# رعظ (ر-ع-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B9%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ع - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والظاء والراء معهما
يستعمل ر ع ظ فقط
رعظ:
الرُّعْظُ من السّهم: الموضعُ الذي يدخُل فيه سِنْخ النَّصْل. وفوقه الذي عليه لفائف العَقَبِ.
ورُعِظَ السّهمُ فهو مرعوظ إذا انكسر رُعْظُه. قال:
ناضلني وسهمُهُ مرعوظُ
ويقال: أُرْعِظَ فهو مُرْعَظٌ. يعني: مرعوظ.
ويقال: إنّ فلاناً لَيكسِرُ عليك أَرْعاظَ النّبلِ غضباً.
أبو خيرة: المرعوظ الموصوف بالضّعف.

##### Türkçe

باب **العين** و**الظاء** و**الراء** معهما
yalnız **ر ع ظ** kullanılır

**رعظ**:
Okun **الرُّعْظُ**’u: **سِنْخ النَّصْل**’in içine girdiği yer. Ve onun üstünde, üzerinde **لفائف العَقَبِ** bulunan yer.
Ok **رُعِظَ** olur; **رُعْظُ**’u kırıldığı zaman o **مرعوظ**’tur. Dedi ki:
ناضلني وسهمُهُ مرعوظُ
Ve denilir: **أُرْعِظَ**; o **مُرْعَظٌ**’dır. Yani: **مرعوظ**.
Ve denilir: Şüphesiz falan kimse, öfkeyle senin üzerine okların **أَرْعاظَ النّبلِ**’ini kırar.
Ebû Hayra: **المرعوظ**; zayıflıkla nitelenmiş olandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرُعْظُ: مدخلُ سِنْخِ النَصْلِ في السهم وفوقه الرِصافُ وهي لفائفُ العَقَبِ، والجمع أَرْعاظٌ. وقد رَعِظَ السهمُ بالكسر يَرْعَظُ رَعَظاً بالتحريك: انكسر رُعْظُهُ، فهو سهمٌ رَعِظٌ.

##### Türkçe

**الرُعْظُ**: okun ucundaki demir kısmın (nâslın) oka girdiği yer; onun üstünde **الرِصافُ** vardır; o da **العَقَبِ**’in sargılarıdır. Çoğulu **أَرْعاظٌ**’dır. Ve ok **رَعِظَ** (kesre ile) **يَرْعَظُ** **رَعَظاً** (hareke ile): onun **رُعْظُهُ** kırıldı; artık o, **سهمٌ رَعِظٌ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والظاء مع الراء
عظر ، رعظ
استعمل منه : عظر ، رعظ .
عظر : أبو عبيد عن أبي الجرّاح قال : إذا كَظَّ الرجلَ شُرْبُ الماء وثقُل في جَوفه فذلك الإعظار ، وقد أعظرني الشرابُ . أبو العباس عن ابن الأعرابي : العِظَار : الامتلاء من الشراب . وقال شمر : العَظَارِيّ : ذكور الجراد . وأنشد :
غداً كالعَمَلَّس في حُذْله
رؤوس العَظَاري كالعُنْجُد
والعملَّس : الذئب ، وحُذْله : حُجْزة إزاره ، والعُنْجُد : الزبيب . وقال ابن الأعرابي : العُظرُ جمع عَظُور ، وهو الممتلىء من أيّ الشراب كان . وقال أبو عمرو : العِظْير : القصير من الرجال . وقال الأصمعيّ : العِظْير : القويّ الغليظ ، وأنشد :
تُطَلِّح العظير ذا اللَوْتِ الضَبِث
وقال ابن دريد : العِظْير : الكَزَ الغليظ .
رعظ : أبو عبيد عن الأصمعي : الرُعْظ : مَدْخَل النَصْل في السهم ، وجمعه أرعاظ . ومن أمثال العرب : إن فلاناً ليكسِر عليك أرعاظ النَبْل ، يضرب للرجل الذي يشتدّ غضبه . وقد فسّر على وجهين . أحدهما أنه أخذ سهماً وهو غضبان شديد الغضب فكان يَنْكُت بنصله الأرض وهو واجم نَكْتاً شديداً حتى انكسر رُعْظ السهم . والقول الثاني أنه مثل قولهم : إنه ليَحْرِق عليك الأُرَّم أي الأسنان ، أرادوا أنه كانَ يَصْرِف بأنيابه من شدَّة غضبه حتى عَنِتَت أسناخُها من شدَّة الصَرِيف ، شبّه مداخل الأنياب ومنابتها مداخل النِصال من النبال . وقال أبو خَيرة : سهم مرعوظ ، وصفه بالضعف وقال الليث : الرُعْظ : الذي يُدخل فيه سِنْخ النصل . وأنشد :
يَرْمي إذا ما سَدَّد الأرعاظا
على قسيّ حُرْبظت حِرباظا
وسهم مرعوظ إذا انكسر رُعْظُه فشُدّ بالعَقَب فوقه ، وذلك العَقَب يسمَّى الرِصَاف .

##### Türkçe

باب العين والظاء مع الراء
**عظر** , **رعظ**

Şundan kullanılmıştır: **عظر** , **رعظ** .

**عظر**: Ebû Ubeyd, Ebû’l-Cerrâh’tan: Adamı su içmesi tıkayıp karnında ağırlaştığı zaman, işte bu **الإعظار**’dır; “İçecek beni tıkadı/ağırlaştırdı” denir: **وقد أعظرني الشرابُ**. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العِظَار**: içecekten dolma. Şemmer dedi: **العَظَارِيّ**: çekirgelerin erkekleri. Şiir okudu:
غداً كالعَمَلَّس في حُذْله
رؤوس العَظَاري كالعُنْجُد

**والعملَّس**: kurt; **وحُذْله**: izârının kuşağı; **والعُنْجُد**: kuru üzüm. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُظرُ** , **عَظُور**’un çoğuludur; o, hangi içecek olursa olsun içecekten dolmuş olandır. Ebû Amr dedi: **العِظْير**: erkeklerden kısa olan. Asma‘î dedi: **العِظْير**: güçlü, kalın; şiir okudu:
تُطَلِّح العظير ذا اللَوْتِ الضَبِث

İbn Düreyd dedi: **العِظْير**: kalın **الكَزَ**.

**رعظ**: Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرُعْظ**: okun içinde **النَصْل**’in girdiği yer; çoğulu **أرعاظ**’dır. Arapların darbımesellerindendir: “Şüphesiz falan kimse senin üzerine okların **أرعاظ**’ını kırar”: **إن فلاناً ليكسِر عليك أرعاظ النَبْل**; öfkesi şiddetlenen adam için darbımesel yapılır. İki vecih üzere açıklanmıştır. Birincisi: bir ok aldı, o şiddetli öfkeli iken, ucu ile yeri dürtüp duruyordu; suskun iken şiddetli bir dürtme ile, nihayet okun **رُعْظ**’ı kırıldı. İkinci söz: onların “Şüphesiz o, senin üzerine **الأُرَّم**’ı, yani dişleri yakar” sözleri gibidir; murat ettiler ki, öfkesinin şiddetinden azı dişleriyle sürtüp duruyordu; sürtmenin şiddetinden onların kökleri zahmete uğradı; azı dişlerinin girişlerini ve bitiş yerlerini, okların içindeki **النِصال**’in giriş yerlerine benzetti. Ebû Hayra dedi: **سهم مرعوظ**; onu zayıflıkla vasfetti. Leys dedi: **الرُعْظ**: **سِنْخ**’u, yani **النصل**’in kökü, içine sokulan şey. Şiir okudu:
يَرْمي إذا ما سَدَّد الأرعاظا
على قسيّ حُرْبظت حِرباظا

Ve **سهم مرعوظ**: **رُعْظ**’ı kırıldığı zaman, onun üstünden **العَقَب** ile bağlanır; işte o **العَقَب**’a **الرِصَاف** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والعين وما يثلثهما)
  (رعف)  الراء والعين والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على سَبْق وتقدُّم. يقال فَرَسٌ راعفٌ: سابقٌ متقدِّم. ورَعَف فلانٌ بفرسِهِ الخيلَ، إِذا تقدَّمها. قال الأعشى:
به تَرْعُفُ الألْفَ إِذْ أُرْسِلَتْ *** غَداةَ الصّباح إذا النَّقْعُ ثارا([1])  ومن الباب رَعَفْت ورَعُفت([2]). والرُّعاف فيما يقال: الدّمُ بعينه. والأصل أنّ الرُّعاف ما يُصيب الإنسانَ من ذلك، على فُعال، كما يقال في الأدواء. ويقولون للرِّماح رواعفُ، قِيل ذلك من أجل أنها تقدَّم للطَّعْنِ. ويقال بل سُمِّيت لِمَا يقطُر منها الدّمُ. والأصل فيه كلِّه واحدٌ([3]). وراعُوفَةُ البِئر: حجرٌ يتقدم من طَيِّها([4]) نادراً، يقوم عليه السَّاقي. وأَرْعَفَ فلانٌ فلاناً، إذا أعجَلَه. وجاء في الرَّاعوفة "أنّه سُحِرَ وجُعِل سِحرُه في جُفِّ طَلْعةٍ ودُفِنَ تحت راعُوفة البِئر([5])". والرَّاعف: أَنْف الجبَل، ويجمع رواعِفَ. وطرَفُ الأرنبة راعفٌ. ويقال أرعَفَ فلانٌ قرْبتَه إرعافاً، إذا ملأَها حتى تَرْعُف. قال:
  * يَرْعُفُ أعلاها مِنِ امتلائها([6]) *
  (رعق)  الراء والعين والقاف ليس أصلاً، بل هو صوتٌ من الأصوات.  فالرُّعَاق: صوتٌ يخرج من قُنْب الدّابّة الذكرِ، كما يُسمَع الرَّعيق من ثفْر الأُنثى. تقول: رَعَق رَعْقاً ورُعاقا.
  (رعك([7]))  الراء والعين والكاف كلمةٌ واحدة. يقولون: الرّاعك من الرجال: الأحمَق.
  (رعل)  الراء والعين واللام معظمُ بابِه أصلان: أحدهما جماعةٌ، والآخَر شيءٌ يَنُوس ويضطرب. فالأول الرَّعْلَة: القِطعة من الخيل. والرَّعِيل مثل الرَّعلة. وقال طرَفةُ في الرِّعال وجعَلَها للطّير:
ذُلُقٌ في غارةٍ مسفوحةٍ *** كرِعال الطَّيرِ أسراباً تمُرّْ([8])  وأراعيل الرِّياح: أوائلها. وحكى ابنُ الأعرابيّ: تركت عيالاً رَعْلَةً، أي كثيرة. فأما قولُه:
أبَأْنا بِقَتْلانا وسُقْنا بسَبْيِنا *** نساءً وجِئْنا بالهِجان المرعَّلِ([9])  فالمعنى المجمَّع، من القياس الذي ذكرناه. ويقال المرعَّل: السمين المختار([10])؛ وليس ببعيدٍ، إلاّ أنَّ القولَ الأولَ أقْيَس.
  والأصل الثاني الرَّعْلة: ما يُقطَع من أذُن الشاة ويُترك معلَّقا ينوسُ، كأنه زَنَمة. وناقةٌ رَعلاءُ، إذا فُعِل بها ذلك. قال الفِنْد الزِّمَّانيّ:
رأيت الفِتْيَةَ الأعْزا *** لَ مِثْلَ الأينُق الرُّعْلِ([11])  قال ابن الأعرابي: مَرّ فلان يَجُرّ رَعْلَه، وأراعيلَه، أي ثيابه([12]). وشاةٌ رَعْلاءُ: طويلة الأذُن. ويقال للذي تَهَدَّلَ أطرافُه من الثِّياب: أرْعَلُ.
  وممّا شذ عن البابين- وقد يمكن من أحدهما- الرَّعْلَةُ، وهي النَّعامة([13]). ويقال إنّ الرّاعل فُحَّالٌ بالمدينة.
  (رعم)  الراء والعين والميم كلمتان متباينتانِ، بعيدٌ ما بينهما. فالأولى الرُّعام: شيءٌ يَسيل من أنْفِ الشاةِ لداءٍ يصيبها؛ يقال منه: شاةٌ رَعُومٌ.
  والكلمة الثانية شيءٌ ذكره الخليل. قال: رَعَمَ الشمسَ يَرْعَمُها، إذا رَقَب غيبوبَتَها. وذكر أنه في شعر الطرِمّاح([14]).
  (رعن)  الراء والعين والنون أصلان: أحدهما يدلُّ على تقدُّم في شيءٍ، والآخر يدلُّ على هَوَج واضطراب. فالأول الرَّعْن: الأنْف النادر من الجبَل. قال ابنُ دُريد: وسمِّيت البَصرة رعناءَ لأنَّها تشبّه برَعْن الجبل. وهو قولُ الفرزدق:
لولا ابنُ عُتبةَ عمروٌ والرّجاءُ لـه *** ما كانت البَصرة الرَّعناءُ لي وطَنا([15])  ويقال جَيْشٌ أرْعَنُ، إذا كانت له فُضولٌ كرُعُون الجِبال.
  والأصل الآخَر قولهم أرعَنُ: مستَرْخٍ. قالوا: هو من رَعَنَتْه الشمسُ، إذا آلَمتْ دِماغه. يقال مِن ذلك: رجلٌ مَرعُون. ويقال: رَعُنَ الرَّجُل يَرْعُن رعَناً، فهو أرْعَن، أي أهْوَج، والمرأة الرّعناءُ. فأمّا قولُه جل ثناؤه ﴿لاَ تَقُولُوا رَاعِنَا﴾ [البقرة 104]، فهي كلمةٌ كانت اليهود تَتَسابُّ بها، وهو من الأَرْعَن. ومن قرأها ﴿رَاعِناً﴾، منونة فتأويلُها لا تقولوا حُمْقاً من القَول. وهو من الأوَّل؛ لأنّه يكونُ كلاماً أرْعَنَ، أي مضطرباً أهوج. ويقال: رحَلُوا رِحْلَةً رَعنْاءَ، أي مضطرِبة. قال:
  * ورحلوها رِحْلَةً فيها رَعَنْ([16]) *
  وذلك إذا لم تكن على الاستقامة.
  (رعي)  الراء والعين والحرف المعتل أصلان: أحدهما المراقَبة والحِفظ، والآخَر الرجوع.
  فالأوَّل رعَيْتُ الشَّيءَ، رقَبتُه؛ ورَعَيْته، إذا لاحَظْتَه. والراعِي: الوالي. قال أبو قيس:
ليس قطاً مِثْلَ قُطّيٍّ ولا الـْ *** مَرْعِيُّ في الأقوام كالرّاعِي([17])  والجميع الرِّعاء، وهو جمعٌ على فِعالٍ نادرٌ، ورُعاةٌ أيضاً. وراعيت [الأمر([18])]: نظرت إلامَ يصيرُ. ورعَيْتُ النُّجُومَ: رقَبْتُها. قالت الخنساء:
أرعَى النُّجومَ وما كُلِّفْتُ رِعْيَتَها *** وتارةَ أتغَشَّى فَضْلَ أَطْمَارِي([19])  والإِرعاء: الإبقاء، وهو من ذاك الأصلِ؛ لأنّه يحَافِظُ على ما يحافَظُ عليه. قال ذو الإصبع:
عَذِيرَ الحَيِّ مِنْ عَدْوَا *** نَ كانوا حَيَّةَ الأرض([20])بغَى بعضٌ على بعضٍ *** فلَمْ يُرْعُوا على بَعْضِ  ورجلِ تَُِرْعِية([21])* وتِرْعايةٌ: حسن الرِّعيْة بالإبل. ومن الباب أرعَيْتُه سَمْعي: أصغَيْتُ إليه. وأَرْعِنِي سَمْعَك، بكسر العين، أي ليرقُبْ سمعُك ما أقولُه.
  والأصل الآخَر: ارْعَوى عن القبيح، إذا رجَع. وحكى بعضهم: فلانٌ حسنُ الرَّعْو والرِّعو([22]) والرَُّعْوَى.
  ومن الشَّاذّ عن الأصلين: الرَّعاوَى والرُّعَاوَى، وهي الإِبل التي يُعتمَل عليها. قالت امرأةٌ تخاطِب بَعلَها:
تَمَشَّشْتَنِي حتَّى إذا ما تركْتَنِي *** كنِضْوِ الرُّعاوَى قلتَ إِنيَ ذَاهبُ([23])  وممكنٌ أن يكون هذا من الأصل، لأنّها تَهْرَم فتُرَدُّ إلى حالٍ سيِّئة، كما قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ﴾ [النحل 70، الحج 5].
  (رعب)  الراء والعين والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها الخوف، والثاني المَلْء، والآخر القَطْع.
  فالأول الرَّعْب وهو الخَوف، رَعَبْتُه رَعْباً، والاسم الرُّعْب. ويقال إنّ الرَّعْبَ رُقْيةٌ، يزعمون أنهم يرْعَبون ذا السِّحْر بكلامٍ([24])، أي يُفْزِعونه. وفاعله راعبٌ ورَعَّاب.
  والأصل الآخر قولهم: سيلٌ راعبٌ، إذا مَلأَ الواديَ. ورعَبْتُ الحوضَ إذا ملأتَه.
  والثالث قولهم للشَّيء المقَطَّع: مُرَعَّب. ويقال للقِطعة من السَّنام رُعْبوبة. وتسمَّى الشَّطْبَة من النِّساء رُعبوبةً؛ تشبيهاً لها بقِطعة السنام. ويقال سَنامٌ مرعوبٌ إذا كان يقطُر دسَما.
  (رعث)  الراء والعَين والثاء أصلٌ واحد، وهو تزيُّنُ شيءٍ بشيء. فالرَّعَث: العِهْن من الصُّوف، وهو يزيَّن به([25]). والرِّعاث: القِرَطة، واحدتها رعثة([26]). وفي كتاب الخليل: الرِّعاث: ضَرْبٌ من الخرَز والحَلْي. قال:
  * وما حُلِّيَتْ إلاَّ الرِّعاثَ المُعَقَّدا *
ومما شُبِّه بهذا وحُمل عليه: رَعْثة الدِّيك، وهي عُثْنُونُه، كأنّها شُبِّهت برَعَث العهن. قال:
  * مِنْ صَوتِ ذِي رَُعَُثَاثٍ ساكنِ الدَّارِ([27]) *
  (رعج)  الراء والعين والجيم أَصلٌ يدلُّ على نَضارة وحُسْن وخِصْب وامتلاء. ويقال أرضٌ مِرْعاجٌ ورَعِجَة([28])؛ إذا كانت خِصْبةً. ومن النَّضارة والحُسن: إرعاج البَرْق([29])، وهو تلألؤُه.  (رعد)  الراء والعين والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ واضطرابٍ. وكلُّ شيءٍ اضطربَ فقد ارتعدَ. ومنه الرِّعديدَة([30]) والرِّعْديد: الجبان. وأرْعِدَتْ فرائصُ الرَّجُل عند الفَزَع. والرِّعديدة: المرأة الرَّخْصَة، والجمع رَعاديد. ومن الباب الرَّعْد، وهو مَصْع مَلَكٍ يسوقُ السَّحَاب. والمَصْع: الحركة والذَّهاب والمَجِيء. ويقال مَصَعَت [الدَّابَّة] بذنَبها، إذا حرّكَتْه. ثم يُتصرَّف في الرَّعْد، فيقال رَعَدَت السماء وبَرَقَتْ. ورَعَدَ الرَّجُل وبَرَق، إذا أَوْعَدَ وتَهَدَّد. وأجازُوا: أرعَدَ وأَبرَقَ. وأنشد:
أرعِدْ وأبْرِقْ يا يزيـ *** ـدُ فما وَعيدُك لي بضائرْ([31])  وفي أمثالهم: "صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدة([32])"، للذي يُكْثِرُ الكلام ولا خيرَ عنده. والصَّلَف: قِلَّةُ النَّزَل. ويقال أرْعَدْنا وأبرقْنا، إذا سمِعْنا الرَّعدَ ورأينا البرق. ومن أمثالهم: "جاءَ بِذاتِ الرَّعْد والصَّليل" إذا جاءَ بشَرٍّ وغَزْو([33]). ويقال إنّ ذاتَ الرَّعدِ والصّليلِ الحربُ. وذاتُ الرَّواعِد: الدّاهية.
  (رعز)  الراء والعين والزاء ليس بشيء. على أنّهم يقولون: المُرَاعِزُ: المُعاتِبُ([34]).
  (رعس)  الراء والعين والسين أُصَيْلٌ يدلُّ على ضَعف. قال الفرّاء: رَعَسْتُ في المشْي، إذا مشَيْتَ مشياً ضعيفاً، من إِعياءٍ أو غيرِه. وقال بعضُهم: الارتعاس كالارتعاش والانتفاض. قال:
يَبْرِي بإِرْعاسٍ يَمِينِ المُؤْتَلِي *** خُضُمَّةَ الذِّرَاعِ هَذَّ المُخْتَلِي([35])  (رعش)  الراء والعين والشين في معنى الباب قبله من الاضطراب والارتعاد. ورجلٌ جبانٌ رَعِشٌ. وجَملٌ رَعْشَنٌ، وذلك اهتزازُه في سَيره والنون زائدة. والرَّعْشاءُ من النَّعام: السريعة.
  (رعص)  الراء والعين والصاد* في معنى البابِ الذي قبلَه. فالرَّعْص الاضطراب. ويقال ارتعصت الحيّةُ: تلوَّت. قال:
أَنّيَ لا أسعَى إلى داعِيَّهْ *** إلاّ ارتعاصاً كارتعاصِ الحيَّهْ([36])  ويقال ارتعص الجَدْيُ، إذا ظَفَرَ من النَّشاط.
  (رعظ)  الراء والعين والظاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس ولا يَتفرَّع. فالرُّعْظُ: مَدْخَل النَّصْل في السَّهم. وحكى الخليل: "إنّ فلاناً لَيَكسِر عليك أرعاظَ النَّبْل"، إذا كان يتغضّب. ويقال سهمٌ رَعِظٌ، إذا غاب في رُعْظِه.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) ديوان الأعشى 40 واللسان (رعف). ويروى: "ترعف" بالبناء للمفعول أيضاً.
([2]) كذا ضبطا في الأصل. ولغاته في القاموس: كنصر ومنع وكرم وعنى وسمع.
([3]) في الأصل: "كلمة واحدة".
([4]) في الأصل: "طينها"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) ويروى: "راعوثة" بالثاء. وهو من حديث عائشة. اللسان (رعث، رعف).
([6]) لعمر بن لجأ، في اللسان (رعف). وأنشده في المجمل.
([7]) لم أجد لهذه المادة ذكراً في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في مادة (دعك).
([8]) ديوان طرفة 70 واللسان (ذلق).
([9]) البيت في المجمل واللسان (رعل).
([10]) في المجمل: "المختار".
([11]) في المجمل واللسان (رعل). ويروى: "الأغرال". وانظر المخصص (7: 156).
([12]) في الأصل: "شابه"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) في اللسان: "سميت بذلك لأنها تقدم فلا تكاد ترى إلا سابقة للظليم".
([14]) هو قوله، في الديوان 108 واللسان (رعم):
ومشيح متأق عدوه *** يرعم الإيجاب قبل الظلام ([15])رواية ياقوت (البصرة) واللسان (رعن):
* لولا أبو مالك المرجو نائله *
    والبيت لم يرو في ديوان الفرزدق.
([16]) البيت من رجز يروى لخطام المجاشعي، وللأغلب العجلي. اللسان (رعن).
([17]) البيت في اللسان (رعي، قطا). وقصيدته في المفضليات (2: 84-86).
([18]) التكملة من المجمل.
([19]) ديوان الخنساء 55 واللسان (رعي).
([20]) البيتان من أبيات في الأصمعيات 37. وانظر اللسان (رعي).
([21]) ترعية، بتثليث التاء وتشديد الياء، وقد تخفف.
([22]) والرعو أيضاً بالضم. ويقال "الرعوة" كذلك بالتثليث.
([23]) البيت في اللسان (رعي).
([24]) في الأصل: "أنه يرعبون السحر بكلام".
([25]) يزين به الهودج ونحوه.
([26]) رعثة بالضم، ورعثة بالتحريك.
([27]) للأخطل في اللسان (رعث، حمض) والحيوان (2: 346). وصدره:
* ماذا يؤرقني والنوم يعجبني *
([28]) هاتان الصفتان لم تردا في المعاجم المتداولة.
([29]) ويقال رعج ورعج، بالفتح والتحريك، ويقال ارتعج ارتعاجاً أيضاً.
([30]) في الأصل: "الرعددة" تحريف. وأنشد في اللسان لأبي العيال:
ولا زميلة رعديـ *** ـدة رعشٍ إذا ركبوا([31]) البيت للكميت كما سبق في حواشي (برق 222).
([32]) كذا ورد نصه مضبوطاً في الأصل والمجمل. والمعروف: "رب صلف"، كما في اللسان.
([33]) في الأصل: "وعز".
([34]) زاد في القاموس: "وراعز: القبض". والكلمتان لم تردا في اللسان.
([35]) الرجز للعجاج في ديوانه 52-53 واللسان (رعس). وفي اللسان: "الدارع"، أي لابس الدرع.
([36]) للعجاج في ديوانه 72 واللسان (رعص، دعو) والمخصص (8: 112).
ـ

##### Türkçe

(راء ve ع ve bunları üçleyenlerin bâbı)
  (رعف)  **الراء** ve **العين** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir سبْق ve تقدُّم’e delâlet eder. Denir: **فَرَسٌ راعفٌ**: önde giden, ileride olan. Ve **رَعَف** falan kimse, atıyla atları, onu geçtiği zaman. **الأعشى** dedi:
به تَرْعُفُ الألْفَ إِذْ أُرْسِلَتْ *** غَداةَ الصّباح إذا النَّقْعُ ثارا([1])  Ve bâbdandır: **رَعَفْت** ve **رَعُفت**([2]). Ve **الرُّعاف** denildiğine göre: kanın bizzat kendisidir. Asıl olan, **الرُّعاف**’ın, insana bundan isabet eden şey olmasıdır; **فُعال** üzere, hastalıklarda denildiği gibi. Ve mızraklara **رواعفُ** derler; bunun, onların طعن için öne geçmesinden dolayı söylendiği söylenmiştir. Ve denilir ki: bilakis, onlardan kan damladığı için isimlendirilmiştir. Bunun hepsinde asıl birdir([3]). Ve **راعُوفَةُ البِئر**: onun طيّ’inden([4]) nadiren öne çıkan bir taş; sâkî onun üzerinde durur. Ve **أَرْعَفَ** falan kimse falan kimseyi, onu acele ettirdiği zaman. Ve **الرَّاعوفة** hakkında geldi: “Ona büyü yapıldı ve büyüsü bir hurma tomurcuğunun kılıfına konuldu ve **راعُوفةُ البِئر**’in altına gömüldü([5]).” Ve **الرَّاعف**: dağın burnudur; **رواعِفَ** diye çoğul yapılır. Ve burun ucunun tarafı **راعفٌ**dur. Ve denir: **أرعَفَ** falan kimse kırbasını **إرعافاً**, onu doldurup da ta ki **تَرْعُف** edinceye kadar. Dedi:
  * يَرْعُفُ أعلاها مِنِ امتلائها([6]) *
  (رعق)  **الراء** ve **العين** ve **القاف** bir asıl değildir; bilakis seslerden bir sestir. **فالرُّعَاق**: erkek hayvanın **قُنْب**’undan çıkan bir sestir; dişinin **ثفْر**’inden **الرَّعيق** işitildiği gibi işitilir. Dersin: **رَعَق** **رَعْقاً** ve **رُعاقا**.
  (رعك([7]))  **الراء** ve **العين** ve **الكاف** tek bir kelimedir. Derler: erkeklerden **الرّاعك**: ahmak.
  (رعل)  **الراء** ve **العين** ve **اللام**’ın bâbının çoğu iki asıldır: birisi topluluk, diğeri sallanıp çalkalanan bir şey. Birincisi **الرَّعْلَة**: atlardan bir parça. Ve **الرَّعِيل** **الرَّعلة** gibidir. Ve **طرَفةُ** **الرِّعال** hakkında dedi ve onu kuş için yaptı:
ذُلُقٌ في غارةٍ مسفوحةٍ *** كرِعال الطَّيرِ أسراباً تمُرّْ([8])  Ve rüzgârların **أراعيل**’i: onların evvelleridir. Ve **ابنُ الأعرابيّ** nakletti: “Çokça, **رَعْلَةً** olan çocuklar bıraktım”, yani çok. Amma onun sözü:
أبَأْنا بِقَتْلانا وسُقْنا بسَبْيِنا *** نساءً وجِئْنا بالهِجان المرعَّلِ([9])  O hâlde mânâ: bizim zikrettiğimiz قياس’tan, toplanmış olandır. Ve denir: **المرعَّل**: semiz, seçilmiş([10]); uzak değildir, ancak birinci söz daha أقْيَس’tir.
  İkinci asıl: **الرَّعْلة**: koyunun kulağından kesilip asılı bırakılan, sallanan şeydir; sanki bir **زَنَمة**’dir. Ve **ناقةٌ رَعلاءُ**, ona bu yapıldığı zaman. **الفِنْد الزِّمَّانيّ** dedi:
رأيت الفِتْيَةَ الأعْزا *** لَ مِثْلَ الأينُق الرُّعْلِ([11])  **ابن الأعرابي** dedi: “Falan geçti, **رَعْلَه**’ini ve **أراعيلَه**’ini sürüklüyor”, yani elbiselerini([12]). Ve **شاةٌ رَعْلاءُ**: uzun kulaklı. Ve elbiselerden uçları sarkmış olana: **أرْعَلُ** denir.
  İki bâbdan da şâz olan—ve birinden mümkün olan—**الرَّعْلَةُ**: o, devekuşudur([13]). Ve denir ki: **الرّاعل** Medine’de bir aygırdır.
  (رعم)  **الراء** ve **العين** ve **الميم** iki ayrı kelimedir; araları uzaktır. Birincisi **الرُّعام**: koyunun burnundan, ona isabet eden bir hastalıktan dolayı akan bir şey; bundan denir: **شاةٌ رَعُومٌ**.
  İkinci kelime: **الخليل**’in zikrettiği bir şeydir. Dedi: **رَعَمَ** güneşi **يَرْعَمُها**, onun batışını gözetlediği zaman. Ve bunun **الطرِمّاح**’ın şiirinde olduğunu zikretti([14]).
  (رعن)  **الراء** ve **العين** ve **النون** iki asıldır: birisi bir şeyde öne geçmeye delâlet eder, diğeri taşkınlık ve çalkantıya delâlet eder. Birincisi **الرَّعْن**: dağın nadir (çıkıntı) burnudur. **ابنُ دُريد** dedi: Basra’ya **رعناءَ** adı verildi; çünkü dağın **رَعْن**’ine benzetilir. Ve o, **الفرزدق**’ın sözüdür:
لولا ابنُ عُتبةَ عمروٌ والرّجاءُ لـه *** ما كانت البَصرة الرَّعناءُ لي وطَنا([15])  Ve denir: **جَيْشٌ أرْعَنُ**, dağların **رُعُون**’u gibi fazlalıkları olduğu zaman.
  Diğer asıl: onların **أرعَنُ** sözüdür: gevşek. Dediler: bu, **رَعَنَتْه الشمسُ**’tandır; güneş onun beynini acıttığı zaman. Bundan denir: **رجلٌ مَرعُون**. Ve denir: **رَعُنَ الرَّجُل** **يَرْعُن** **رعَناً**, o hâlde o **أرْعَن**’dır; yani taşkın; kadın ise **الرّعناءُ**. Amma O’nun—azze ve celle—sözü: ﴿لاَ تَقُولُوا رَاعِنَا﴾ [البقرة 104], o, Yahudilerin birbirlerine sövüştükleri bir kelime idi; ve bu, **الأَرْعَن**’dandır. Ve onu ﴿رَاعِناً﴾ tenvinli okuyan kimseye gelince, onun te’vili: “Sözden ahmaklık söylemeyin”dir. Ve bu, birincidendir; çünkü o, **كلاماً أرْعَنَ** olur; yani çalkantılı, taşkın. Ve denir: “Onlar **رِحْلَةً رَعنْاءَ** göç ettiler”, yani çalkantılı. Dedi:
  * ورحلوها رِحْلَةً فيها رَعَنْ([16]) *
  Bu, doğruluk üzere olmadığı zaman.
  (رعي)  **الراء** ve **العين** ve illetli harf iki asıldır: birisi gözetleme ve koruma, diğeri dönüştür.
  Birincisi: **رعَيْتُ الشَّيءَ**, onu gözetledim; ve **رَعَيْته**, onu gözlediğim zaman. Ve **الراعِي**: vâlîdir. **أبو قيس** dedi:
ليس قطاً مِثْلَ قُطّيٍّ ولا الـْ *** مَرْعِيُّ في الأقوام كالرّاعِي([17])  Ve hepsi **الرِّعاء**’dır; bu, **فِعال** üzere nadir bir çoğuldur; ve **رُعاةٌ** da. Ve **راعيت** **[الأمر]**([18]): nereye varacağını gözledim. Ve **رعَيْتُ النُّجُومَ**: onları gözetledim. **الخنساء** dedi:
أرعَى النُّجومَ وما كُلِّفْتُ رِعْيَتَها *** وتارةَ أتغَشَّى فَضْلَ أَطْمَارِي([19])  Ve **الإِرعاء**: bırakma/ibkâdır; ve o asıldandır; çünkü korunana muhafaza eder. **ذو الإصبع** dedi:
عَذِيرَ الحَيِّ مِنْ عَدْوَا *** نَ كانوا حَيَّةَ الأرض([20])بغَى بعضٌ على بعضٍ *** فلَمْ يُرْعُوا على بَعْضِ  Ve **رجلِ تَُِرْعِية**([21])* ve **تِرْعايةٌ**: develere iyi riayet eden. Ve bâbdandır: **أرعَيْتُه سَمْعي**: ona kulak verdim. Ve **أَرْعِنِي سَمْعَك**; **العين**’i kesre ile; yani “işittiğin, söylediğimi gözetsin.”
  Diğer asıl: **ارْعَوى** çirkinden, döndüğü zaman. Bazıları nakletti: “Falan, **الرَّعْو** ve **الرِّعو**([22])’su güzel” ve **الرَُّعْوَى**.
  İki asıldan şâz olan: **الرَّعاوَى** ve **الرُّعَاوَى**; o, üzerinde çalıştırılan develerdir. Bir kadın kocasına hitap ederek dedi:
تَمَشَّشْتَنِي حتَّى إذا ما تركْتَنِي *** كنِضْوِ الرُّعاوَى قلتَ إِنيَ ذَاهبُ([23])  Ve bu, asıldan olabilir; çünkü o yaşlanır da kötü bir hâle geri döndürülür; O’nun—azze ve celle—söylediği gibi: ﴿وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ﴾ [النحل 70، الحج 5].
  (رعب)  **الراء** ve **العين** ve **الباء** üç asıldır: birisi korku, ikincisi doldurma, üçüncüsü kesme.
  Birincisi **الرَّعْب** ve o korkudur; **رَعَبْتُه** **رَعْباً**, isim **الرُّعْب**. Ve denir ki: **الرَّعْبَ** bir rukyedir; sihir sahibini bir sözle **يرْعَبون**([24]) zannederler; yani onu korkuturlar. Ve fâili **راعبٌ** ve **رَعَّاب**.
  Diğer asıl: onların sözü: **سيلٌ راعبٌ**, vadiyi doldurduğu zaman. Ve **رعَبْتُ الحوضَ** onu doldurduğum zaman.
  Üçüncüsü: onların, parçalanmış şeye sözleri: **مُرَعَّب**. Ve hörgüçten parçaya **رُعْبوبة** denir. Ve kadınlardan ince uzun olana **رُعبوبة** denir; onu hörgüç parçasına benzetme olarak. Ve denir: **سَنامٌ مرعوبٌ**; yağ damlatır olduğu zaman.
  (رعث)  **الراء** ve **العَين** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyle süslenmesidir. **فالرَّعَث**: yünden **العِهْن**’dir; onunla süslenilir([25]). Ve **الرِّعاث**: küpedir; tekili **رعثة**’dir([26]). **الخليل**’in kitabında: **الرِّعاث**: boncuk ve ziynet türlerinden bir türdür. Dedi:
  * وما حُلِّيَتْ إلاَّ الرِّعاثَ المُعَقَّدا *
Buna benzetilip ona hamledilen şeylerdendir: **رَعْثة الدِّيك**; o, onun **عُثْنُون**’udur; sanki **رَعَث العهن**’e benzetilmiştir. Dedi:
  * مِنْ صَوتِ ذِي رَُعَُثَاثٍ ساكنِ الدَّارِ([27]) *
  (رعج)  **الراء** ve **العين** ve **الجيم** bir asıldır; tazelik, güzellik, verimlilik ve doluluğa delâlet eder. Ve denir: **أرضٌ مِرْعاجٌ** ve **رَعِجَة**([28]); verimli olduğu zaman. Ve tazelik ve güzelliktendir: **إرعاج البَرْق**([29]); o, onun parıldamasıdır.  (رعد)  **الراء** ve **العين** ve **الدال** tek bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Ve her ne çalkalanırsa **ارتعدَ** etmiştir. Ondandır **الرِّعديدَة**([30]) ve **الرِّعْديد**: korkak. Ve korku anında adamın eklemleri **أرْعِدَتْ**. Ve **الرِّعديدة**: yumuşak kadındır; çoğulu **رَعاديد**. Ve bâbdandır **الرَّعْد**; o, bulutu sevk eden bir meleğin **مَصْع**’ıdır. Ve **المَصْع**: hareket, gidip gelmedir. Ve denir: **مَصَعَت** **[الدَّابَّة]** kuyruğuyla; onu hareket ettirdiği zaman. Sonra **الرَّعْد**’de tasarruf edilir; denir: gök **رَعَدَت** ve **بَرَقَتْ**. Ve adam **رَعَدَ** ve **بَرَق**; vaad edip tehdit ettiği zaman. Ve caiz gördüler: **أرعَدَ** ve **أَبرَقَ**. Ve şu beyit okundu:
أرعِدْ وأبْرِقْ يا يزيـ *** ـدُ فما وَعيدُك لي بضائرْ([31])  Ve onların mesellerindendir: “**صَلَفٌ تَحْتَ الرَّاعِدة**([32])”; çok konuşup da yanında hayır olmayan kimse için. Ve **الصَّلَف**: az ikramdır. Ve denir: **أرْعَدْنا** ve **أبرقْنا**; gök gürültüsünü işitip şimşeği gördüğümüz zaman. Ve onların mesellerindendir: “**جاءَ بِذاتِ الرَّعْد والصَّليل**”; şer ve akınla geldiği zaman([33]). Ve denir ki: **ذاتَ الرَّعدِ والصّليلِ** savaşın kendisidir. Ve **ذاتُ الرَّواعِد**: musibettir.
  (رعز)  **الراء** ve **العين** ve **الزاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **المُرَاعِزُ**: azarlayan([34]).
  (رعس)  **الراء** ve **العين** ve **السين** zayıflığa delâlet eden küçük bir asıldır. **الفرّاء** dedi: **رَعَسْتُ** yürüyüşte; yorgunluktan veya başkasından, zayıf bir yürüyüşle yürüdüğün zaman. Ve bazıları dedi: **الارتعاس** **كالارتعاش** ve **الانتفاض** gibidir. Dedi:
يَبْرِي بإِرْعاسٍ يَمِينِ المُؤْتَلِي *** خُضُمَّةَ الذِّرَاعِ هَذَّ المُخْتَلِي([35])  (رعش)  **الراء** ve **العين** ve **الشين** önceki bâbın mânâsındadır: çalkantı ve titreme. Ve korkak bir adam: **رَعِشٌ**. Ve **جَملٌ رَعْشَنٌ**; bu, yürüyüşünde titremesidir; **النون** ziyadedir. Ve devekuşundan **الرَّعْشاءُ**: hızlı olan.
  (رعص)  **الراء** ve **العين** ve **الصاد** * önceki bâbın mânâsındadır. **فالرَّعْص**: çalkantıdır. Ve denir: **ارتعصت الحيّةُ**; kıvrılıp büküldüğü zaman. Dedi:
أَنّيَ لا أسعَى إلى داعِيَّهْ *** إلاّ ارتعاصاً كارتعاصِ الحيَّهْ([36])  Ve denir: **ارتعص الجَدْيُ**; canlılıktan sıçrayıp atıldığı zaman.
  (رعظ)  **الراء** ve **العين** ve **الظاء** tek bir kelimedir; قياس edilmez ve dallanıp budaklanmaz. **فالرُّعْظُ**: okta, temrenin girdiği yerdir. **الخليل** nakletti: “Falan kimse, senin üzerine **أرعاظَ النَّبْل**’i kırıyor”; öfkelendiği zaman. Ve denir: **سهمٌ رَعِظٌ**; **رُعْظِه**’inde kaybolduğu zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ع ظ
رعظت السهم‏:‏ كسرت رعظه وهو الثقب الذي يدخل فيه أصل النصل‏.‏
وسهم مرعوظ‏.‏
وتقول‏:‏ ما يدمج سنخ النصل في رعظه كما دمجت أنت في وعظه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إنك لتكسر عليّ أرعاظ النبل إذا اشتـدّ عليـه غضبـه‏.‏
قـال قتـادة بـن معـرب اليشكريّ يحذر أهل العراق الحجاج بن يسوف الثقفيّ‏:‏ حذار حذار الليث يحرق نابه ويكسر أرعاظاً عليكم من الحقد ويقال‏:‏ ظلبت الحاجة فما قدرت عليها حتى ارتدّت عليّ أرعاظ النبل‏.‏

##### Türkçe

ر ع ظ
**رعظت السهم**: Onun **رعظه**’unu kırdım; o, **النصل**’in kökünün içine girdiği deliktir.
Ve **سهم مرعوظ**.
Ve dersin ki: Senin onun **وعظه**’unda sıkıca yerleştiğin gibi, **النصل**’in **سنخ**’u onun **رعظه**’unda sıkıca yerleşmez.
Mecazdan olarak: Onun öfkesi kendisine şiddetlendiği zaman, sen bana **أرعاظ النبل**’i kırarsın.
**قتادة بن معرب اليشكريّ** dedi; Irak ehline **الحجاج بن يسوف الثقفيّ**’yi sakındırıyor:
Sakın, sakın; aslan, azı dişini yakar ve kin’den size karşı **أرعاظاً** kırar.
Ve denilir: İhtiyaç galip geldi de ona güç yetiremedim; nihayet **أرعاظ النبل** bana karşı geri döndü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رُعْظُ السهْم: مَدْخَلُ سِنْخِ النَّصْلِ وفَوْقه لَفائفُ العَقَب، والجمع أَرْعاظٌ؛ وأَنشد:
يَرْمِي إِذا ما شَدَّدَ الأَرْعاظا،
على قِسِيٍّ حُرْبِظَت حِرْباظا
وفي الحديث: أَهْدَى له يَكْسُوم سِلاحاً فيه سَهم قد رُكِّب مِعْبَلُه في رُعْظِه؛ الرُّعْظُ: مَدْخَلُ النَّصْلِ في السهم. والمِعْبَلُ والمِعْبلة: النَّصْل. وفي المثل: إِنه ليَكْسِرُ عليك أَرْعاظ النبْل غضَباً؛ يُضْرب للرجل الذي يشتدّ غضَبُه، وقد فُسِّر على وجهين: أَحدهما أَنه أَخذ سهماً وهو غَضْبانُ شديد الغضب فكان ينْكُت بنصله الأَرض وهو واجِمٌ نكْتاً شديداً حتى انكسر رُعْظُ السهم، والثاني أَنه مثل قولهم إِنه ليَحْرِقُ عليكَ الأُرَّم أَي الأَسنان، أَرادوا أَنه كان يُصَرِّف بأَنيابِه من شدَّة غضَبه حتى عَنِتَت أَسناخُها من شدة الصريف، فشبَّه مَداخِل الأَنياب ومَنابِتها بمَداخِل النِّصال من النِّبال.
ورَعَظَه بالعَقَب رَعْظاً، فهو مَرْعُوظ ورَعِيظ: لفَّه عليه وشدَّه به. وفوق الرُّعْظ الرِّصافُ: وهي لَفائفُ العقَب. وقد رَعِظ السهمُ، بالكسر، يَرْعَظُ رَعَظاً: انكسر رُعْظُه، فهو سهم رَعِظٌ. وسهم مَرْعُوظ: وصفَه بالضعْف، وقيل: انكسر رُعظه فشُدَّ بالعقَب فَوْقَه، وذلك العقَبُ يسمَّى الرِّصاف، وهو عيب؛ وأَنشد ابن بري للراجز:
ناضَلَني وسهْمُه مَرْعُوظ

##### Türkçe

**رُعْظُ السهْم**: okun **سِنْخِ النَّصْل**’inin giriş yeridir; onun üstünde de **العَقَب**’ın sargıları vardır. Çoğulu **أَرْعاظٌ**’dur. Ve inşad etti:

يَرْمِي إِذا ما شَدَّدَ **الأَرْعاظا**،
على قِسِيٍّ حُرْبِظَت حِرْباظا

Ve hadiste: Ona **يَكْسُوم** bir silah hediye etti; içinde, **مِعْبَلُه**’u **رُعْظِه**’ine yerleştirilmiş bir ok vardı. **الرُّعْظُ**: **النَّصْل**’in ok içindeki giriş yeridir. **المِعْبَلُ** ve **المِعْبلة**: **النَّصْل**’dir. Ve meselde: “Şüphesiz o, öfkeyle senin üzerine **أَرْعاظ** **النبْل**’i kırar.” Öfkesi şiddetlenen adam için darb-ı mesel yapılır. Ve iki vecih üzere tefsir edilmiştir: Birincisi, onun bir ok alıp, öfkeli, şiddetli öfke sahibi iken, dalgın halde **نصله** ile yeri şiddetli bir dürtüşle dürtüp durmasıdır; nihayet okun **رُعْظُ**’u kırıldı. İkincisi, onların “Şüphesiz o, senin üzerine **الأُرَّم**’i, yani dişleri yakar” sözleri gibidir; murat ettiler ki o, öfkesinin şiddetinden dolayı köpekdişleriyle sürtüp dururdu; ta ki şiddetli sürtmeden dolayı onların **أَسناخُها**’sı incinip zedelendi. Böylece köpekdişlerinin giriş yerlerini ve bitişme yerlerini, oklardaki **النِّصال**’in giriş yerlerine benzetti.

Ve onu **العَقَب** ile **رَعَظَه**; **رَعْظاً**: onu onun üzerine sardı ve onunla sımsıkı bağladı; o halde o **مَرْعُوظ** ve **رَعِيظ**’dir. **الرُّعْظ**’un üstünde **الرِّصافُ** vardır: o, **العَقَب**’ın sargılarıdır. Ve ok **رَعِظ** etti—kesre ile—**يَرْعَظُ** **رَعَظاً**: onun **رُعْظُ**’u kırıldı; o halde o **رَعِظٌ** oktur. Ve **مَرْعُوظ** ok: onu zayıflıkla vasfetti; ve denildi ki: onun **رُعظه**’u kırıldı da üstünden **العقَب** ile bağlandı; ve o **العقَب**’a **الرِّصاف** denir; o bir ayıptır. Ve İbn Berrî recez söyleyen için inşad etti:

ناضَلَني وسهْمُه **مَرْعُوظ**

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رعظ السهم، بالضم: مدخل سنخ النصل، وفوقه الرصاف، وهي لفائف العقب نقله الجوهري، وهو قول الليث. قال: و الجوهري: أرعاظ، وأنشد:
  يرمي إذا ما شدد الأرعاظـا                      على قسي حربظت حرباظا ويقال: إن فلانا ليكسر عليك أرعاظ النبل، وهو مثل يضرب لمن يشتد غضبه، كأنه يقول: إذا أخذ السهم وهو غضبان شديد الغضب نكت به، أي بنصله الأرض - وهو واجم - نكتا شديدا، حتى ينكسر رعظه، هكذا فسروه. أو هو مثل قولهم: فلان يحرق عليك الأرم معناه يحرق عليك الأسنان، أرادوا أنه كان يصرف بأنيابه من شدة غضبه حتى عنتت أسناخها من شدة الصريف، شبه مداخل الأنياب ومنابتها بمداخل النصال من النبال، كما في اللسان والعباب.
 وفي مثل آخر، يقال: ما قدرت على كذا وكذا حتى تعطفت علي أرعاظ النبل، نقله الصاغاني في العباب. في الأساس: طلبت حاجة فما قدرت عليها حتى ارتدت علي أرعاظ النبل، وهو مجاز.
 ورعظه بالعقب، كمنعه، رعظا: جعل له رعظا، كأرعظه، كلاهما عن الزجاج، أي لفة عليه، وشده به، فهو مرعوظ ورعيظ. وقال ابن عباد: رعظه وأرعظه: كسر رعظه، فهو ضد.

  وقال أيضا: الترعيظ: التفتير. يقال: ما زال يرعظني عنه، أي يفترني. وأيضا التعجيل، يقال: لا ترعظه عني، أي لا تعجله، فهو ضد، كذا في العباب. ووقع في التكملة: أرعظني عن الأمر: فترني. وقال ابن عباد أيضا: الترعيظ: تحريك الإصبع لترى أبها بأس أم لا، وهو في التكملة بالتخفيف. أو الترعيظ: تحريك الوتد لتقلعه، عن ابن عباد أيضا.
 قال والترعظ: أن تحاول تسوية حمل على بعير فيروغ، كذا في العباب ومما يستدرك عليه: رعظ السهم، كفرح: انكسر رعظه، فهو سهم رعظ، نقله الجوهري. وقال أبو خيرة العدوي: سهم مرعوظ، إذا وصف بالضعف، وأنشد:
  ناضلني وسهمه مرعوظ ونقله ابن عباد أيضا هكذا. وقال غيره: سهم مرعوظ: انكسر رعظه فشده بالعقب، وذلك عيب، قاله ابن بري. ورعظ، بالكسر: عجل، عن ابن عباد. وقال الليث في المثل: من أبهظ يرعظ أي من ألجأ عدوه عطف عليه بالشر.

##### Türkçe

**رعظ** **السهم**، damme ile: **سنخ** **النصل**’in girdiği yer; onun üstünde **الرصاف** vardır; o da **العقب**’in sarımlarıdır; bunu **الجوهري** nakletti; bu, **الليث**’in sözüdür. Dedi: ve **الجوهري**: **أرعاظ**; ve şu beyti okudu:
  Atar, ne zaman **الأرعاظـا**’yı sıkıca bağlasa                      **قسي** üzerine, **حربظت** **حرباظا**
Ve denilir: Şüphesiz falan kimse, senin üzerine **أرعاظ** **النبل**’i kırar; bu, öfkesi şiddetlenen kimse hakkında darb-ı mesel olarak söylenir; sanki şöyle der: Ok’u, o öfkeli iken, şiddetli öfke sahibi iken aldığında, onunla (yani onun **نصل**’iyle) yere — o, suskun iken — şiddetli bir dürtüşle dürter; ta ki onun **رعظ**’u kırılsın; onu böyle tefsir ettiler. Yahut o, onların “Falan kimse senin üzerine **الأرم**’i yakar” sözleri gibidir; manası: senin üzerine dişleri yakar; murat ettiler ki, öfkesinin şiddetinden dolayı azı dişleriyle sürterdi; ta ki onların **أسناخ**’ı, sürtmenin şiddetinden dolayı incinip gevşedi; azı dişlerinin girişlerini ve bitiş yerlerini, okların **نصال**’ının **نبال**’dan girişlerine benzetti; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi.

Ve başka bir meselde, denilir: Şu ve şu şeye güç yetiremedim, ta ki bana **أرعاظ** **النبل** eğilip büküldü; bunu **الصاغاني** **العباب**’da nakletti. **الأساس**’ta: Bir ihtiyaç istedim de ona güç yetiremedim, ta ki bana **أرعاظ** **النبل** geri döndü; ve o, mecazdır.

Ve onu **العقب** ile **رعظه** etti; **منعه** gibi; **رعظا**: ona bir **رعظ** yaptı; **أرعظه** gibi; ikisi de **الزجاج**’dan; yani onun üzerinde bir sarım; ve onu onunla sıktı; o hâlde o, **مرعوظ** ve **رعيظ**’dir. **ابن عباد** dedi: **رعظه** ve **أرعظه**: onun **رعظ**’unu kırdı; o hâlde o, zıddır.

Ve yine dedi: **الترعيظ**: gevşetme/bezdirme. Denilir: Ondan dolayı beni durmadan **يرعظني** etti; yani beni gevşetir/bezdirir. Ve ayrıca acele ettirme; denilir: Onu benden **ترعظه** etme; yani onu acele ettirme; o hâlde o, zıddır; **العباب**’da böyle. **التكملة**’de vaki oldu: **أرعظني** **عن** **الأمر**: beni gevşetti/bezdirtti. **ابن عباد** yine dedi: **الترعيظ**: parmağı oynatmak; onunla, onda kuvvet var mı yok mu görülsün diye; ve o, **التكملة**’de tahfif iledir. Yahut **الترعيظ**: kazığı oynatmak; onu söküp çıkarmak için; yine **ابن عباد**’dan.
Dedi: ve **الترعظ**: bir deve üzerinde bir yükü düzeltmeyi denemen; fakat o (deve) ürküp kaçar; **العباب**’da böyle. Ve kendisine istidrâk olunacaklardandır: **رعظ** **السهم**، **كفرح**: onun **رعظ**’u kırıldı; o hâlde o, **سهم** **رعظ**’dır; bunu **الجوهري** nakletti. **أبو خيرة العدوي** dedi: **سهم** **مرعوظ**; zayıflıkla vasfedildiği zaman; ve şu beyti okudu:
  Benimle atıştı; hâlbuki onun oku **مرعوظ**
Ve **ابن عباد** da bunu böyle nakletti. Başkası dedi: **سهم** **مرعوظ**: onun **رعظ**’u kırıldı; sonra onu **العقب** ile bağladı; ve bu bir ayıptır; bunu **ابن بري** söyledi. Ve **رعظ**، kesre ile: acele etti; **ابن عباد**’dan. Ve **الليث** meselde dedi: **من** **أبهظ** **يرعظ** yani: Kim düşmanını sıkıştırıp mecbur bırakırsa, ona şer ile eğilip bükülür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَعَظَهُ
1 رَعَظَهُ ذ , aor. رَعَظَ , (K,) inf. n. رَعْظٌ, (TA,) He made a رُعْظ [q. v.] to it, namely, an arrow; as also ↓ ارعظهُ: (K:) or you say, رَعَظَهُ بِالعَقَبِ, meaning he wound and bound the sinew upon it, namely, an arrow; as also ↓ ارعظهُ. (TA.) ― -b2- And He broke its رُعْظ; (Ibn-'Abbلd, K;) as also ↓ ارعظهُ. (Ibn-'Abbلd, TA.) -A2- رَعِظَ, aor. رَعَظَ , inf. n. رَعَظٌ, It (an arrow) had its رُعْظ broken; its رُعْظ broke. (S.)

4 أَرْعَظَ see 1, in three places.

رُعْظٌ
رُعْظٌ ذ The socket of the head of an arrow, or place into which the head enters, over which are the twists of sinew: pl. أَرْعَاظٌ. (Lth, S, K.) It is said in a prov., اـِنَّ فُلَانًا لَيَكْسِرُ عَلَيْكَ أَرْعَاظَ النَّبْلِ [Verily such a one breaks against thee the sockets of the heads of the arrows]: applied to him whose anger is vehement: as though one said, when he takes the arrow, (K, TA,) being vehemently angry, (TA,) he strikes the ground with its point, in his silent wrath, with such vehemence as to break the socket of its head: or it means (tropical:) he grates the teeth at thee, (K, TA,) by reason of the vehemence of his anger, so that their sockets break; (TA;) the sockets of the dog-teeth being thus likened to the sockets of arrow-heads: (K, TA:) so in the O and L. (TA.) And it is said in another prov., مَا قَدَرْتُ عَلَى كَذَا حَتَّى تَعَطَّفَتْ عَلَىَّ أَرْعَاظُ النَّبْلِ [I was not able to do such a thing until the sockets of the heads of the arrows became much bent against me]. (O, K.)

رَعِظٌ
رَعِظٌ ذ An arrow having its رُعْظ broken: (S:) and [in like manner,] ↓ مَرعُوظٌ an arrow having its رُعْظ broken, and being therefore bound with sinew: (IB:) or the latter signifies a weak arrow. (Aboo-Kheyreh El-'Adawee, Ibn-' Abbلd.)

رَعِيظٌ
رَعِيظٌ ذ and ↓ مَرْعُوظٌ An arrow [having a رُعْظ made to it: (see 1:) or] having the sinew wound and bound upon it. (TA.)

مَرْعُوظٌ
مَرْعُوظٌ ذ : see رَعِظٌ: ― -b2- and رَعِيظٌ.

##### Türkçe

رَعَظَهُ
1 **رَعَظَهُ** ذ , muzâri‘ı **رَعَظَ** , (K,) mastarı **رَعْظٌ**, (TA,) Ona bir **رُعْظ** [bkz.] yaptı; yani, bir ok; bunun gibi ↓ **ارعظهُ**: (K:) yahut dersin ki, **رَعَظَهُ بِالعَقَبِ**, mânâsı: siniri onun üzerine sardı ve bağladı, yani, bir okun üzerine; bunun gibi ↓ **ارعظهُ**. (TA.) ― -b2- Ve onun **رُعْظ**’unu kırdı; (Ibn-'Abbلd, K;) bunun gibi ↓ **ارعظهُ**. (Ibn-'Abbلd, TA.) -A2- **رَعِظَ**, muzâri‘ı **رَعَظَ** , mastarı **رَعَظٌ**, O (bir ok) **رُعْظ**’u kırılmış oldu; onun **رُعْظ**’u kırıldı. (S.)

4 **أَرْعَظَ**: 1’e bak, üç yerde.

رُعْظٌ
**رُعْظٌ** ذ Okun başının yuvası; yahut başın girdiği yer; onun üzerinde sinir burmaları vardır: çoğulu **أَرْعَاظٌ**. (Lth, S, K.) Bir meselde şöyle denir: **اـِنَّ فُلَانًا لَيَكْسِرُ عَلَيْكَ أَرْعَاظَ النَّبْلِ** [Şüphesiz falan kimse senin üzerine okların başlarının yuvalarını kırar]: öfkesi şiddetli olana uygulanır: sanki denmiş olur ki, oku aldığı vakit, (K, TA,) şiddetle öfkeli iken, (TA,) sessiz öfkesinde onun sivri ucuyla yere öyle bir şiddetle vurur ki başının yuvasını kırar: yahut mânâsı (mecazî:) sana karşı dişleri gıcırdatır, (K, TA,) öfkesinin şiddetinden dolayı, öyle ki onların yuvaları kırılır; (TA;) köpekdişlerinin yuvaları böylece ok başlarının yuvalarına benzetilmiştir: (K, TA:) O ve L’de böyledir. (TA.) Ve başka bir meselde şöyle denir: **مَا قَدَرْتُ عَلَى كَذَا حَتَّى تَعَطَّفَتْ عَلَىَّ أَرْعَاظُ النَّبْلِ** [Okların başlarının yuvaları benim üzerime çokça eğrilip bükülünceye kadar şu şeye güç yetiremedim]. (O, K.)

رَعِظٌ
**رَعِظٌ** ذ **رُعْظ**’u kırılmış bir ok: (S:) ve [aynı şekilde,] ↓ **مَرعُوظٌ** **رُعْظ**’u kırılmış olan ve bu sebeple sinir ile bağlanmış bir ok: (IB:) yahut ikincisi zayıf bir ok demektir. (Aboo-Kheyreh El-'Adawee, Ibn-' Abbلd.)

رَعِيظٌ
**رَعِيظٌ** ذ ve ↓ **مَرْعُوظٌ** Bir ok [ona bir **رُعْظ** yapılmış olan: (1’e bak:) yahut] üzerine sinir sarılmış ve bağlanmış olan. (TA.)

مَرْعُوظٌ
**مَرْعُوظٌ** ذ : **رَعِظٌ**’e bak: ― -b2- ve **رَعِيظٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَعَظَ
رَعَظَ A ( n. ac. رَعْظ 1 ),
a.  Made a socket for ( an arrow ).

رُعْظ
رُعْظ 3 ,  pl. أَرْعَاْظ 38 ),
a.  Socket ( of an arrow ).

##### Türkçe

رَعَظَ
**رَعَظَ** A (isim-aksiyon **رَعْظ** 1),
a. (bir ok için) bir yuva yaptı.

رُعْظ
**رُعْظ** 3, çoğulu **أَرْعَاْظ** 38),
a. (bir okun) yuvası.
