# رعض (ر-ع-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B9%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ع - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضاد والراء معهما
ض ر ع، ر ض ع، ع ر ض، ع ض ر مستعملات، ر ع ض، ض ع ر مهملات ضرع: ضَرِعَ الرجل يَضْرَعُ فهو ضَرَعٌ، أي: غمر ضعيف. قال طرفة بن العبد:
..........		فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغمر
والضَّرَعُ أيضاً: النحيف الدقيق. يقال: جسدك ضارع، وأنت ضارع، وجنبك ضارع.
قال الأحوص:
كفرت الذي أسدَوْا إليك ووسّدوا		من الحسن إنعاماً وجنبك ضارع
وتقول: أضرعته: أي: ذللته. وضَرِعَ، أي: ضعف، وقوم ضَرِع. قال:
تعدو غواة على جيرانكم سفهاً		وأنتم لا أشابات ولا ضـرع
والضَّرَعُ والتّضَرُّعُ: التّذلل. ضَرَعَ يَضْرَعُ، أي: خضع للمسألة. وتضّرع: تذلل، وكذلك التضرّع إلى الله: التخشُّع. وقوم ضَرَعَةٌ، أي: متخشِّعُون من الضعف.
والضَّرع للشاء والبقر ونحوهما، والخلف للناقة، ومنهم من يجعله كلّه ضرعاً من الواب.
ويقال: ما له زرع ولا ضرع، أي: لا أرض تزرع ولا ماشية تحلب. وأضْرَعَتِ الناقة فهي مُضْرع لقرب النتاج عند نزول اللبن.
والمضارع: الذي يضارع الشيء كأنّه مثلُهُ وشِبْهُه.
والضَّريع في كتاب الله، يبيس الشبرق. قال زائدة: هو يبيس كل شجرة.
رضع: رَضِعَ الصبي رِضَاعاً ورَضَاعة، أي: مصَّ الثدي وشرب. وأرضعته أمّه، أي: سقته، فهي مرضعة بفعلها. ومُرْضِعٌ، أي: ذات رضيع، ويُجمعُ الرضيعُ على رُضُع، وراضع على رُضَّع. قال النبي عليه السلام: " لولا بهائم رُتَّع، وأطفال رُضَّع، ومشايخ ركَّع لصبَّ عليكم العذاب صبّا " .
ويقال: رضيع وراضع.
ويقال: الرضاعة من المجاعة، أي: إذا جاع أشبعه اللّبن لا الطعم.
ورَضُعَ الرجل يَرْضُعُ رَضاعة فهو رضيع راضع: لئيم، وقوم راضعون ورَضَعَة. يقال: لأنه يرضع لبن ناقته من لؤمه.
والراضعتان من السنّ اللّتان شرب عليهما اللّبن، وهما الثنّيتان المتقدمتا الأسنان كلّها، والرواضع: الأسنان التي تطلع في فم المولود في وقت رَضاعه.
عرض: عَرُضَ الشيء يعرُضُ، فهو عريض. والعَرْضُ مجزوماً: خلاف الطول. وفلان يَعْرِضُ علينا المتاع عَرْضاً للبيع والهبة ونحوهما.
وعرَّضته تعريضاً، وأعرضْتُهُ إعراضاً، أي: جعلته عريضاً.
وعَرَضْتُ الجند عرض العين، أي: أمررتهم علي لأنظًرَ ما حالهم، ومن غاب منهم، واعترضت: وعَرَضْتُ القوم على السيف عرضاً، أي: قتلاً، أو على السوط: ضرباً.
وعرضت الكتاب والقرآن عرضاً.
وعَرَض الفرس في عدوه إذا مر عارضا على جنب واحد، يَعْرِضُ عَرْضاً.
قال:
يَعْرِضُ حتى ينصب الخيشوما
وعارض فلان بسلعته، أي: أعطى واحدة وأخذ أخرى. قال:
هل لك والعارض منك عائضُ
في مائة يسئر منها القابض
أي: هل لكِ فيمن يعارضك فيأخذ منك شيئاً، ويعطيك شيئاً يعتاض منك.
قوله: في مائة، أي في مائة من الإبل يسئر منها الذي يقبضها. ومعنى يسئر منها: يبقي منها بعضها، لأنه لا يقدر أن يسوقها لكثرتها، ويقال: هذا رجل خطب امرأة، فبذل لها مائة من الإبل.
وعارضته في البيع فعرضته عرضاً، أي: غبنته وصار الفضل في يدي.
وعَرَضْتُ أعواداً بعضها على بعض. قال:
ترى الرّيش في جوفه طامياً		كعَرْضِكَ فوق نصالٍ نصالا
يصف البئر أو الماء، يقول: إن الريش بعضه على بعض معترضاً، كما عرضت أنت نصلاً فوق نصل كالصليب.
وأعرضت كذا، وأعرضت بوجهي عنه، أي: صددت وحدت، وأعْرَضَ الشيء من بعيد، أي ظهر وبرز، تقول: النهر مُعْرِض لك، أي: موجود ظاهر لا يُمْنَعُ منه، ومُعْرض خطأ. قال عمرو بن كلثوم:
وأعرضتِ اليمامةُ واشمخرّت		كأسياف بأيدي مُصْلـتـينـا
أي: بدت.. وعارضته في المسير، أي: سرت حياله، قال:
فعارضتها رهواً على متتابع		نبيل منيل خارجيّ مجنّ?ب
وعارضته بمثل ما صنع، إذا أتيت إليه بمثل ما أتي إليك، ومنه اشتُقَّتِ المعارضة.
واعترضت عُرْضَ فلان، أي: نحوت نحوه، واعترضتُ عُرْضَ هذا الشيء، أي: تكلفتُهُ، وأدخلتُ نفسي فيه.
واعترض فلان عِرْضي، إذا قابله وساواه في الحسب.
وعارضت فلاناً، أي: أخذ في طريق وأخذت في طريق غيره، ثمّ لقيته.
ونظرت إليه معارَضةً، إذا نظرت إليه من عُرْض، أي: ناحية.
وعارضت فلاناً بمتاع، أو شيء معارضة.
وعارضته بالكتاب إذا عارضت كتابك بكتابه.
واعترض الشيء، أي: صار عارضاً كالخشبة المعترضة في النهر.
واعترض عِرْضي، إذا وقع فيه، وانتقصه، ونحو ذلك.
واعترض له بسهم، أي: أقبل قِبَلَه فرماه من غير أن يستعدّ له فقتله.
واعترض الفرس في رسَنِه إذا لم يستقم لقائده.
والاعتراض: الشغْب. قال:
وأراني المليك رشدي وقد كُنْ		تُ أخا عُنْجُهيّة واعتـراض
واعترضت الناس: عرضتهم واحداً واحداً.
واعترضت المتاع ونحوه. عرضته.
وتعرض لمعروفي يطلبه، وهو واحد.
وتعرَّض الشيء دخل فيه فساد. وكذلك تعرَّض الحب. قال لبيد:
فاقطع لُبانَةَ من تعرّض وصله		.........
أي: تشاجر واختلف.
ويقال: الحموضة عرض في العسل، أي: عرض له شيء مما يحدث.
وعَرَّضْتَ لفلان وبفلان: إذا قلت قولاً وأنت تعيبه بذلك.
ومنه المعاريض بالكلام، كما أن الرجل يقول: هل رأيت فلاناً فيكره أن يكذب. فيقول: إن فلاناً لَيُرَى.
وقال عبد الله بن عباس: " ما أُحِبُّ بمعاريضِ الكلام حُمْرَ النَّعَم " .
ورجل عِرِّيض يتعرّض للناس بالشر، ونِفيح ونتّيج ينتتح له أي: يتعرض. قال طريف بن زياد السلمي:
ومنتاحة من قومكم لا تـرى لـكـم		حريماً ولا تَرْضَى لذي عذركم عذرا
ويقال: استعرضت أعطي من أقبل وأدبر، واستعرضت فلاناً: سألته عرض ما عنده علي. جامع في كل شيء.
وعِرْض الرجل: حَسَبه، ويقال لا تعرض عرض فلان، أي: لا تذكره بسوء.
وسحاب عارض. والعارض من كل شيء ما استقبلك كالسحاب العارض ونحوه والعَرْضُ: السحاب. قال:
........		كما خالف العَرْضُ عَرْضاً مُخيلا
وربما أدخلت العرب النون في مثل هذه زائدة، وليست من أصل البناء، نحو قولهم: يعدو العِرَضْنى والعِرَضْنَة وهو الذي يشتق في عدوه، أي: يعترض في شق. قال:
تعدو العِرَضْنَى خيلهم حواملا
أي: يعترض في شق، ويروى: حراجلاً: وأظنه عراجلاً، أي: جماعات.
وامرأة عِرَضْنة، أي: ذهبت عَرْضَاً من سِمَنِها وضِخَمِها.
والعريض: الجدي إذا بلغ، ويروى: كاد ينزو، وجمعه عِرْضان. قال أبو الغريف الغنوي يصف ذئباً:
ويأكل المرجل من طُليانه
ومن عنوق المعز أو عِرضانه
والعَروض عَروض الشعر، لأن الشعر يعرض عليه، ويجمع أعاريض، وهو فواصل الأنصاف. والعروض تؤنث. والتذكير جائز.
والعَروض طريق في عُرْض الجبل، وهو ما اعترض في عُرْض الجبل في مضيق، ويجمع على عُرُض.
والعُرْض عُرْض الحائط وهو وسطه. وعُرْضُ النهر وسَطُهُ. قال لبيد: ?فتوسّطا عرض السّريِّز...=........
أي وسط النهر. ومن روى: عَرْضَ السرِي يريد سعة الأرض، الذي هو خلاف الطوّل.
يقال جرى في عُرض الحديث، ودخل في عُرْض الناس، أي: وسطهم، وكلّما رأيت في الشعر: عن عُرْض فاعلم أنّه عن جانب، لأنّ العرب تقول: نظرت إليه عن عُرْض، أي ناحية.
واعَرَضُ من أحداث الدّهر نحو الموت والمرض وشبهه.
وعَرَضَتْ له الغولُ، أي: تغّولته وبدت له. وعَرَضَ له خير أو شرّ، أي: بدا.
وفلان عُرْضة للناس لا يزالون يقعون فيه. وأصاب من الدنيا عَرَضاً قليلاً أو كثيراً.
قال:
من كان يرجو بقاءً لا نفاذ لـه		فلا يكن عَرَضُ الدنيا له شجَنا
وفي فلان على أعدائه عُرْضيّة، أي: صعوبة.
والمَعِرض: المكانُ الذي يُعْرَضُ فيه الشيء.
وثوب مِعْرَضٌ، أي تُعْرَضُ فيه الجارية.
وعارضةُ الباب: الخشبة التي هي مِساكُ العِضادتين من فوق.
وفلان شديد العارضة، أي: ذو جَلَد وصرامة.
وعارِض وجهك ما يبدو منه عند الضحك. قال زائدة: أقول: عارض الفم لا غيرُ.
ورجل خفيف العارضين، أي: عارضي لحيته.
وتجيء العوارض في الشعر يريد به أسنان الجارية. قال:
....بـــقـــســــيمةٍْ		سبقت عَوارضها إليك من الفم
والعوارض: سقائف المحمل العِراض التي أطرافها في العارضتين، وذلك أجمع سقائف المحمل العراض، وهي خُشُبه، وكذلك العورض من الخشب فوق البيت المسقف إذا وضعت عرضاً.
والعوارض: الثنايا. قال:
تجلو عوارض ذي ظَلْم إذا ابتسمت		كأنّه مُنْهَلٌ بالـرّاح مـعـلـول
الظَّلْمُ: ماء الأسنان كأنه يقطر منها. وقال أبو ليلى: الظَّلْمُ صفاء الأسنان وشدة ضوئها. قال:
إذا ما رنا الرائي إليها بطرفِهِ		غُروبَ ثناياها أضاء وأظلما
يعني من ظَلْم الأسنان. وقيل: العوارض: الضواحك، لمكانها في عُرْض الوجه، وهي تلي الأنياب.
عضر: العَضْرُ: لم يستعمل في العربية، ولكنه حيّ من اليمن. ويقال: بل هو اسم موضوع لموضع. قال زائدة: عَضَرَ بكلمة، أي باح بها. وهل سمعت بعدنا عَضْرَةً، أي: خبرَا.

##### Türkçe

**باب العين والضاد والراء معهما**
**ض ر ع**، **ر ض ع**، **ع ر ض**، **ع ض ر** kullanımdadır; **ر ع ض**، **ض ع ر** ihmaldir.

**ضرع**: **ضَرِعَ** adam **يَضْرَعُ**; o **ضَرَعٌ**dur; yani: büsbütün zayıf. Tarafe b. el-‘Abd dedi ki:
..........		Artık ben ne gevşekim ne de büsbütün zayıf olan **الضَّرَعِ**

Ve **الضَّرَعُ** ayrıca: ince, narin olandır. Denir: bedenin **ضارع**dır; sen **ضارع**sın; böğrün **ضارع**dır.
el-Ahvas dedi ki:
Sana yaptıkları iyiliği inkâr ettin ve (sana) döşediler		güzellikten bir ihsan; hâlbuki böğrün **ضارع**

Ve dersin: **أضرعته**: yani: onu zelil kıldım. Ve **ضَرِعَ**: yani: zayıfladı; ve bir kavim **ضَرِع**. Dedi ki:
Komşularınıza sefihçe azgınlar koşar		hâlbuki siz ne ihtiyarlarsınız ne de **ضـرع**

Ve **الضَّرَعُ** ile **التّضَرُّعُ**: alçalma (zelillik). **ضَرَعَ يَضْرَعُ**: yani: isteme için boyun eğdi. Ve **تضّرع**: alçaldı; ve yine Allah’a **التضرّع**: huşûdur. Ve bir kavim **ضَرَعَةٌ**: yani: zayıflıktan huşû edenlerdir.

Ve **الضَّرع** koyun ve sığır ve benzerleri içindir; ve **الخلف** dişi deve içindir; onlardan kimi onu bütünüyle, memeden olanın hepsini **ضرعاً** kılar.

Ve denir: onun ne ekini vardır ne de **ضرع**ı; yani: ekilen bir arazi yok ve sağılan bir hayvan yok. Ve dişi deve **أضْرَعَتِ**; o **مُضْرع**dır: süt inmesi sırasında doğumun yaklaşmasından dolayı.

Ve **المضارع**: bir şeye **يضارع** olan; sanki o onun misli ve benzeridir.

Ve **الضَّريع** Allah’ın kitabında: kuru **الشبرق**tur. Zâide dedi ki: o, her ağacın kurusudur.

**رضع**: çocuk **رَضِعَ**; **رِضَاعاً** ve **رَضَاعة** (olarak); yani: memeyi emdi ve içti. Ve annesi onu **أرضعته**: yani: ona içirdi; o, fiiliyle **مرضعة**dır. Ve **مُرْضِعٌ**: yani: emzirilen çocuğu olan (kadın). Ve **الرضيع** **رُضُع** üzerine cem‘ edilir; ve **راضع** **رُضَّع** üzerine. Peygamber (aleyhisselâm) dedi ki: “Eğer otlayan hayvanlar, emen çocuklar ve rükû eden ihtiyarlar olmasaydı, üzerinize azabı döke döke dökerdi.”

Ve denir: **رضيع** ve **راضع**.

Ve denir: **الرضاعة** açlıktandır; yani: acıkınca onu, yiyecek değil süt doyurur.

Ve adam **رَضُعَ**; **يَرْضُعُ**; **رَضاعة** (olarak); o **رضيع راضع**dır: alçak (lâim). Ve bir kavim **راضعون** ve **رَضَعَة**. Denir: çünkü alçaklığından dişi devesinin sütünü emer.

Ve dişten **الراضعتان**: üzerinde süt içilmiş olan iki diştir; ve onlar, bütün dişlerin önünde bulunan iki **الثنّيتان**dır. Ve **الرواضع**: emme vaktinde yeni doğanın ağzında çıkan dişlerdir.

**عرض**: şey **عَرُضَ**; **يعرُضُ**; o **عريض**tir. Ve **العَرْضُ** (cezmli): uzunluğun zıddıdır. Ve falan, malı bize satış ve hibe ve benzerleri için **عَرْضاً** olarak **يَعْرِضُ**.

Ve onu **عرَّضته**; **تعريضاً**; ve ben onu **أعرضْتُهُ**; **إعراضاً**: yani: onu geniş kıldım.

Ve askeri **عرض العين** olarak **عَرَضْتُ**: yani: hâllerinin ne olduğuna ve onlardan kimlerin kaybolduğuna bakayım diye onları önümden geçirdim. Ve **اعترضت**: ve kavmi kılıca **عرضاً** olarak **عَرَضْتُ**: yani: öldürme; yahut kırbaca: dövme.

Ve kitabı ve Kur’an’ı **عرضاً** olarak **عرضت**.

Ve at, koşusunda **عَرَض** eder: tek bir yan üzerine yanlamasına geçip giderse; **يَعْرِضُ عَرْضاً**.
Dedi ki:
**يَعْرِضُ** ta ki **الخيشوما**yı dikip kaldırıncaya dek

Ve falan, malıyla **عارض** etti: yani: birini verdi ve bir başkasını aldı. Dedi ki:
Seninle, senden **العارض** olanın **عائضُ**u var mı
Yüz deve içinde; onlardan alan, bir kısmını bırakır
Yani: senden bir şey alıp sana bir şey veren, senden bedel alan kimse hakkında ister misin?

Onun sözü: “yüz içinde”; yani: develerden yüz içinde; onları alan, onlardan bir kısmını bırakır. Ve “**يسئر منها**”nın manası: onlardan bir kısmını bırakır; çünkü çokluklarından dolayı onları süremez. Ve denir: bu, bir kadına talip olan bir adamdır; ona develerden yüz (deve) verdi.

Ve satışta falanla **عارضته**; ben de onu **عرضته عرضاً**: yani: onu aldattım; fazlalık benim elimde oldu.

Ve bazı çubukları bazısı üzerine **عَرَضْتُ**. Dedi ki:
Onun iç boşluğunda tüyü kabarmış görürsün		senin bir ağız üstüne bir ağız koyuşun gibi
Kuyuyu yahut suyu vasfeder; der ki: tüy, birbirinin üstüne yanlamasına (gelmiş)tir; tıpkı senin bir ağızı öteki ağız üstüne haç gibi koyman gibi.

Ve şunu **أعرضت**; ve yüzümle ondan **أعرضت**: yani: yüz çevirdim ve saptım. Ve şey uzaktan **أعْرَضَ** etti: yani: göründü ve belirdi. Dersin: nehir sana **مُعْرِض**tir; yani: mevcut, açık; ondan men olunmaz. Ve **مُعْرض** hatadır. Amr b. Külsûm dedi ki:
**وأعرضتِ** Yemâme ve dikleşti		kılıçlar gibi, bizim kınından sıyıranlarımızın ellerinde
Yani: göründü. Ve yürüyüşte onunla **عارضته**: yani: onun hizasında yürüdüm. Dedi ki:
Onunla, peş peşe gelen bir (binek) üzerinde yumuşakça hizalaştım		soylu, bol (veren), Hâricî, yanlamasına (koşan)

Ve onun yaptığı gibi bir şeyle ona **عارضته**: sana gelene benzer bir şeyle ona geldiğinde; buradan **المعارضة** türetildi.

Ve falanın **عُرْضَ**ına **اعترضت**: yani: onun yönüne yöneldim. Ve bu şeyin **عُرْضَ**ına **اعترضت**: yani: onu üstlendim; kendimi onun içine soktum.

Ve falan benim **عِرْضي**me **اعترض** etti: nesepte ona karşı durdu ve onu denk tuttuğunda.

Ve falanla **عارضت**: yani: o bir yola girdi, ben başka bir yola girdim; sonra ona rastladım.

Ve ona **معارَضةً** olarak baktım: ona **عُرْض**dan, yani bir yandan baktığımda.

Ve falanla bir meta ile yahut bir şeyle **معارضة** olarak **عارضت**.

Ve onunla kitapla **عارضته**: kitabını onun kitabıyla karşılaştırdığında.

Ve şey **اعترض** etti: yani: nehirde enlemesine duran kütük gibi, enlemesine duran bir şey oldu.

Ve benim **عِرْضي**me **اعترض** etti: içine düştüğünde, onu eksilttiğinde ve benzeri.

Ve ona bir okla **اعترض** etti: yani: ona doğru yöneldi; ona hazırlanmış olmaksızın onu attı da öldürdü.

Ve at, yularında **اعترض** eder: onu çeken için doğrulmazsa.

Ve **الاعتراض**: karışıklık/fitne. Dedi ki:
Ve hükümdar bana doğru yolumu gösterdi; hâlbuki ben		**عُنْجُهيّة** ve **اعتـراض** sahibi idim

Ve insanları **اعترضت**: onları birer birer yokladım.

Ve metayı ve benzerini **اعترضت**: onu **عرضته**.

Ve iyiliğime **تعرض** etti: onu ister; ve o tektir.

Ve şey **تعرَّض** etti: içine bozulma girdi. Ve yine tane **تعرَّض** etti. Lebîd dedi ki:
Onun bağının **تعرّض**undan bir ihtiyacı kes		.........
Yani: çekişti ve ayrılığa düştü.

Ve denir: ekşilik balda bir **عرض**tır; yani: ona, meydana gelen şeylerden bir şey arız oldu.

Ve falana ve falanla **عَرَّضْتَ**: onu bununla ayıpladığın hâlde bir söz söylediğinde.

Ve bundan, sözde **المعاريض**: tıpkı adamın “Falanı gördün mü?” denildiğinde yalan söylemekten hoşlanmaması gibi; o da “Falan mutlaka görülür” der.

Abdullah b. Abbâs dedi ki: “Sözün **معاريض**iyle kızıl develeri sevmem.”

Ve **عِرِّيض** bir adam: insanlara kötülükle **يتعرّض** eder. Ve **نِفيح** ve **نتّيج**: ona **ينتتح** eder; yani: **يتعرض** eder. Tarîf b. Ziyâd es-Sülemî dedi ki:
Sizin kavminizden bir **منتاحة** ki sizin için		ne bir harem görür ne de özür sahibinize bir özrü razı olur

Ve denir: **استعرضت**: gelen ve giden kimseye veririm. Ve falanı **استعرضت**: yanımdaki şeyi ona arz etme tarzında ondan istedim. Her şeyde toplayıcı.

Ve adamın **عِرْض**ı: onun hasebidir. Ve denir: falanın **عرض**ına **تعرض** etme; yani: onu kötüyle anma.

Ve **عارض** bulut. Ve her şeyden **العارض**: bulut **العارض** ve benzeri gibi, sana karşıdan gelen şeydir. Ve **العَرْضُ**: buluttur. Dedi ki:
........		**العَرْضُ** bir **عَرْضاً** (bulutu) hayal ettirerek karşı çıktığı gibi

Ve bazen Araplar bunun gibi şeylerde **النون**u زائد olarak soktular; o, yapının aslından değildir; onların “**العِرَضْنى**” ve “**العِرَضْنَة**” sözleri gibi: o, koşusunda yanlamasına sapandır; yani: bir yarıkta enlemesine gider. Dedi ki:
Onların atları **العِرَضْنَى** koşar, yüklü olarak
Yani: bir yarıkta enlemesine gider. Ve “**حراجلاً**” diye rivayet edilir; ben onu “**عراجلاً**” sanıyorum; yani: topluluklar.

Ve **عِرَضْنة** bir kadın: yani: semizliği ve iriliğinden dolayı enlemesine (genişçe) gitmiştir.

Ve **العريض**: erginleştiğinde oğlaktır; “neredeyse sıçrayacak” diye rivayet edilir. Onun cem‘i **عِرْضان**dır. Ebû’l-Ğarîf el-Ğanevî bir kurdu vasfederek dedi ki:
Kuzularından **المرجل**i yer
Ve keçinin **عنوق**undan yahut onun **عِرضانه**sinden

Ve **العَروض**: şiirin **عَروض**udur; çünkü şiir onun üzerine arz olunur. **أعاريض** olarak cem‘ edilir; ve o, yarımların fasılalarıdır. Ve **العروض** müennestir; müzekker kılmak caizdir.

Ve **العَروض**: dağın **عُرْض**unda bir yoldur; dağın **عُرْض**unda bir boğazda enlemesine karşı çıkan şeydir. **عُرُض** üzerine cem‘ edilir.

Ve **العُرْض**: duvarın **عُرْض**udur; o da onun ortasıdır. Ve nehrin **عُرْضُ**u: onun ortasıdır. Lebîd dedi ki: ?İkisinin ortasına, **السّريِّز**in **عرض**ına girdiler...=........
Yani: nehrin ortası. “**عَرْضَ السرِي**” diye rivayet eden, uzunluğun zıddı olan yer genişliğini kasteder.

Denir: sözün **عُرض**unda aktı; ve insanların **عُرْض**una girdi; yani: onların ortasına. Ve şiirde ne zaman “**عن عُرْض**” görürsen bil ki o “yan taraftan”dır; çünkü Araplar “ona **عن عُرْض** baktım” der; yani: bir yandan.

Ve zamanın olaylarından **اعَرَضُ**: ölüm ve hastalık ve benzeri gibi.

Ve ona **الغولُ** **عَرَضَتْ**: yani: ona gûl oldu ve ona göründü. Ve ona bir hayır yahut şer **عَرَضَ** etti: yani: göründü.

Ve falan, insanlar için bir **عُرْضة**dır; durmadan onun içine düşerler. Ve dünyadan az yahut çok bir **عَرَضاً** elde etti.
Dedi ki:
Kim, sonu olmayan bir kalıcılık umarsa		dünyanın **عَرَضُ**u ona bir keder olmasın

Ve falanda düşmanlarına karşı bir **عُرْضيّة** vardır: yani: zorluk.

Ve **المَعِرض**: şeyin arz olunduğu yerdir.

Ve **مِعْرَضٌ** bir elbise: yani: cariye onun içinde arz olunur.

Ve kapının **عارضةُ**ı: iki sövenin üstten tutacağı olan ağaçtır.

Ve falan, **شديد العارضة**dır: yani: dayanıklılık ve sertlik sahibidir.

Ve yüzünün **عارِض**i: gülme sırasında ondan görünen şeydir. Zâide dedi ki: derim ki: yalnızca ağzın **عارض**i.

Ve **خفيف العارضين** bir adam: yani: sakalının iki yan tarafı.

Ve şiirde **العوارض** gelir; onunla cariyenin dişleri kastedilir. Dedi ki:
....**بـــقـــســــيمةٍْ**		onun **عَوارض**ı ağızdan sana doğru öne geçti

Ve **العوارض**: **المحمل**in geniş tavanlıklarıdır; uçları iki **العارضتين**dedir; bu, mahmilin geniş tavanlıklarının tümüdür; ve onlar onun ağaçlarıdır. Ve yine, üstü örtülü evin üstünde enlemesine konulduğunda ağaçtan **العورض** da böyledir.

Ve **العوارض**: **الثنايا**dır. Dedi ki:
Gülümsediğinde **ذي ظَلْم**un **عوارض**ını parlatır		sanki o, şarapla sulanmış bir pınardır
**الظَّلْمُ**: dişlerin suyudur; sanki onlardan damlar. Ebû Leylâ dedi ki: **الظَّلْمُ** dişlerin berraklığı ve ışığının şiddetidir. Dedi ki:
Bakan ona bakışıyla yöneldiğinde		onun **ثنايا**sının batışı aydınlanır ve kararır
Dişlerin **ظَلْم**undan demektir. Ve denildi: **العوارض**: **الضواحك**tır; yüzün **عُرْض**unda bulunmalarından dolayı; ve onlar, köpek dişlerini takip eder.

**عضر**: **العَضْرُ**: Arapçada kullanılmamıştır; fakat Yemen’den bir kabiledir. Ve denir: bilakis o, bir yer için konulmuş bir isimdir. Zâide dedi ki: **عَضَرَ** bir sözle: yani: onu açığa vurdu. Ve bizden sonra bir **عَضْرَةً** işittin mi; yani: bir haber.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النهاية لابن الأَثير: في حديث أَبي ذر خرج بفرس له فَتَمعَّكَ ثم نَهَضَ ثم رَعَضَ أَي لَمَّا قام من مُتَمَعَّكِه انتَفَضَ وارْتَعَدَ. وارْتَعَضَتِ الشجرة إِذا تحرّكت، ورَعَضَتْها الريحُ وأَرْعَضَتْها. وارْتَعَضَت الحيّة إِذا تَلَوَّت؛ ومنه الحديث: فضَربت بيدها على عجُزها فارْتَعَضَتْ أَي تَلَوَّتْ وارْتَعَدَت.

##### Türkçe

İbnü’l-Esîr’in en-Nihâye’si: Ebû Zerr hadîsinde: kendisine ait bir atla çıktı da **فتمعَّكَ** sonra kalktı, sonra **رَعَضَ**; yani, **مُتَمَعَّكِه**’inden kalkınca **انتَفَضَ** ve **ارْتَعَدَ**.

Ve ağaç **ارْتَعَضَتِ**; hareket ettiğinde; rüzgâr onu **رَعَضَتْها** ve onu **أَرْعَضَتْها**.

Ve yılan **ارْتَعَضَت**; kıvrıldığında; ve ondan (şu) hadîs: eliyle kalçasının üzerine vurdu da **فارْتَعَضَتْ**; yani **تَلَوَّتْ** ve **ارْتَعَدَت**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رعض الفرس، كمنع: انتفض وارتعد. وارتعضت الشجرة: تحركت ورعضتها الريح وأرعضتها. وارتعضت الحية: تلوت. هكذا ذكره صاحب اللسان هنا عن ابن الأثير، وأهمله الجماعة، وقد سبق ذلك بعينه في  الصاد  ولعل ما ذكره لغة، فتأمل.

##### Türkçe

**رعض** at, **منع** gibi: silkindi ve titredi. Ve **ارتعضت الشجرة**: hareket etti; rüzgâr onu **رعضتها** ve onu **أرعضتها**. Ve **ارتعضت الحية**: kıvrıldı. Lisân sahibi bunu burada İbnü’l-Esîr’den böylece zikretti; cemaat ise onu ihmal etti. Bu, aynısıyla daha önce **الصاد**’da geçti; herhâlde onun zikrettiği bir lugattır; öyleyse düşün.
