şu beyit okundu:
أرعِدْ وأبْرِقْ يا يزيـ *** ـدُ فما وَعيدُك لي بضائرْ([31])
  Ve onların mesellerindendir: “**صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدة([32])**”; çok konuşup yanında hayır olmayan kimse için. Ve **الصَّلَف**: az ikramdır (**قِلَّةُ النَّزَل**). Ve denir: “**أرْعَدْنا وأبرقْنا**”, gök gürültüsünü işittiğimiz ve şimşeği gördüğümüz zaman. Ve onların mesellerindendir: “**جاءَ بِذاتِ الرَّعْد والصَّليل**”; şer ve akınla geldiği zaman([33]). Ve denir ki: **ذاتَ الرَّعدِ والصّليلِ** savaşın kendisidir. Ve **ذاتُ الرَّواعِد**: musibettir (dehşetli belâ).

  (**رعز**)  **الراء** ve **العين** ve **الزاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **المُرَاعِزُ**: azarlayan/kınayan([34]).

  (**رعس**)  **الراء** ve **العين** ve **السين** zayıflığa delâlet eden küçük bir asıldır. **الفرّاء** dedi: “**رَعَسْتُ في المشْي**”, yorgunluktan veya başkasından dolayı zayıf bir yürüyüşle yürüdüğün zaman. Bazıları dedi: **الارتعاس**; **الارتعاش** ve **الانتفاض** gibidir. Dedi ki:
يَبْرِي بإِرْعاسٍ يَمِينِ المُؤْتَلِي *** خُضُمَّةَ الذِّرَاعِ هَذَّ المُخْتَلِي([35])

  (**رعش**)  **الراء** ve **العين** ve **الشين**, önceki bâbın mânâsında; çalkantı ve titreme. Ve korkak bir adam: **رَعِشٌ**. Ve bir deve: **رَعْشَنٌ**; bu, yürüyüşünde sallanmasıdır; **النون** ziyadedir. Ve devekuşundan **الرَّعْشاءُ**: hızlı olandır.

  (**رعص**)  **الراء** ve **العين** ve **الصاد** * önceki bâbın mânâsındadır. **فالرَّعْص**: çalkantıdır. Ve denir: “**ارتعصت الحيّةُ**”: kıvrıldı. Dedi ki:
أَنّيَ لا أسعَى إلى داعِيَّهْ *** إلاّ ارتعاصاً كارتعاصِ الحيَّهْ([36])
  Ve denir: “**ارتعص الجَدْيُ**”, canlılıktan dolayı sıçrayıp atıldığı zaman.

  (**رعظ**)  **الراء** ve **العين** ve **الظاء** tek bir kelimedir; kıyas edilmez ve dallanıp budaklanmaz. **فالرُّعْظُ**: okun içinde, temrenin giriş yeridir. **الخليل** nakletti: “**إنّ فلاناً لَيَكسِر عليك أرعاظَ النَّبْل**”, öfkelendiği zaman. Ve denir: **سهمٌ رَعِظٌ**, **رُعْظِه**’inde kaybolduğu (iyice girdiği) zaman.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرعد صوت السحاب، وروي (أنه ملك يسوق السحاب) (أخرجه أحمد، والترمذي وصححه، والنسائي وغيرهم عن ابن عباس قال: أقبلت يهود إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالوا: يا أبا القاسم، إنا نسألك عن خمسة أشياء...
ثم قالوا: أخبرنا ما هذا الرعد؟ قال: ملك من ملائكة الله موكل بالسحاب، بيده مخراق من نار، يزجر به السحاب، يسوقه حيث أمره الله... إلخ. انظر: الدر المنثور 4/621؛ وعارضة الأحوذي 11/284 وقال الترمذي حسن غريب؛ ومسند أحمد 1/274). وقيل رعدت السماء وبرقت، وأرعدت وأبرقت، ويكنى بهما عن التهدد. ويقال: صلف تحت راعدة (هذا مثل يقال للذي يكثر الكلام ولا خير عنده. انظر: المجمل 2/385؛ والمستقصى 2/96) : لمن يقول ولا يحقق. والرعديد: المضطرب جبنا، وقيل: أرعدت فرائصه خوفا (راجع: المجمل 2/385).

##### Türkçe

- **الرعد** bulutun sesidir; ve rivayet olundu (ki o, bulutu sevk eden bir melektir) (Ahmed çıkarmıştır; Tirmizî ve onu sahih saymıştır; Nesâî ve başkaları İbn Abbâs’tan: dedi ki: Yahudiler Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e geldiler de dediler: Ey Ebü’l-Kâsım, biz sana beş şeyden soruyoruz...
Sonra dediler: Bize şu **الرعد** nedir, haber ver? Dedi: Allah’ın meleklerinden bir melek; buluta vekil kılınmıştır; elinde ateşten bir **مخراق** vardır; onunla bulutu azarlayıp sürer; onu Allah’ın kendisine emrettiği yere sevk eder... إلخ. Bak: **الدر المنثور** 4/621; ve **عارضة الأحوذي** 11/284 ve Tirmizî “hasen garîb” dedi; ve **مسند أحمد** 1/274). Ve denildi: gök gürledi ve şimşek çaktı; ve gürledi ve şimşek çaktırdı; ve ikisiyle tehdit etmeden kinaye yapılır. Ve denilir: “çok konuşup kendisinde hayır olmayan kimse” için söylenen bir mesel olan (bak: **المجمل** 2/385; ve **المستقصى** 2/96) “**صلف** altında **راعدة**”: söyleyip gerçekleştirmeyen kimse için. Ve **الرعديد**: korkaklık sebebiyle titreyen; ve denildi: korkudan **فرائصه** gürledi (müracaat: **المجمل** 2/385).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ع د
أصابته رعدة من البرد والخوف‏.‏
وارتعد وأرعد وأرعده الخوف‏.‏
ورجل رعديد ورعديدة‏:‏ جبان تصيبه رعدة من خوفه‏.‏
ورعدت السماء وبرقت‏.‏
وسحابة راعدة وسحاب رواعد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رعد لي فلان وبرق‏:‏ أوعد‏.‏
قال‏:‏ فإذا جعلت بلاد فارس دونكم فارعد هنالك ما بدا لك وابرق وفـي كتابـه رعـود وبـروق‏:‏ كلمـات وعيـد‏.‏
ورعدت لي فلانة وبرقت‏:‏ تحسنت وتعرّضت‏.‏
ويقال للفـزع‏:‏ أرعـدت فرائصـه‏.‏
وفـي مثـل ‏"‏ رب صلـف تحـت الراعـدة ‏"‏ لمـن يتكلم كثيراً ولا خير عنده‏.‏
وجاء بذات الرعد والصليل‏:‏ بالداهية وبذوات الرواعد‏:‏ بالدواهي‏.‏
وأطعمنا الرعديد وهو الفالوذج‏.‏
وقد ترعدد‏:‏ ترجرج‏.‏
وكثيب رعديد ومرعد‏:‏ منهـال وقـد أرعـد إرعـاداً‏.‏
قـال فهي كرعديد الكثيـب الأهيـم وأنشد ابن الأعرابيّ لمنظور الفقعسيّ‏:‏ وكفل يرتجّ تحـت المجسـد كالدعص بين المهـدات المرعـد وهي الخفوض من الرمل وما تمهد منه الواحد مهدة بوزن العهدة‏.‏
وجارية رعديدة‏:‏ ناعمـة تارة‏.‏
وجوار رعاديد‏.‏
قال الأخطل‏:‏ فقـد يكـون الصبـا منـي بمنزلـة يوماً وتقتادني الهيف الرعاديد

##### Türkçe

ر ع د
Soğuktan ve korkudan ona bir titreme isabet etti.
Ve titredi; ve gök gürledi; ve korku onu gök gürletir gibi titretip sarstı.
Ve **رعديد** ve **رعديدة** (olan) adam: korkak; korkusundan ona bir titreme isabet eder.
Ve gök gürledi ve şimşek çaktı.
Ve gürleyen bulut; ve gürleyen bulutlar.
Ve mecazdan: falan kimse bana gök gürledi ve şimşek çaktı: tehdit etti.
Dedi ki: “Şu hâlde Fars beldelerini sizin altınıza (önünüze) kıldığımda, orada sana göründüğü gibi gök gürle ve şimşek çak”; ve onun kitabında **رعـود** ve **بـروق**: tehdit sözleri.
Ve falanca kadın bana gök gürledi ve şimşek çaktı: güzelleşti ve (kendini) arz etti.
Ve korku için denir: “Onun eklemleri titredi.”
Ve şu meselde: “Nice böbürlenici vardır ki **الراعـدة** altındadır”; çok konuşup da yanında hayır olmayan kimse için.
Ve “gök gürültüsü ve çınlama sahibi” ile geldi: musibet ile; ve “gürleyenlerin sahipleri” ile: musibetler ile.
Ve bize **الرعديد** yedirdi; o, **الفالوذج**dur.
Ve gerçekten **ترعدد** etti: sallandı.
Ve **رعديد** ve **مرعد** kum tepesi: çok dökülen; ve gerçekten **أرعـد** etti, **إرعـاداً**.
Dedi ki: “O, şaşkın kum tepesinin **رعديد**i gibidir”; ve İbnü’l-A‘râbî, Manzûr el-Fuka‘sî’ye ait olarak inşad etti:
“Ve bir kalça, elbisenin altında titrer; beşiklerin arasındaki **المرعـد** kum yığını gibi.”
Ve o, kumdan alçak yerlerdir; ve ondan düzleşen(in) bir tanesi **مهدة**dir; **العهدة** vezninde.
Ve **رعديدة** cariye: bazen yumuşak.
Ve **رعاديد** komşular.
El-Ahtal dedi ki:
“Artık sabâ, bende bir menzilede olur bir gün; ve beni **الرعاديد** ince belli(ler) sürükler.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرِّعْدَة: النافض يكون من الفزع وغيره، وقد أُرْعِدَ فارتَعَدَ. وتَرَعْدَد: أَخَذته الرعدة. والارتعاد: الاضطراب، تقول: أَرعده فارتعد. وأُرْعِدَت فرائصه عند الفزع. وفي حديث زيد بن الأَسود: فجيء بهما تُرْعَد فرائصهما أَي ترجف وتضطرب من الخوف.
ورجل تِرْعِيد ورِعْديد ورِعْديدَة: جبان يُرْعَدُ عند القتال جبناً؛ قال أَبو العيال:
ولا زُمَّيْلَةٌ رِعْديـ
دَةٌ رَعِشٌ، إِذا ركبوا
ورجل رِعْشيش: مثل رَعْديد، والجمع رعاديد ورعاشِيشُ، وهو يَرْتَعِدُ ويَرْتَعِشُ. ونبات رعديد: ناعم؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
والخازِبازِ السَّنِمَ الرِّعديدا
وقد تَرَعَّد. وامرأَة رِعديدة: يترجرج لحمها من نَعْمتها وكذلك كلُّ شيءٍ مترجرج كالقَريس والفالوذ والكثيب ونحوه، فهو يَتَرَعدَد كما تترعدد الأَليَة؛ قال العجاج:
فهو كَرِعْديدِ الكَثيب الأَيْهم
والرِّعديد المرأَة الرَّخْصة. وقيل لأَعرابي: أَتعرف الفالوذ؟ قال: نعم أَصفر رِعْديد. وجارية رِعْديدة: تارّة ناعِمة، وجَوارٍ رعاديدُ. ابن الأَعرابي: وكثيب مُرْعِد أَي مُنْهال، وقد أُرْعِدَ إِرْعاداً؛ وأَنشد:
وكفَلٌ يَرْتَجُّ تَحتَ المِجْسَدِ،
كالغُصْن بين المُهَدات المُرْعَد
أَي ما تمهد من الرمل.
والرعد: الصوت الذي يسمع من السحاب. وأَرْعَد القوم وأَبرَقوا: أَصابهم رعد وبرق. ورعَدت السماء تَرْعُد وترعَد رعْداً ورُعوداً وأَرْعَدت: صوّتت للإِمطار. وفي المثل: رب صَلَفٍ تحتَ الراعدَة؛ يضرب للذي يكثر الكلام ولا خير عنده. وسحابة رعَّادة: كثيرة الرعد. وقال اللحياني: قال الكسائي: لم نسمعهم قالوا رعادة. وأَرْعَدنا: سمعنا الرَّعْدَ. ورُعِدْنا: أَصابنا الرعد. وقال اللحياني: لقد أَرْعَدنا أَي أَصابنا رَعد. وقوله تعالى: يسبح الرعد بحمده والملائكة من خيفته؛ قال الزجاج: جاء في التفسير أَنه ملك يزجر السحاب؛ قال: وجائز أَن يكون صوت الرعد تسبيحه لأَن صوت الرعد من عظيم الأَشياء. وقال ابن عباس: الرعد ملك يسوق السحاب كما يسوق الحادي الإِبل بحُدائه. وسئل وهب بن منبه عن الرعد فقال: الله أَعلم. وقيل: الرعد صوت السحاب والبرق ضوءٌ ونور يكونان مع السحاب. قالوا: وذكر الملائكة بعد الرعد في قوله عز وجل: ويسبح الرعد بحمده والملائكة، يدل على أَن الرعد ليس بملك. وقال الذين قالوا الرعد ملك: ذكر الملائكة بعد الرعد وهو من الملائكة، كما يذكر الجنس بعد النوع. وسئل عليّ، رضي الله عنه، عن الرعد فقال: مَلَك، وعن البرق فقال: مَخاريقُ بأَيدي الملائكة من حديد. وقال الليث: الرعد ملك اسمه الرعد يسوق السحاب بالتسبيح؛ قال: ومن صوته اشتق فعل رَعَدَ يَرْعُد ومنه الرِّعْدَة والارتعاد. وقال الأَخفش: أَهل البادية يزعمون أَن الرعد هو صوت السحاب والفقهاء يزعمون أَنه ملك. ورَعَدت المرأَة وأَرْعدَت: تحسنت وتعرّضت. ورَعَدَ لي بالقول يَرْعُد رَعْداً، وأَرْعَد: تهدَّدَ وأَوعد. وإِذا أَوْعد الرجل قيل: أَرْعَدَ وأَبرَقَ ورَعَدَ وبرَقَ؛ قال ابن أَحمر:
يا جَلَّ ما بَعُدَت عليك بِلادُنا
وطِلابُنا، فابرُقْ بأَرضك وارْعُد
الأَصمعي: يقال رَعَدت السماء وبَرَقت ورعَدَ له وبرق له إِذا أَوعده، ولا يجيز أَرعَدَ ولا أَبرَقَ في الوعيد ولا السماء؛ وكان أَبو عبيدة يقول: رَعَدَ وأَرعَدَ وبرق وأَبرَقَ بمعنى واحد، ويحتج بقول الكميت: أَرْعِدْ وأَبرِقْ يا يزيـ
دُ، فما وعِيدُك لي بضائر
ولم يكن الأَصمعي يحتج بشعر الكميت. وقال الفراء: رعَدَت السماءُ وبَرَقَت رعْداً ورُعوداً وبَرْقاً وبُروقاً بغير أَلف. وفي حديث أَبي مليكة: إِن أُمَّنا ماتت حين رعَد الإِسلامُ وبَرَق أَي حين جاء بوعيده وتَهَدُّده. ويقال للسماء المنتظَرَة إِذا كثر الرعد والبرق قبل المطر: قد أَرعدت وأَبرقت؛ ويقال في ذلك كله: رعَدَت وبَرَقَت.
ويقال: هو يُرَعْدِدُ أَي يُلحف في السؤال. ورجل رَعَّادة ورَعَّاد: كثير الكلام.
والرُّعَيْداءُ: ما يرمى من الطعام إِذا نُقِّي كالزؤانِ ونحوه، وهي في بعض نسخ المصنف رُغَيْداء، والغين أَصح
(* قوله «والغين أصح» كذا بالأصل
بإعجام الغين، وفي شرح القاموس والعين أصح باهمالها ونسبها للفراء.) والرَّعَّاد: ضرب من سمك البحر إِذا مسه الإِنسان خَدِرَتْ يده وعضده حتى يَرْتَعِدَ ما دام السمك حيّاً.
وقولهم: جاء بذاتِ الرَّعْدِ والصَّلِيلِ، يعني بها الحرب. وذاتُ الرَّواعِدِ: الداهية.
وبنو راعِد: بطن، وفي الصحاح: بنو راعِدة.

##### Türkçe

**الرِّعْدَة**: korku ve başkası gibi şeylerden olan titreme; ve gerçekten **أُرْعِدَ** de, böylece **ارتَعَدَ**.

Ve **تَرَعْدَد**: titreme onu tuttu. Ve **الارتعاد**: çalkalanma; dersin ki: **أَرعده** de o da **فارتعد**. Ve korku anında onun **فرائصه**’i **أُرْعِدَت**. Zeyd b. el-Esved’in hadisinde: “İkisiyle gelindi; onların **فرائصهما**’ı **تُرْعَد**” yani korkudan titrer ve çalkalanır.

Ve bir adam **تِرْعِيد** ve **رِعْديد** ve **رِعْديدَة**: savaşta korkaklıkla titreyen korkak; Ebû’l-‘Iyâl dedi ki:
ولا زُمَّيْلَةٌ رِعْديـ
دَةٌ رَعِشٌ، إِذا ركبوا

Ve bir adam **رِعْشيش**: **رَعْديد** gibidir; çoğulu **رعاديد** ve **رعاشِيشُ**; o **يَرْتَعِدُ** ve **يَرْتَعِشُ**. Ve bir bitki **رعديد**: yumuşak; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
والخازِبازِ السَّنِمَ الرِّعديدا

Ve gerçekten **تَرَعَّد**. Ve bir kadın **رِعديدة**: yumuşaklığından eti sallanır; ve bunun gibi her sallanan şey, **القَريس** ve **الفالوذ** ve **الكثيب** ve benzeri gibi; o, **الأَليَة**’nin **تترعدد** etmesi gibi **يَتَرَعدَد** eder; el-‘Accâc dedi ki:
فهو كَرِعْديدِ الكَثيب الأَيْهم

Ve **الرِّعديد**: yumuşak kadın. Ve bir bedevîye denildi: “**الفالوذ**’u tanır mısın?” Dedi: “Evet; sarı **رِعْديد**.” Ve bir cariye **رِعْديدة**: yumuşak, nazlı; ve cariyeler **رعاديدُ**.

İbnü’l-A‘râbî: ve bir kum tepeciği **مُرْعِد** yani dökülen; ve gerçekten **أُرْعِدَ** **إِرْعاداً**; ve inşâd etti:
وكفَلٌ يَرْتَجُّ تَحتَ المِجْسَدِ،
كالغُصْن بين المُهَدات المُرْعَد

Yani kumdan düzlenen şey.

Ve **الرعد**: buluttan işitilen sestir. Ve kavim **أَرْعَد** etti ve **أَبرَقوا**: onlara gök gürültüsü ve şimşek isabet etti. Ve gök **رعَدت**; **تَرْعُد** ve **ترعَد**; **رعْداً** ve **رُعوداً**; ve **أَرْعَدت**: yağmur için ses çıkardı. Ve meselde: “رب صَلَفٍ تحتَ الراعدَة”; çok konuşan ve yanında hayır olmayan kimse için darb-ı meseldir. Ve bir bulut **رعَّادة**: gök gürültüsü çok olan. el-Lihyânî dedi: el-Kisâî dedi: onların **رعادة** dediklerini işitmedik. Ve **أَرْعَدنا**: **الرَّعْدَ**’i işittik. Ve **رُعِدْنا**: bize gök gürültüsü isabet etti. el-Lihyânî dedi: “Gerçekten **أَرْعَدنا**” yani bize **رَعد** isabet etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: “يسبح الرعد بحمده والملائكة من خيفته”; ez-Zeccâc dedi: tefsirde geldi ki o, bulutu sevk eden bir melektir; dedi: ve caizdir ki gök gürültüsünün sesi onun tesbihi olsun; çünkü gök gürültüsünün sesi büyük şeylerdendir. İbn Abbâs dedi: **الرعد** bir melektir; bulutu, kervan sürücüsünün develeri kendi **حُداء**’sıyla sürmesi gibi sürer. Ve Vehb b. Münebbih’e **الرعد** hakkında soruldu da dedi: Allah daha iyi bilir. Ve denildi: **الرعد** bulutun sesidir; **البرق** ise bulutla birlikte olan bir ışık ve nurdur. Dediler ki: Aziz ve Celîl olanın sözü “ويسبح الرعد بحمده والملائكة”de **الرعد**’den sonra meleklerin zikredilmesi, **الرعد**’in bir melek olmadığına delalet eder. Ve **الرعد** melektir diyenler dedi ki: **الرعد**’den sonra meleklerin zikredilmesi, o meleklerden olduğu hâlde; nitekim cins, türden sonra zikredilir. Ve Ali’ye, Allah ondan razı olsun, **الرعد** hakkında soruldu da dedi: “Bir melek.” Ve **البرق** hakkında soruldu da dedi: “Meleklerin ellerinde demirden **مَخاريقُ**.” el-Leys dedi: **الرعد** adı **الرعد** olan bir melektir; bulutu tesbihle sürer; dedi: ve onun sesinden **رَعَدَ يَرْعُد** fiili türetildi; ve ondan **الرِّعْدَة** ve **الارتعاد**. el-Ahfeş dedi: bedevîler, **الرعد**’in bulutun sesi olduğunu sanırlar; fakihler ise onun bir melek olduğunu sanırlar.

Ve kadın **رَعَدت** ve **أَرْعدَت**: güzelleşti ve kendini gösterdi. Ve sözle bana **رَعَدَ**; **يَرْعُد**; **رَعْداً**; ve **أَرْعَد**: tehdit etti ve korkuttu. Ve erkek tehdit edince denilir: **أَرْعَدَ** ve **أَبرَقَ**; ve **رَعَدَ** ve **برَقَ**; İbn Ahmer dedi:
يا جَلَّ ما بَعُدَت عليك بِلادُنا
وطِلابُنا، فابرُقْ بأَرضك وارْعُد

el-Asma‘î: denilir: gök **رَعَدت** ve **بَرَقت**; ve ona **رعَدَ** ve ona **برق**; onu tehdit ettiğinde; ve tehditte de gökte de **أَرعَدَ**’ı ve **أَبرَقَ**’ı caiz görmez. Ebû Ubeyde ise derdi ki: **رَعَدَ** ve **أَرعَدَ**, ve **برق** ve **أَبرَقَ** bir mânâdadır; ve Kümeyt’in sözüyle delil getirir:
أَرْعِدْ وأَبرِقْ يا يزيـ
دُ، فما وعِيدُك لي بضائر

Ve el-Asma‘î, Kümeyt’in şiiriyle delil getirmezdi. el-Ferrâ dedi: gök **رعَدَت** ve **بَرَقَت**; **رعْداً** ve **رُعوداً**; ve **بَرْقاً** ve **بُروقاً**; elifsiz. Ebû Muleyke’nin hadisinde: “Şüphesiz annemiz, İslâm **رعَد** ettiğinde ve **بَرَق** ettiğinde öldü” yani tehdidi ve korkutması geldiğinde. Ve yağmurdan önce gök gürültüsü ve şimşek çoğaldığında beklenen göğe denilir: gerçekten **أَرعدت** ve **أَبرقت**; ve bunların hepsinde denilir: **رعَدَت** ve **بَرَقَت**.

Ve denilir: o **يُرَعْدِدُ** yani istemede ısrar eder. Ve bir adam **رَعَّادة** ve **رَعَّاد**: çok konuşan.

Ve **الرُّعَيْداءُ**: ayıklandığında yemekten atılan şey; **الزؤانِ** ve benzeri gibi; ve o, musannifin bazı nüshalarında **رُغَيْداء**’dır; ve **الغين** daha doğrudur
(* “والغين أصح” sözü: asılda böyle, **الغين**’in noktalanmasıyla; ve Kâmûs şerhinde “ve **العين** daha doğrudur” noktasız bırakılmasıyla; ve onu el-Ferrâ’ya nispet etti.)

Ve **الرَّعَّاد**: deniz balığından bir tür; insan ona dokunduğunda eli ve pazusu uyuşur; balık canlı kaldıkça titrer.

Ve onların sözü: “ذاتِ **الرَّعْدِ** ve **الصَّلِيلِ** ile geldi”; bununla savaşı kasteder.

Ve **ذاتُ الرَّواعِدِ**: musibet.

Ve Benû **راعِد**: bir koldur; ve **الصحاح**’ta: Benû **راعِدة**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ع د * * الرَّعْدُ * الصوت الذي يسمع من السحاب و * رَعَدَتِ * السماء وبرقت وبابه نصر و * أَرْعَدَتِ * السماء وأبرقت أيضا وأنكر الأصمعي الرباعي فيهما و * الارْتِعَادُ * الاضطراب تقول * أرْعَدَهُ فارْتَعَدَ * والاسم * الرِّعْدَةُ * بالكسر و * أُرْعِدَ * الرجل على ما لم يسم فاعله أخذته الرعدة وأرعدت أيضا فرائصه عند الفزع و * الرَّعَّادُ * بالفتح والتشديد ضرب من سمك البحر إذا مسه الإنسان خدرت يده وعضده حتى يرتعد ما دام السمك حيا قلت وفي الديوان هو سمك في البحر إذا صاده الرجل * ارتَعَدَ * ما دام هو في حبالته

##### Türkçe

* ر ع د * * **الرَّعْدُ** * buluttan işitilen sestir; ve gök **رَعَدَتِ** ve şimşek çaktı; ve onun bâbı **نصر**’dır. Ve gök **أَرْعَدَتِ** ve yine şimşek çaktı; ve الأصمعي, ikisinde de rubâîyi inkâr etti. Ve **الارْتِعَادُ** sarsılmadır; dersin ki: **أرْعَدَهُ فارْتَعَدَ**; ve isim, kesre ile **الرِّعْدَةُ**’dir. Ve **أُرْعِدَ** adam, faili adlandırılmayan şeye göre: onu titreme aldı; ve onun uylukları da korku anında titredi. Ve **الرَّعَّادُ** fetha ile ve şeddeli: deniz balığından bir türdür; insan ona dokunduğu zaman eli ve pazusu uyuşur; balık diri olduğu müddetçe titrer. Dedim: ve divanda o, denizde bir balıktır; adam onu avladığı zaman, o kendi ağı içinde olduğu müddetçe **ارتَعَدَ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرعد: صوت يسمع من السحاب، كما زعمه أهل البادية، هكذا قاله الأخفش. قلت: وهو يميل إلى قول الحكماء. أو الرعد: اسم ملك يسوقه كما يسوق الحادي الإبل بحدائه، قاله ابن عباس. ومثله قال الزجاج، قال: وجائز أن يكون صوت الرعد تسبيحه، لأن صوت الرعد من عظيم الأشياء. وسئل وهب بن منبه عن الرعد فقال: الله أعلم. قالوا: وذكر الملائكة بعد الرعد في قوله عز وجل.  ويسبح الرعد بحمده والملائكة  يدل على أن الرعد ليس بملك وقال الذين قالوا الرعد ملك ذكر الملائكة بعد الرعد كما يذكر الجنس بعد النوع. وسئل علي رضي الله عنه عن الرعد فقال: ملك، وعن البرق فقال: مخاريق بأيدي الملائكة، من حديد، وقد رعد كمنع ونصر يرعد، ويرعد، الأولى عن الفراء، ورعدت السماء ترعد وترعد رعدا وعودا وأرعدت: صوتت للإمطار. وفي المثل: رب صلف تحت الراعدة وفي النهاية في مادة: صلف: أنه حديث ولفظه: كم من صلف تحت الراعدة يضرب لمكثار، أي الذي يكثر الكلام ولا خير عنده. وذكره ابن سيده هكذا، وأغفله الأكثرون وفي النهاية: يضرب لمن يكثر ترعد ولا تمطر. وهو مجاز، كما في الأساس. ومن المجاز: رعد زيد وبرق: تهدد، قال ابن أحمر:
  يا جل ما بعدت عليك بـلادنـا                      وطلابنا فابرق بأرضك وارعد وعن الأصمعي: يقال: رعدت السماء وبرقت، ورعد له وبرق له، إذا أوعده. ولا يجيز أرعد ولا أبرق، في الوعيد، ولا في السماء. وقال الفراء: رعدت السماء وبرقت رعدا، ورعودا، وبرقا وبروقا، بغير ألف. وفي حديث أبي مليكة: إن أمنا ماتت حين رعد الإسلام وبرق، أي حين جاء بوعيده وتهدده. ومن المجاز: رعدت لي هي، أي المرأة، وبرقت، إذا تحسنت وتزينت وتعرضت، كأرعدت. ومن المجاز: رعد لي بالقول يرعد رعدا، وأرعد: أوعد، أوتهدد، وكان أبو عبيدة يقول: رعد وأرعد وبرق وأبرق، بمعنى واحد، ويحتج بقول الكميت:
  أرعـد وأبـرق يا يزي                      د فما وعيدك لي بضائر

  ولم يكن الأصمعي يحتج بقول الكميت. ويقال للسماء المنتظرة، إذا كثر الرعد والبرق قبل المطر: قد أرعدت وأبرقت. ويقال في ذلك كله. رعدت وبرقت. وأرعد: أصابه رعد قاله اللحياني. ويقال أرعد، إذا سمع الرعد. ورعد، مبنيا للمفعول: أصابه الرعد. وتقول: أرعده فارتعد، أي اضطرب، والاسم: الرعدة، بالسر ويفتح، وهي النافض تكون من الفزع وغيره. وقد أرعد بالضم، أي مبنيا للمفعول، فارتعد وترعدد: أخذته الرعدة، وأرعدت فرائصه عند الفزع. ومن المجاز، عن ابن الأعرابي: كثيب مرعد، أي منهال وقد أرعد مبنيا للمفعول، إرعادا. وأنشد:
  وكفل يرتج تحت المجسد
  كالغصن بين المهدات المرعد أي ما تمهد من الرمل.
 والرعديد، بالكسر: الجبأن يرعد عند القتال جبنا، كالرعديدة، الهاء للمبالغة، والترعيد والرعشيش، قال أبو العيال:
  ولا زميلة رعـدي                      دة رعش إذا ركبوا ورجل رعشيش. وسيأتي والجمع رعاديد، ورعاشيش، وهو يرتعد ويرتعش. ومن المجاز: الرعديد: المرأة الرخصة يترجرج لحمها من نعمتها، والجمع رعاديد. ومن المجاز: قيل لأعرابي: أتعرف الفالوذ? فقال: نعم، أصفر رعديد. وجارية رعديدة: تارة ناعمة وجوار رعأديد. والرعاد، ككتان: ضرب من سمك البحر، من مسه خدرت يده وعضده وارتعدت ما حي السمك، أي مدة حياته. والرعاد: الرجل الكثير الكلام، كالرعأدة. والرعيداء من الطعام: ما يرمى به إذا نقي كالزؤان ونحوه، هكذا ذكره الفراء بالعين المهملة، وهي في بعض نسخ المصنف رغيداء، والعين أصح. والرعودد: اسم ناقة عن الصاغاني. والمرعدد: الملحف في السؤال، وهو يرعد، إذا كان يلحف في السؤال. ومن المجأز قولهم: جاء بذات الرعد والصلليل، أي الحرب، وفي الأساس: أي الداهية. وذات الرواعد: الدأهية، وفي الأساس: الدواهي. ومن المجاز ترعدت الألية: ترجرجت، وفي بعض الأمهات: ترعددت، وهو الصواب. وكذلك كل شيء يترجرج كالقريس، والفالوذ، والكثيب، ونحوها.
 ومما يستدرك عليه: نبات رعديد: ناعم، عن ابن الأعرابي. وسحابة رعادة: كثيرة الرعد. وقال اللحياني: قال الكسائي: لم نسمعهم قالوا رعأدة. والذي في الأساس: سحابة راعدة وسحاب رواعد. ومن المجاز: في كتابه رعود وبروق، أي كلمات وعيد. وبنو راعد بطن، وفي الصحاح: بنو راعدة.

##### Türkçe

**الرعد**: buluttan işitilen bir sestir; bedevîlerin zannettiği gibi; **الأخفش** onu böyle söylemiştir. Dedim: ve o, hikmet ehlinin sözüne meyleder. Yahut **الرعد**: onu, deve sürücüsünün develeri kendi **حدائه**’siyle sürmesi gibi süren bir meleğin adıdır; bunu **ابن عباس** söylemiştir. **الزجاج** da bunun benzerini söylemiştir; dedi ki: ve caizdir ki **الرعد**’ın sesi onun tesbihi olsun; çünkü **الرعد**’ın sesi büyük şeylerdendir. **وهب بن منبه**’e **الرعد** hakkında soruldu da dedi ki: Allah daha iyi bilir. Dediler: ve aziz ve celil olanın sözü olan “**ويسبح الرعد بحمده والملائكة**”de **الرعد**’dan sonra meleklerin zikredilmesi, **الرعد**’ın bir melek olmadığına delalet eder. Ve “**الرعد** bir melektir” diyenler, **الرعد**’dan sonra meleklerin zikredilmesini, türden sonra cinsin zikredilmesi gibi (görürler). **علي** رضى الله عنه’a **الرعد** hakkında soruldu da dedi ki: bir melektir; **البرق** hakkında da dedi ki: meleklerin ellerinde demirden kamçılardır. Ve **رعد** (fiili) **منع** ve **نصر** gibi: **يرعد** ve **يرعد**; birincisi **الفراء**’dandır. Ve **رعدت السماء**: **ترعد** ve **ترعد**; **رعدا** ve **عودا**; ve **أرعدت**: yağmur için ses çıkardı. Ve meselde: “**رب صلف تحت الراعدة**”. Ve **النهاية**’de **صلف** maddesinde: onun bir hadis olduğu ve lafzının “**كم من صلف تحت الراعدة**” olduğu (geçer); çok konuşan için darb-ı meseldir; yani sözü çok olan, yanında hayır bulunmayan. **ابن سيده** onu böyle zikretmiştir; çoğunluk ise onu ihmal etmiştir. Ve **النهاية**’de: çokça gürleyip yağmur yağdırmayan kimse için darb-ı meseldir. Ve o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve mecazdan: **رعد زيد وبرق**: tehdit etti; **ابن أحمر** dedi ki:
  Ey ne yücedir, bizim **بلادنـا**’mız ve talebimiz sana uzak düştü; öyleyse kendi yerinde parılda ve gürle.

Ve **الأصمعي**’den: denir ki: **رعدت السماء وبرقت**; ve **رعد له وبرق له**; ona vaad ettiğinde (tehdit ettiğinde). Ve o, tehditte de gökte de **أرعد**’ı ve **أبرق**’ı caiz görmez. **الفراء** dedi ki: **رعدت السماء وبرقت**: **رعدا** ve **رعودا**; ve **برقا** ve **بروقا**; elifsiz. **أبي مليكة** hadîsinde: “Annemiz, İslâm gürleyip parıldadığı vakit öldü”; yani vaadi ve tehdidi geldiği vakit. Ve mecazdan: **رعدت لي هي**; yani kadın; ve **برقت**: güzelleşti, süslendi ve kendini gösterdiğinde; **كأرعدت** gibi. Ve mecazdan: **رعد لي بالقول يرعد رعدا**; ve **أرعد**: tehdit etti, gözdağı verdi. Ve **أبو عبيدة** derdi ki: **رعد** ve **أرعد**; **برق** ve **أبرق**; tek bir mânâdadır; ve **الكميت**’in sözüyle delil getirirdi:
  **أرعـد وأبـرق** ey **يزي**
  **د**; senin tehdidin bana zarar verici değildir.

Ve **الأصمعي**, **الكميت**’in sözüyle delil getirmezdi. Ve yağmurdan önce **الرعد** ve **البرق** çoğaldığında, beklenen gök için denir ki: “**قد أرعدت وأبرقت**”. Ve bunun hepsinde denir: **رعدت وبرقت**. Ve **أرعد**: ona **رعد** isabet etti; bunu **اللحياني** söylemiştir. Ve denir: **أرعد**; **الرعد**’ı işittiğinde. Ve **رعد** meçhul bina ile: ona **الرعد** isabet etti. Ve dersin: **أرعده فارتعد**; yani sarsıldı; isim: **الرعدة**; kesre ile, ve fetha ile de açılır; ve o, korkudan ve başkasından olan titremedir. Ve **أرعد** (damme ile); yani meçhul bina ile; derken **فارتعد** ve **ترعدد**: ona **الرعدة** geldi. Ve korku anında **أرعدت فرائصه**. Ve mecazdan, **ابن الأعرابي**’den: **كثيب مرعد**; yani dökülen (dağılan); ve meçhul bina ile **أرعد**: **إرعادا**. Ve inşad etti:
  Ve bir kalça, **المجسد** altında titrer,
  **كالغصن**; **المهدات** arasında **المرعد**; yani kumdan düzlenmiş olan.

Ve **الرعديد**; kesre ile: savaşta korkaklıktan titreyen korkak; **كالرعديدة** gibi; **الهاء** mübalağa içindir. Ve **الترعيد** ve **الرعشيش**. **أبو العيال** dedi ki:
  Ve ne de binit arkadaşı **رعـدي**
  **دة**; onlar bindiklerinde titreyen.

Ve **رجل رعشيش**. Ve ileride gelecektir. Çoğulu: **رعاديد** ve **رعاشيش**; ve o **يرتعد** ve **يرتعش**. Ve mecazdan: **الرعديد**: nimeti sebebiyle eti sallanan yumuşak kadın; çoğulu **رعاديد**. Ve mecazdan: bir bedevîye denildi: **الفالوذ**’u tanır mısın? Dedi ki: evet; sarı **رعديد**. Ve **جارية رعديدة**: bazen yumuşak; ve cariyeler **رعأديد**. Ve **الرعاد**; **كتان** gibi: deniz balığından bir türdür; ona dokunanın eli ve pazusu uyuşur ve balığın hayatı müddetince titrer. Ve **الرعاد**: sözü çok olan adam; **كالرعأدة** gibi. Ve yiyecekten **الرعيداء**: temizlendiğinde atılan şey; **الزؤان** ve benzeri gibi; **الفراء** onu böyle, noktasız **العين** ile zikretmiştir; ve **المصنف**’in bazı nüshalarında **رغيداء**’dır; **العين** daha sahihdir. Ve **الرعودد**: **الصاغاني**’den bir devenin adıdır. Ve **المرعدد**: istemede ısrar eden; ve o **يرعد**; istemede ısrar ettiğinde. Ve mecazdan onların sözü: “**جاء بذات الرعد والصلليل**”; yani savaş; ve **الأساس**’ta: yani musibet. Ve **ذات الرواعد**: musibet; ve **الأساس**’ta: musibetler. Ve mecazdan **ترعدت الألية**: sallandı; ve bazı ana kaynaklarda: **ترعددت**; ve doğru olan odur. Ve aynı şekilde sallanan her şey; **القريس** gibi, **الفالوذ** gibi, **الكثيب** gibi ve benzerleri.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **نبات رعديد**: yumuşak; **ابن الأعرابي**’den. Ve **سحابة رعادة**: **الرعد**’ı çok olan. **اللحياني** dedi ki: **الكسائي** dedi: onların **رعأدة** dediklerini işitmedik. Ve **الأساس**’ta olan: **سحابة راعدة** ve **سحاب رواعد**. Ve mecazdan: onun kitabında **رعود وبروق**; yani tehdit sözleri. Ve **بنو راعد** bir batındır; ve **الصحاح**’ta: **بنو راعدة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَعَدَتِ السَّمَآءُ
1 رَعَدَتِ السَّمَآءُ ذ , (As, Fr, S, L, Msb,) aor. رَعُدَ (L, Msb) and رَعَدَ , (L,) inf. n. رَعْدٌ and رُعُودٌ; (Fr, L, Msb;) and ↓ أَرْعَدَت, (AO, AA, S, L,) but the latter is disallowed by As; (S, TA;) The shy thundered: (S, Msb:) or made a sound [to be heard from the clouds] previously to rain: (L:) and [in like manner] رَعَدَ, aor. رَعَدَ and رَعُدَ , is said of the clouds (السَّحَاب), or of the angel that drives the clouds. (K.) You say, رَعَدَتِ السَّمَآءُ وَبَرَقَتْ, and, accord. to AO and AA, وَأَبْرَقَت ↓ أَرْعَدَت, (S, TA,) which latter As disallows in this case as well as in another mentioned below, (S, * TA,) meaning The sky [thundered and lightened: or] thundered and lightened much before rain. (TA.) ― -b2- [Hence,] رَعَدَ, inf. n. رَعْدٌ, (tropical:) He threatened, or menaced, with evil; as also ↓ ارعد, inf. n. اـِرْعَادٌ: (Msb:) or the latter signifies he threatened, or menaced; or he frightened, or terrified: (K:) and رَعَدَ وَبَرَقَ he frightened, or terrified, (S, K,) and threatened, or menaced; (S;) as also ↓ أَرعَدَ وَأَبْرَقَ: (AO, AA, S:) and رَعَدَلَهُ and بَرَقَ لَهُ he threatened him, or menaced him: (As, TA:) and رَعَدَ لِى بِالقَوْلِ, aor. رَعُدَ , inf. n. رَعْدٌ; and ↓ ارعد; he threatened me, or he frightened me with speech: (TA:) or, accord. to As, ↓ ارعد and ابرق are not allowable: when one cited against him the verse of El-Kumeyt,
أَرْعِدْ وَأَبْرِقْ يَا يَزِيدُ فَمَا وَعِيدُكَ لِى بِضَائِرْ
(tropical:) [Threaten and menace, O Yezeed, but thy threatening is not harming to me], he denied ElKumeyt to be an authority. (S, TA.) [See also an ex. in a verse cited voce جَلَّ.] حِينَ رَعَدَ الاـِسْلَامُ وَبَرَقَ, occurring in a trad., means When El-Islلm came with its threatening and its terrifying. (TA.) ― -b3- [Hence also,] رَعَدَتْ وَبَرَقَتْ (tropical:) She (a woman) beautified and adorned herself, (S, A, * K,) and showed, or presented, herself, لِى to me: (A:) or she exhibited her beauty intentionally: (TA in art. برق:) and [some hold that] ↓ أَرْعَدَتْ [or أَرْعَدَتْ وَأَبْرَقَتْ] signifies the same. (TA.) ― -b4- See also 8, in two places. ― -b5- And see 4.

ارعد
4 ارعد ذ He, or it, (a company of men, S, Msb,) was assailed, or affected, by thunder; (Lh, S, Msb, K;) as also ↓ رُعِدَ: and the former, he heard thunder. (TA.) ― -b2- See also 1, in seven places. -A2- ارعدهُ He, or it, (fear, [or cold, see رِعْدَةٌ,] &c., L,) caused him to tremble, quiver, quake, shiver, or be in a state of commotion. (S, * L.) ― -b2- See also 8, in two places. ― -b3- Also أُرْعِدَ (tropical:) It (a hill, or heap, of sand) poured down; or became [shaken, and consequently] poured down. (IAar, K, TA.)

5 تَرَعَّدَ see the next paragraph, in two places.

ارتعد
8 ارتعد ذ He trembled, quivered, quaked, shivered, or became in a state of commotion, (S, A, L, Msb, K,) by reason of fear, (A, L,) or cold, (A,) &c.; (L;) as also رعد, aor. يرعد: (Msb: [written in my copy without any syll. signs; but it seems to be indicated that it is ↓ رَعَدَ aor. يَرْعُدُ: I believe, however, that ↓ رُعِدَ is also used in this sense, and in the sense here following:]) he was affected with a tremour, quivering, quaking, shivering, or commotion; (A, L;) as also ↓ أُرْعِدَ, (S, A, L, K,) and ↓ تَرَعْدَدَ, (L,) and ↓ ترعّد; (TA;) by fear, (A, L,) or cold, (A,) &c. (L.) You say, فَرَائِصُهُ عِنْدَ ↓ أُرْعِدَتْ الفَزَعِ (tropical:) [His muscles called the فرائصَ (pl. of فَرِيصَةٌ q. v.) quivered on the occasion of fright]. (S, A, * L.) And الأَلْيَةُ ↓ تَرَعَّدَتِ, (K,) or, as in some of the Lexicons, ↓ تَرَعْدَدَت, (TA,) (tropical:) The الية [or buttock, or buttocks, &c.,] quivered, or moved to and fro: (K, TA:) and in like manner one says of anything subject to such motion; as [the kinds of food called] قَرِيس and فَالُوذ, and a hill or heap of sand, and the like. (TA.)

رَعْدَدَ
R. Q. 1 رَعْدَدَ ذ He was importunate in asking, or begging. (S.)

تَرَعْدَدَ
R. Q. 2 تَرَعْدَدَ ذ : see 8, in two places.

رَعْدٌ
رَعْدٌ ذ Thunder; i. e. the sound that is heard from the clouds, (S, K, *) or from the sky: (A:) so say the people of the desert: (Akh, TA:) [thus termed as being supposed to be a trembling, or state of agitation, of the clouds, as is implied in the Ksh and the Expos. of Bd in ii. 18, where it is said to be from الاِرْتِعَاد, or as being a cause of trembling:] originally an inf. n., and therefore [it is said that] it has no pl.: (Bd ubi suprà:) [but see what follows, in which رُعُودٌ occurs, perhaps as its pl.:] or الرَّعْدُ is the name of an angel who drives the clouds [with his voice] like as a man drives camels with singing. (I'Ab, Z, K.) ― -b2- [Hence,] جَآءَ بِذَاتِ الرَّعْدِ وَالصَّلِيلِ i. e. (assumed tropical:) [He brought, or brought to pass, that which had thunder and noise; meaning,] (tropical:) war: (S, K, TA:) or calamity: (A, TA:) and بِذَوَاتِ ↓ الرَّوَاعِدِ (tropical:) calamities: (A:) [for] ↓ ذَاتُ الرَّوَاعِدِ [in the CK ذَواتُ] signifies calamity. (S, K, TA.) And فِى كِتَابِهِ رُعُودٌ وَبُرُوقٌ [which may be rendered In his letter are thunders and lightnings;] meaning, (tropical:) words of threatening. (A.)

رَعْدَةٌ
رَعْدَةٌ ذ : see what next follows.

رِعْدَةٌ
رِعْدَةٌ ذ A tremour, quivering, quaking, shivering, or commotion, (S, A, L, Msb, K,) occasioned by fear, (A, L,) or cold, (A,) &c; (L;) and ↓ رَعْدَةٌ signifies the same. (K.)

رِعْدِيدٌ
رِعْدِيدٌ ذ Cowardly; (S, A, L, K;) that trembles, or quakes, (A, L,) from fear, (A,) or at fighting, by reason of cowardice; (L;) and in like manner رِعْدِيدَةٌ applied to a woman: (A:) or this has the former signification, [but in an intensive sense,] as also ↓ تِرْعِيدٌ: pl. [of the first or second] رَعَادِيدُ. (L.) ― -b2- Also the first, (S, K,) or second, (A, L,) applied to a woman, (S, L, K,) or a girl, (A,) (tropical:) Soft, or tender; (S, A, L, K;) whose flesh quivers by reason of its softness: (L:) pl. as above. (A.) ― -b3- And the first, (assumed tropical:) A soft, or tender, plant. (IAar, TA.) ― -b4- And [(tropical:) Anything quivering or quaking: hence, as a subst., particularly applied to The kind of sweet food called] فَالُوذَج, (A,) or فَالُوذ. (K.) It was said to an Arab of the desert, “ Dost thou know what is called فالوذ ? ” and he answered, نَعَمْ أَصْفَرُ رِعْدِيدٌ [Yes: it is yellow, quivering]. (S.) ― -b5- Also, (A,) and ↓ مُرْعَدٌ, (IAar, A, K,) (tropical:) A hill, or heap, of sand [shaking, or shaken, and consequently] pouring down. (IAar, A, K.)

رُعَيْدَآءُ
رُعَيْدَآءُ ذ What is thrown away from wheat when it is picked, or cleansed, (L, K,) as the زُوَان [or زُؤَان, q. v.,] and the like: by some written رغيدآء; but the former is more correct. (L.)

رَعَّادٌ
رَعَّادٌ ذ [That thunders much]. سَحَابَةٌ رَعَّادَةٌ signifies A cloud that thunders much: (TA:) but Ks says, “ We have not heard them say thus. ” (Lh, TA.) ― -b2- [Hence,] applied to a man, (S,) (assumed tropical:) Loquacious; (S, K;) and so رَعَّادَةٌ [but in an intensive sense]. (TA.) ― -b3- Also, [as a coll. gen. n., n. un. with ة, The torpedo: and the silurus electricus, found in the Nile: generally meaning the latter:] a certain fish; when a man touches it, a numbness affects his hand and arm to the shoulders, and a tremour, as long as the fish remains alive: (S, K: *) so called because he who lays hold upon it, when it is alive, trembles with a kind of trembling wherewith he cannot restrain himself; it is a kind of trembling with a coldness, or chilness, and intense numbness, and formication in the limbs, and heaviness, so that he possesses no power over himself, and cannot lay hold of anything at all with his hand; the numbness rising by degrees to his upper arm and his shoulderblade and the whole of his side, when he touches the fish with the slightest touch in the shortest time. (So says 'Abd-El-Lateef. [See “ Abdollatiphi Hist. Aeg. Comp. ” p. 82; and De Sacy's Translation and Notes.])

سَحَابٌ رَاعِدٌ
سَحَابٌ رَاعِدٌ ذ [Thundering clouds]: and سَحَابَةٌ رَاعِدَةٌ [a thundering cloud]: (A:) pl. of the fem. رَوَاعِدُ. (Ham p. 440.) [See an ex. in a verse cited voce اـِمَّا.] صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدَةِ [A lack, or paucity, of rain beneath the thundering cloud], (S, K,) or رُبَّ صَلِفٍ تَحْتَ الرَّاعِدَةِ, (S and K &c. in art. صلف,) or رُبَّ صَلَفٍ (A, and S and K &c. in art. صلف,) [i. e., accord. as we read صَلِفٍ or صَلَفٍ, Many a cloud lacking, or having little, rain, or oftentimes a lack, or paucity, of rain, is there beneath the thundering cloud,] is a prov., (A,) applied to a loquacious man destitute of good: (S, A, K:) or to a loquacious man who speaks much of that which he has not done: (Nh, TA:) or to one who threatens and does not perform: (S and O and K in art. صلف:) or to the wealthy niggard: (A'Obeyd, K in that art.:) or to him who praises himself much and is destitute of good. (IDrd, K in that art.) ― -b2- See also رَعْدٌ, in two places.

تِرْعِيدٌ
تِرْعِيدٌ ذ : see رِعْدِيدٌ.

مُرْعَدٌ
مُرْعَدٌ ذ : see رِعْدِيدٌ.

مُرَعْدِدٌ
مُرَعْدِدٌ ذ Importunate in asking, or begging. (K.)

##### Türkçe

**رَعَدَتِ السَّمَآءُ**
1 **رَعَدَتِ السَّمَآءُ** ذ, (As, Fr, S, L, Msb,) muzârîsi **رَعُدَ** (L, Msb) ve **رَعَدَ** , (L,) mastarı **رَعْدٌ** ve **رُعُودٌ**; (Fr, L, Msb;) ve ↓ **أَرْعَدَت**, (AO, AA, S, L,) fakat ikincisi As tarafından menedilmiştir; (S, TA;) Gök gürledi: (S, Msb:) yahut yağmurdan önce [bulutlardan işitilecek] bir ses çıkardı: (L:) ve [aynı şekilde] **رَعَدَ**, muzârîsi **رَعَدَ** ve **رَعُدَ**, bulutlar (**السَّحَاب**) hakkında, yahut bulutları süren melek hakkında söylenir. (K.) Sen, **رَعَدَتِ السَّمَآءُ وَبَرَقَتْ**, ve AO ile AA’ya göre, **وَأَبْرَقَت** ↓ **أَرْعَدَت**, (S, TA,) dersin; bu sonuncuyu As bu durumda da aşağıda zikredilen başka bir durumda da meneder, (S, * TA,) mânâsı: Gök [gürledi ve şimşek çaktı: yahut] yağmurdan çok önce çokça gürledi ve şimşek çaktı. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **رَعَدَ**, mastarı **رَعْدٌ**, (mecaz:) O, kötülükle tehdit etti yahut gözdağı verdi; bunun gibi ↓ **ارعد**, mastarı **اـِرْعَادٌ**: (Msb:) yahut ikincisi, tehdit etti yahut gözdağı verdi; yahut korkuttu yahut dehşete düşürdü demektir: (K:) ve **رَعَدَ وَبَرَقَ** o, korkuttu yahut dehşete düşürdü, (S, K,) ve tehdit etti yahut gözdağı verdi; (S;) bunun gibi ↓ **أَرعَدَ وَأَبْرَقَ**: (AO, AA, S:) ve **رَعَدَ** لَهُ ve **بَرَقَ** لَهُ ona tehdit etti yahut gözdağı verdi: (As, TA:) ve **رَعَدَ لِى بِالقَوْلِ**, muzârîsi **رَعُدَ** , mastarı **رَعْدٌ**; ve ↓ **ارعد**; bana sözle tehdit etti, yahut beni sözle korkuttu: (TA:) yahut As’a göre, ↓ **ارعد** ve **ابرق** câiz değildir: ona karşı el-Kumeyt’in beyti delil getirildiğinde,
أَرْعِدْ وَأَبْرِقْ يَا يَزِيدُ فَمَا وَعِيدُكَ لِى بِضَائِرْ
(mecaz:) [Tehdit et ve gözdağı ver, ey Yezîd; fakat senin tehdidin bana zarar verici değildir], el-Kumeyt’i hüccet saymayı reddetti. (S, TA.) [Ayrıca **جَلَّ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe de bak.] Bir rivayette geçen **حِينَ رَعَدَ الاـِسْلَامُ وَبَرَقَ**, mânâsı: İslâm, tehdidi ve korkutmasıyla geldiği zaman. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **رَعَدَتْ وَبَرَقَتْ** (mecaz:) O (bir kadın) güzelleşti ve süslendi, (S, A, * K,) ve kendini gösterdi yahut arz etti, **لِى** bana: (A:) yahut güzelliğini kasten sergiledi: (TA, **برق** maddesinde:) ve [bazıları,] ↓ **أَرْعَدَتْ** [yahut **أَرْعَدَتْ وَأَبْرَقَتْ**] aynı mânâyı ifade eder der. (TA.) ― -b4- 8’e de iki yerde bak. ― -b5- 4’e de bak.

**ارعد**
4 **ارعد** ذ O, yahut o (bir erkekler topluluğu, S, Msb,) gök gürültüsüne uğradı yahut ondan etkilendi; (Lh, S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **رُعِدَ**: ve birincisi, gök gürültüsünü işitti. (TA.) ― -b2- 1’e de yedi yerde bak. -A2- **ارعدهُ** O, yahut o (korku, [yahut soğuk, **رِعْدَةٌ**’ye bak,] vb., L,) onu titretmeye, ürpertmeye, sarsmaya, ürperip titremeye, yahut bir çalkantı hâlinde olmaya sevk etti. (S, * L.) ― -b2- 8’e de iki yerde bak. ― -b3- Ayrıca **أُرْعِدَ** (mecaz:) O (bir tepe, yahut kum yığını) döküldü; yahut [sarsılıp, bunun sonucu olarak] döküldü. (IAar, K, TA.)

5 **تَرَعَّدَ** bir sonraki paragrafa iki yerde bak.

**ارتعد**
8 **ارتعد** ذ O, titredi, ürperdi, sarsıldı, ürperip titredi, yahut bir çalkantı hâline girdi, (S, A, L, Msb, K,) korku sebebiyle, (A, L,) yahut soğuk sebebiyle, (A,) vb.; (L;) bunun gibi **رعد**, muzârîsi **يرعد**: (Msb: [nüshamda harekesiz yazılmıştır; fakat bunun ↓ **رَعَدَ** muzârîsi **يَرْعُدُ** olduğuna işaret edildiği görülür: ancak ben, ↓ **رُعِدَ**’in de bu mânâda ve aşağıdaki mânâda kullanıldığına inanıyorum:]) o, bir titreme, ürperme, sarsılma, ürperip titreme, yahut çalkantı ile etkilendi; (A, L;) bunun gibi ↓ **أُرْعِدَ**, (S, A, L, K,) ve ↓ **تَرَعْدَدَ**, (L,) ve ↓ **ترعّد**; (TA;) korkudan, (A, L,) yahut soğuktan, (A,) vb. (L.) Sen, **فَرَائِصُهُ عِنْدَ** ↓ **أُرْعِدَتْ الفَزَعِ** (mecaz:) [Onun **فرائص** denilen kasları (çoğulu **فَرِيصَةٌ**, bkz.) korku anında titredi] dersin. (S, A, * L.) Ve **الأَلْيَةُ** ↓ **تَرَعَّدَتِ**, (K,) yahut bazı sözlüklerde olduğu üzere, ↓ **تَرَعْدَدَت**, (TA,) (mecaz:) **الية** [yahut kalça, yahut kalçalar, vb.,] titredi, yahut ileri geri hareket etti: (K, TA:) ve böyle bir harekete konu olan her şey hakkında da aynı şekilde söylenir; [**قَرِيس** ve **فَالُوذ** denilen yiyecek türleri], ve bir tepe yahut kum yığını ve benzeri gibi. (TA.)

**رَعْدَدَ**
R. Q. 1 **رَعْدَدَ** ذ O, istemede yahut dilenmede ısrarcı oldu. (S.)

**تَرَعْدَدَ**
R. Q. 2 **تَرَعْدَدَ** ذ : 8’e iki yerde bak.

**رَعْدٌ**
**رَعْدٌ** ذ Gök gürültüsü; yani bulutlardan işitilen ses, (S, K, *) yahut gökten: (A:) çöl halkı böyle der: (Akh, TA:) [böyle adlandırılmıştır; zira bulutların bir titremesi yahut çalkantı hâli olduğu varsayılır; bu, Ksh’de ve Bd’nin ii. 18’deki şerhinde ima edilmiştir; orada bunun **الاِرْتِعَاد**’dan olduğu söylenir; yahut titremenin sebebi olduğu varsayılır:] aslında bir mastardır; bu sebeple [denilmiştir ki] onun çoğulu yoktur: (Bd, yukarıda geçen yerde:) [fakat aşağıda gelen şeye bak; orada belki onun çoğulu olarak **رُعُودٌ** geçmektedir:] yahut **الرَّعْدُ**, bulutları [sesiyle] süren bir meleğin adıdır; tıpkı bir adamın develeri şarkı söyleyerek sürmesi gibi. (I'Ab, Z, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **جَآءَ بِذَاتِ الرَّعْدِ وَالصَّلِيلِ** yani (farzedilen mecaz:) [gürültüsü ve şakırtısı olan şeyi getirdi yahut meydana getirdi; mânâsı,] (mecaz:) savaş: (S, K, TA:) yahut musibet: (A, TA:) ve **بِذَوَاتِ** ↓ **الرَّوَاعِدِ** (mecaz:) musibetler: (A:) [çünkü] ↓ **ذَاتُ الرَّوَاعِدِ** [CK’de **ذَواتُ**] musibet demektir. (S, K, TA.) Ve **فِى كِتَابِهِ رُعُودٌ وَبُرُوقٌ** [“Onun mektubunda gürültüler ve şimşekler vardır” diye tercüme edilebilir;] mânâsı, (mecaz:) tehdit sözleri. (A.)

**رَعْدَةٌ**
**رَعْدَةٌ** ذ : hemen ardından gelene bak.

**رِعْدَةٌ**
**رِعْدَةٌ** ذ Korkudan, (A, L,) yahut soğuktan, (A,) vb. kaynaklanan bir titreme, ürperme, sarsılma, ürperip titreme, yahut çalkantı, (S, A, L, Msb, K,); (L;) ve ↓ **رَعْدَةٌ** aynı mânâyı ifade eder. (K.)

**رِعْدِيدٌ**
**رِعْدِيدٌ** ذ Korkak; (S, A, L, K;) korkudan, (A,) yahut korkaklık sebebiyle savaşta, (L,) titreyen yahut sarsılan, (A, L,); ve aynı şekilde bir kadına nispetle **رِعْدِيدَةٌ**: (A:) yahut bu, önceki mânâyı [fakat şiddetli bir mânâda] ifade eder; bunun gibi ↓ **تِرْعِيدٌ**: [birincinin yahut ikincinin] çoğulu **رَعَادِيدُ**. (L.) ― -b2- Ayrıca birincisi, (S, K,) yahut ikincisi, (A, L,) bir kadına, (S, L, K,) yahut bir kıza, (A,) nispetle, (mecaz:) yumuşak yahut nazik; (S, A, L, K;) eti yumuşaklığından dolayı titreyen: (L:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (A.) ― -b3- Ve birincisi, (farzedilen mecaz:) yumuşak yahut nazik bir bitki. (IAar, TA.) ― -b4- Ve [(mecaz:) titreyen yahut sarsılan herhangi bir şey: buradan, isim olarak özellikle,] **فَالُوذَج** denilen tatlı türü, (A,) yahut **فَالُوذ**. (K.) Çöl Araplarından birine, “**فالوذ** denilen şeyi bilir misin?” denildi; o da, **نَعَمْ أَصْفَرُ رِعْدِيدٌ** [Evet: sarıdır, titreyicidir] diye cevap verdi. (S.) ― -b5- Ayrıca, (A,) ve ↓ **مُرْعَدٌ**, (IAar, A, K,) (mecaz:) [sarsılan yahut sarsılmış olup bunun sonucu olarak] dökülen bir tepe yahut kum yığını. (IAar, A, K.)

**رُعَيْدَآءُ**
**رُعَيْدَآءُ** ذ Buğday ayıklanıp temizlendiğinde ondan atılan şey; (L, K,) **زُوَان** [yahut **زُؤَان**, bkz.] ve benzeri gibi: bazılarınca **رغيدآء** yazılır; fakat birincisi daha doğrudur. (L.)

**رَعَّادٌ**
**رَعَّادٌ** ذ [Çok gürleyen]. **سَحَابَةٌ رَعَّادَةٌ** “çok gürleyen bir bulut” demektir: (TA:) fakat Ks, “Onların böyle dediklerini işitmedik” der. (Lh, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] bir adama nispetle, (S,) (farzedilen mecaz:) çok konuşan; (S, K;) ve böylece **رَعَّادَةٌ** [fakat şiddetli mânâda]. (TA.) ― -b3- Ayrıca, [cins isim olarak, tekili ة ile, torpido balığı: ve Nil’de bulunan elektrikli yayın balığı: genellikle ikincisi kastedilir:] belirli bir balık; bir adam ona dokunduğunda, eline ve koluna omuzlara kadar bir uyuşma ve balık canlı kaldığı müddetçe bir titreme isabet eder: (S, K: *) ona bu ad verilmiştir; çünkü ona canlı iken el atan kimse, kendini tutamayacağı bir tür titremeyle titrer; bu, bir soğukluk yahut üşüme ile, şiddetli uyuşma ile, uzuvlarda karıncalanma ile ve ağırlıkla olan bir titremedir; öyle ki kişi kendine hâkim olamaz ve eliyle hiçbir şeyi hiç tutamaz; uyuşma, balığa en hafif dokunuşla en kısa zamanda derece derece üst kola ve kürek kemiğine ve bütün yanına yükselir. (Bunu ‘Abd-El-Lateef söyler. [“Abdollatiphi Hist. Aeg. Comp.” s. 82’ye; ve De Sacy’nin tercümesi ve notlarına bak.])

**سَحَابٌ رَاعِدٌ**
**سَحَابٌ رَاعِدٌ** ذ [Gürleyen bulutlar]: ve **سَحَابَةٌ رَاعِدَةٌ** [gürleyen bir bulut]: (A:) müennesin çoğulu **رَوَاعِدُ**. (Ham s. 440.) [**اـِمَّا** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] **صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدَةِ** [gürleyen bulutun altında yağmur azlığı yahut kıtlığı], (S, K,) yahut **رُبَّ صَلِفٍ تَحْتَ الرَّاعِدَةِ**, (S ve K vb. **صلف** maddesinde,) yahut **رُبَّ صَلَفٍ** (A, ve S ve K vb. **صلف** maddesinde,) [yani, **صَلِفٍ** yahut **صَلَفٍ** diye okuduğumuza göre, “Gürleyen bulutun altında nice yağmuru az bulut vardır; yahut çoğu kez gürleyen bulutun altında yağmur azlığı yahut kıtlığı vardır”], bir darb-ı meseldir, (A,) hayırdan yoksun çok konuşan adama uygulanır: (S, A, K:) yahut yapmadığı şeyden çokça söz eden çok konuşan adama: (Nh, TA:) yahut tehdit edip yerine getirmeyene: (S ve O ve K **صلف** maddesinde:) yahut zengin cimriye: (A'Obeyd, K o maddede:) yahut kendini çok öven ve hayırdan yoksun olana. (IDrd, K o maddede.) ― -b2- **رَعْدٌ**’a da iki yerde bak.

**تِرْعِيدٌ**
**تِرْعِيدٌ** ذ : **رِعْدِيدٌ**’e bak.

**مُرْعَدٌ**
**مُرْعَدٌ** ذ : **رِعْدِيدٌ**’e bak.

**مُرَعْدِدٌ**
**مُرَعْدِدٌ** ذ İstemede yahut dilenmede ısrarcı. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَعَدَ
رَعَدَ A ,  U ( n. ac. رَعْد 1 ),
a.  Thundered.

b.  [ Ala ], Thundered against; frightened, terrified; menaced, threatened.

أَرْعَدَ
أَرْعَدَ IV ,
a.  see I (b) .

b.  Was struck by a thunder-bolt.

c.  [ pass. ], Was thunderstruck; was frightened, terrified.

اِرْتَعَدَ
اِرْتَعَدَ VIII ,
a.  Trembled, shook; was frightened, agitated.

رَعْد
رَعْد 1 , ( pl. رُعُوْد 27 ),
a.  Thunder; thunderclap, peal of thunder.

b.  Noise, din, uproar.

رَعْدَة
رَعْدَة 1t ,  رِعْدَة 2t ,
a.  Trembling, tremor, shaking; fear, fright, terror.

رَاْعِدَة
رَاْعِدَة 21t , ( pl. رَوَاْعِدُ 41 ),
a.  Thunder-cloud.

رَعَّاْد
رَعَّاْد 28 ,
a.  Torpedo ( fish ).

رَعَدَ وَبَرَقَ
رَعَدَ وَبَرَقَ
a.  Thundered, stormed, raged, raved; blustered.

b.  Glittered, sparkled, was dazzling, resplendent.

رِعْدِيْد
رِعْدِيْد
a.  Cowardly.

مُرَعْدِد
مُرَعْدِد
a.  Importunate.

##### Türkçe

**رَعَدَ**
**رَعَدَ** A , U ( n. ac. **رَعْد** 1 ),
a. Gök gürledi.

b. [ Ala ], -e karşı gök gürledi; korkuttu, dehşete düşürdü; gözdağı verdi, tehdit etti.

**أَرْعَدَ**
**أَرْعَدَ** IV ,
a. I (b)’ye bak.

b. Bir yıldırım çarpmasıyla vuruldu.

c. [ pass. ], Yıldırım çarpmış gibi oldu; korktu, dehşete düştü.

**اِرْتَعَدَ**
**اِرْتَعَدَ** VIII ,
a. Titredi, sarsıldı; korktu, telaşlandı.

**رَعْد**
**رَعْد** 1 , ( pl. **رُعُوْد** 27 ),
a. Gök gürültüsü; gök gürültüsü patlaması, gök gürültüsü gürlemesi.

b. Gürültü, patırtı, kargaşa.

**رَعْدَة**
**رَعْدَة** 1t , **رِعْدَة** 2t ,
a. Titreme, titremek, sarsılma; korku, ürküntü, dehşet.

**رَاْعِدَة**
**رَاْعِدَة** 21t , ( pl. **رَوَاْعِدُ** 41 ),
a. Gök gürültüsü bulutu.

**رَعَّاْد**
**رَعَّاْد** 28 ,
a. Torpido (balık).

**رَعَدَ وَبَرَقَ**
**رَعَدَ وَبَرَقَ**
a. Gök gürledi, fırtına koptu, kudurdu, saçmaladı; böbürlendi.

b. Parıldadı, ışıldadı, göz kamaştırıcı oldu, parlak oldu.

**رِعْدِيْد**
**رِعْدِيْد**
a. Korkakça.

**مُرَعْدِد**
**مُرَعْدِد**
a. Israrcı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رعد
رَعَدَ - يَرْعُدُ (رَعَدَ - يَرْعَدُ) - رَعْد
رَعَدَ - يَرْعُدُ (رَعَدَ - يَرْعَدُ) + الكائن: ينتفض ويرتجف ويتردد ويضطرب، وخاصة من شدة الخوف والرعب
رَعْد: اسم فعل " رَعَدَ - يَرْعُدُ ": الانتفاض والرجفة والتردد خوفاً: وهو كذلك اسم آلة: الشيء أو الظاهرة التي تسبب الانتفاض والرجفة والاضطراب: وهو اصطلاحاً: اسم الظاهرة المعروفة والتي يخرج بها صوت شديد من بين الغيوم ويترافق بالبرق، والذي ينتفض ويرعد ويرتجف ويضطرب منه الناس خوفاً ورعباً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الارتجاف والرعدة والحركة الاهتزازية والاضطرابية في المكان، بشكل ذاتي"، وهي:
رَجَفَ - يَرْجُفُ، رَعَدَ - يَرْعُدُ (رَعَدَ - يَرْعَدُ)، رَجَزَ - يَرْجُزُ، مَخِضَ - يَمْخَصُ (مَخَضَ - يَمْخُصُ) (مَخِضَتْ - تَمْخَصُ)، وَجَفَ - يَجِفُ، رَفَّ- يَرِفُّ

الرعد
	﴿ويسبح الرعد بحمده والملائكة من خيفته ويرسل الصواعق فيصيب بها من يشاء وهم يجادلون في الله وهو شديد المحال (13)﴾ الرعد ﴿أو كصيب من السماء فيه ظلمات ورعد وبرق يجعلون أصابعهم في آذانهم من الصواعق حذر الموت والله محيط بالكافرين (19)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [رعد] ر ع د: الرَّعْدُ الصوت الذي يسمع من السحاب و رَعَدَتِ السماء وبرقت وبابه نصر و أَرْعَدَتِ السماء وأبرقت أيضا وأنكر الأصمعي الرباعي فيهما و الارْتِعَادُ الاضطراب تقول أرْعَدَهُ فارْتَعَدَ والاسم الرِّعْدَةُ بالكسر و أُرْعِدَ الرجل على ما لم يسم فاعله أخذته الرعدة وأرعدت أيضا فرائصه عند الفزع و الرَّعَّادُ بالفتح والتشديد ضرب من سمك البحر إذا مسه الإنسان خدرت يده وعضده حتى يرتعد ما دام السمك حيا قلت وفي الديوان هو سمك في البحر إذا صاده الرجل ارتَعَدَ ما دام هو في حبالته
الراغب
رعد
- الرعد صوت السحاب، وروي (أنه ملك يسوق السحاب) (أخرجه أحمد، والترمذي وصححه، والنسائي وغيرهم عن ابن عباس قال: أقبلت يهود إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالوا: يا أبا القاسم، إنا نسألك عن خمسة أشياء...
ثم قالوا: أخبرنا ما هذا الرعد؟ قال: ملك من ملائكة الله موكل بالسحاب، بيده مخراق من نار، يزجر به السحاب، يسوقه حيث أمره الله... إلخ. انظر: الدر المنثور 4/621؛ وعارضة الأحوذي 11/284 وقال الترمذي حسن غريب؛ ومسند أحمد 1/274). وقيل رعدت السماء وبرقت، وأرعدت وأبرقت، ويكنى بهما عن التهدد. ويقال: صلف تحت راعدة (هذا مثل يقال للذي يكثر الكلام ولا خير عنده. انظر: المجمل 2/385؛ والمستقصى 2/96) : لمن يقول ولا يحقق. والرعديد: المضطرب جبنا، وقيل: أرعدت فرائصه خوفا (راجع: المجمل 2/385).
ملخص اللسان
1.     الرِّعْدَة: النافض يكون من الفزع وغيره، وقد أُرْعِدَ فارتَعَدَ.  وتَرَعْدَد: أَخَذته الرعدة.
2.     والارتعاد: الاضطراب، تقول: أَرعده فارتعد.
3.     وأُرْعِدَت فرائصه عند الفزع ورجل تِرْعِيد ورِعْديد ورِعْديدَة: جبان يُرْعَدُ عند القتال جبناً؛
4.     والرعد: الصوت الذي يسمع من السحاب. وأَرْعَد القوم وأَبرَقوا: أَصابهم  رعد وبرق.
5. ورعَدت السماء تَرْعُد وترعَد رعْداً ورُعوداً وأَرْعَدت:صوّتت للإِمطار
6.    الرعد ملك اسمه الرعد يسوق السحاب بالتسبيح؛ قال: ومن صوته اشتق فعل رَعَدَ يَرْعُد ومنه الرِّعْدَة والارتعاد.
لسان العرب
● - رعد: الرِّعْدَة: النافض يكون من الفزع وغيره، وقد أُرْعِدَ فارتَعَدَ.  وتَرَعْدَد: أَخَذته الرعدة. والارتعاد: الاضطراب، تقول: أَرعده فارتعد.  وأُرْعِدَت فرائصه عند الفزع. وفي حديث زيد بن الأَسود: فجيء بهما  تُرْعَد فرائصهما أَي ترجف وتضطرب من الخوف.  ورجل تِرْعِيد ورِعْديد ورِعْديدَة: جبان يُرْعَدُ عند القتال جبناً؛  قال أَبو العيال:  ولا زُمَّيْلَةٌ رِعْديـ  دَةٌ رَعِشٌ، إِذا ركبوا  ورجل رِعْشيش: مثل رَعْديد، والجمع رعاديد ورعاشِيشُ، وهو يَرْتَعِدُ  ويَرْتَعِشُ. ونبات رعديد: ناعم؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  والخازِبازِ السَّنِمَ الرِّعديدا  وقد تَرَعَّد. وامرأَة رِعديدة: يترجرج لحمها من نَعْمتها وكذلك كلُّ  شيءٍ مترجرج كالقَريس والفالوذ والكثيب ونحوه، فهو يَتَرَعدَد كما تترعدد  الأَليَة؛ قال العجاج:  فهو كَرِعْديدِ الكَثيب الأَيْهم  والرِّعديد المرأَة الرَّخْصة. وقيل لأَعرابي: أَتعرف الفالوذ؟ قال: نعم  أَصفر رِعْديد. وجارية رِعْديدة: تارّة ناعِمة، وجَوارٍ رعاديدُ.  ابن الأَعرابي: وكثيب مُرْعِد أَي مُنْهال، وقد أُرْعِدَ إِرْعاداً؛  وأَنشد:  وكفَلٌ يَرْتَجُّ تَحتَ المِجْسَدِ،  كالغُصْن بين المُهَدات المُرْعَد  أَي ما تمهد من الرمل.  والرعد: الصوت الذي يسمع من السحاب. وأَرْعَد القوم وأَبرَقوا: أَصابهم  رعد وبرق. ورعَدت السماء تَرْعُد وترعَد رعْداً ورُعوداً وأَرْعَدت:  صوّتت للإِمطار. وفي المثل: رب صَلَفٍ تحتَ الراعدَة؛ يضرب للذي يكثر الكلام  ولا خير عنده. وسحابة رعَّادة: كثيرة الرعد. وقال اللحياني: قال الكسائي:  لم نسمعهم قالوا رعادة. وأَرْعَدنا: سمعنا الرَّعْدَ. ورُعِدْنا:  أَصابنا الرعد. وقال اللحياني: لقد أَرْعَدنا أَي أَصابنا رَعد. وقوله تعالى:  يسبح الرعد بحمده والملائكة من خيفته؛ قال الزجاج: جاء في التفسير أَنه  ملك يزجر السحاب؛ قال: وجائز أَن يكون صوت الرعد تسبيحه لأَن صوت الرعد من  عظيم الأَشياء. وقال ابن عباس: الرعد ملك يسوق السحاب كما يسوق الحادي  الإِبل بحُدائه. وسئل وهب بن منبه عن الرعد فقال: الله أَعلم. وقيل: الرعد  صوت السحاب والبرق ضوءٌ ونور يكونان مع السحاب. قالوا: وذكر الملائكة بعد  الرعد في قوله عز وجل: ويسبح الرعد بحمده والملائكة، يدل على أَن الرعد  ليس بملك. وقال الذين قالوا الرعد ملك: ذكر الملائكة بعد الرعد وهو من  الملائكة، كما يذكر الجنس بعد النوع. وسئل عليّ، رضي الله عنه، عن الرعد  فقال: مَلَك، وعن البرق فقال: مَخاريقُ بأَيدي الملائكة من حديد. وقال  الليث: الرعد ملك اسمه الرعد يسوق السحاب بالتسبيح؛ قال: ومن صوته اشتق فعل  رَعَدَ يَرْعُد ومنه الرِّعْدَة والارتعاد. وقال الأَخفش: أَهل البادية  يزعمون أَن الرعد هو صوت السحاب والفقهاء يزعمون أَنه ملك.  ورَعَدت المرأَة وأَرْعدَت: تحسنت وتعرّضت. ورَعَدَ لي بالقول يَرْعُد  رَعْداً، وأَرْعَد: تهدَّدَ وأَوعد. وإِذا أَوْعد الرجل قيل: أَرْعَدَ  وأَبرَقَ ورَعَدَ وبرَقَ؛ قال ابن أَحمر:  يا جَلَّ ما بَعُدَت عليك بِلادُنا  وطِلابُنا، فابرُقْ بأَرضك وارْعُد  الأَصمعي: يقال رَعَدت السماء وبَرَقت ورعَدَ له وبرق له إِذا أَوعده،  ولا يجيز أَرعَدَ ولا أَبرَقَ في الوعيد ولا السماء؛ وكان أَبو عبيدة  يقول: رَعَدَ وأَرعَدَ وبرق وأَبرَقَ بمعنى واحد، ويحتج بقول الكميت:  أَرْعِدْ وأَبرِقْ يا يزيـ  دُ، فما وعِيدُك لي بضائر  ولم يكن الأَصمعي يحتج بشعر الكميت. وقال الفراء: رعَدَت السماءُ  وبَرَقَت رعْداً ورُعوداً وبَرْقاً وبُروقاً بغير أَلف. وفي حديث أَبي مليكة:  إِن أُمَّنا ماتت حين رعَد الإِسلامُ وبَرَق أَي حين جاء بوعيده  وتَهَدُّده. ويقال للسماء المنتظَرَة إِذا كثر الرعد والبرق قبل المطر: قد أَرعدت  وأَبرقت؛ ويقال في ذلك كله: رعَدَت وبَرَقَت.  ويقال: هو يُرَعْدِدُ أَي يُلحف في السؤال. ورجل رَعَّادة ورَعَّاد:  كثير الكلام.  والرُّعَيْداءُ: ما يرمى من الطعام إِذا نُقِّي كالزؤانِ ونحوه، وهي في  بعض نسخ المصنف رُغَيْداء، والغين أَصح  (* قوله «والغين أصح» كذا بالأصل  بإعجام الغين، وفي شرح القاموس والعين أصح باهمالها ونسبها للفراء.)  والرَّعَّاد: ضرب من سمك البحر إِذا مسه الإِنسان خَدِرَتْ يده وعضده  حتى يَرْتَعِدَ ما دام السمك حيّاً.  وقولهم: جاء بذاتِ الرَّعْدِ والصَّلِيلِ، يعني بها الحرب.  وذاتُ الرَّواعِدِ: الداهية.  وبنو راعِد: بطن، وفي الصحاح: بنو راعِدة.
مقاييس اللغة:
(رعد)  الراء والعين والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ واضطرابٍ. وكلُّ شيءٍ اضطربَ فقد ارتعدَ. ومنه الرِّعديدَة([30]) والرِّعْديد: الجبان. وأرْعِدَتْ فرائصُ الرَّجُل عند الفَزَع. والرِّعديدة: المرأة الرَّخْصَة، والجمع رَعاديد. ومن الباب الرَّعْد، وهو مَصْع مَلَكٍ يسوقُ السَّحَاب. والمَصْع: الحركة والذَّهاب والمَجِيء. ويقال مَصَعَت [الدَّابَّة] بذنَبها، إذا حرّكَتْه. ثم يُتصرَّف في الرَّعْد، فيقال رَعَدَت السماء وبَرَقَتْ. ورَعَدَ الرَّجُل وبَرَق، إذا أَوْعَدَ وتَهَدَّد. وأجازُوا: أرعَدَ وأَبرَقَ. وأنشد:
أرعِدْ وأبْرِقْ يا يزيـ *** ـدُ فما وَعيدُك لي بضائرْ([31])
وفي أمثالهم: "صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدة([32])"، للذي يُكْثِرُ الكلام ولا خيرَ عنده. والصَّلَف: قِلَّةُ النَّزَل. ويقال أرْعَدْنا وأبرقْنا، إذا سمِعْنا الرَّعدَ ورأينا البرق. ومن أمثالهم: "جاءَ بِذاتِ الرَّعْد والصَّليل" إذا جاءَ بشَرٍّ وغَزْو([33]). ويقال إنّ ذاتَ الرَّعدِ والصّليلِ الحربُ. وذاتُ الرَّواعِد: الدّاهية.
القاموس المحيط:
الرَّعْدُ صَوْتُ السَّحابِ، أو اسْمُ مَلَكٍ يَسُوقُهُ كما يَسوقُ الحادِي الْإِبِلَ بِحُدائِهِ. وقد رَعَدَ، كمَنَعَ ونَصَرَ. و " صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدَة " لِمِكْثارٍ لا خَيْرَ عندَهُ. ورَعَدَ زَيْدٌ وبَرَقَ تَهَدَّدَ، وهي تَحَسَّنَتْ وتَزَيَّنَتْ. وأرْعَدَ أوعَدَ، أو تَهَدَّدَ، وأصابَهُ رَعْدٌ. وارْتَعَدَ اضْطَرَبَ، والاسْمُ الرِّعْدَةُ، بالكسر، ويُفْتَحُ. وأُرْعِدَ، بالضم أخَذَتْهُ. وكَثيبٌ مُرْعَدٌ مُنْهالٌ. وقد أُرْعِدَ. والرِّعْديدُ الجَبانُ،
كالرِّعْديدَةِ، والمَرْأةُ الرَّخْصَةُ، والفالُوذُ. والرَّعَّادُ، ككتَّانٍ: سَمَكٌ، مَنْ مَسَّهُ خَدِرَتْ يَدُهُ، وارْتَعَدَتْ ما حَيَّ السَّمَكُ، والكثيرُ الكَلامِ. والرُّعَيْداءُ من الطَّعامِ: مايُرْمَى به إذا نُقِّيَ. والرَّعَوْدَدُ: اسْمُ ناقَةٍ. والمُرَعْدِدُ: المُلْحِفُ في السُّؤالِ. و " جاءَ بِذاتِ الرَّعْدِ والصَّليلِ " ، أي: الحَرْبِ. وذاتُ الرَّواعِدِ: الدَّاهِيَةُ. وتَرَعَّدَتِ الْأَلْيَةُ: تَرَجْرَجَتْ.
تاج العروس:
ر - ع - د
الرَّعْدُ : صَوْتٌ يُسمَع من السَّحابِ كما زَعمه أَهلُ البادية هكذا قاله الأَخفش . قلت : وهو يَمِيل إلى قَوْل الحُكماءِ . أو الرَّعْدُ : اسمُ مَلَك يَسُوقُه كما يَسوقُ الحادِي الإِبِلَ بِحُدائه قاله ابن عباس . ومثلّه قال الزجَّاج قال : وجائزٌ أَن يكون صَوْتُ الرَّعد تَسبيحَه لأَن صَوْت الرَّعدِ من عظيم الأَشياء . وسُئل وَهْب بن مُنَبّه عن الرَّعد فقال : الله أَعلم . قالوا : وذِكْرُ الملائكة بعد الرَّعْد في قوله عزّ وجلّ . " ويُسبِّح الرَّعْدُ بحَمْدِهِ والمَلائِكَةُ " يدل على أن الرّعْدُ ليس بملك وقال الذين قالوا الرعد ملك ذكر الملائكة بعد الرَّعْدُ كما يُذْكَر الجِنْسُ بعد النَّوع . وسُئل عليٌّ رضي الله عنه عن الرَّعد فقال : مَلَكٌ وعن البرق فقال : مَخَارِيقُ بأَيدي الملائكةِ من حَدِيد وقد رَعَدَ كمَنَع ونَصَر يَرْعَد ويَرْعُد الأولى عن الفراءِ ورَعَدَت السَّماءُ تَرْعُد وتَرْعَد رَعْداً وُعُوداً وأَرْعَدَت : صَوَّتَت للإِمطار . وفي المثل : رُبَّ صَلَفٍ تَحتَ الرَّاعِدَةِ وفي النهايةِ في مادة : صلف : أنه حديثٌ ولفظُه : كم منْ صَلَف تَحْتَ الرَّاعِدَةِ يُضْرَب لمِكْثَارٍ أَي الذي يُكْثِر الكلامَ ولا خَيرَ عِنْدَهُ . وذَكَرَه ابنُ سيده هكذا وأَغفلَه الأَكثرون وفي النِّهاية : يُضْرَب لمَن يُكثِر تَرْعُدُ ولا تُمْطِر . وهو مَجاز كما في الأَساس . ومن المجاز : رَعَدَ زَيْدٌ وَبَرَقَ : تَهَّددَ قال ابن أَحمَرَ :
يا جَلَّ ما بَعُدَتْ عَليْكَ بلادُنا ... وطِلاَبُنا فابرُقْ بأَرضكَ وارْعُدِ وعن الأَصمعيّ : يقال : رَعَدَت السَّمَاءُ وَبَرَقتْ ورَعَدَ له وبَرَق له إذا أَوْعَدَه . ولا يُجيز أَرْعَدَ ولا أَبْرَق في الوعيد ولا في السماء . وقال الفّراءُ : رَعَدَت السّماءُ وبَرَقت رَعْداً ورُعُوداً وبَرْقاً وبًرُوقاً بغير ألف . وفي حديث أَبي مُليكة : إِنَ أُمَّنا ماتتْ حِين رَعَدَ الإِسلامُ وبَرَقَ أَي حين جاءَ بوَعيده وتَهدُّدِه . ومن المجاز : رعَدَتْ لي هي أي المرأَة وبَرَقت إذا تحَسَّنتْ وتَزيَّنتْ وتعَرَّضتْ كأَرْعَدَت . ومن المَجَاز : رَعَدَ لي بالقَوْل يَرْعُد رَعْداً وأَرْعَدَ : أَوْعَدَ أَوتَهَدَّدَ وكان أَبو عبيدة يقول : رَعَدَ وأَرْعَدَ وبَرَق وأَبْرَقَ بمعنى واحد ويحتج بقول الكُمَيْت :
أَرْعِدْ وأَبْرِقْ يا يَزي ... دُ فما وَعيدُك لي بضائرْ
ولم يكن الأَصمعيُّ يحتجُّ بقول الكُميت . ويقال للسماءِ المُنتظرة إذا كثُرَ الرَّعْدُ والبَرْقُ قبل المَطر : قد أَرْعَدَتْ وأَبْرَقتْ . ويقال في ذلك كله . رَعَدَتْ وَبَرَقتْ . وأَرْعَدَ : أَصابَهُ رَعْدٌ قاله اللِّحْيَانُّي . ويقال أَرْعَدَ إذا سمع الرَّعْدَ . ورُعِدَ مَبنيّاً للمفعول : أَصابه الرَّعْدُ . وتقول : أَرْعَدَه فارْتعَدَ أَي اضْطرَب والاسم : الرِعْدَة بالسر ويفتح وهي النافض تكون من الفزع وغيره . وقد أُرْعِدَ بالضمّ أَي مبنيّاً للمفعول فارتْعَد وتَرَعْدَدَ : أَخذَتْهُ الرِّعْدَة وأُرعِدَت فَرَائصُه عند الفَزَع . ومن المجاز عن ابن الأًَعرابيِّ : كَثيبٌ مُرْعَدٌ أي مُنْهالٌ وقد أُرْعِدَ مبنيّاً للمفعول إِرعاداً . وأنشد :
" وكَفَلٌ يَرْتَجُّ تَحْتَ المُجْسَدِ
" كالغُصْنِ بينَ المُهَدَاتِ المُرْعَدِ أي ما تَمهَّدَ من الرَّمْل
والرِّعْديدُ بالكسر : الجَبَأنُ يُرْعَد عند القِتال جُبْناً كالرِّعْديدَة الهاءُ للمبالغة والتِّرعيد والرِّعْشيش قال أبو العيال :
ولا زُمَّيْلَةٌ رِعْدي ... دَةٌ رَعِشٌ إذا رَكِبُوا ورجلٌ رِعْشيشٌ . وسيأْتي والجمع رَعاديدُ ورَعَاشيشُ وهو يَرْتَعِد ويَرْتَعِش . ومن المجاز : الرِّعديد : المرْأَةُ الرَّخْصَةُ يَتَرَجْرَجُ لَحْمُها من نَعْمَتِهَا والجَمْع رَعاديدُ . ومن المجاز : قيل لأَعرابيٍّ : أَتعرف الفَالُوذَ ؟ فقال : نعم أَصْفَر رِعْديدٌ . وجاريةٌ رِعْديدةٌ : تارَّةٌ ناعمَةٌ وجَوَارٍ رَعَأدِيدُ . والرَّعَّادُ كَكَتَّانِ : ضَرْبٌ من سَمَك البحر مَن مَسَّهُ خَدِرَتْ يَدُهُ وعَضُدُه وارْتَعَدَتْ ما حَيَّ السَّمَكُ أَي مُدَّةَ حَيَاته . والرَّعَّادَ : الرَّجلُ الكَثيرُ الكَلاَمِ كالرَّعَّأدة . والرُّعَيْداءُ من الطَّعَام : ما يُرْمَى به إذا نُقِّيَ كالزُّؤَان ونَحْوه هكذا ذَكَرَه الفرّاءُ بالعين المهملة وهي في بعض نُسخ المُصَنَّف رُغَيْدَاءُ والعَيْن أَصَحُّ . والرُعودد : اسم ناقة عن الصاغاني . والمُرَعْدِدُ : المُلْحِفُ في السُّؤال وهو يُرَعِدُ إذا كان يُلْحِف في السُّؤال . ومن المَجَأز قولهم : جَاءَ بذاتِ الرَّعْدِ والصَّلِليلِ أَي الحَرْبِ وفي الأَساس : أَي الدَّاهِيَة . وذاتُ الرَّواعِد : الدَّأهِيَةُ وفي الأَساس : الدَّواهي . ومن المجاز تَرَعَّدَتِ الأَلْيَةُ : تَرَجْرَجَتْ وفي بعضِ الأُمَهات : تَرَعْدَدَت وهو الصواب . وكذلك كلُّ شيء يَتَرَجْرَجُ كالقَرِيس والفالُوذِ والكَثيب ونحوها
ومما يستدرك عليه : نباتٌ رِعْديدٌ : ناعمٌ عن ابن الأَعرابيّ . وسحابّةُ رَعَّادَةٌ : كثيرةُ الرَّعْد . وقال اللِّحْيَانّي : قال الكسائيّ : لم نَسمعهم قالوا رَعَّأدَةٌ . والذي في الأَساس : سَحابةٌ رَاعِدة وسَحَابٌ رَواعدُ . ومن المجاز : في كتَابهِ رُعودٌ وبُرُوق أَي كلماتُ وَعيد . وبنو رَاعدٍ بَطنٌ وفي الصّحاح : بنو راعِدَةَ

##### Türkçe

رعد
**رَعَدَ** - **يَرْعُدُ** (**رَعَدَ** - **يَرْعَدُ**) - **رَعْد**
Perşembe, 10 Şubat/Şubat 2011 13:20 yazar: Administrator
**رَعَدَ** - **يَرْعُدُ** (**رَعَدَ** - **يَرْعَدُ**) + canlı: titrer ve sarsılır ve tereddüt eder ve çalkalanır; özellikle şiddetli korku ve dehşetten dolayı.
**رَعْد**: “**رَعَدَ** - **يَرْعُدُ**” fiilinin isim-fiilidir: korkudan titreme ve ürperme ve tereddüt; ve o aynı zamanda isim-âlettir: titremeye ve ürpermeye ve çalkantıya sebep olan şey yahut olgu; ve o ıstılahça: bilinen olgunun adıdır; onunla bulutların arasından şiddetli bir ses çıkar ve şimşekle birlikte olur; insanlar ondan korku ve dehşetle titrer ve gök gürler ve ürperir ve çalkalanır.
Ve lafız, “mekânda, özsel biçimde, ürperme ve titreme ve sarsıntılı ve çalkantılı hareket” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**رَجَفَ** - **يَرْجُفُ**، **رَعَدَ** - **يَرْعُدُ** (**رَعَدَ** - **يَرْعَدُ**)، **رَجَزَ** - **يَرْجُزُ**، **مَخِضَ** - **يَمْخَصُ** (**مَخَضَ** - **يَمْخُصُ**) (**مَخِضَتْ** - **تَمْخَصُ**)، **وَجَفَ** - **يَجِفُ**، **رَفَّ**- **يَرِفُّ**

**الرعد**
	﴿Ve **الرعد** O’nu hamdiyle tesbih eder ve melekler O’nun korkusundan; ve yıldırımları gönderir de onunla dilediğine isabet ettirir; hâlbuki onlar Allah hakkında mücadele ederler; ve O, şiddetli cezalandırması olandır (13)﴾ **الرعد** ﴿Yahut gökten bir sağanak gibi; onda karanlıklar ve **رعد** ve şimşek vardır; yıldırımlardan, ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına koyarlar; ve Allah kâfirleri kuşatandır (19)﴾ **البقرة**
**مختار الصحاح**
● [**رعد**] ر ع د: **الرَّعْدُ** buluttan işitilen sestir; ve gök **رَعَدَتِ** ve şimşek çaktı; ve onun bâbı **نصر**’dır; ve gök **أَرْعَدَتِ** ve şimşek çaktı da; ve **الأصمعي** ikisinde de dörtlü (rubâî) olanı inkâr etti; ve **الارْتِعَادُ** çalkantıdır; dersin: onu **أرْعَدَهُ** de o **فارْتَعَدَ**; ve isim, kesre ile **الرِّعْدَةُ**’dır; ve **أُرْعِدَ** adam, faili adlandırılmaksızın (meçhul) olarak: onu titreme aldı; ve onun **فرائص**’i de korku anında titredi; ve fetha ve şeddeli **الرَّعَّادُ**: deniz balığından bir türdür; insan ona dokununca eli ve pazusu uyuşur, balık diri kaldıkça titrer; dedim: ve divanda o, denizde bir balıktır; adam onu avlayınca, o kendi ağında bulunduğu müddetçe titrer.
**الراغب**
رعد
- **الرعد** bulutun sesidir; ve rivayet olundu: (o, bulutu sevk eden bir melektir) (onu Ahmed çıkardı; ve Tirmizî ve sahihledi; ve Nesâî ve başkaları İbn Abbas’tan: dedi ki: Yahudiler Resûlullah’a, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, geldiler; dediler: ey Ebu’l-Kâsım, biz sana beş şeyden soruyoruz...
Sonra dediler: bize şu **الرعد** nedir, haber ver. Dedi: Allah’ın meleklerinden bir melektir; bulutla görevlidir; elinde ateşten bir kamçı vardır; onunla bulutu sürer; Allah’ın ona emrettiği yere sevk eder... إلخ. Bak: **الدر المنثور** 4/621; ve **عارضة الأحوذي** 11/284; ve Tirmizî dedi: hasen garîb; ve **مسند أحمد** 1/274). Ve denildi: gök **رعدت** ve şimşek çaktı; ve **أرعدت** ve **أبرقت**; ve ikisiyle tehditten kinaye yapılır. Ve denilir: **صلف تحت راعدة** (bu, çok konuşup kendisinde hayır olmayan kimse için söylenen bir meseldir. Bak: **المجمل** 2/385; ve **المستقصى** 2/96): söyleyip de gerçekleştirmeyen kimse için. Ve **الرعديد**: korkaklıktan çalkantılı olan; ve denildi: **أرعدت فرائصه** korkudan (bak: **المجمل** 2/385).
**ملخص اللسان**
1.     **الرِّعْدَة**: korkudan ve başkasından olan titreme; ve **أُرْعِدَ** de **فارتَعَدَ**. Ve **تَرَعْدَد**: onu titreme aldı.
2.     Ve **الارتعاد**: çalkantı; dersin: onu **أَرعده** de o **فارتعد**.
3.     Ve korku anında onun **فرائص**’i **أُرْعِدَت**; ve **رجل تِرْعِيد** ve **رِعْديد** ve **رِعْديدَة**: savaşta korkaklıktan titreyen korkak;
4.     Ve **الرعد**: buluttan işitilen sestir. Ve kavim **أَرْعَد** ve **أَبرَقوا**: onlara gök gürültüsü ve şimşek isabet etti.
5. **ورعَدت** gök **تَرْعُد** ve **وترعَد** **رعْداً** ve **رُعوداً**; ve **أَرْعَدت**: yağmur için ses çıkardı.
6.    **الرعد** adı **الرعد** olan bir melektir; tesbihle bulutu sevk eder; dedi: ve onun sesinden **رَعَدَ يَرْعُد** fiili türetildi; ve ondan **الرِّعْدَة** ve **الارتعاد**.
**لسان العرب**
● - رعد: **الرِّعْدَة**: korkudan ve başkasından olan titreme; ve **أُرْعِدَ** de **فارتَعَدَ**. Ve **تَرَعْدَد**: onu titreme aldı. Ve **الارتعاد**: çalkantı; dersin: onu **أَرعده** de o **فارتعد**. Ve korku anında onun **فرائص**’i **أُرْعِدَت**. Ve Zeyd b. el-Esved hadîsinde: ikisi getirildi; onların **فرائص**’i **تُرْعَد**; yani korkudan titrer ve çalkalanır. Ve **رجل تِرْعِيد** ve **رِعْديد** ve **رِعْديدَة**: savaşta korkaklıktan titreyen korkak; Ebû’l-İyâl dedi:
  Ve ne de bir **رِعْديـدَةٌ** **رَعِشٌ** zümeyle; bindikleri vakit.
Ve **رجل رِعْشيش**: **رَعْديد** gibidir; çoğulu **رعاديد** ve **رعاشِيشُ**; ve o **يَرْتَعِدُ** ve **يَرْتَعِشُ**. Ve **نبات رعديد**: yumuşak; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Ve **الخازِبازِ**’ı, hörgüçlü **الرِّعديدا**.
Ve **تَرَعَّد** etmiştir. Ve **امرأَة رِعديدة**: yumuşaklığından eti sallanır; ve aynı şekilde her sallanan şey, **القَريس** ve **الفالوذ** ve kum tepeciği ve benzeri gibi; o, **يَتَرَعدَد** eder; **الأَليَة**’nin **تترعدد** etmesi gibi; el-Accec dedi:
  O, karanlık kum tepeciğinin **كَرِعْديدِ**’i gibidir.
Ve **الرِّعديد**: gevşek kadın. Ve bir bedevîye denildi: **الفالوذ**’u tanır mısın? Dedi: evet; sarı **رِعْديد**. Ve **جارية رِعْديدة**: yumuşak, nazlı; ve cariyeler: **رعاديدُ**. İbnü’l-A‘râbî: ve **كثيب مُرْعِد**: yani dökülen; ve **أُرْعِدَ** **إِرْعاداً**. Ve inşad etti:
  Ve bir sağrı, **المِجْسَد**’in altında titrer,
  **المُهَدات المُرْعَد** arasında bir dal gibi;
yani kumdan düzleştirilmiş olan. Ve **الرعد**: buluttan işitilen sestir. Ve kavim **أَرْعَد** ve **أَبرَقوا**: onlara gök gürültüsü ve şimşek isabet etti. Ve gök **رعَدت**: **تَرْعُد** ve **وترعَد** **رَعْداً** ve **رُعوداً**; ve **أَرْعَدت**: yağmur için ses çıkardı. Ve meselde: **رب صَلَفٍ تحتَ الراعدَة**; çok konuşup kendisinde hayır olmayan kimse için darb olunur. Ve **سحابة رعَّادة**: gürültüsü çok olan. Ve el-Lihyânî dedi: el-Kisâî dedi: onların **رعادة** dediklerini işitmedik. Ve **أَرْعَدنا**: **الرَّعْدَ**’i işittik. Ve **رُعِدْنا**: bize gök gürültüsü isabet etti. Ve el-Lihyânî dedi: muhakkak biz **أَرْعَدنا**; yani bize **رَعد** isabet etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**يسبح الرعد بحمده والملائكة من خيفته**﴾; ez-Zeccâc dedi: tefsirde geldi ki o, bulutu süren bir melektir; dedi: caizdir ki gök gürültüsünün sesi onun tesbihi olsun; çünkü gök gürültüsünün sesi büyük şeylerdendir. Ve İbn Abbas dedi: **الرعد** bir melektir; bulutu, deve sürücüsünün develeri **حُداء**’sıyla sürmesi gibi sürer. Ve Vehb b. Münebbih’e **الرعد** soruldu; dedi: Allah daha iyi bilir. Ve denildi: **الرعد** bulutun sesidir; ve şimşek, bulutla birlikte olan bir ışık ve nurdur. Dediler: Yüce Allah’ın sözünde **الرعد**’dan sonra meleklerin zikredilmesi: ﴿**ويسبح الرعد بحمده والملائكة**﴾ şuna delalet eder: **الرعد** bir melek değildir. Ve **الرعد** melektir diyenler dedi: **الرعد**’dan sonra meleklerin zikredilmesi, onun meleklerden olduğu hâlde; türden sonra cinsin zikredilmesi gibidir. Ve Ali’ye, Allah ondan razı olsun, **الرعد** soruldu; dedi: bir melektir. Ve şimşek soruldu; dedi: meleklerin ellerinde demirden **مَخاريقُ**’tır. Ve el-Leys dedi: **الرعد** adı **الرعد** olan bir melektir; tesbihle bulutu sevk eder; dedi: ve onun sesinden **رَعَدَ يَرْعُد** fiili türetildi; ve ondan **الرِّعْدَة** ve **الارتعاد**. Ve el-Ahfeş dedi: bedevîler, **الرعد**’ın bulutun sesi olduğunu zannederler; ve fakihler onun bir melek olduğunu zannederler. Ve kadın **رَعَدت** ve **أَرْعدَت**: güzelleşti ve kendini gösterdi. Ve bana sözle **رَعَدَ**: **يَرْعُد** **رَعْداً**; ve **أَرْعَد**: tehdit etti ve vaad etti. Ve adam tehdit edince denilir: **أَرْعَدَ** ve **أَبرَقَ**; ve **رَعَدَ** ve **بَرَقَ**; İbn Ahmer dedi:
  Ey ne yüce! beldelerimiz sana ne kadar uzaklaştı;
  ve taleplerimiz; kendi yerinde şimşek çak ve gürle.
el-Asma‘î: denilir: gök **رَعَدت** ve **بَرَقت**; ve ona **رَعَدَ** ve ona **بَرَق**: onu tehdit ettiğinde; ve o, tehditte ne **أَرعَدَ**’ı ne **أَبرَقَ**’ı, ne de gökte, caiz görür; Ebû Ubeyde ise derdi: **رَعَدَ** ve **أَرعَدَ**, **برق** ve **أَبرَقَ** bir mânâdadır; ve Kümeyt’in sözüyle delil getirirdi:
  **أَرْعِدْ** ve **أَبرِقْ** ey Yezîd, çünkü tehdidin bana zarar verici değildir.
Ve el-Asma‘î, Kümeyt’in şiiriyle delil getirmezdi. Ve el-Ferrâ dedi: gök **رعَدَت** ve **بَرَقَت**; **رَعْداً** ve **رُعوداً**; ve **بَرْقاً** ve **بُروقاً**; elifsiz. Ebû Muleyke hadîsinde: “Şüphesiz annemiz, İslâm **رَعَدَ** ve **بَرَق** ettiği vakit öldü”; yani tehdidi ve gözdağıyla geldiği vakit. Ve yağmurdan önce gök gürültüsü ve şimşek çoğalan beklenen göğe denilir: **قد أَرعدت وأَبرقت**; ve bunların hepsinde denilir: **رَعَدَت** ve **بَرَقَت**. Ve denilir: o **يُرَعْدِدُ**; yani istemede ısrar eder. Ve **رجل رَعَّادة** ve **رَعَّاد**: çok konuşan. Ve **الرُّعَيْداءُ**: temizlenince yiyecekten atılan şey; **الزؤانِ** ve benzeri gibi; ve musannifin bazı nüshalarında **رُغَيْداء**’dır; ve **الغين** daha sahih. ( * “ve **الغين** daha sahih” sözü: asılda **الغين**’in noktalanmasıyla böyledir; ve **شرح القاموس**’ta “ve **العين** daha sahih” ihmâl ile ve onu el-Ferrâ’ya nispet etti.) Ve **الرَّعَّاد**: deniz balığından bir türdür; insan ona dokununca eli ve pazusu uyuşur; balık diri kaldıkça titrer. Ve onların sözü: **جاء بذاتِ الرَّعْدِ والصَّلِيلِ**; onunla savaşı kastederler. Ve **ذاتُ الرَّواعِدِ**: musibet. Ve **بنو راعِد**: bir kabiledir; ve **الصحاح**’ta: **بنو راعِدة**.
**مقاييس اللغة**:
(**رعد**) **الراء** ve **العين** ve **الدال** tek bir asıldır; bir harekete ve çalkantıya delalet eder. Ve her çalkalanan şey titremiştir. Ve ondan **الرِّعديدَة**([30]) ve **الرِّعْديد**: korkak. Ve korku anında adamın **فرائص**’i **أرْعِدَتْ**. Ve **الرِّعديدة**: gevşek kadındır; çoğulu **رَعاديد**. Ve bâbdan **الرَّعْد** vardır; o, bulutu sevk eden bir meleğin **مَصْع**’ıdır. Ve **المَصْع**: hareket ve gidip gelmedir. Ve denilir: **مَصَعَت** [binit] kuyruğuyla; onu hareket ettirdiğinde. Sonra **الرَّعْد** hakkında tasarruf edilir; denilir: gök **رَعَدَت** ve **بَرَقَتْ**. Ve adam **رَعَدَ** ve **بَرَق**: vaad etti ve tehdit ettiğinde. Ve caiz gördüler: **أرعَدَ** ve **أَبرَقَ**. Ve inşad etti:
**أرعِدْ وأبْرِقْ يا يزيـ *** ـدُ فما وَعيدُك لي بضائرْ**([31])
Ve onların mesellerinde: “**صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدة**([32])”; çok konuşup kendisinde hayır olmayan kimse için. Ve **الصَّلَف**: azlık, az ikramdır. Ve denilir: **أرْعَدْنا** ve **أبرقْنا**; **الرَّعد**’i işittiğimiz ve şimşeği gördüğümüz vakit. Ve onların mesellerinden: “**جاءَ بِذاتِ الرَّعْد والصَّليل**” kötülük ve akınla([33]) geldiğinde. Ve denilir: **ذاتَ الرَّعدِ والصّليلِ** savaşın kendisidir. Ve **ذاتُ الرَّواعِد**: musibet.
**القاموس المحيط**:
**الرَّعْدُ** bulutun sesidir; yahut adı **مَلَك** olan bir melektir; onu, deve sürücüsünün develeri **بِحُدائِهِ** ile sürmesi gibi sürer. Ve o **رَعَدَ** etmiştir; **كمَنَعَ** ve **نَصَرَ** gibi. Ve “**صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدَة**” kendisinde hayır olmayan çok konuşan içindir. Ve Zeyd **رَعَدَ** ve **بَرَقَ**: tehdit etti; ve o (kadın) güzelleşti ve süslendi. Ve **أرْعَدَ**: vaad etti; yahut tehdit etti; ve ona **رَعْد** isabet etti. Ve **ارْتَعَدَ**: çalkalandı; ve isim **الرِّعْدَةُ**’dır; kesre ile; ve fetha ile de olur. Ve **أُرْعِدَ**: zamme ile; onu aldı. Ve **كَثيبٌ مُرْعَدٌ**: dökülen. Ve **قد أُرْعِدَ**. Ve **الرِّعْديدُ**: korkak; **كالرِّعْديدَةِ**; ve kadın gevşek; ve **الفالُوذُ**. Ve **الرَّعَّادُ**، **ككتَّانٍ**: bir balıktır; ona dokunanın eli uyuşur; ve balık diri kaldıkça titrer; ve çok konuşan. Ve yiyecekten **الرُّعَيْداءُ**: temizlenince atılan şey. Ve **الرَّعَوْدَدُ**: bir devenin adıdır. Ve **المُرَعْدِدُ**: istemede ısrar eden. Ve “**جاءَ بِذاتِ الرَّعْدِ والصَّليلِ**”: yani savaş. Ve **ذاتُ الرَّواعِدِ**: musibet. Ve **تَرَعَّدَتِ الْأَلْيَةُ**: sallandı.
**تاج العروس**:
ر - ع - د
**الرَّعْدُ**: el-Ahfeş’in dediği üzere, bedevîlerin zannettiği gibi, buluttan işitilen bir sestir. Dedim: ve o, hükemânın sözüne meyleder. Yahut **الرَّعْدُ**: onu, deve sürücüsünün develeri **بِحُدائه** ile sürmesi gibi süren bir meleğin adıdır; İbn Abbas dedi. Ve benzerini ez-Zeccâc dedi; dedi: caizdir ki gök gürültüsünün sesi onun tesbihi olsun; çünkü gök gürültüsünün sesi büyük şeylerdendir. Ve Vehb b. Münebbih’e **الرَّعد** soruldu; dedi: Allah daha iyi bilir. Dediler: Yüce Allah’ın sözünde **الرَّعْد**’dan sonra meleklerin zikri: “**ويُسبِّح الرَّعْدُ بحَمْدِهِ والمَلائِكَةُ**” şuna delalet eder: **الرّعْد** bir melek değildir. Ve **الرعد** melektir diyenler dedi: **الرَّعْد**’dan sonra meleklerin zikri, türden sonra cinsin zikredilmesi gibi. Ve Ali’ye, Allah ondan razı olsun, **الرَّعد** soruldu; dedi: bir melektir; ve şimşek soruldu; dedi: meleklerin ellerinde demirden **مَخَارِيقُ**. Ve o **رَعَدَ** etmiştir; **كمَنَع** ve **نَصَر** gibi; **يَرْعَد** ve **يَرْعُد**; birincisi el-Ferrâ’dan. Ve gök **رَعَدَت**: **تَرْعُد** ve **تَرْعَد**; **رَعْداً** ve **وُعُوداً**; ve **أَرْعَدَت**: yağmur için ses çıkardı. Ve meselde: **رُبَّ صَلَفٍ تَحتَ الرَّاعِدَةِ**. Ve **النهاية**’de **صلف** maddesinde: onun bir hadis olduğu ve lafzının: “**كم منْ صَلَف تَحْتَ الرَّاعِدَةِ**” olduğu; çok konuşan için darb olunduğu; yani çok konuşan, kendisinde hayır olmayan. Ve İbn Sîde onu böyle zikretti; çoğu onu ihmal etti. Ve **النِّهاية**’de: “çokça **تَرْعُدُ** eder de yağmur yağdırmayan kimse için darb olunur.” Ve o, **الأَساس**’ta olduğu gibi mecazdır. Ve mecazdan: Zeyd **رَعَدَ** ve **بَرَقَ**: tehdit etti; İbn Ahmer dedi:
يا جَلَّ ما بَعُدَتْ عَليْكَ بلادُنا ... وطِلاَبُنا فابرُقْ بأَرضكَ وارْعُدِ
Ve el-Asma‘î’den: denilir: gök **رَعَدَت** ve **بَرَقتْ**; ve ona **رَعَدَ** ve ona **بَرَق**: onu tehdit ettiğinde. Ve o, tehditte ne **أَرْعَدَ**’ı ne **أَبْرَق**’ı, ne de gökte, caiz görmez. Ve el-Ferrâ dedi: gök **رَعَدَت** ve **بَرَقت**; **رَعْداً** ve **رُعُوداً**; ve **بَرْقاً** ve **بًرُوقاً**; elifsiz. Ebû Muleyke hadîsinde: “Şüphesiz annemiz, İslâm **رَعَدَ** ve **بَرَقَ** ettiği vakit öldü”; yani tehdidi ve gözdağıyla geldiği vakit. Ve mecazdan: bana o (kadın) **رَعَدَت** ve **بَرَقَت**: güzelleşti ve süslendi ve kendini gösterdi; **كأَرْعَدَت** gibi. Ve mecazdan: bana sözle **رَعَدَ**: **يَرْعُد** **رَعْداً**; ve **أَرْعَدَ**: vaad etti yahut tehdit etti. Ve Ebû Ubeyde derdi: **رَعَدَ** ve **أَرْعَدَ**, **بَرَق** ve **أَبْرَق** bir mânâdadır; ve Kümeyt’in sözüyle delil getirirdi:
**أَرْعِدْ وأَبْرِقْ يا يَزي ... دُ فما وَعيدُك لي بضائرْ**
Ve el-Asma‘î, Kümeyt’in sözüyle delil getirmezdi. Ve yağmurdan önce gök gürültüsü ve şimşek çoğalan beklenen göğe denilir: **قد أَرْعَدَتْ وأَبْرَقتْ**. Ve bunların hepsinde denilir: **رَعَدَتْ وَبَرَقتْ**. Ve **أَرْعَدَ**: ona **رَعْد** isabet etti; el-Lihyânî dedi. Ve denilir: **أَرْعَدَ**: **الرَّعْد**’i işittiğinde. Ve **رُعِدَ** meçhul bina ile: ona **الرَّعْد** isabet etti. Ve dersin: onu **أَرْعَدَه** de o **فارْتعَدَ**; yani çalkalandı; ve isim: kesre ile **الرِعْدَة**; ve fetha ile de olur; o, korkudan ve başkasından olan titremedir. Ve **قد أُرْعِدَ** zamme ile; yani meçhul bina ile; sonra **فارتْعَد**. Ve **تَرَعْدَدَ**: onu **الرِّعْدَة** aldı. Ve korku anında onun **فَرَائص**’i **أُرعِدَت**. Ve mecazdan, İbnü’l-A‘râbî’den: **كَثيبٌ مُرْعَدٌ**: yani dökülen; ve **قد أُرْعِدَ** meçhul bina ile **إِرعاداً**. Ve inşad etti:
" Ve bir sağrı, **المُجْسَد**’in altında titrer,
" **المُهَدَاتِ المُرْعَدِ** arasında bir dal gibi;
yani kumdan düzleştirilmiş olan.
Ve kesre ile **الرِّعْديدُ**: savaşta korkaklıktan titreyen korkak; **كالرِّعْديدَة**; **الهاء** mübalağa içindir. Ve **التِّرعيد** ve **الرِّعْشيش**. Ebû’l-İyâl dedi:
ولا زُمَّيْلَةٌ رِعْدي ... دَةٌ رَعِشٌ إذا رَكِبُوا
Ve **رجلٌ رِعْشيشٌ**. Ve gelecek. Ve çoğul: **رَعاديدُ** ve **رَعَاشيشُ**; ve o **يَرْتَعِد** ve **يَرْتَعِش**. Ve mecazdan: **الرِّعديد**: gevşek kadın; yumuşaklığından eti sallanır; çoğul: **رَعاديدُ**. Ve mecazdan: bir bedevîye denildi: **الفَالُوذَ**’u tanır mısın? Dedi: evet; sarı **رِعْديدٌ**. Ve **جاريةٌ رِعْديدةٌ**: yumuşak, nazlı; ve cariyeler: **رَعَأدِيدُ**. Ve **الرَّعَّادُ**، **كَكَتَّانِ**: deniz balığından bir türdür; ona dokunanın eli ve pazusu uyuşur; ve balık diri kaldığı müddetçe titrer; yani hayatı müddetince. Ve **الرَّعَّادَ**: çok konuşan adam; **كالرَّعَّأدة** gibi. Ve yiyecekten **الرُّعَيْداءُ**: temizlenince atılan şey; **كالزُّؤَان** ve benzeri gibi; el-Ferrâ onu, ihmâl edilmiş **العين** ile böyle zikretti; ve musannifin bazı nüshalarında **رُغَيْدَاءُ**’dır; ve **العَيْن** daha sahih. Ve **الرُعودد**: bir devenin adı; es-Sâğânî’den. Ve **المُرَعْدِدُ**: istemede ısrar eden; ve o, istemede ısrar ederse **يُرَعِدُ**. Ve mecazdan onların sözü: **جَاءَ بذاتِ الرَّعْدِ والصَّلِليلِ**: yani savaş; ve **الأَساس**’ta: yani musibet. Ve **ذاتُ الرَّواعِد**: musibet; ve **الأَساس**’ta: musibetler. Ve mecazdan: **تَرَعَّدَتِ الأَلْيَةُ**: sallandı; ve bazı ana kaynaklarda **تَرَعْدَدَت**’tir; ve o doğrudur. Ve aynı şekilde her sallanan şey, **كالقَرِيس** ve **الفالُوذِ** ve kum tepeciği ve benzerleri gibi.
Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **نباتٌ رِعْديدٌ**: yumuşak; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **سحابّةُ رَعَّادَةٌ**: gürültüsü çok. Ve el-Lihyânî dedi: el-Kisâî dedi: onların **رَعَّأدَةٌ** dediklerini işitmedik. Ve **الأَساس**’ta olan: **سَحابةٌ رَاعِدة** ve bulutlar: **رَواعدُ**. Ve mecazdan: onun kitabında **رُعودٌ** ve **بُرُوق** vardır; yani tehdit sözleri. Ve **بنو رَاعدٍ** bir kabiledir; ve **الصّحاح**’ta: **بنو راعِدَةَ**.
