# رعس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B9%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: رعس

باب العين و السين والراء معهما

)ع س ر، ع ر س، س ع ر، س ر ع، ر س ع مستعملات، ر ع س مهمل( عسر: العُسْرُ: قلّة ذات اليد. والعُسْرُ نقيض اليُسْر، والعُسْرُ خلافٌ والتواءٌ.
أمرٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ويومٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ولم أسمع: رجلٌ عَسِرٌ.
وعسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً، ويجوز عَسارة، ونعته عسير. وعَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً، وهو شاذ، لاختلاف تصريفه في الفعل والنعت. قال:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
ورجلٌ أَعْسَرُ بينُ العَسَرِ. وأَعْسَرُ يَسَرٌ وامرأةٌ يسراء عسرة إذا كان يعمل بيديه معاً فإذا عمل بيده الشُّمْلَى وكانت غالبة على اليُمْنَى فهو أَعْسَرُ.
وأَعْسَرَ الرجلُ إذا صار من مَيْسَرَةٍ إلى عُسْرة. وعَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً إذا لم تَرْفُقْ به إلى ميسرة.
والمعسورُ: المضّيَّق عليه. وبلغت معسوره إذا لم تَرْفُقْ به، وعَسَّرْتُ عليه تعسيراً، أو عَسَرْتُ عليه عُسْراً إذا خالفته.
ومن العرب من يقول: عَسُرَ الأمر وعَسِرَ الرّجل فرقا بينهما.
والعُسْرَى ذَهابُ اليُسْرَى.
ويقال: يَسَّرَهُ الله للعُسْرَى، لا وّفقه لليُسْرَى وما كان أعسر ولقد كان عمل بعسارة.
واستعسرته: طلبت معسوره.
واستعسر الأمر وتعسَّر، أي: التوى.
وتغسّر الغزل بالغين المعجمة إذا التبس فلا يقدر على تخليصه، ولا يقال بالعين المهملة إلاّ تجشماً.
وأَعْسَرَتِ المرأةُ: عَسُر عليها وِلادُها. وقيل: أَعْسَرت وأنّثت إذا دُعيَ عليها، وأيسرت وأذكَرتْ إذا دُعي لها.
والعَسِيرُ: الناقةُ التي اعتاصت فلم تحملْ سَنَتها. قال:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
ويقال: عَسِرَ الناقةُ، وناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ إذا عَدَتْ، أي: ترفع ذنبها.
قال:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
وناقَةٌ عَوْسَرانيّة، وهي التي تُرْكَبُ من قبل أن تُراضَ. والذَّكَرُ عَيْسرانّي كالمنسوب، وإن شئت طرحت الياء، وضممت السّين كما تضمّ الخيُزران، فتقول: عَيْسُران، وتفتح السين أيضاً كما تفتح الغَيْدَقان، فتقول عَيْسَران.
عرس:
العِرْسُ: امرأة الرّجل.
ولبوءة الأسد عِرْسُه.
والعَروس نعتٌ للرجل والمرأة، استويا فيه ما داما في تعريسهما إذا عَرَّس أحدهما بالآخر.
وأحسن ذلك أن يقال للرجل: مُعْرِسٌ، لأنّه أَعْرَسَ أي: اتخذ عِرْساً.
والعُرْسُ: اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعّروس. والعرب تؤنث العُرْس. قال:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
هذا هو الذي يُعْرِسُ العُرْس، وهو اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعَروس.
قال عرّام: عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً، أي: بَطِرَ. ويقال: عَرِسَ به، أي: لزمه، واعترسوا عنه، أي: تفرَّقوا.
والعِرْسِيّ: ضربٌ من الصّبغ يشبه لون ابن عرس.
والعِرِيّسُ: مأوى السد في خيسٍ من الشجر والغياض في أشدها التفافاً. وقول جرير:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
يعني: منبت أصله في قومه.
والتَّعريس: نزول القوم في السّفر من آخر الليل، ثم يقعون وقعة ثم يرتحلون. قال زهير:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
ابن عرس: دويبّة دون السّنَّوْر أَشْتَرُ أَصَكُّ، وربّما أَلِفَ البيت فَرجَنَ فيه. وجمعه: بناتُ عرسٍ، هكذا يجمع ذكراً كان أم أنثى.
سعر:
السّعْرُ: سعر السوق الذي تقوم عليه بالثمن. تقول: أسعر أهل السّوق إسعاراً، وسّعروا تسعيراً إذا اتفقوا على سِعْر.
وقيل للنبيّ صلى الله عليه وآله: سَعِّرْ لنا. فقال: المُسَعّرُ الله.
والسِّعر: وَقود النار والحرب. قال:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
وسعّرت النار في الحطب والحرب، وسعّرت القوم شراً، ويجوز بالتّخفيف. واستعرت النار في الحطب، واستعرت الحرب والشرّ.
ورجل مِسْعَر حربٍ، أي: وقَاد لها. قال الضرير: موقد لها والسّاعور: كهيئة تنّور يحفر في الأرض.
والسعير: النار. والسُّعار حرّها، وهو السُّعر أيضاً وسُعِرَ الرجل فهو مسعور إذا ضربه السّموم والعطش. قال:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

يعني طويلاً.
والسَّعْرَةُ في الانسان لون يضرب إلى سواد فُوَيْقَ الأدَمَة. والسُّعرة في الأشياء على ما وصفنا.
ومساعرُ البعيرِ: مشافِرُهُ. قال أبو ليلى: آباطُه وأرفاعُه. الواحد: مَسْعَرٌ، وهو أيضاً أصل ذنب البعير حيث دقّ وَبَرُهُ. ويقال لها: المشاعر، لأنّ في تلك المواضع من جسده شعراً، وسائر جسده وَبَر.
والسّعْراوةُ التي تتردد في الضوء الساقط في البيت من الشمس من الهباء المنبتّ.
سرع:
السَّرعُ: من السّرعة في جري الماء وانهيار المطر ونحوه. وقال:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
والسّريع: نقيض البطيء ما كان سريعاً ولقد سَرُع سُرْعة.
وأما قولك: قد أسرع فإنه فعل مجاوز يقع معناه مضمراًعلى مفعول به، أي: أسرع المشيَ وغيره، لمعرفته عند المخاطبين، استغني عن إظهاره فأضمر. ومثله: أفْصَح فلان، أي أفصح القول، وفُصح الرّجل فصاحةً أي: صار فصيحاً.
والسَّرْعُ: قضيب سنة من قضبان الكرم، وجمعه: سُرُوع.
وهي تَسْرُعُ سُرُوعاً. فهي سارعة. والجميع سوارع ما دامت غرّتها تقودها.
والسَّرْع اسم للقضيب خاصّةً، ويقال لكلّ قضيب ما دام غضّاً رطباً: سَرَعْرَع. وإن أنثها قلت: سرعرعة. قال يصف الشباب:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
وسَرَعانُ الناس: اوائلهم الذين يسبقون إلى أمر.
ويقال: لسُرعان ما صنعت كذا، ولوُ شكان ما خرجت، في معنَى ما أسرعَ ما صنع، وهنّ ثلاث كلمات ثلاث:سرعان، ووشكان، وعجلان، وحرّك عرّام سَرَعان ووَشَكان. قال بشر:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
واليَسْرُوع والأسروع: دودٌ تكون على الشوك والحشيش. الواحد: يسروعة وأسروعة. والجمع: الأساريع. قال امرؤ القيس:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
نسب الدّود إلى رملٍ يُسمَّى ظبياً. وقال أبو الدقيش، نسبها إلى الظّبي، لأن الظباء تأكل هذا الضرب من الدّود كما تأكل النمل. وضمّ الياء لغةً وجمعهُ يساريع. قال: ونحن نسمي تلك الدود السُّرْفَةَ، ويجمع على سُرَفٍ.
رسع:
رسعتَ عين الرجل، أي فَسَدَتْ وتغيّرت. رجُلٌ مُرَسِعٌ ومُرَسِعّةٌ. وقد رَسَعَ ورَسَّعَ، لغتان. قال:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع س ر**، **ع ر س**، **س ع ر**، **س ر ع**، **ر س ع** kullanımdadır; **ر ع س** ihmaldir) **عسر**: **العُسْرُ**: eldekî varlığın azlığı. Ve **العُسْرُ** **اليُسْر**’ün zıddıdır; ve **العُسْرُ** bir muhalefet ve bir bükülmedir.
**أمرٌ عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve **يومٌ عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve işitmedim: **رجلٌ عَسِرٌ**.
Ve iş zorlaştı: **عسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً**; ve **عَسارة** câiz olur; ve onun sıfatı **عسير**’dir. Ve **عَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً**; ve o şâzdır; fiilde ve sıfatta tasrîfinin farklı oluşundan dolayı. Dedi ki:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
Ve **رجلٌ أَعْسَرُ** açık **العَسَرِ** sahibidir. Ve **أَعْسَرُ** **يَسَرٌ**; ve iki eliyle birlikte çalışırsa **امرأةٌ يسراء عسرة** (solak–sağlak) (denir); eğer **الشُّمْلَى** eliyle çalışır ve o **اليُمْنَى** üzerine gâlip olursa, o **أَعْسَرُ**’dır.
Ve adam **أَعْسَرَ** oldu; yani **مَيْسَرَةٍ**’den **عُسْرة**’ye döndü. Ve ona **عَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً** (yaptım), eğer ona **ميسرة**’ye kadar yumuşak davranmazsan.
Ve **المعسورُ**: üzerine daraltılmış (kimse). Ve onun **معسوره**’na ulaştım; yani ona yumuşak davranmadığın zaman. Ve ona **عَسَّرْتُ عليه تعسيراً**; yahut ona **عَسَرْتُ عليه عُسْراً**; yani ona muhalefet ettiğin zaman.
Ve Araplardan kimi der ki: **عَسُرَ الأمر** ve **عَسِرَ الرّجل**; ikisi arasında fark gözeterek.
Ve **العُسْرَى**: **اليُسْرَى**’nın gitmesidir.
Ve denilir: Allah onu **للعُسْرَى** kolaylaştırdı; yani onu **لليُسْرَى** muvaffak kılmadı. Ve ne kadar da **أعسر** idi; ve andolsun **بعسارة** ile amel etmişti.
Ve onu **استعسرته**: onun **معسوره**’nu talep ettim.
Ve iş **استعسر** oldu ve **تعسَّر**; yani: büküldü.
Ve iplik **تغسّر** oldu; **الغين المعجمة** ile; karıştığı zaman, onu ayıklamaya güç yetiremez; ve **العين المهملة** ile ancak bir yükleniş olarak söylenir.
Ve kadın **أَعْسَرَتِ**: doğumu ona zor oldu. Ve denildi: üzerine beddua edildiğinde **أَعْسَرت** ve dişil kılındı; ve lehine dua edildiğinde **أيسرت** ve eril kılındı.
Ve **العَسِيرُ**: yılı içinde gebe kalmayıp inat eden dişi deve. Dedi ki:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
Ve denilir: dişi deve **عَسِرَ** oldu; ve koştuğu zaman **ناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ**; yani: kuyruğunu kaldırır.
Dedi ki:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
Ve **ناقَةٌ عَوْسَرانيّة**: o, terbiye edilmeden önce binilen (deve)dir. Ve erkek: nisbetli gibi **عَيْسرانّي**’dir; ve istersen yâ’yı atar, **السين**’i **الخيُزران**’da zammettiğin gibi zamme edersin; böylece **عَيْسُران** dersin; ve **الغَيْدَقان**’da açtığın gibi **السين**’i de fethedersin; böylece **عَيْسَران** dersin.

**عرس**:
**العِرْسُ**: adamın karısı.
Ve aslanın dişisinin (dişi aslanın) **عِرْسُه**’u (eşi)dir.
Ve **العَروس** erkek ve kadın için bir sıfattır; ikisi onda eşit oldular; **تعريسهما**’larında bulundukları müddetçe; biri diğeriyle **عَرَّس** ettiği zaman.
Ve bunun en güzeli, erkeğe **مُعْرِسٌ** denilmesidir; çünkü o **أَعْرَسَ**; yani bir **عِرْساً** edindi.
Ve **العُرْسُ**: gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır. Ve Araplar **العُرْس**’u dişil yaparlar. Dedi ki:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
Bu, **العُرْس**’u **يُعْرِسُ** edendir; ve o, gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır.
Arrâm dedi: **عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً**; yani: azdı. Ve denilir: ona **عَرِسَ به**; yani: ona yapıştı. Ve ondan **اعترسوا عنه**; yani: dağıldılar.
Ve **العِرْسِيّ**: gelincik rengini andıran bir boya türü.
Ve **العِرِيّسُ**: ağaçtan ve sık çalılıklardan bir kümecikte, en sık sarmaşık olanında setin barınağı. Ve Cerîr’in sözü:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
yani: kökünün bitiş yeri kendi kavmi içindedir.
Ve **التَّعريس**: yolculukta kavmin gecenin sonundan bir vakit konaklaması; sonra bir uykuya dalmaları; sonra göçmeleri. Züheyr dedi:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
**ابن عرس**: **السّنَّوْر**’dan küçük bir küçük hayvancık; alaca, kısa kulaklı; ve bazen eve alışır da orada yuvalanır. Ve onun çoğulu: **بناتُ عرسٍ**; erkek olsun dişi olsun böyle çoğul yapılır.

**سعر**:
**السّعْرُ**: fiyatla ayakta duran pazar fiyatı. Dersin: pazar ehli **أسعر** etti, **إسعاراً**; ve bir **سِعْر** üzerinde anlaştıkları zaman **سّعروا تسعيراً**.
Ve Peygamber’e صلى الله عليه وآله denildi: bize **سَعِّرْ** et. O dedi: **المُسَعّرُ** Allah’tır.
Ve **السِّعر**: ateşin ve savaşın yakıtı. Dedi ki:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
Ve odun içinde ve savaşta ateşi **وسعّرت**; ve kavmi şerre **وسعّرت**; ve hafifletme ile de câiz olur. Ve odun içinde ateş **استعرت**; ve savaş ve şer **استعرت**.
Ve **رجل مِسْعَر حربٍ**: yani ona yakıcı. Kör (şair) dedi: ona yakıcıdır. Ve **السّاعور**: yere kazılan tandır gibi bir şeydir.
Ve **السعير**: ateştir. Ve **السُّعار** onun hararetidir; ve o **السُّعر** da (denir). Ve adam **سُعِرَ** oldu; böylece o **مسعور**’dur; semûm ve susuzluk ona vurduğu zaman. Dedi ki:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

yani: uzun.
Ve insanda **السَّعْرَةُ**: esmerliğin biraz üstünde siyaha çalan bir renktir. Ve eşyalarda **السُّعرة** bizim vasfettiğimiz üzeredir.
Ve devenin **مساعرُ**’i: dudaklarıdır. Ebû Leylâ dedi: koltuk altları ve omuz başlarıdır. Tekili: **مَسْعَرٌ**; ve o, devenin kuyruğunun kökü de olur; tüyü inceldiği yer. Ve onlara **المشاعر** denilir; çünkü o yerlerde bedeninden kıl vardır; bedeninin geri kalanı ise yündür.
Ve **السّعْراوةُ**: güneşten evin içine düşen ışıkta, kopuk tozdan titreşip duran şeydir.

**سرع**:
**السَّرعُ**: suyun akışındaki süratten, yağmurun çöküşünden ve benzerinden (olan). Ve dedi ki:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
Ve **السّريع**: yavaşın zıddıdır; hızlı olan her şey. Ve gerçekten **سَرُع** oldu, **سُرْعة** ile.
Senin “**قد أسرع**” sözün ise, anlamı bir mef‘ûl bih üzerine gizli olarak vâki olan, geçişli bir fiildir; yani: yürüyüşü ve başkasını **أسرع** etti; muhataplar yanında bilindiği için, onu açığa vurmaktan müstağni kalındı da gizlendi. Bunun benzeri: falan **أفْصَح** etti; yani sözü **أفصح** etti. Ve adam **فُصح** oldu, **فصاحةً**; yani: fasih oldu.
Ve **السَّرْعُ**: asmanın çubuklarından, bir senelik bir çubuktur; çoğulu: **سُرُوع**.
Ve o **تَسْرُعُ سُرُوعاً**. Böylece o **سارعة**’dır. Hepsi, sürgünü onu sevk ettiği müddetçe **سوارع**’dır.
Ve **السَّرْع** çubuğa özellikle isimdir. Ve her çubuğa, taze yaş olduğu müddetçe: **سَرَعْرَع** denilir. Ve onu dişil yaparsan **سرعرعة** dersin. Gençliği vasfederek dedi ki:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
Ve insanların **سَرَعانُ**’ı: bir işe önce koşan, onların evvelleridir.
Ve denilir: **لسُرعان ما صنعت كذا**; ve **لوُ شكان ما خرجت**; “ne çabuk yaptı” manasında. Ve onlar üç kelime, üçtür: **سرعان** ve **وشكان** ve **عجلان**. Ve Arrâm **سَرَعان** ve **وَشَكان**’ı harekeledi. Bişr dedi:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
Ve **اليَسْرُوع** ve **الأسروع**: diken ve ottan olan bir kurtçuktur. Tekili: **يسروعة** ve **أسروعة**. Çoğulu: **الأساريع**. İmru’ul-Kays dedi:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
Kurtçuğu, **ظبياً** diye adlandırılan bir kuma nisbet etti. Ebû’d-Dukayş dedi: onu **الظّبي**’ye nisbet etti; çünkü ceylanlar bu tür kurtçuğu, karıncayı yedikleri gibi yerler. Ve yâ’yı zamme etmek bir lehçedir; ve onun çoğulu **يساريع**’dir. Dedi ki: biz o kurtçuklara **السُّرْفَةَ** deriz; ve **سُرَفٍ** üzere çoğul yapılır.

**رسع**:
Sen **رسعتَ عين الرجل** (dedin); yani: bozuldu ve değişti. **رجُلٌ مُرَسِعٌ** ve **مُرَسِعّةٌ**. Ve gerçekten **رَسَعَ** ve **رَسَّعَ** (denir); iki lugattır. Dedi ki:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا
