# رعش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B9%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رعش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رعش

رعش، كفرح، ومنع، وعلى الأول اقتصر الجوهري وأئمة اللغة، رعشا، محركة، ورعشا، بالفتح: أخذته الرعدة. وأرعشه الله تعالى. ويقال: ناقة رعوش، مثل رعوس، كصبور، للتي يرجف رأسها كبرا، كما في الصحاح، أو نشاطا، كما مر له في السين. والرعش، ككتف، والرعشيش، بالكسر: الجبان، وهو الذي يرعش في الحرب جبنا، قال ذو الرمة، يصف ثورا طعن الكلاب:
  بلت به غـير طـياش ولا رعـش                      إذ جلن في معرك يخشى به العطب وقال آخر:
  وليس برعشيش تطيش سهامـه                      ولا طائش رعش السنان ولا اليد

  ومن المجاز: الرعش: هو السريع إلى القتال وإلى المعروف، يقال:إنه لرعش إلى القتال والمعروف، أي سريع إليه، قاله النضر، وهو ضد، وفيه نظر. والرعش، ككتف: فرس لجعفي، هكذا في العباب وهو تصحيف، والصواب فيه الرعشن، كجعفر، كما ضبطه غير واحد من الأئمة، وهو فرس لسلمة ابن يزيد بن مالك بن عبد الله بن الذؤيب بن سليمة الجعفي، وهو الذي وفد أخوه لأمه، قيس بن سلمة، على النبي صلى الله عليه وسلم، وأمهم من بني خريم بن جعفى أيضا، وابنه كريب بن سلمة بن يزيد، كان شريفا. والرعشاء من النعام: الطويلة، وقيل: السريعة، قاله الخليل. والرعشاء من النوق: مالها اهتزاز في السير سرعة، وكذلك جمل رعشن. وناقة رعشنة، وقيل الرعشاء من النوق: الطويلة العنق، قال الشاعر: من كل رعشاء وناج رعشن. والرعشاء: فرس مالك بن جعفر ، جد لبيد بن ربيعة قال لبيد:
  وجدي فارس الرعشاء منهم                      رئيس لا ألف ولا سـنـيد والرعشاء: د، بالشام، نقله الصاغاني. ومرعش، كمقعد: د، بالشام قرب أنطاكية، وفي الصحاح: بلد في الثغور، من كور الجزيرة، هكذا ذكره، والصواب أنه من الشام لا من الجزيرة، متاخم الروم. وذو مرعش الحميري: من الأقيال، كان به ارتعاش، فسمي بذلك، يقال: إنه بلغ بيت المقدس فكتب عليه: باسمك اللهم إله حمير، أنا ذو مرعش الملك، بلغت هذا الموضع ولم يبلغه أحد قبلي، ولا يبلغه أحد بعدي. والمرعش، كمكرم ومقعد: جنس من الحمام، هو الذي يحلق في الهواء، نقله الجوهري. وارتعش الرجل: ارتعد، وكذلك ارتعشت يده وأنامله ومفاصله. والرعشن، في النون، يأتي ذكره هناك، وإن كانت النون زائدة كزيادتها في ضيفن وخلبن وصيدن، ولكني ذكرتها على اللفظ، وبينت الزيادة، فربما يراجع من لا معرفة له بزيادتها فلا يجد المطلوب، هذا مع أن بعضهم ذهب إلى أنه بناء رباعي على حدة. ومما يستدرك عليه: الرعاش، بالضم: الرعدة تعتري الإنسان من داء يصيبه لا يسكن عنه. وقال الزجاج: رعشت يده، مثل أرعشت. وارتعش رأس الشيخ: رجف من الكبر. ورجل رعش: مرتعش، قال أبو كبير:
  ثم انصرفت ولا أبثك حـيبـتـي                      رعش البنان أطيش مشي الأصور ورجل رعيش: مرتعش. والرعشة، بالكسر: العجلة. وأرعشه: أعجزه، وهو مجاز قال: والمرعشين بالقنا المقوم. والرعشن: المرتعش. وظليم رعش، ككتف: سريع. عن الخليل. والرعش، كالمنع: هز الرأس في السير والنوم. ورعش اليدين، أي جبان، وهو مجاز. والرعشة: ركية. ورعشن، كجعفر: فرس لمراد، وفيه يقول سلمة بن يزيد الجعفي:
  وخيل قد وزعت برعشنـي                      شديد الأسر يستوفي الحزاما

  ويرعش، كيضرب، في نسب حسان بن كريب الرعيني، وفي نسب عاصم بن كليب القتباني. ضبطه الحافظ هكذا. قلت: هو شمر بن مرعش، ملك من ملوك حمير، كان به ارتعاش فسمي مرعشا، قاله ابن دريد. والرعشنة ماء لبني عمرو بن قريط وسعيد بن قريظ بن أبي بكر ابن كلاب، وسيأتي في النون إن شاء الله تعالى.

### Türkçe

**رعش**; **فرح** ve **منع** gibi; birincisi üzere **الجوهري** ve dil imamları iktisar etti: **رعشا** (harekeli) ve **رعشا** (fetha ile): ona titreme geldi. Allah Teâlâ onu **أرعشه** etti. Ve denir: **ناقة رعوش**; **رعوس** gibi, **صبور** gibi; başı yaşlılıktan, **الصحاح**’ta olduğu üzere, yahut canlılıktan, onun **السين**’de geçtiği üzere, titreyen (dişi deve) için. Ve **الرعش** (**كتف** gibi) ve **الرعشيش** (kesre ile): korkak; o, savaşta korkaklıktan titreyendir. **ذو الرمة** dedi, köpeklerin mızrakladığı bir boğayı vasfederken:
  Onunla, ne şaşkın ne de **رعش** olarak, işedi;                      zira onda helâk korkulan bir savaş yerinde dolaştılar.
Ve bir başkası dedi:
  Ve o, okları şaşan bir **رعشيش** değildir;                      ne de mızrak ucu yahut el titremesiyle şaşan.

  Mecazdan: **الرعش**: savaşa ve iyiliğe çabuk olandır; denir ki: “O, savaşa ve iyiliğe elbette **رعش**’tır”, yani ona çabuktur; bunu **النضر** söyledi; ve o zıddır; onda bakış vardır. Ve **الرعش** (**كتف** gibi): **جعفي**’ye ait bir at; **العباب**’da böyledir ve o bir tashiftir; doğrusu onda **الرعشن**’dır, **جعفر** gibi; onu imamların birden fazlası böyle ضبط etti; o, **سلمة** b. **يزيد** b. **مالك** b. **عبد الله** b. **الذؤيب** b. **سليمة** **الجعفي**’nin atıdır; o, anne bir kardeşi **قيس** b. **سلمة**’nin Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldiği kimsedir; anneleri de **بني خريم** b. **جعفى**’dandır; ve oğlu **كريب** b. **سلمة** b. **يزيد** şerefli idi. Ve devekuşlarından **الرعشاء**: uzun olan; ve denildi: hızlı olan; bunu **الخليل** söyledi. Ve develerden **الرعشاء**: yürüyüşte sürat sebebiyle onda sallanma olan; ve aynı şekilde **جمل رعشن**. Ve **ناقة رعشنة**; ve denildi: develerden **الرعشاء**: uzun boyunlu olan; şair dedi: “Her **رعشاء**’dan ve hızlı giden **رعشن**’dan.” Ve **الرعشاء**: **مالك** b. **جعفر**’in atı; **لبيد** b. **ربيعة**’nin dedesi; **لبيد** dedi:
  Ve dedem, onlardan **الرعشاء**’nın süvarisidir;                      ne alçak ne de dayanak olan bir reis.
Ve **الرعشاء**: Şam’da bir belde; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **مرعش** (**مقعد** gibi): Şam’da, Antakya yakınında bir belde; ve **الصحاح**’ta: sınır boylarında bir belde, **الجزيرة**’nin kûrelerinden; onu böyle zikretti; doğrusu onun **الجزيرة**’den değil Şam’dan olduğudur; Rum’a bitişik. Ve **ذو مرعش الحميري**: **الأقيال**’dendir; onda titreme vardı, bu sebeple onunla adlandırıldı; denir ki: Beytülmakdis’e ulaştı da üzerine yazdı: “Senin adınla, ey Allah’ım, Himyer’in ilâhı; ben **ذو مرعش** el-melikim; bu mevkie ulaştım, benden önce kimse ona ulaşmadı; benden sonra da kimse ona ulaşmayacaktır.” Ve **المرعش** (**مكرم** ve **مقعد** gibi): güvercinden bir cins; o, havada uçandır; bunu **الجوهري** nakletti. Ve adam **ارتعش** etti: titredi; ve aynı şekilde eli, parmak uçları ve eklemleri **ارتعشت** etti. Ve **الرعشن**, **النون**’da, zikri orada gelecektir; her ne kadar **النون** **ضيفن** ve **خلبن** ve **صيدن**’deki ziyadeliği gibi زائد ise de; fakat onu lafız üzere zikrettim ve ziyadeyi beyan ettim; belki onun ziyadeliğini bilmeyen kimse müracaat eder de arananı bulamaz; bu, bazıları onun müstakil bir dört harfli bina olduğuna gitmiş olmakla beraber. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الرعاش** (damme ile): insana isabet eden bir hastalıktan ona arız olan, ondan sükûn bulmayan titreme. **الزجاج** dedi: “Eli **رعشت** etti”, **أرعشت** gibi. Ve yaşlının başı **ارتعش** etti: yaşlılıktan titredi. Ve **رجل رعش**: titreyen; **أبو كبير** dedi:
  Sonra döndüm ve sana korkumu yaymam;                      parmakları titreyen, yürüyüşü şaşkın, topalın.
Ve **رجل رعيش**: titreyen. Ve **الرعشة** (kesre ile): acele. Ve onu **أرعشه** etti: onu âciz bıraktı; ve o mecazdır; dedi ki: “Ve düzeltilmiş mızraklarla **المرعشين**.” Ve **الرعشن**: titreyen. Ve **ظليم رعش** (**كتف** gibi): hızlı; **الخليل**’den. Ve **الرعش** **المنع** gibi: yürüyüşte ve uykuda başı sallamak. Ve **رعش اليدين**: yani korkak; ve o mecazdır. Ve **الرعشة**: bir kuyu. Ve **رعشن** (**جعفر** gibi): **مراد**’a ait bir at; ve onda **سلمة** b. **يزيد الجعفي** şöyle der:
  Ve atlar ki **رعشنـي** ile sevk olundum;                      bağları şiddetli, kemeri tamamlar.

  Ve **يرعش** (**يضرب** gibi), **حسان** b. **كريب الرعيني**’nin nesebinde ve **عاصم** b. **كليب القتباني**’nin nesebinde (geçer). **الحافظ** onu böyle ضبط etti. Dedim: o, **شمر** b. **مرعش**’tır; Himyer krallarından bir kral; onda titreme vardı, bu sebeple **مرعشا** diye adlandırıldı; bunu **ابن دريد** söyledi. Ve **الرعشنة**: **بني عمرو** b. **قريط** ve **سعيد** b. **قريظ** b. **أبي بكر** b. **كلاب** için bir sudur; ve inşallah Teâlâ **النون**’da gelecektir.
