# رغد — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%AF/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%BA%D8%AF/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%AF.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رغد

غ د ر
غدر ، غرد ، دغر ، رغد ، ردغ : مستعملة .
غدر : قال الليث : تقول : غَدَرَ يَغْدِرُ غَدْراً إذا نقض العهد ونحوه ، ورجلٌ غُدَرٌ وغَدّارٌ وامرأةٌ غَدّارٌ وغَدّارةٌ ، ولا تقول العرب : هذا رجلٌ غُدَرُ لأن الْغُدَرَ في حدّ المعرفةِ عندهم .
وقال أبو العباس المبرّد : فُعَلُ إذا كان
نَعْتاً نحو : سُكَع وكُتَع وحُطَم فإنه ينصرف .
قال الله تعالى : ( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً ) ( البلد : 6 ) .
قال : فأما ما كان منه لم يقع إلا معرفة ، نحو : عُمَر وقُثَم ولُكَعَ ، فإنه غير منصرف في المعرفة ، لأنه معدول في المعرفة ، عن عامر وقاثم في حال التسمية ، فلذلك لم ينصرف . قال أبو منصور : فأما غُدَرٌ ، فإنه نعت مثل حُطَم وهو ينصرف .
وأخبرني الإيادِيُّ عن شمرٍ : رجلُ غُدَرٌ : أي غادرٌ ورجلٌ نُصرٌ : ناصرٌ ، ورجلٌ لُكَعٌ أي لئيم نَوَّنَها كلَّها خلافَ ما قال الليث ، وهو الصواب ، إنما يُترك صرف باب فُعَل : إذا كان اسْماً معرفةً مثل عُمرَ وزُفرَ لأن فيها العِلّتَيْن الصرف والمعرفة ، وليلةٌ مُغدِرَةٌ : شديدة الظلمة ، ويقال أيضاً : ليلةٌ غَدِرةٌ : بينة الغَدَرِ : إذا كانت شديدة الظلْمةِ ، روى ذلك كلَّه أبو عبيد عن أبي عمرو .
وفي الحديث : ( من صلى العشاءَ في جماعةٍ في الليلة المغْدِرةِ فقد أوجب ) ، والليلةُ الْمُغدرةُ : الشديدة الظلمةِ التي تُغدرُ الناس في بيوتهم وكنِّهمْ أي تَتْركُهمْ .
ويقال : أعانني فلانٌ فأغدَرَ ذلك له في نفسي مَودّةً : أي : أبقى . وقيل : إنها سُمِّيتْ مُغدرةً لتركها مَنْ يخرج فيها في الغَدَرِ وهي الْجِرَفَةُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : رجلٌ ثبْت الغَدَرِ : إذا كان ثَبْتاً في قتالٍ أو كلام ، اللحيانيُّ عن الكسائي ، يقال : ما أثْبَتَ غدَرَ فلانٍ : أي ما بقيَ من عقلِه .
قال : وقال الأصمعي : الْغَدَرُ : الجِحَرةُ والجِرَفة في الأرض فيقال : ما أثبتَ حجته وأقلَ زلقَه وعثارَه .
وقال ابن بزْرج : إنه لثَبْت الْغَدَرِ : إذا ناطق الرجالَ ونازعهم كان قويّاً ، والْغدر : جِرَفة الأرضِ وجراثيمها ، وفي النهر غَدَر : وهو أن يَنضبَ الماءُ ويبقى الوحل ، والغدْراءُ : الظلمة يقال : خَرجنَا في الْغَدْرَاء .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يا ليتني غودِرْت مع أصْحَابِ نُحصِ الجبَل ) .
قال أبو عبيدة : يا ليتني اسْتشْهدت معهم .
وقال الله جل وعز : ( لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً ) ( الكهف : 49 ) ، أي : لا يترك ، وقد غادر وأغدر بمعنى واحدٍ . وقال الفقعسيُّ :
هل لَكِ والعَارِضُ مِنكِ غَائِض
في هَجْمَةٍ يُغْدِرُ منها القَابِضُ
وقال الليث : الغَدِيرُ مستنقعُ ماءِ المطر صغيراً كان أو كبيراً غير أنَّه لا يَبقَى إلى القَيْظ إلاَّ ما يتَّخذُه الناسُ من عِدَ أو وَجْذٍ أو وَقْطٍ أو صِهْرِيجٍ أو حائرٍ .
قلت : العِد : الماءُ الدائمُ الذي لا انقطاع له ، ولا يُسَمَّى الماءُ المجموع في غديرٍ أو صِهْريجٍ أو صِنْعٍ عِدّاً لأن العِدَّ ما دام ماؤُه مثلُ ماءِ العين والرَّكيَّةِ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الغَدَائرُ : الذَّوَائبُ ، واحدتُها غَديرةٌ .
وقال الليث : كلُّ عَقِيصَةٍ غَديرة .
وأنشد :
غدائرُه مستشزراتٌ إلى العُلى
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن سلمة عن الفرَّاء قال : الغَدِيرة والرغِيدةُ واحد ، وقد اغْتَدر القوم إذا جعلوا الدَّقيقَ في إِناءٍ وصبُّوا عليه اللَّبن ثمَّ رَضفوه بالرِّضاف .
وقال ابن السكيت : يُقال : على فلان غِدَرٌ من الصَّدقة : أي : بقايا منها ، وأَلْقت الشاةُ غُدُورَها ، وهي أَقْذَاءٌ وبقايا تَبقَى في الرَّحِم تُلْقِيها بعد الوِلادة .
قلت : واحدةُ الغِدَرِ غِدْرَةٌ ، وتُجْمَعُ غِدَراً وغِدَرَاتٍ .
ورَوى بيتَ الأعشى :
لها غِدَراتٌ واللَّواحِقُ تَلْحَقُ
هكذا أنشدنيه أبو الفضل ، وذَكر أنَّ أبا الهيثم أنشدهُ : غَدَراتٌ .
وقال المؤرّجُ : يقال : غَدَرَ الرجُل يَغدِرُ غَدْراً إِذا شربَ من ماء الغدير ، قلتَ : القِياس غَدِرَ الرجلُ يَغْدَرُ غَدَراً بهذا المعنى لا غَدَر ، ومِثلُه كَرِعَ إذا شَرب الكَرَعَ .
وقال اللحياني : ناقةٌ غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرَةٌ إذا كانت تَخَلَّفُ عن الإبلِ في السَّوْقِ ، وبفُلان غادِرٌ من مرضٍ وغابرٌ : أي : بقيَّةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المغْدَرَةُ : الْبِئْرُ تُحْفَرُ في آخر الزَّرْع لتَسْقِيَ مذانبَهُ .
وقال أبو زيد : الغَدَرُ والجَرَلُ والنَّقَلُ : كلُّ هذا الحجارةُ مع الشَّجَر .
دغر : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال للنساء : ( لا تُعَذِّبْنَ أولادَكُنَّ بالدَّغْر ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : الدَّغْرُ : غَمْزُ الحَلْق ، وذلك أنَّ الصبيَّ تأخذه العُذرةُ وهو وَجَعٌ يَهِيجُ في الحَلْق من الدم فإذا دفَعَت المرأةُ ذلك الموضعَ بإِصبعِها قيل : دَغَرَتْ تَدْغَرُ دَغْراً وعَدَرَتْه عَدْراً ، فهو مَعْدورٌ .
وفي حديث عليَ رحمه الله : لا قَطْعَ في الدَّغْرَة ، وهي الخَلْسَة .
قال أبو عُبيد : وهي عندي من الدَّفْع أيضاً ، وإنما هو تَوثُّبُ المختلِس ودفْعُه نفسَه عَلَى المتَاع لِيخْتَلِسَهُ ، قال : ويقال في مَثلٍ : دَغْراً لا صَفّاً ، يقولُ : ادْغَرُوا عليهم ولا تُصافُّوهم .
وقرأتُ بخطِّ أبي الهيثم لأبي سعيد الضَّرِير أنه قال : الدَّغْرُ سُوء الغذاء للولَد ، وأن تُرْضِعَه أُمُّه فلا تُرْوِيه فيَبقى مُسْتَجِيعاً يَعترضُ كلَّ من لقِي فيأكلُ وَيمُصُّ ويُلقَى
عَلَى الشَّاة فيَرْضعها وهو عذاب للصبيِّ .
وقال الليث : الدَّغْر : الاقتحام من غير تثبُّتٍ .
يقول : ادْغَروا عليهم في الحَمْلَة . قال : ولُغةٌ للأَزْدِ في لُعبة لصبيانهم دغْرَى لا صَفَّى ، أي : ادْغَروا ولا تُصافُّوا .
قال : وتقول في خُلُقه دَغَرٌ كأنه استلآمٌ .
وقال أبو سعيدٍ فيما يرُدُّ عَلَى أبي عبيد : الدَّغْرُ في الفَضِيل ألا تُرْوِيَهُ أُمُّه فَيَدْغَر في ضَرْع غيرها .
فقال عليه السلام للنساءِ : ( لا تُعَذِّبْنَ أَولادَكُنَّ بالدَّغْرِ ولكنْ أرْوِينَهم لئلاَّ يدْغَروا في كلِّ ساعة ويستجِيعوا ، وإنما أَمَر بِإروَاءِ الصِّبيان من اللبن ، قلت : والقَوْل ما قال أبو عُبيد .
وفي الحديث ما دلَّ على صحة قوله أَلاَ تراه قال لهنَّ : ( عليكُنَّ بالقُسْط البحريِّ فإنَّ فيه شِفاءً ) .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المَدْغَرَةُ : الحرْبُ العَضُوض التي شِعارها دَغْرَى ، ويقال دَغْراً .
ردغ : قال الليث : الرَّدَغةُ : وَحَلٌ كثير ، ومكان رَدِغ ، وارْتَدَغ الرَّجُل : إذا وَقَع في الرِّداغ قلت : وهذا صحيح .
وقال أبو زيد : هي الرَّدَغةُ ، وقد جاء رَدْغة ، قال : وفي مَثَلٍ من المُعاياة ، قالوا ضَأْن بذِي تُنَاقِضَة تقطعُ رُدغة الماءِ بعَنَق وإرْخاءٍ بسكونِ دالِ الرَّدْغةِ في هذه وَحْدَها ، ولا يُسَكِّنونها في غيرِها .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المَرَادِغُ ما بين العُنق إلى التَّرْقُوَة ، واحدتُها : مَرْدَغة .
وقال ابن شميل : إذا سَمِن البعيرُ كانت له مَرَادغُ في بطنه وعلى فروع كَتِفيه ، وذلك أنَّ الشَّحْمَ يَتَراكبُ عليها كالأرانب الجُثُوم وإذا لمْ تكن سمينةً فلا مَرْدغةَ هُناك ، يقال : إن ناقَتك ذاتُ مَرادغَ ، وجملك ذُو مَرادِغ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الْمَرْدَغَةُ : اللَّحْمةُ التي بين وابلةِ الكتفِ وجناجِنِ الصدرِ قال : والْمَرْدَغة : الرَّوضة البهيةُ .
وفي حديث شداد بن أَوْسٍ أنه تخلف عن الجمعة وقال : منعنا هذا الرِّدَاغ .
غرد : قال الليث : كل صائتٍ طربِ الصوت غَرِدٌ وأنشد :
غَرِدٌ يَحُكُّ ذِرَاعَه بذراعِهِ
والفعل : غَرَّدَ يُغَرِّدُ تغريداً .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : التَّغرِيدُ : الصوت ، والْغِرْدَةُ والْمَغْرُودُ من الكمأَة ، هكذا رواه بفتح الميم .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : الْغَرَدُ والْمُغْرُودُ ، بضم الميم : الكمأَةُ وهو مَفعولٌ نادرٌ وأنشد :
لو كُنْتُمو صُوفاً لكُنْتُمْ قَرَدا
أَوْ كُنْتُمو لَحْماً لَكُنْتُمْ غَرَدَا
أبو عبيد عن أبي عمرو : الْغَرَادُ : الكمأَةُ واحدتها غرادةٌ .
ويُقال : هي الغِرادُ واحدتُها غَرَدَةٌ .
وقال ابن السكيت : قال الفرَّاءُ : ليس في الكلام مفعول بضم الميم إلا مُغْرُودٌ لضربٍ من الكمأَةِ ومغفور ، واحِدُ الْمَغافير ، وهو شيءٌ ينضَحُهُ الْعُرْفُطُ حلو كالناطف ، ويقال : مُغْثُور ومُنخور للمنخر ومُعلوق لواحِدِ المعاليق .
رغد : قال الليث : عَيْشٌ رَغَد : رغيدٌ رفيه ، وتقول : قوم رَغَد ونساءٌ رغد ، وتقول : ارغادَّ المريضُ إذا عَرَفت فيه ضَعْضَعةً من غير هُزال ، والْمُرْغادُّ : الْمُتَغَيِّرُ اللون غضباً .
وقال النضرُ : ارْغادَّ الرَّجُلُ ارْغيداداً فهو مُرغادٌّ وهو الذي بدأ به الوجعُ فأنتَ ترى فيه خَمَصاً ويُبْساً وفترَةً .
أبو عبيد عن أبي زيدٍ : الْمُرْغادُّ مثل الملهاجِّ . يقال : رأيت أمر بني فلان مُرْغَادّاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الرَّغيدَةُ اللبنُ الحليبُ يغلى ثُمَّ يُذَرُّ عليه الدَّقيق حتى يَخْتلط فيلعقه الغلام لعقاً .

### Türkçe

غ د ر
**غدر** , **غرد** , **دغر** , **رغد** , **ردغ** : kullanımdadır.

**غدر** : Leys dedi ki: Şöyle dersin: **غَدَرَ يَغْدِرُ غَدْراً**; ahdi ve benzerini bozduğu zaman. Ve (denir:) bir adam **غُدَرٌ** ve **غَدّارٌ**; bir kadın **غَدّارٌ** ve **غَدّارةٌ**. Araplar “bu adam **غُدَرُ**” demez; çünkü **الْغُدَرَ** onlarda marifelik sınırında (yani belirli isim gibi)dir.

Ebû’l-Abbâs el-Muberred dedi ki: **فُعَلُ** vezni, sıfat olduğu zaman; meselâ: **سُكَع** ve **كُتَع** ve **حُطَم**; o takdirde munsarif olur.

Allah Teâlâ dedi ki: “( **يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً** )” (el-Beled: 6).

Dedi ki: Ama ondan olup da ancak marife olarak vâki olan şey; meselâ: **عُمَر** ve **قُثَم** ve **لُكَعَ**; o, marifede gayr-i munsariftir; çünkü marifede ma‘dûldür; adlandırma hâlinde **عامر** ve **قاثم**’den (çevrilmiştir); bu yüzden munsarif olmadı. Ebû Mansûr dedi ki: Ama **غُدَرٌ**; o, **حُطَم** gibi bir sıfattır ve munsarif olur.

İyâdî bana Şemr’den haber verdi: “Bir adam **غُدَرٌ**”: yani “hain”; ve “bir adam **نُصرٌ**”: “yardım eden”; ve “bir adam **لُكَعٌ**”: yani “alçak”; bunların hepsini tenvinledi; Leys’in dediğinin aksine; ve bu doğrudur. Ancak **فُعَل** bâbının sarfı terk edilir: marife bir isim olduğu zaman; **عُمرَ** ve **زُفرَ** gibi; çünkü onda iki illet vardır: sarf (munsarif olmama sebebi) ve marifelik. Ve “bir gece **مُغدِرَةٌ**”: şiddetli karanlık. Yine denir: “bir gece **غَدِرةٌ**”: **الغَدَرِ**’i (karanlığı) açıkça belli; şiddetli karanlık olduğu zaman. Bunun hepsini Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti.

Hadiste: “(Kim **الْعشاءَ**’yı, **الليلة المغْدِرةِ**’de cemaatle kılarsa, muhakkak (sevabı) vacip kılmış olur)” (vardır). Ve **الليلةُ الْمُغدرةُ**: şiddetli karanlık olan gecedir; insanları evlerinde ve barınaklarında **تُغدرُ** eder; yani onları bırakır.

Ve denir: “Falan bana yardım etti; ben de bunu, içimde ona karşı bir sevgi olarak **فأغدَرَ** ettim”: yani “bıraktı / baki kıldı”. Ve denildi ki: O, **مُغدرةً** diye adlandırıldı; çünkü onda çıkan kimseyi **الغَدَرِ**’de bırakır; o da **الْجِرَفَةُ**’dir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Bir adam **ثبْت الغَدَرِ**”: savaşta veya sözde sağlam olduğu zaman. Lihyânî, Kisâî’den: Denir: “Falanın **غدَرَ**’ı ne kadar da sağlamdır”: yani aklından ne kaldı.

Dedi ki: Asmaî dedi ki: **الْغَدَرُ**: yerdeki **الجِحَرةُ** ve **الجِرَفة**’dir. Şöyle denir: “Hüccetini ne kadar da sağlam kıldı; kaymasını ve sürçmesini ne kadar da azalttı.”

İbn Buzruc dedi ki: “O, **ثَبْت الْغَدَرِ**’dir”: erkeklerle konuştuğu ve onlarla çekiştiği zaman güçlü olur. Ve **الْغدر**: yerin **جِرَفة**’si ve onun tümsekleridir. Ve nehirde **غَدَر** vardır: suyun çekilip çamurun kalmasıdır. Ve **الغدْراءُ**: karanlıktır; denir: “**الْغَدْرَاء**’da çıktık.”

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: “(Keşke **غودِرْت** edilseydim, **أصْحَابِ نُحصِ الجبَل** ile birlikte.)”

Ebû Ubeyde dedi ki: “Keşke onlarla birlikte şehit edilseydim.”

Allah Azze ve Celle dedi ki: “( **لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً** )” (el-Kehf: 49); yani “bırakmaz”. Ve **غادر** ile **أغدر** bir mânâdadır. Feka‘sî dedi ki:
هل لَكِ والعَارِضُ مِنكِ غَائِض
في هَجْمَةٍ يُغْدِرُ منها القَابِضُ

Leys dedi ki: **الغَدِيرُ**: yağmur suyunun birikintisidir; küçük de olsa büyük de olsa; ancak **القَيْظ**’a (yaz sıcağına) kadar kalmaz; ancak insanların **عِدَ** veya **وَجْذٍ** veya **وَقْطٍ** veya **صِهْرِيجٍ** veya **حائرٍ** olarak edindikleri (kalır).

Dedim ki: **العِد**: kesintisi olmayan, daimî sudur. **غدير**’de veya **صِهْريج**’de veya **صِنْع**’da toplanmış suya **عِدّاً** denmez; çünkü **العِدَّ**, suyu pınar ve kuyu suyu gibi olduğu müddetçe **العِدَّ**dir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الغَدَائرُ**: saç örgüleridir; tekili **غَديرةٌ**’dir.

Leys dedi ki: Her **عَقِيصَةٍ** bir **غَديرة**’dir.

Şu beyit okundu:
غدائرُه مستشزراتٌ إلى العُلى

Münzirî bana, Sa‘lebe’den, o da Seleme’den, o da Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: **الغَدِيرة** ile **الرغِيدةُ** birdir. Ve kavim **اغْتَدر** eder; un’u bir kaba koydukları, üzerine süt döktükleri, sonra onu **بالرِّضاف** ile **رَضفوه** ettikleri zaman.

İbn Sikkît dedi ki: Denir: “Falanın üzerinde sadakadan **غِدَرٌ** vardır”: yani ondan kalıntılar. Ve koyun **غُدُورَها**’yı attı; o, doğumdan sonra rahimde kalan, attığı pislikler ve kalıntılardır.

Dedim ki: **الغِدَرِ**’in tekili **غِدْرَةٌ**’dir; **غِدَراً** ve **غِدَرَاتٍ** olarak cem‘ edilir.

A‘şâ’nın beytini rivayet etti:
لها غِدَراتٌ واللَّواحِقُ تَلْحَقُ
Bunu bana Ebû’l-Fadl böyle okuttu; ve Ebû’l-Heysem’in onu “**غَدَراتٌ**” diye okuttuğunu zikretti.

Muerric dedi ki: Denir: “Adam **غَدَرَ** eder, **يَغدِرُ غَدْراً**”: **الغدير** suyundan içtiği zaman. Dedim ki: Kıyas, bu mânâda “adam **غَدِرَ** eder, **يَغْدَرُ غَدَراً**”dır; **غَدَر** değil. Bunun benzeri: **كَرِعَ**; **الكَرَعَ**’ı içtiği zaman.

Lihyânî dedi ki: “Bir dişi deve **غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرَةٌ**”: sürmede develerden geri kaldığı zaman. Ve falanda hastalıktan **غادِرٌ** ve **غابرٌ** vardır: yani bir kalıntı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المغْدَرَةُ**: ekinin sonunda kazılan kuyu; onun **مذانب**’ini sulamak için.

Ebû Zeyd dedi ki: **الغَدَرُ** ve **الجَرَلُ** ve **النَّقَلُ**: bunların hepsi, ağaçla birlikte olan taşlardır.

**دغر** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki kadınlara şöyle dedi: “(Çocuklarınızı **بالدَّغْر** ile azaplandırmayın.)”

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Ubeyde dedi ki: **الدَّغْرُ**: boğazı sıkıp bastırmaktır. Şu da: çocuğu **العُذرةُ** yakalar; o, boğazda kandan kabaran bir ağrıdır. Kadın o yeri parmağıyla bastırırsa “**دَغَرَتْ تَدْغَرُ دَغْراً**” denir; ve “**عَدَرَتْه عَدْراً**” (da denir); o da **مَعْدورٌ**’dur.

Ali’nin (Allah ona rahmet etsin) hadisinde: “**الدَّغْرَة**’de kesme yoktur”; o, **الخَلْسَة**’dir.

Ebû Ubeyd dedi ki: O, bence yine “itme”dendir. Ancak o, hırsızın sıçrayışı ve kendisini eşyaya doğru itmesidir; onu kapmak için. Dedi ki: Ve bir meselde denir: “**دَغْراً لا صَفّاً**”; der ki: “Onlara **ادْغَرُوا** edin, onlarla saf tutmayın.”

Ebû’l-Heysem’in hattıyla Ebû Saîd ed-Darîr’e ait olarak okudum; dedi ki: **الدَّغْرُ**: çocuğa kötü beslenmedir; annesinin onu emzirmesi fakat onu doyurmamasıdır; böylece aç kalır; karşılaştığı herkese ilişir; yer ve emer; ve koyunun üzerine atılır; onu emer; bu, çocuk için azaptır.

Leys dedi ki: **الدَّغْر**: sağlamca yerleşmeden atılmadır.

Der ki: “Hücumda onlara **ادْغَروا** edin.” Dedi ki: Ezd’in, çocuklarının bir oyununda bir dili: “**دغْرَى لا صَفَّى**”; yani: “**ادْغَروا** edin ve saf tutmayın.”

Dedi ki: Ve onun huyunda **دَغَرٌ** dersin; sanki bir “zırh kuşanma”dır.

Ebû Saîd, Ebû Ubeyd’e reddiye olarak dedi ki: **الدَّغْرُ** “**الفَضِيل**”de, annesinin onu doyurmamasıdır; böylece o, başkasının memesine **فَيَدْغَر** eder.

Bunun üzerine (aleyhisselâm) kadınlara dedi ki: “(Çocuklarınızı **بالدَّغْرِ** ile azaplandırmayın; fakat onları doyurun; ta ki her saat **يدْغَروا** etmesinler ve aç kalmasınlar. Ancak o, çocukların sütten doyurulmasını emretti.)” Dedim ki: Söz, Ebû Ubeyd’in dediğidir.

Hadiste, onun sözünün doğruluğuna delâlet eden şey vardır; görmez misin, onlara dedi ki: “(Size **القُسْط البحريِّ** gerekir; çünkü onda şifa vardır.)”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **المَدْغَرَةُ**: alameti **دَغْرَى** olan, ısırıcı savaş; ve **دَغْراً** da denir.

**ردغ** : Leys dedi ki: **الرَّدَغةُ**: çok çamurdur. Ve yer **رَدِغ** (çamurlu). Ve adam **ارْتَدَغ** eder: **الرِّداغ**’a düştüğü zaman. Dedim ki: Bu doğrudur.

Ebû Zeyd dedi ki: O, **الرَّدَغةُ**’dır; **رَدْغة** da gelmiştir. Dedi ki: Bir bilmece meselinde (şöyle) dediler: “**ضَأْن بذِي تُنَاقِضَة تقطعُ رُدغة الماءِ بعَنَق وإرْخاءٍ**”; bu tek yerde **الرَّدْغة**’nin **دال**’ını sükûnlu (okuyarak). Başkasında onu sükûnlu yapmazlar.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المَرَادِغُ**: boyun ile köprücük kemiği arasıdır; tekili: **مَرْدَغة**.

İbn Şümeyl dedi ki: Deve semirdiği zaman, karnında ve iki omzunun üst kısımlarında **مَرَادغُ** olur. Bu, yağın onların üzerine, çömelmiş tavşanlar gibi yığılmasıdır. Semiz değilse orada **مَرْدغة** yoktur. Denir: “Dişi deven **ذاتُ مَرادغَ**”; ve “erkek deven **ذُو مَرادِغ**.”

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الْمَرْدَغَةُ**: kürek kemiğinin **وابلة**’si ile göğsün **جناجِن**’i arasındaki ettir. Dedi ki: Ve **الْمَرْدَغة**: güzel, parlak çayırdır.

Şeddâd b. Evs’in hadisinde: Cuma’dan geri kaldı ve dedi ki: “Bizi bu **الرِّدَاغ** engelledi.”

**غرد** : Leys dedi ki: Sesiyle coşkun olan her sesli (şey) **غَرِدٌ**’dir. Şu beyit okundu:
غَرِدٌ يَحُكُّ ذِرَاعَه بذراعِهِ
Fiil: **غَرَّدَ يُغَرِّدُ تغريداً**.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **التَّغرِيدُ**: sestir. Ve **الْغِرْدَةُ** ve **الْمَغْرُودُ**: keme türündendir; bunu, **الميم**’i fetha ile rivayet etti.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **الْغَرَدُ** ve **الْمُغْرُودُ**; **الميم**’i damme ile: keme’dir; ve o, nadir bir **مَفعولٌ**’dür. Şu beyit okundu:
لو كُنْتُمو صُوفاً لكُنْتُمْ قَرَدا
أَوْ كُنْتُمو لَحْماً لَكُنْتُمْ غَرَدَا

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الْغَرَادُ**: keme’dir; tekili **غرادةٌ**.

Ve denir: O, **الغِرادُ**’dır; tekili **غَرَدَةٌ**.

İbn Sikkît dedi ki: Ferrâ dedi ki: Sözde, **الميم**’i damme ile **مفعول** yoktur; ancak keme’nin bir türü için **مُغْرُودٌ** ve **مغفور** (vardır). **الْمَغافير**’in tekilidir; o, **الْعُرْفُطُ**’un akıttığı bir şeydir; **الناطف** gibi tatlıdır. Ve **مُغْثُور** ve **مُنخور** (denir) burun deliği için; ve **مُعلوق** (denir) **المعاليق**’in tekili için.

**رغد** : Leys dedi ki: **عَيْشٌ رَغَد**: **رغيدٌ**; refah içinde. Ve dersin: “kavim **رَغَد**” ve “kadınlar **رغد**”. Ve dersin: Hasta **ارغادَّ** etti; onda zayıflama olmaksızın bir sarsaklık tanıdığın zaman. Ve **الْمُرْغادُّ**: öfkeden rengi değişen.

Nadr dedi ki: Adam **ارْغادَّ** eder, **ارْغيداداً**; o da **مُرغادٌّ**’dur. O, ağrının başladığı kimsedir; onda sen bir çöküklük, kuruluk ve gevşeklik görürsün.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الْمُرْغادُّ** **الملهاجِّ** gibidir. Denir: “Falan oğullarının işini **مُرْغَادّاً** gördüm.”

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الرَّغيدَةُ**: taze sağılmış süttür; kaynatılır; sonra üzerine un serpilir; ta ki karışsın; çocuk onu yalar, yalamak suretiyle.
