# رغن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%BA%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رغن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رغن

غ ر ن
غرن ، نغر ، رغن : مستعملة .
غرن : أبو عبيد عن الفراء : الْغِرْيَنُ والغريل ما بقي في أسفل القارُورَة من الثُّفْلِ وأَسْفل الْغدِيرِ من الطِّينِ .
وقال أبو حاتم السجستاني في كتاب ( الطَّيرِ ) له : الْغَرَنُ : الْعُقابُ .
وقالَ غيرهُ : غُرَانُ موضِعٌ ، ومنه قول الشاعر :
بَغُرَانَ أَوْ وَادِي الْقُرَى اضْطَربَتْ بِهِ
نَكْباءُ بَينَ صَباً وبَينَ شَمالِ
نغر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لِبُنَيَ كان لأبي طَلحةَ الأنصاريِّ وكان له نُغْرٌ فمات : ( ما فعل النُّغَيْرُ ياأبا عمير ) ، والنُّغَرُ طائرٌ يشبه العصفورَ وتصغيرُه نُغيْرُ ويجمع نِغراناً .
وفي حديث علي رضي الله عنه أن امرأةً أتَتْهُ فذَكَرتْ أن زوجَها يَغشَى جاريتها .
فقال : إن كنت صادقةً رَجمناهُ وإن كنتِ كاذِبةً جَلَدْنَاكِ .
فقالت : رُدُّوني إلى أَهلي غيرَى نَغِرَة .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعي : سألني شُعْبَةُ عن هذا فقلت : هو مَأْخُوذٌ من نَغَرِ القدْر وهو غَلَيانُهَا وفورها يقال : نَغرتْ
تَنْغَرُ ونغَرَتْ تَنْغرُ : إذا غَلَتْ ، فالمعنى أنها أرادَتْ أن جَوْفَهَا يَغلي مِنَ الْغيْظِ والغيرَةِ ، ثم لم تجد عند عَلِي رحمهُ الله ما تريد .
قال أبو عبيد : ويقال منه : رأيت فُلاناً يَتَنغَّرُ عَلَى فلانٍ أي يغلي عليه جَوْفُهُ غيْظاً .
وقال الليث : النُّغَرُ ضَرْبٌ من الحُمَّرِ حُمْرُ المناقِيرِ وأصولِ الأحْناكِ .
قال : والنُّغَرُ أولاد الحوامِل إذا صَوَّتَتْ ووَزَّغَتْ ، قلت : هذا تَصْحِيفٌ ، والذي أرادَ الليث النُّعَرُ بالعين ومنه قول العرب : ما أجَنَّتِ الناقة نُعَرَةً قَطُّ : أي ما حملتْ جَنيناً ، وقد مَرَّ تفسيره في كتاب العينِ .
وأنشد ابن السكيت :
كالشَّدَنيَّاتِ يساقِطْنَ النُّعَرْ
وقال أبو عبيد : قال الأصمعي : أمْغَرَتِ الشَّاةُ وأَنغَرَتْ وهي شاةٌ مُمغِرٌ ومُنْغِرٌ إذا حُلِبَتْ فخرجَ مع لَبنِهَا دَمٌ فإذا كان ذلك من عادَتِهَا قِيلَ شاةٌ مِمْغَارٌ ومِنْغَارٌ ونحو ذلك رَوى ابن السكيت عنه .
وقال شمر : النُّغَرُ : فَرْخُ العصفورِ ، وقيلَ : هو من صِغارِ العصافير تَراهُ أَبداً صغيراً ضاوياً .
رغن : قال الليث : أَرْغَنَ فُلانٌ بفلانٍ إذا أصْغَى إليهِ قابلاً رَاضياً وأنشد :
وأُخْرَى تُصِفِّقُها كلُّ ريح
سَريع لدَى الْحَوْر إرْغانُهَا
وقال أبو عمرو : أرْغَنَ فلانٌ إلى الصُّلْح : مالَ إليه .
وقال الطِّرِمّاحُ :
مُرْغِنَاتٌ لأخْلَجِ الشِّدْقِ سِلْعا
مٍ مُمرَ مَفْتُولةٍ عَضُدُهُ
قال : مُرْغناتٌ : مُطِيعاتٌ يعني كلابَ الصَّيْدِ .
وقال اللحياني : تقول العرب : لعلكَ ولَعَنَّكَ ورَعَنَّكَ ورَغنَّكَ بمعنى واحدٍ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي .
قال : يقال : هذا يومُ رَغْنٍ إذا كان ذا أَكلٍ وشُرْبٍ ونعيمٍ ، وهذا يوم مَزْنٍ : إذا كان ذَا فِرَارٍ من العدُوِّ ، وهذا يوم سَعْنٍ إذا كان ذا شرابٍ صافٍ .

### Türkçe

غ ر ن
**غرن** ، **نغر** ، **رغن** : kullanımdadır.

**غرن** : Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **الْغِرْيَنُ** ve **الغريل**; şişenin alt kısmında kalan tortudan ve gölcüğün alt kısmındaki çamurdan kalandır.

Ebû Hâtim es-Sicistânî, kendisinin ( **الطَّيرِ** ) kitabında dedi: **الْغَرَنُ** : kartaldır.

Başkası dedi: **غُرَانُ** bir yerdir; ondan şairin sözü:
بَغُرَانَ أَوْ وَادِي الْقُرَى اضْطَربَتْ بِهِ
نَكْباءُ بَينَ صَباً وبَينَ شَمالِ

**نغر** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki, Ebû Talha el-Ensârî’nin bir oğluna—ve onun bir **نُغْرٌ**’ü vardı da öldü—şöyle dedi: ( **ما فعل النُّغَيْرُ ياأبا عمير** ) ; **النُّغَرُ** serçeye benzeyen bir kuştur; onun küçültmesi **نُغيْرُ**’dür ve **نِغراناً** diye çoğul yapılır.

Ali رضي الله عنه hadîsinde: Bir kadın ona geldi de, kocasının cariyesine yaklaştığını zikretti.
O da dedi: Eğer doğru isen onu recmederiz; eğer yalancı isen seni kırbaçlarız.
Kadın dedi: Beni ehlimin yanına geri döndürün; kıskanç, **نَغِرَة** olarak.

Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî dedi: Şu‘be bana bunu sordu; ben de dedim: Bu, **نَغَرِ القدْر**’den alınmıştır; o da onun kaynaması ve taşmasıdır; denir ki: **نَغرتْ تَنْغَرُ** ve **نغَرَتْ تَنْغرُ**: kaynadığı zaman; mânâ şudur ki: O, içinin öfke ve kıskançlıktan kaynamasını istedi; sonra Ali رحمه الله yanında istediğini bulamadı.

Ebû Ubeyd dedi: Ondan denir ki: Falancayı falancaya karşı **يَتَنغَّرُ** gördüm; yani içi ona karşı öfkeyle kaynar.

el-Leys dedi: **النُّغَرُ**; gagaları ve çene kökleri kırmızı olan eşeklerden bir türdür.
Dedi: **النُّغَرُ**; hamilelerin yavruları, ses çıkardıkları ve **وَزَّغَتْ** ettikleri zaman. Ben dedim: Bu bir tashîftir; el-Leys’in kastettiği **النُّعَرُ**’dır, **العين** ile; ve ondan Arapların sözü: **ما أجَنَّتِ الناقة نُعَرَةً قَطُّ**: yani hiç cenin taşımadı; onun tefsiri **كتاب العينِ**’de geçmiştir.

İbn es-Sikkît okudu:
كالشَّدَنيَّاتِ يساقِطْنَ النُّعَرْ

Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî dedi: Koyun **أمْغَرَتِ** ve **أَنغَرَتْ**; o, **مُمغِرٌ** ve **مُنْغِرٌ** bir koyundur; sağılınca sütüyle beraber kan çıktığı zaman. Eğer bu onun âdetinden olursa, **مِمْغَارٌ** ve **مِنْغَارٌ** koyun denir ve bunun benzeri; İbn es-Sikkît ondan böyle rivayet etti.

Şemmer dedi: **النُّغَرُ**: serçenin yavrusudur; denildi ki: O, serçelerin küçüklerindendir; onu daima küçük, zayıf görürsün.

**رغن** : el-Leys dedi: Falanca falanla **أَرْغَنَ**; ona kulak verip kabul edici, razı olarak yöneldiği zaman; ve okudu:
وأُخْرَى تُصِفِّقُها كلُّ ريح
سَريع لدَى الْحَوْر إرْغانُهَا

Ebû Amr dedi: Falanca sulha doğru **أرْغَنَ**: ona meyletti.

et-Tırimmâh dedi:
مُرْغِنَاتٌ لأخْلَجِ الشِّدْقِ سِلْعا
مٍ مُمرَ مَفْتُولةٍ عَضُدُهُ

Dedi: **مُرْغناتٌ**: itaatkârlar; yani av köpekleri.

el-Lahyânî dedi: Araplar der ki: **لعلكَ** ve **لَعَنَّكَ** ve **رَعَنَّكَ** ve **رَغنَّكَ**; bir mânâdadır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.

Dedi: Denir ki: Bu, **يومُ رَغْنٍ**’dir; yeme, içme ve nimet sahibi olduğu zaman; ve bu, **يوم مَزْنٍ**’dir: düşmandan kaçış sahibi olduğu zaman; ve bu, **يوم سَعْنٍ**’dir: saf içecek sahibi olduğu zaman.
