# رفأ (ر-ف-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ف - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: رفء · رفو/أ

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الراء والفاء و و ا ي ء معهما
ف ر و، ف و ر، و ر ف، و ف ر، ر ي ف، ف ر ي، أ ر ف، ر ف أ، ر أ ف، ف ر أ، ف أ ر، أ ف ر مستعملات
فرو:
فَرْوَةُ الرّأس: جِلْدَتُه بشَعَرها. والفَرْوُ: معروفٌ، وجَمعُه فِراء، وإذا كان الفَرْوُ كالجُبَّة فاسمه: فَرْوة.
فور:
الفَوْرُ: فَوْرُ القدر والنّار، والدُّخانِ والغَضَب. والفَوّارة: العين تجيش وتفور بمائها.. وفي الكَرِش فَوّارتانِ في باطنهما غُدَّتان من كلّ ذي لحم، يقال: ماء الرّجل يَقَع في الكُلْية، ثمّ في الفوّارة، ثمّ في الخُصْية، وتلك الغُدّةُ لا تُؤْكَلُ.
وجاء القوم من فَوْرهم، أي: جاشُوا للحَرْب فأَقْبلوا من وَجْههم ذلك، وكلّ جائش فائر.
والفِيرة: حُلبة تُطبَخ حتّى إذا فارت فوراتها أُلْقِيَتْ في مِعْصَرة فصُفِّيَتْ، ثم يُلْقَى عليها تمر فتتحسّاها المرأة النُّفَساء.
والفائرُ: المنتشر العَصَب من الدّوابّ وغيرها.
وفار العِرْقُ يَفُورُ فوراً، أي: انتفخ قال:
لهـا رُسُـغٌ أَيِّدٌ مُـكــرَبٌ		فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارا
وقال زهير:
تَهْوِي على رَبِذاتٍ غيرِ فـائرةٍ		تُحْذَى وتُعْقَدُ في أَرْساغِها الخَدَمُ
ورف:
الوارِفُ من الشَّجَر: النَّضِرُ الذّي يَهتَزُّ به رِبِّهِ، وهو الوَرِيفُ كذلك.
ووَرَفَ الشَّجَرُ يَرِفُ وَرِيفاً ووُرُوفاً إذا رأيتَ لخُضْرته بَهْجةً من رِيِّه ونَعْمَتِهِ، قال: ذات غُصونٍ يَهتَزُّ وارِفُها
وفر:
الوَفْرُ: المالُ الكثير الذّي لم يَنقُصْ منهُ شيء، وهو مَوْفُورٌ. والوافرُ: التّامّ، وقد وَفَرْناه فِرةً، ووُفورا، والمستعمل: وَفَّرْناه توفيرا.
والوَفْرَةُ من الشَّعَر: ما بلغ الأُذُنَيْن.. وشَعَرٌ مُوَفَّر.
والوافر: ضَرْبٌ من الشِّعر.
ريف:
الرِّيفُ: الخِصْبُ والسَّعَةُ في المَأْكل والمَطْعَم.
فري:
الفَرْيُ: الشَّقُّ.. خَلَقْتُ الأَديم ثم فَرَيته، إذا أعلمتَ عليه علاماتِ المقاطع ثمّ قطعته. وفَرَيْت الشّيء بالسَّيف وبالشَّفْرة: قطعته وشَقَقْته.
وفريته: أَصْلَحته. والفَرْية: الجَلَبة.
ويقال: للرَّجُل الشُّجاع: ما يَفْرِي أَحَدٌ فَرْيَهُ، خفيفة، ومن ثقّل فقد غَلِط.
وفَرَى يَفْري فلانٌ الكَذِبَ إذا اختلقه. والفِرية: الكَذِبُ والقَذْف.
والفَرِيُّ: الأَمرُ العَظيم في قوله: جلّ وعزّ: "لقد جِئْتِ شيئاً فَرِيّا".
والفَرِيَّة: المزادة وفَرِيّةٌ وَفْراء: واسعة، فإِذا قلتَ: مَفرِيّة فهي مشقوقة، والتَّفرِّي: التَّشَقُّقُ، ويُقال: تَبَجَّسَتِ الأرضُ بالعيون وتَفَرَّتْ، قال زهير:
رَعوْا ما رَعَوْا من ظِمْئِهِمْ ثمّ أَوْرَدوا		غِماراً تَفَرَّى بالـسِّـلاحِ وبـالـدَّمِ
رفأ:
رجلٌ رفّاءٌ بين الرِّفاءة والرِّفاية. والثَّوْبُ مَرْفُوٌّ، أي: مَلْؤُومٌ خَرْقُه.
والرِّفاءُ: يكون الاتّفاق، وحُسْن الاجتماع، ويكون من الهُدُوء والسُّكُون، وفي الحديث: بالرِّفاء والبنين.. والمُرافَأة: المحاباةُ في البيع.. رافأتُهُ في البَيع مُرافأَةً، قال:
ولمّا أن رأيت أبـا رُدَيْمٍ		يُرافِئُني ويَكْرَهُ أن يلاما
وأمَا بيت أبي خراش:
رَفَوْني وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ		فقلتُ، وأَنكَرْتُ الوجوه: هُمُ هُمُ
فإِنّه من الهدوء والسُّكون.
وأَرْفأتُ السّفينة: قرَّبتُها إلى الشَّطِّ. إرفاءً.
واليَرْفَئيٌّ: راعي الغنم.
رأف:
الرّأفة: الرَّحْمَةُ، وقد رَؤُفَ يَرْؤُفُ رأفة، ويُقالُ: رَأَفَ يَرْأَفُ، فهو رَأْفٌ ورؤوفٌ.
فرأ:
الفَرَأُ، مقصور: الفَتِيُّ من حُمُر الوَحش، ومَنْ تَرَكَ الهَمْزَ قال: فَرَا.
فأر:
الفَأْر، مهموز، والواحدةُ: فأرة، والجميع: الفِئران. وأرضٌ مَفْأرةٌ، ويُقال: فَئِرةٌ.
وفأرة المسك: نافجته.
أفر:
أَفَرَتِ القِدْرُ تأفِر أَفْراً، إذا جاشَتْ واشتدّ غَلَيانُها، كأنّما تَنْزو نَزْواً، قال: باخوا وقِدرُ الحَرْب تَغْلي أَفرا والمِئْفَر من الرّجال: الذي يَسعَى بين يدي الرَّجل يُعينُهُ ويَخْدُمه، ويقال: إنّه ليأفِرُ بين يَدَيهِ، وقد اتُّخذَ مِئْفراً، قال: لم يُنْجِهِمْ منك النّجاء المِئفَرُ والإنسانُ يَأْفِرُ أَفْراً، إذا وَثَبَ ومَشَى عَدْواً.
أرف:
الآُرْفيُّ: اللبّن المحض الطّيّب، ويقال أيضاً لِلَبَنِ الظِّباء.
أَرَّفْتُ الدّار تَأْريقاً، أي: قَسَمْتها وحَدَّدتها.
وبَنَيت أُرْفَ الدّار، وهي: المَعالِمُ. الواحدة: أُرْفةٌ، ورف خفيفة.

##### Türkçe

باب **الراء** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ف ر و**، **ف و ر**، **و ر ف**، **و ف ر**، **ر ي ف**، **ف ر ي**، **أ ر ف**، **ر ف أ**، **ر أ ف**، **ف ر أ**، **ف أ ر**، **أ ف ر** kullanımdadır.

**فرو**:
**فَرْوَةُ الرّأس**: saçlarıyla birlikte onun derisi. Ve **الفَرْوُ**: bilinen (şey); çoğulu **فِراء**’dır. **الفَرْوُ** cübbe gibi olursa adı: **فَرْوة**.

**فور**:
**الفَوْرُ**: tencerenin ve ateşin, dumanın ve öfkenin kaynaması. Ve **الفَوّارة**: suyu ile coşup kaynayan pınar.. Ve işkembede iki **فَوّارة** vardır; içlerinde her etli olandan iki bez bulunur; denir ki: erkeğin suyu böbreğe düşer, sonra **الفوّارة**’ya, sonra husyeye; o bez yenmez.
Kavim **فَوْرهم**’den geldi; yani savaşa coştular da o yönlerinden geldiler; her coşan kaynayan (**فائر**)dır.
Ve **الفِيرة**: bir helva; pişirilir, ta ki kaynamaları kaynayınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; lohusa kadın onu içerek alır.
Ve **الفائرُ**: binek hayvanları ve başkalarından sinirin yayılmış olanı.
Ve damar kaynadı, **يَفُورُ** kaynama olarak; yani şişti. Dedi ki:
لهـا رُسُـغٌ أَيِّدٌ مُـكــرَبٌ		فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارا
Züheyr dedi:
تَهْوِي على رَبِذاتٍ غيرِ فـائرةٍ		تُحْذَى وتُعْقَدُ في أَرْساغِها الخَدَمُ

**ورف**:
Ağaçtan **الوارِفُ**: Rabbinin (yağmurunun) etkisiyle sallanan taze olan; o da aynı şekilde **الوَرِيفُ**’tir.
Ve ağaç **وَرَفَ** eder, **يَرِفُ** **وَرِيفاً** ve **وُرُوفاً**; yeşilliğinden, sululuğundan ve nimetinden bir sevinç gördüğün zaman. Dedi ki:
ذات غُصونٍ يَهتَزُّ وارِفُها

**وفر**:
**الوَفْرُ**: kendisinden hiçbir şey eksilmemiş çok mal; o **مَوْفُورٌ**dur. Ve **الوافرُ**: tam olan; onu **فِرةً** ve **وُفورا** olarak çoğalttık; kullanılan (şekil): onu **توفيراً** olarak çoğalttık (**وَفَّرْناه**).
Ve saçtan **الوَفْرَةُ**: iki kulağa ulaşan şey.. Ve **شَعَرٌ مُوَفَّر**.
Ve **الوافر**: şiirden bir tür.

**ريف**:
**الرِّيفُ**: yiyecek ve gıdada bolluk ve genişlik.

**فري**:
**الفَرْيُ**: yarmak.. Deriyi yarattım sonra onu **فَرَيته**; yani üzerine kesim yerlerinin işaretlerini koydun sonra onu kestin. Ve şeyi kılıçla ve bıçakla **فَرَيْت**: onu kestin ve yardın.
Ve onu **فريته**: onu düzelttin. Ve **الفَرْية**: gürültü.
Ve cesur adam için denir: “Hiç kimse onun yarması gibi yaramaz” (**ما يَفْرِي أَحَدٌ فَرْيَهُ**); hafif (okunuşla). Kim ağırlaştırırsa hata etmiştir.
Ve falan, yalanı **يَفْري** eder; onu uydurduğu zaman. Ve **الفِرية**: yalan ve iftira.
Ve **الفَرِيُّ**: yüce olan iş; O’nun (azze ve celle) sözü içinde: “Andolsun, gerçekten **فَرِيّا** bir şey getirdin.”
Ve **الفَرِيَّة**: su tulumu; ve **فَرِيّةٌ وَفْراء**: geniş. “**مَفرِيّة**” dediğin zaman o yarılmıştır. Ve **التَّفرِّي**: yarılma; ve denir: yer pınarlarla fışkırdı ve **تَفَرَّتْ**. Züheyr dedi:
رَعوْا ما رَعَوْا من ظِمْئِهِمْ ثمّ أَوْرَدوا		غِماراً تَفَرَّى بالـسِّـلاحِ وبـالـدَّمِ

**رفأ**:
Bir adam **رفّاءٌ**dur; **الرِّفاءة** ile **الرِّفاية** arasındadır. Ve elbise **مَرْفُوٌّ**dur; yani yırtığı yamalanmış.
Ve **الرِّفاءُ**: uyuşma olur ve güzel toplanma olur; ve sükûnet ve durgunluktan olur. Hadiste: “**بالرِّفاء والبنين**”.. Ve **المُرافَأة**: satışta kayırma.. Onunla satışta **مُرافأَةً** olarak kayırdım (**رافأتُهُ**). Dedi ki:
ولمّا أن رأيت أبـا رُدَيْمٍ		يُرافِئُني ويَكْرَهُ أن يلاما
Ama Ebû Harâş’ın beyti:
رَفَوْني وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ		فقلتُ، وأَنكَرْتُ الوجوه: هُمُ هُمُ
Şüphesiz o, sükûnet ve durgunluktandır.
Ve gemiyi **أَرْفأتُ**: onu kıyıya yaklaştırdım; **إرفاءً** olarak.
Ve **اليَرْفَئيٌّ**: koyun çobanı.

**رأف**:
**الرّأفة**: merhamet. Ve **رَؤُفَ** eder, **يَرْؤُفُ** **رأفة** olarak. Ve denir: **رَأَفَ** eder, **يَرْأَفُ**; o halde o **رَأْفٌ** ve **رؤوفٌ**tur.

**فرأ**:
**الفَرَأُ** (maksûr): yaban eşeklerinin delikanlısı; hemzeyi terk eden dedi ki: **فَرَا**.

**فأر**:
**الفَأْر** (hemzeli); bir tanesi: **فأرة**; hepsi: **الفِئران**. Ve **أرضٌ مَفْأرةٌ**; ve denir: **فَئِرةٌ**.
Ve misk faresi: onun kesesi (**نافجته**).

**أفر**:
Tencere **أَفَرَتْ** eder, **تأفِر** **أَفْراً**; kaynadığı ve kaynaması şiddetlendiği zaman; sanki sıçrayarak sıçrıyor. Dedi ki:
باخوا وقِدرُ الحَرْب تَغْلي أَفرا
Ve erkeklerden **المِئْفَر**: adamın önünde koşup ona yardım eden ve ona hizmet eden kimse. Ve denir: şüphesiz o, onun önünde **يأفِرُ** eder. Ve **مِئْفراً** edinilmiştir. Dedi ki:
لم يُنْجِهِمْ منك النّجاء المِئفَرُ
Ve insan **يَأْفِرُ** **أَفْراً** eder; sıçrayıp koşarak yürüdüğü zaman.

**أرف**:
**الآُرْفيُّ**: saf, iyi yoğurt; ayrıca ceylanların sütü için de söylenir.
Evi **أَرَّفْتُ** **تَأْريقاً**; yani onu böldüm ve sınırlarını belirledim.
Ve evin **أُرْفَ**’unu bina ettim; o: işaretlerdir. Bir tanesi: **أُرْفةٌ**; ve hafif **رف**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ر ف ( وايء )
ريف ، روف ، ورف ، وفر ، أرف ، فرا ، فرأ ، فار ، فأر ، رفأ ، أفر .
روف رأف : قال الله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللَّهِ ) ( النور : 2 ) .
قال الفراء : الرّأفة ، والرآفة : الرحْمة : مثل الكأبَة والكَآبة .
وقال الزّجاج : معنى ( لا تأخذكم بهما رأفة ) ، أي لا تَرحموهما فتُسْقطوا عنهما ما أَمر الله به من الحَدّ .
ومن صِفات الله عزّ وجلّ : الرَّؤُوف ، وهو الرَّحيم .
والرّأفة : أخَصّ من الرّحمة وأَرَقّ .
وفيه لُغتان قُرىء بهما معاً : رَؤُوف ، على فعول ، ورَؤُف على فَعُل .
وقد رَأف يَرْأف ، إذا رَحِم .
وقال أبو زيد : يقال : رَؤُفْت بالرجل أَرْؤُف به ، ورَأَفْت أَرْأف به ، كُلٌّ من كلام العرب .
قلت : ومَن لَيَّن الهَمزة قال : رَوُف ، فجعلها واواً .
ومنهم من يقول : رَأْفٌ ، بسكون الهَمزة .
ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الرَّؤوفة : الراحمة .
وقال ابن الأنباري : قال الكسائي والفرّاء : ويُقال : رَئِف ، بكسر الهمزة ، ورَؤُف .
قال أبو بكر : ويُقال : رَأْف ، بسكون الهمزة ؛ وأَنْشد :
فآمنُوا بنبيَ لا أبا لكمُ
ذي خاتَم صاغه الرحمن مَخْتُوم
رَأْفٌ رَحيم بأهل البِرّ يَرْحَمهم
مُقَرَّبٌ عند ذي الكرسيِّ مَرْحُوم
ريف : قال اللّيث : الرِّيفُ : الخِصْب والسَّعة في المَأكل والمَطْعم .
قلت : الرِّيف : حيثُ يكون الحضَر والمِيَاه .
وجمعه : أرْياف .
وقد تَرَيَّفْنا ، أي حَضرْنا القُرَى ومَعِينَ الماء .
ومن العَرب من يَقول : راف البَدوِيّ يَرِيف ، إذا أتى الرِّيفَ ؛ ومنه قولُ الرّاجز :
جَوّاب بَيْداء بهما غُروف
لا يأكل البَقْل ولا يَرِيفُ
ولا يُرى في بَيْته القَلِيف
وقال القُطاميّ :
ورافٍ سُلافٍ شَعْشَعَ البَحْر مَزْجَها
لِتَحْمَى وما فِينا عن الشُّرْبِ صادِفُ
قال : رافٍ : اسم الخمر . تَحْمَى : تُسْكِر .
ورف : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي : أَوْرَف الظِّل ، ووَرَف ، وَوَرَّف ، إذا طال وامْتدّ .
أبو عُبيد ، عن الفراء : الظلّ وارِف ، أي واسع ؛ وأَنشد غيره يَصف زمامَ النّاقة :
وأَحْوى كأَيْم الضَّالِ أَطْرَق بَعْدَما
حَبَا تحت فَيْنَانٍ من الظِّلّ وارِفِ
وقال اللّيث : ورَف الشجر يَرِف وَرِيفاً ووُرُوفاً ، إذا رأيت لخُضرته بَهجة من رِيّه ونَعْمته .
قلت : هما لُغتان : رَفّ يَرفّ ، ووَرَف يَرِف .
وهو الرَّفيف ، والوَرِيف .
فرا فرأ : في الحديث : إن أبا سُفْيان استأذن على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فَحَجَبَه ، ثم أَذِن له ، فقال له : ما كِدْتَ تَأْذن لي حتى تأذن لِحجارة الجُلْهُمَتَيْن ، فقال : يا أبا سفيان ، أنْت كما قال القائل : كُل الصَّيْد في جوف الفَرأ .
قال أبو عُبيد ، قال الأصمعي : الفرأ ، مهموز مَقْصور : حِمَار الوَحْش .
وجمعه : أفراء ، وفراء ؛ وأَنشدنا :
بِضَرْبٍ كآذَان الفِرَاء فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخاض تَبُورُهَا
قال : وإنما أراد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بما قاله لأبي سُفيان تَألُّفَه على الإسلام ، فقال : أنت في النّاس كحمار الوَحْش في الصَّيْد ، يعني أنّها كُلّها دونه .
وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي العبّاس ، أنه قال : معناه : إنِّي إذا حَجَبْتُك قَنَع كُلُّ مَحْجوب ، لأنّ كُل صَيْدٍ أقلّ من الحمار الوحشيّ ، فكل الصَّيد لصغره يدخل في جَوف الحمار . فيُضرب هذا المَثل للرَّجل تكون له حاجات ، منها واحدة كبيرة ، فإذا قُضيت تلك الكبيرة لم يُبال أن تُقْضى باقي حاجاته .
وقال الأصمعي : من أمثالهم : أَنْكَحْنا الفرا فسَنَرى .
يُضرب للرَّجُل إذا غُرِّر بأَمْرٍ فلم يَر ما يُحب تمثَّل فقال : أَنكحنا الفَرا فسنَرى ، أي صَنَعْنَا الحَزم فآلَ بنا إلى عاقبة سَوْء .
وقال غيره : معناه أنها قد نظرنا في الأمر فسننظر عمّا يَنكشف .
وقال أبو عمرو الشَّيبانيّ : قولهم : أَنكحنا الفَرا فسَنَرى .
قال : الفَرا : العجب ، من قولهم : فلان يَفْري الفَرِيّ ، أي يأتي بالعجب .
وقال الأصمعي : فلان ذو فَرْوة وثَرْوة . إذا كان كَثِيرَ المال .
وقال ابن السِّكيت : إنه ذو ثَروة في المال وفَرْوة ، بمعنًى واحد .
ورُوي عن عليّ بن أبي طالب رضي الله عنه أنه قال على مِنْبر الكوفة : اللّهم إنِّي قد مَلِلْتُهم ومَلُّوني ، وسَئِمْتُهم وسَئِموني ، فسلِّط عليهم فتَى ثَقِيف الذَّيال المَنَّان ، يَلْبَس فَرْوتها ويَأكل خَضِرتها .
قلت : أراد عليٌّ أنّ فتَى ثقيف إذا وَلي العِراقَ توسَّع في فيء المُسلمين واستأثر
به ، ولم يَقْتصر على حِصَّته .
وفتى ثَقيف ، هو الحجّاج بن يوسُف .
وقيل : إنه وُلد في هذه السنة التي دَعا عليٌّ فيها بهذا الدُّعاء . وهذا من الكوائن التي أنْبأ بها النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) مِن بعده .
عمرو ، عن أبيه ، قال : الفَروة : الأَرض البَيْضاء ليس فيها نباتٌ ولا فَرش .
وقال اللَّيث : فروة الرأس : جِلْدته بِشَعَرها .
قال : والفَرْو ، معروف ، وجَمعه : فِراء .
فإذا كان ذا الجُبَّة ، فاسْمُها : فَروة ؛ قال الكُمَيت :
إذا التفّ دُون الفَتاة الكَمِيعُ
ودَحْدَح ذُو الفَرْوة الأَرْمَلُ
قلت : والجِلْدَة إذا لم يكن عليها وَبر أو صُوف ، لم تُسَمَّ : فَرْوة .
أبو عُبيد ، عن الأَصمعي : افْتَرَيت فَرْواً : لَبِسْتُه ؛ قال العجّاج :
يَقْلِب أَولاهُنَّ لَطْم الأَعْسَرِ
قَلْب الخُراسانِيّ فَرْوَ المُفْتَرِي
وقال الله عزّ وجل : ( لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً ) ( مريم : 27 ) .
قال الفَراء : الفَرِيّ : الأمْر العَظيم .
والعرب تقول : تركتُه يَفْرِي الفَرِيّ ، إذا عَمِل العَمل أو السّقْي فأَجاد .
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) في عُمر ، ورآه في مَنامه يَنْزِع على قَليب بغَرْبٍ : ( فلم أرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه ) .
قال أبو عبيد : هو كقولك : يَعْمل عَمَله ، ويَقُول قَوْلَه .
قال : وأنشدنا الفَرّاء :
قد أطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيّا
قد كنتِ تَفْرِين به الفَرِيّا
أي كُنت تُكثرين فيه القولَ وتَعظِّمينه .
وفي حديث ابن عبّاس ، حين سُئل عن الذّبِيحة بالعُود ، فقال : كُلُّ ما أَفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرِّد .
أي شَقَّقَها فأَخرج ما فيها من الدّم .
يقال : أفْريت الثوبَ ، وأفريت الحُلة ، إذا شَقَقتها وأخرجت ما فيها .
فإذا قلت : فريت ، بغير ألف ؛ فإِن معناه أن تُقَدِّر الشيء وتُعالجه وتُصلحه ؛ مثل النَّعل تَحْذوها ، أو النِّطَع أو القِربة أو نحو ذلك .
يقال منه : فَرَيْت أفْرِي فَرْياً ؛ وأنشد لزُهير :
ولأنت تَفرِي ما خَلَقْت وبَعْ
ضُ القومِ يَخْلُق ثم لا يَفْرِي
وكذلك : فَرَيت الأرض ، إذا سِرْتَها وقَطَعْتها .
وأما الأُولى : أَفريت إفراءً ، فهو من
التَّشْقيق ، على وَجه الفَساد .
وقال الأصمعي : أَفْرى الجِلْد ، إذا مَزَّقه وخَرَقه وأَفْسده ، يُفْريه إفْراءً .
وفَرى الأديم يَفْريه فرياً .
وفرى المزادة يَفْرِيها ، إذا خَرزها وأَصلحها ؛ وأَنشد :
شَلَّت يَدَا فارِيَةٍ فَرَتْها
أي عَمِلَتْها .
والمَفْرِيّة : المَزَادة المَعْمولة المُصْلَحة .
وأَفْرى الجَرْحَ يُفْريه ، إذا بَطّه .
وقال أبو عُبيد : فَرِي الرَّجُلُ يَفْرَى فَرًى ، إذا بُهت ودَهِش ؛ وقال الهُذليّ :
وفَرِيتُ مِن جَزَعٍ فلا
أَرْمِي ولا وَدَّعْتُ صاحِبْ
وقال الأصمعي : يُقال : فَرِيَ يَفْرَى ، إذا نَظر فلم يَدْرِ ما يَصْنع .
ويقال للرَّجل إذا كان جادّاً في الأمر قويّاً : تركته يَفْري الفَرا ويَقُدّ .
قال الليث : يُقال : فَرى فلانٌ الكَذبَ يِفْرِيه ، إذا اخْتَلقه .
والفِرْية ، من الكَذِب .
وقال غيرُه : افترى الكذبَ يَفْتريه ؛ ومنه قولُه تعالى : ( أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ) ( يونس : 38 ) أي اخْتلقه .
وتَفَرّى عن فلانٍ ثَوبُه ، إذا تَشَقَّق .
وقال الليث : تَفَرَّى خَرْزُ المَزَادة ، إذا تَشَقَّق .
وتَفَرَّت الأَرضُ بالعُيون ، إذا انْبَجَست ؛ وقال زُهير :
غِماراً تُفَرَّى بالسِّلاح والدَّم
أبو زيد : فَرَى البَرْقُ يَفْرِي فَرْياً ، وهو تَلألؤه ودوامُه في السَّماء .
رفأ : في حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى أن يُقال : بالرِّفَاء والبَنِين .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الرِّفاء ، يكون بمعنَيَيْن :
يكون من الاتفاق وحُسن الاجتماع ؛ قال : ومنه أُخذ ( رَفْء ) الثوب ، لأنه يُرفأ فَيُضم بعضُه إلى بعض ويُلاءم بينه .
قال : ويكون الرِّفاء ، من الهُدوء والسُّكون ؛ وأَنْشد لأبي خِراش الهُذليّ :
رَفَوْني وقالُوا يا خُوَيْلد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنْكَرت الوُجوه هُمُ هُمُ
قال : وقال أبو زيد : الرِّفاء : المُوَافقة ، وهي المُرافاة ، بلا هَمْز ؛ وأَنْشَد :
ولمّا أن رأيتُ أبار ديْم
يُرَافِيني ويَكْره أن يُلاَمَا
وقال ابن هانىء في قول الهُذلي ( رَفوني ) يُريد : رفئوني ، فأَلقى الهَمزة .
قال : والهمزة لا تُلْقى إلا في الشِّعر ، وقد ألقاها في هذا البَيْت .
قال : ومعناه : إنِّي فَزِعْتَ وطار قَلبي
فضَمُّوا بَعْضِي إلى بَعْض .
قال : ومنه : بالرِّفاء والبَنِين .
وفي حديث بعضهم أنه كان إذا رفّأ رجلاً قال : بارك الله عليك وبارك فيك وجَمع بينكما في خير .
قال ابن هانىء : رَفّأ : أي زَوّج .
وأصل الرفء : الاجتماع والتلازم .
ومنه قيل : للمتزوِّج : بالرّفاء والبَنِين .
ومنه : رَفْو الثَّوب .
وفي حديث بعضهم : كان إذا رَفّى رَجُلاً ؛ أَراد إذا أحَبّ أن يَدْعُو له بالرِّفاء والبَنِين ، فترك الهمزة .
وفي حديث : كان إذا رفّح رَجُلاً .
قال ابن الأعرابي : أراد رَفأ ، والحاء تُبدل من الهمزة ، لأنّهما أُختان .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : رفأت الثوب ، مَهْموز .
وقال أبو زيد في كتاب الهمز : رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً : ورَفّأت الملك تَرْفئةً وتَرْفيئاً ، إذا دعوت له .
ورافأني الرَّجُلُ في البيع مُرافأة ، إذا حابَاك فيه .
قال : وأرفأت السفينةَ إرفاء ، إذا قَرّبتها في الجِدّ من الأَرض .
قال : وترافأنا على الأمر ترافؤاً ، نحو التَّمالؤ ، إذا كان كَيْدُهم وأَمْرهم واحداً .
وقال في باب تحويل الهمزة من هذا الكتاب .
رَفَوْت الثوب رَفْواً ، تحوّل الهمزة واواً كما تَرى .
الحرّانيّ ، عن ابن السِّكيت في باب ما لا يُهمز فيكون له معنًى ، فإذا هُمز كان له معنًى آخر : رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً .
قال : وقولهم : بالرِّفاء والبنين أي بالتئام واجتماع ، وأصله الهَمْز .
وإن شئت كان معناه بالسُّكون والطمأنينة ، فيكون أصله غير الهمز .
يقال : رفوتُ الرَّجُلَ ، إذا سَكّنْتَه .
وقال الفَراء : أرفأت إليه ، وأرفيت إليه ، لُغتان بمعنى : جَنَحْت إليه .
وقال اللّيث : أُرْفئت السّفينة : قُرِّبت إلى الشّطّ .
ومَرْفأ السَّفينة ، حيث تُقَرب من الشَّطّ ؛ وقد أرفأتُها إرفاءً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الأُرْفِيّ : اللَّين الخالِص .
والأُرْفيّ أيضاً : الماسِخ .
قال : والأُرْفَى الأَمْر العَظيم .
وقال الليث : الأُرفيّ : اللَّبن المَحْض .
واليَرْفَئِيّ : راعِي الغَنَم .
شَمر ، عن ابن شُميل : أرفأتُ السفينةَ ، إذا أدنيتَها إلى الجِدّة ؛ والجِدّة : الأرْض .
قال أبو الدُّقَيْش : أرْفَت السَّفِينة ، وأَرْفَيْتها أنا ، بغير هَمَز .
قال : وكذلك أنبأنا يونس عن رؤبة .
قال : وقال أخو ذي الرُّمّة : أَرْفأتُها ، وأرفأت السَّفِينةُ نَفْسها ، إذا ما دَنت للجِدّة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، قال : أرفأت السَّفينة ، إذا أَلصَقتها بالْجَدّ .
قال اللّيث : والجَدّ : ما قَرُب من الأَرْض .
وقال أبو سَعِيد : الجَدُّ : شاطىء النّهر .
الليث : الرُّفَة : عَناق الأرض تَصيد كما يَصيد الفَهْد .
قال : والرُّفة : التّبْن ، يمَانية .
قلت : غَلِط الليث في ( الرُّفة ) في لَفظه وتَفسيره ، وأَحْسبه رآه في بَعض الصُّحف : أنا أُغني عنك من التُّفة عن الرُّفة ، فلم يَضْبطه وغَيَّره فأَفْسده .
فأمّا عَناق الأرض فهو : التُّفة ، مخّففة ، بالتاء والفاء والهاء ، وتُكتب بالهاء في الإدْراج ، كهاء : الرحمة ، والنّعمة .
هكذا أخبرني المُنْذريّ ، عن الصيداوي ، عن الرِّياشي ؛ ثم أخبرني عن أبي الهَيثم بنَحوه .
قال : وأمّا ( الرَّفت ) فهو بالتاء ، فِعْلٌ من : رَفَتُّه أَرْفِته ، إذا دَقَقْته .
يقال للتِّبْن : رَفَتٌ ، ورَفْتٌ ، ورُفات .
وقد مَرَّ تفسير الحَرْفين فيما تقدَّم فأَعَدت ذِكرهما لأُنبِّه على مَوضع الغَلط ، فاعْلَمْه .
أرف : وقال الأصمعي : الآرَفُ : الذي يأتي قَرْناه على أُذُنَيْه .
والأقبل : الذي يُقْبل قَرناه على وَجْهه .
والأرْفَح : الذي يَذْهب قَرْناه قِبل أُذنيه في تَباعد ما بينهما .
والأفْشَغ : الذي اجْلاَحّ وذَهب قرناه كذا وكذا .
والأخْيص : المُنتصب أحدهما المُنْخفض الآخر .
والأفْشَق : الذي تباعد ما بين قَرنيه .
في حديث عثمان : والأُرَفُ تَقْطع الشُّفْعة .
قال أبو عُبيد : قال ابن إدريس : الأُرَف : المَعالم .
وكذلك قال الأصمعي : الأُرف : المَعالم والحُدود .
وهذا كلام أهل الحجاز .
يقال منه : أرَّفت الدار والأرض تَأْريفاً ، إذا قَسمْتها وحَدَّدتها .
وقال اللِّحياني : الأُرف والأُرث : الحُدود بين الأرضين .
وفي الحديث : إن رجلاً شكا إليه التَّعَزُّبَ ، فقال : عَفِّ شَعْرك ؛ ففَعل فارْفَأَنْ ، أي سَكَن ما به .
والمُرْفَئِنّ : السّاكن .
أفر : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأفْرُ : العَدْوُ ؛ وقد أَفَر يَأْفِر .
وقال غيرُه : رَجُلٌ أَفّار ، ومِئْفَر ، إذا كان وثّاباً جَيِّد العَدْو .
وقال الليث : أَفَرت القِدْرُ تَأْفِر أَفْراً ، إذا جاشت واشْتدّ غَليانُها ؛ وأَنشد :
باخُوا وقِدْرُ الحَرْبِ تَغْلي أَفْرَا
قال : والمِئْفر من الرِّجال : الذي يَسْعَى بين يَدَي الرَّجُل ويَخْدُمه .
وإنّه ليَأفِر بين يَدَيه .
وقد اتَّخذه مِئْفَراً .
وقال غيره : أَفِرت الإبِلُ أَفْراً ، واسْتَأفرت اسْتئفاراً ، إذا نَشِطت وسَمِنت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الناس في أُفُرّة ، يعني الاختلاط .
وقال الفَرّاء : أُفُرّة الصّيْف : أوّلُه .
فور فير : الأصمعيّ : يقال للرُّجل إذا غَضِب : فار فائِرُه ، وثار ثائِرُه .
وفارت القِدْر تَفُور فَوْراً ، وفَورَاناً ، إذا غَلَت .
ابن شُميل : أَتَيْته فَوْرَةَ النّهار ، أي في أَوّله .
وقال المُفسّرون في قول الله جلّ وعزّ : ( وَيَأْتُوكُمْ مِّن فَوْرِهِمْ هَاذَا ) ( آل عمران : 125 ) أي مِن وَجْههم هذا .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : لا أَفعل ذلك ما لأْلأَت الفُورُ بأَذْنابها ، أي لا أَفعله أبداً .
والفُور : الظِّباء ، لا يُفرد لها واحدٌ مِن لَفظها .
ويُقال : فعلت أَمر كذا وكذا مِن فَوْري ، أي من سَاعتي .
ويُقال : فار الماءُ من العَين ، إذا جاش ونَبع .
قال اللّيث : لِلكَرِش فَوّارتان ، وفي باطنهما غُدّتان من كُل ذي لَحم .
ويَزْعمون أنّ ماء الرّجل يَقع في الكُلْية ، ثم في الفَوّارة ، ثم في الخُصْية . وتلك الغُدّة لا تُؤْكل ، وهي لَحمة في جَوف لَحم آخَر .
قال : والفِيرةُ : حُلبة تُطبخ حتى إذا قارب فَوَرَانُها أُلقيت في مِعْصر فصُفِّيت ، ثم يُلْقى عليها تَمر ، ثم تتحسّاها المرأةُ النُّفَساء .
قلت : هي الفِئْرة ، والفَئِيرة ، والفَرِيقة .
وقال اللّيث : الفأر ، مَهْموز ، الواحد : فأرة ، والجمع : فِئْران . وأرض مَفأرة .
وقال أبو عبيد : أرضٌ فَئِرة ، على فَعِلة من الفأر ، وجَرِذة من الجُرذ .
وقال اللّيث : وفَأرة المِسْك : نافِجَتُه ، وهي معروفة .
وقال ابن الأعرابي : يُقال لذكر الفَأر : الفُؤْرُور ، والعَضَل .
ويُقال لِلَحم المَتْن : فأر المَتْن ، ويَرابيع المَتْن ؛ قال الراجز يصف رجلاً :
كأنّ حَجْمَ حَجَرٍ إلى حَجَرْ
نِيط بمَتْنَيْه من الفأر الفُؤَرْ
قال عمرو بن بَحر : سألت رجلاً عطّاراً من المُعتزلة عن فأرة المِسْك فقال : ليس بالفَأرة ، وهو بالْخِشْف أشْبه .
ثم قال : فأرة المِسْك دُوَيْبة تكون بناحية تُبّت يَصيدها الصيّاد فَيَعْصب سُرّتها بعصاب شديد ، وسُرّتها مُدَلاّة ، فيَجتمع فيها دَمُها ، ثم تُذْبح فإذا سَكنت قَوّر السُّرَّة المُعَصَّرة . ثم دَفَنها في الشَّعير حتى يَستحيل الدَّمُ الجامدُ مِسْكاً ذكِيّاً ، بعدما كان دَماً لا يُرام نَتْناً .
قال : ولولا أنّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) قد تَطَيّب بالمِسْك ما تَطَيّبْت به .
قال : ويَقع اسم الفأر على : فأرة التَّيس ، وفأرة البيت ، وفأرة المِسْك ، وفأرة الإبل .
قال : وعَقيل تَهمز : الفأرة ، والجُؤنة . والمُؤْسى ، والحُؤْت .
عمرو ، عن أبيه ، الفَوْر : الوَقْت .
والفُورة : الكُوفة .
قال : والفِيَار : أحدُ جانبي حائط بَيْت لِسان المِيزان .
وقال أبو عبيد : لِسان الميزان : الحَدِيدة التي يَكْتنفها الفِيَارَان ، يُقال لأحدهما : فِيَار .
قال : والحديدة المُعْترضة التي فيها اللِّسان : الْمِنْجَمُ .
قال : والكِظامة : الحَلْقة التي تجتمع فيها الخُيوط في طَرفي الحَديدة .
قال عَوف بن الخَرِع يَصف قَوْساً :
لها رُسْغُ أيدٍ بها مُكْرَبٌ
فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارَا
قال : المُكْرب : المُمتلىء ، فكأنه أراد أنه ممتلىء العَصب .
وقوله : ولا العِرق فارا .
قال ابن السِّكيت : يُكره مِن الفرس فَوْر العِرْق ، وهو أن يَظْهر به نَفْخٌ أو عَقْد .
يقال : قد فارت عُروقه تَفُور فَوْراً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : يقال للموجة والبِركة : فَوَّارة .
وكل ما كان غير الماء قيل له : الفَوَّارة .
وقال في موضع آخر : يُقال : دَوَّارة وفَوَّارة ، لكل ما لم يَتحرَّك ولم يَدُر ، فإذا
تحرّك ودار ، فهو فُوّارة ودُوّارة .
وفر : قال الليث : الوَفْرُ : المال الكَثير الذي لم يُنْقص منه شَيء ، وهو مَوْفُور ، وقد وَفَرْناه فِرَةً .
قال : والمُسْتعمل في التعدِّي : وَفَّرناه تَوْفِيراً .
قلت : قولُ الله عزّ وجلّ : ( جَزَاءً مَّوفُورًا ) ( الإسراء : 63 ) من : وَفَرْته أَفِره وَفْراً وفِرَةً . وهذا مُتعدَ .
واللازم قولك : وَفر المالُ يَفر وُفُوراً ؛ فهو : وافر .
وسِقاءٌ أَوْفر ، وهو الذي لم يُنقص من أَدِيمه شيء .
ومَزادة وَفْراء : تامّة ؛ وقال ذو الرُّمة :
وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأى خَوارِزُها
والوَفْرة : الجُمّة من الشَّعر إذا بلغت الأُذنين . وقد وَفّرها صاحبُها . وفلانٌ مُوَفَّر الشعر . والوافر : ضَرْب من العَرُوض . وتَوفَّر فلانٌ على فلانٍ بِبرّه .
ووَفّر الله حَظّه من كذا ، أي أَسْبَغه .
وإذا عَرض الرجلُ على أحدهم طَعامه قال له الآخر : تُوفَر وتُحمَد ، أي لا يُنقص من مالك شيء ، على الدُّعاء له .
وقوله : تُحْمد ، أي لا زلت مَحْمُوداً .
ووَفَرْت لك عِرْضَك ، أي لم يُنْقص لِعَيْب .

##### Türkçe

ر ف ( **وايء** )
**ريف** ، **روف** ، **ورف** ، **وفر** ، **أرف** ، **فرا** ، **فرأ** ، **فار** ، **فأر** ، **رفأ** ، **أفر** .
**روف** **رأف** : Allah azze ve celle dedi: ( **وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللَّهِ** ) (Nur: 2).
el-Ferrâ dedi: **الرّأفة** ve **الرآفة**: rahmettir; **الكأبَة** ve **الكَآبة** gibi.
ez-Zeccâc dedi: ( **لا تأخذكم بهما رأفة** )’nin manası, yani: onlara acımayın da Allah’ın had’den emrettiği şeyi onlardan düşürmeyin.
Allah azze ve celle’nin sıfatlarındandır: **الرَّؤُوف**; o, **الرَّحيم**’dir.
**الرّأفة**: **الرّحمة**’den daha özeldir ve daha ince/latiftir.
Onda iki lugat vardır; ikisiyle birlikte okunmuştur: **رَؤُوف** (fa‘ûl üzere) ve **رَؤُف** (fa‘ul üzere).
Ve **رَأف** **يَرْأف**: rahmet ettiğinde (böyledir).
Ebû Zeyd dedi: denir ki: **رَؤُفْت** **بالرجل** **أَرْؤُف** **به** ve **رَأَفْت** **أَرْأف** **به**; her ikisi de Arapların sözündendir.
Dedim: hemzeyi yumuşatan kimse dedi ki: **رَوُف**; onu **واواً** kıldı.
Onlardan kimi de der ki: **رَأْفٌ**; hemzenin sükûnu ile.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الرَّؤوفة**: merhamet eden (kadın).
İbnü’l-Enbârî dedi: el-Kisâî ve el-Ferrâ dedi ki: ve denir ki: **رَئِف**; hemzenin kesriyle; ve **رَؤُف**.
Ebû Bekr dedi: ve denir ki: **رَأْف**; hemzenin sükûnu ile; ve inşâd etti:
فآمنُوا بنبيَ لا أبا لكمُ
ذي خاتَم صاغه الرحمن مَخْتُوم
رَأْفٌ رَحيم بأهل البِرّ يَرْحَمهم
مُقَرَّبٌ عند ذي الكرسيِّ مَرْحُوم

**ريف** : el-Leys dedi: **الرِّيفُ**: bereket ve yiyecek-içecekte genişliktir.
Dedim: **الرِّيف**: hazarın ve suların bulunduğu yerdir.
Onun çoğulu: **أرْياف**.
Ve biz **تَرَيَّفْنا**; yani köylere ve su kaynağına geldik.
Araplardan kimi der ki: bedevî **راف** **يَرِيف**; **الرِّيف**’e geldiğinde; ondan râcizin sözü:
جَوّاب بَيْداء بهما غُروف
لا يأكل البَقْل ولا يَرِيفُ
ولا يُرى في بَيْته القَلِيف

el-Kutâmî dedi:
ورافٍ سُلافٍ شَعْشَعَ البَحْر مَزْجَها
لِتَحْمَى وما فِينا عن الشُّرْبِ صادِفُ
Dedi ki: **رافٍ**: şarabın adıdır. **تَحْمَى**: sarhoş eder.

**ورف** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: gölge **أَوْرَف** oldu, ve **وَرَف** oldu, ve **وَوَرَّف** oldu; uzayıp yayıldığında.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: gölge **وارِف**tir; yani geniştir; ve başkası, dişi devenin yularını vasfederek inşâd etti:
وأَحْوى كأَيْم الضَّالِ أَطْرَق بَعْدَما
حَبَا تحت فَيْنَانٍ من الظِّلّ وارِفِ

el-Leys dedi: ağaç **وَرَف** eder, **يَرِف**; **وَرِيفاً** ve **وُرُوفاً**; sulanmışlığı ve nimeti sebebiyle yeşilliğinde bir sevinç/parıltı gördüğünde.
Dedim: ikisi iki lugattır: **رَفّ** **يَرفّ** ve **وَرَف** **يَرِف**.
Ve o: **الرَّفيف** ve **الوَرِيف**’tir.

**فرا** **فرأ** : hadiste: Ebû Süfyân, Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) yanına girmek için izin istedi; onu perdeledi, sonra ona izin verdi; ona dedi ki: Bana izin vermen neredeyse olmadı; ta ki **حجارة الجُلْهُمَتَيْن**’e izin verinceye kadar. Dedi ki: Ey Ebû Süfyân, sen, söyleyenin dediği gibisin: **كُل الصَّيْد في جوف الفَرأ**.
Ebû ‘Ubeyd dedi, el-Asma‘î dedi: **الفرأ**; hemzeli, maksûr: yaban eşeğidir.
Onun çoğulu: **أفراء** ve **فراء**; ve bize inşâd edildi:
بِضَرْبٍ كآذَان الفِرَاء فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخاض تَبُورُهَا
Dedi ki: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem), Ebû Süfyân’a söylediğiyle, onu İslâm’a ısındırmayı murad etti; dedi ki: Sen insanlar içinde, avda yaban eşeği gibisin; yani hepsi onun altındadır.
Ve bana el-Münzirî, Ebû’l-‘Abbâs’tan haber verdi; o dedi ki: manası: seni perdelediğimde her perdelenen kanaat eder; çünkü her av, yaban eşeğinden daha küçüktür; böylece her av, küçüklüğünden dolayı eşeğin karnına girer. Bu mesel, bir adam için vurulur: onun ihtiyaçları olur; onlardan biri büyük olur; o büyük giderilince, geri kalan ihtiyaçlarının giderilmesine aldırmaz.
el-Asma‘î dedi: onların mesellerindendir: **أَنْكَحْنا الفرا فسَنَرى**.
Bir işte aldatılan, sonra sevdiğini görmeyen adam için vurulur; temessül eder de der ki: **أَنكحنا الفَرا فسنَرى**; yani tedbiri yaptık da bizi kötü bir akıbete götürdü.
Başkası dedi: manası: işte bakmıştık; şimdi açığa çıkacak şeye bakacağız.
Ebû ‘Amr eş-Şeybânî dedi: onların sözü: **أَنكحنا الفَرا فسَنَرى**.
Dedi ki: **الفَرا**: hayrettir; onların “falanca **يَفْري الفَرِيّ**” sözünden; yani hayreti getirir.
el-Asma‘î dedi: falanca **ذو فَرْوة وثَرْوة**’dir; malı çok olduğunda.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, malda **ذو ثَروة** ve **فَرْوة**’dir; tek mana üzeredir.
Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahu anh)’dan rivayet edildi: Kûfe minberi üzerinde dedi ki: Allah’ım, ben onlardan bıktım, onlar da benden bıktılar; ben onlardan usandım, onlar da benden usandılar; onların üzerine, **ثَقِيف**’in bir delikanlısını musallat kıl: **الذَّيال المَنَّان**; onun **فَرْوتها**’sını giyer ve onun **خَضِرتها**’sını yer.
Dedim: Ali, **ثَقِيف**’in delikanlısının Irak’a vali olunca Müslümanların fey’inde genişleyeceğini ve onu kendine ayıracağını murad etti; payıyla yetinmez.
Ve **فتى ثَقيف**: el-Haccâc b. Yûsuf’tur.
Ve denildi ki: Ali’nin bu duayı ettiği bu yılda doğdu. Bu, Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) kendisinden sonra haber verdiği vukuatlardandır.
‘Amr, babasından: **الفَروة**: beyaz topraktır; onda nebit yoktur ve sergi yoktur.
el-Leys dedi: **فروة الرأس**: onun derisidir, saçıyla birlikte.
Dedi ki: **الفَرْو** bilinir; çoğulu: **فِراء**.
Cübbesi olan olursa, onun adı: **فَروة**; el-Kumeyt dedi:
إذا التفّ دُون الفَتاة الكَمِيعُ
ودَحْدَح ذُو الفَرْوة الأَرْمَلُ
Dedim: deriye, üzerinde kıl ya da yün yoksa **فَرْوة** denmez.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **افْتَرَيت فَرْواً**: onu giydim; el-‘Accâc dedi:
يَقْلِب أَولاهُنَّ لَطْم الأَعْسَرِ
قَلْب الخُراسانِيّ فَرْوَ المُفْتَرِي

Allah azze ve celle dedi: ( **لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً** ) (Meryem: 27).
el-Ferrâ dedi: **الفَرِيّ**: büyük iştir.
Araplar der: onu **يَفْرِي الفَرِيّ** hâlinde bıraktım; işi ya da sulamayı yaptığında ve güzel yaptığında.
Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem), Ömer hakkında, onu rüyasında bir kuyu başında bir kova ile su çekerken gördü: ( **فلم أرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه** ).
Ebû ‘Ubeyd dedi: bu, senin “işini yapar, sözünü söyler” demen gibidir.
Dedi ki: el-Ferrâ bize inşâd etti:
قد أطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيّا
قد كنتِ تَفْرِين به الفَرِيّا
Yani: onda sözü çoğaltır ve onu büyütürdün.
İbn Abbâs hadîsinde, ağaçla kesilmiş hayvan hakkında sorulduğunda dedi ki: **كُلُّ ما أَفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرِّد**.
Yani: onları yardı da içindeki kanı çıkardı.
Denir ki: **أفْريت** elbiseyi ve **أفريت** hülleyi; onu yardığında ve içindekini çıkardığında.
Eğer “**فريت**” dersen, ألف olmaksızın; manası: şeyi takdir etmen, onunla uğraşman ve onu düzeltmendir; mesela nalı ölçüp biçmen; yahut deri yaygı, yahut kırba, yahut bunun gibi.
Ondan denir: **فَرَيْت** **أفْرِي** **فَرْياً**; ve Züheyr’den inşâd etti:
ولأنت تَفرِي ما خَلَقْت وبَعْ
ضُ القومِ يَخْلُق ثم لا يَفْرِي
Ve yine: **فَرَيت** toprağı; onu yürüyüp geçtiğinde ve kestiğinde.
Ama birincisi: **أَفريت** **إفراءً**; o, bozgunculuk yönü üzere “yarıp parçalama”dandır.
el-Asma‘î dedi: deriyi **أَفْرى** etti; onu yırttığında, deldiğinde ve bozduğunda; **يُفْريه** **إفْراءً**.
Ve **فَرى** deriyi **يَفْريه** **فرياً**.
Ve **فرى** su tulumunu **يَفْرِيها**; onu diktiğinde ve düzelttiğinde; ve inşâd etti:
شَلَّت يَدَا فارِيَةٍ فَرَتْها
Yani: onu yaptı.
Ve **المَفْرِيّة**: yapılmış, düzeltilmiş su tulumudur.
Ve yarayı **أَفْرى** eder, **يُفْريه**; onu yardığında.
Ebû ‘Ubeyd dedi: adam **فَرِي** eder, **يَفْرَى** **فَرًى**; şaşırıp afalladığında; Hüzeli dedi:
وفَرِيتُ مِن جَزَعٍ فلا
أَرْمِي ولا وَدَّعْتُ صاحِبْ
el-Asma‘î dedi: denir ki: **فَرِيَ** **يَفْرَى**; baktığında da ne yapacağını bilmediğinde.
Ve adama, işte ciddi ve güçlü olduğunda denir: onu **يَفْري الفَرا** ve **يَقُدّ** hâlinde bıraktım.
el-Leys dedi: denir ki: falanca yalanı **فَرى** eder, **يِفْرِيه**; onu uydurduğunda.
Ve **الفِرْية**: yalandandır.
Başkası dedi: yalanı **افترى** eder, **يَفْتريه**; ondan Yüce’nin sözü: ( **أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ** ) (Yûnus: 38); yani onu uydurdu.
Ve falancadan elbisesi **تَفَرّى** etti; yarıldığında.
el-Leys dedi: su tulumunun dikişi **تَفَرَّى** etti; yarıldığında.
Ve toprak, gözelerle **تَفَرَّت**; fışkırdığında; Züheyr dedi:
غِماراً تُفَرَّى بالسِّلاح والدَّم
Ebû Zeyd: şimşek **فَرَى** eder, **يَفْرِي** **فَرْياً**; o, onun parıldaması ve gökte devam etmesidir.

**رفأ** : Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “**بالرِّفَاء والبَنِين**” denilmesini yasakladı.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **الرِّفاء** iki manada olur:
Uyumdan ve güzel birleşmeden olur; dedi ki: ondan elbisenin **رَفْء**’ü alınmıştır; çünkü o **يُرفأ** edilir; böylece onun bir kısmı bir kısmına katılır ve arası uygunlaştırılır.
Dedi ki: **الرِّفاء** sükûnetten ve durulmadan da olur; Ebû Hirâş el-Hüzelî’ye inşâd etti:
رَفَوْني وقالُوا يا خُوَيْلد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنْكَرت الوُجوه هُمُ هُمُ
Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **الرِّفاء**: uygunluktur; o da **المُرافاة**’dır; hemzesiz; ve inşâd etti:
ولمّا أن رأيتُ أبار ديْم
يُرَافِيني ويَكْره أن يُلاَمَا
İbn Hânî’, Hüzelî’nin (**رَفوني**) sözü hakkında dedi: muradı: **رفئوني**’dir; hemzeyi attı.
Dedi ki: hemze ancak şiirde atılır; bu beyitte onu atmıştır.
Dedi ki: manası: ben korktum ve kalbim uçtu; böylece beni birbirime kattılar.
Dedi ki: ondan: **بالرِّفاء والبَنِين**.
Bazılarının hadisinde: bir adamı **رفّأ** ettiğinde derdi ki: Allah sana bereket versin, sende bereket kılsın ve ikinizi hayırda birleştirsin.
İbn Hânî’ dedi: **رَفّأ**: yani evlendirdi.
Ve **الرفء**’ün aslı: birleşme ve bitişikliktir.
Ondan, evlenene: **بالرّفاء والبَنِين** denildi.
Ve ondan: **رَفْو الثَّوب**.
Bazılarının hadisinde: bir adamı **رَفّى** ettiğinde; muradı: ona **بالرِّفاء والبَنِين** ile dua etmeyi sevdiğinde; hemzeyi terk etti.
Bir hadiste: bir adamı **رفّح** ettiğinde.
İbnü’l-A‘râbî dedi: muradı **رَفأ**’dır; **الحاء** hemzeden بدل edilir; çünkü ikisi kardeştir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **رفأت الثوب**; hemzelidir.
Ebû Zeyd, hemze kitabında dedi: **رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً**; ve melike **رَفّأت** ederim: **تَرْفئةً** ve **تَرْفيئاً**; ona dua ettiğinde.
Ve adam, alışverişte bana **مُرافأة** ile **رافأني**; onda sana kayırdığında.
Dedi ki: gemiyi **أرفأت** ederim **إرفاء**; onu kıyıya yakınlaştırdığında.
Dedi ki: iş üzerinde **ترافأنا** ederiz **ترافؤاً**; **التَّمالؤ** gibi; onların hilesi ve işleri bir olduğunda.
Ve bu kitabın hemzeyi dönüştürme babında dedi:
**رَفَوْت الثوب رَفْواً**; hemze **واواً**ya dönüştü, gördüğün gibi.
el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, “hemzelenmeyen şeyler” babında: hemzelenmezse bir manası olur; hemzelenirse başka bir manası olur: **رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً**.
Dedi ki: onların “**بالرِّفاء والبنين**” sözü, yani kaynaşma ve birleşme iledir; aslı hemzedir.
İstersen manası sükûnet ve itminan ile olur; böylece aslı hemze olmaksızın olur.
Denir ki: adamı **رفوتُ**; onu sakinleştirdiğimde.
el-Ferrâ dedi: **أرفأت إليه** ve **أرفيت إليه**; iki lugattır; “ona meylettim” manasında.
el-Leys dedi: gemi **أُرْفئت** edildi: kıyıya yaklaştırıldı.
Ve geminin **مَرْفأ**’sı: kıyıya yaklaştırıldığı yerdir; ve onu **أرفأتُها إرفاءً** ettim.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأُرْفِيّ**: saf yumuşaklıktır.
Ve **الأُرْفيّ** ayrıca: maskh (çirkinleştirilmiş/biçimi bozulmuş) olandır.
Dedi ki: **الأُرْفَى**: büyük iştir.
el-Leys dedi: **الأُرفيّ**: katıksız süttür.
Ve **اليَرْفَئِيّ**: koyun çobanıdır.
Şemr, İbn Şümeyl’den: gemiyi **أرفأتُ**; onu **الجِدّة**’ye yaklaştırdığında; ve **الجِدّة**: topraktır.
Ebû’d-Dukayş dedi: gemi **أرْفَت** etti; ben de onu **أَرْفَيْتها** ettim; hemzesiz.
Dedi ki: bize Yûnus, Ru’be’den böyle haber verdi.
Dedi ki: Zü’r-Rumme’nin kardeşi dedi: onu **أَرْفأتُها** ettim; ve gemi kendi kendine **أرفأت** etti; **الجِدّة**’ye yaklaştığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: gemi **أرفأت** etti; onu **بالْجَدّ**’e yapıştırdığında.
el-Leys dedi: **الجَدّ**: yerden yakın olandır.
Ebû Sa‘îd dedi: **الجَدُّ**: nehrin kıyısıdır.
el-Leys: **الرُّفَة**: yerin yaban kedisi; parsın avladığı gibi avlar.
Dedi ki: **الرُّفة**: saman; Yemenîdir.
Dedim: el-Leys, (**الرُّفة**) lafzında ve tefsirinde yanıldı; sanırım onu bazı sahifelerde “**أنا أُغني عنك من التُّفة عن الرُّفة**” şeklinde gördü; onu ضبط etmedi ve değiştirdi de bozdu.
Ama yerin yaban kedisi: **التُّفة**’dir; hafifletilmiş; **التاء** ve **الفاء** ve **الهاء** ile; ve idrâcda **الهاء** ile yazılır; **الرحمة** ve **النّعمة**’nin **هاء**’ı gibi.
Bana el-Münzirî, es-Saydâvî’den, er-Riyâşî’den böyle haber verdi; sonra bana Ebû’l-Heysem’den de benzeriyle haber verdi.
Dedi ki: ama (**الرَّفت**) ise **بالتاء** iledir; fiildir: **رَفَتُّه أَرْفِته**; onu incelttiğimde/ufaladığımda.
Samana denir: **رَفَتٌ** ve **رَفْتٌ** ve **رُفات**.
İki harfin tefsiri daha önce geçti; ben onları, yanlışın yerini bildirmek için tekrar ettim; onu bil.

**أرف** : el-Asma‘î dedi: **الآرَفُ**: iki boynuzu iki kulağının üzerine gelen.
Ve **الأقبل**: iki boynuzu yüzüne doğru gelen.
Ve **الأرْفَح**: iki boynuzu, aralarındaki uzaklıkla, kulaklarına doğru giden.
Ve **الأفْشَغ**: iki boynuzu şöyle şöyle kayıp giden.
Ve **الأخْيص**: birisi dik, diğeri alçak olan.
Ve **الأفْشَق**: iki boynuzu arasındaki mesafe uzak olan.
Osman hadîsinde: **والأُرَفُ تَقْطع الشُّفْعة**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: İbn İdrîs dedi: **الأُرَف**: alametlerdir.
el-Asma‘î de böyle dedi: **الأُرف**: alametler ve sınırlardır.
Bu, Hicaz ehlinin sözüdür.
Ondan denir: evi ve toprağı **أرَّفت** ederim **تَأْريفاً**; onu böldüğünde ve sınırlandırdığında.
el-Lihyânî dedi: **الأُرف** ve **الأُرث**: topraklar arasındaki sınırlardır.
Hadiste: bir adam, ona bekârlığı şikâyet etti; dedi ki: saçını düzelt; yaptı da **فارْفَأَنْ**; yani onda olan sakinleşti.
Ve **المُرْفَئِنّ**: sakin olandır.

**أفر** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأفْرُ**: koşmadır; ve **أَفَر** eder, **يَأْفِر**.
Başkası dedi: adam **أَفّار** ve **مِئْفَر**’dir; sıçrayıcı, iyi koşucu olduğunda.
el-Leys dedi: kazan **أَفَرت** eder, **تَأْفِر** **أَفْراً**; kaynadığında ve kaynaması şiddetlendiğinde; ve inşâd etti:
باخُوا وقِدْرُ الحَرْبِ تَغْلي أَفْرَا
Dedi ki: erkeklerden **المِئْفر**: adamın önünde koşup ona hizmet edendir.
Ve o, onun önünde **يَأفِر** eder.
Ve onu **مِئْفَراً** edindi.
Başkası dedi: develer **أَفِرت** eder **أَفْراً**; ve **اسْتَأفرت** eder **اسْتئفاراً**; canlandığında ve semirdiğinde.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: insanlar **في أُفُرّة** içindedir; yani karışıklık.
el-Ferrâ dedi: **أُفُرّة الصّيْف**: yazın başıdır.

**فور** **فير** : el-Asma‘î: adama, öfkelendiğinde denir: **فار فائِرُه**; ve **ثار ثائِرُه**.
Ve kazan **فارت** eder, **تَفُور** **فَوْراً** ve **فَورَاناً**; kaynadığında.
İbn Şümeyl: ona gündüzün **فَوْرَةَ**’sinde geldim; yani başında.
Müfessirler, Allah celle ve azze’nin sözü hakkında: ( **وَيَأْتُوكُمْ مِّن فَوْرِهِمْ هَاذَا** ) (Âl-i İmrân: 125) dediler ki: yani bu yönlerinden.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **لا أَفعل ذلك ما لأْلأَت الفُورُ بأَذْنابها**; yani onu asla yapmam.
Ve **الفُور**: ceylanlardır; lafzından tekili yoktur.
Ve denir: şu şu işi **مِن فَوْري** yaptım; yani saatimden.
Ve denir: su, pınardan **فار** etti; kabarıp fışkırdığında.
el-Leys dedi: işkembenin iki **فَوّارة**’sı vardır; içlerinde her et sahibinden iki bez vardır. Ve zannederler ki erkeğin suyu böbreğe düşer, sonra **الفَوّارة**’ya, sonra husyeye. O bez yenmez; o, başka bir etin içinde bir ettir.
Dedi ki: **الفِيرةُ**: bir helvadır; pişirilir; kaynaması yaklaşınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; sonra lohusa kadın onu içer.
Dedim: o, **الفِئْرة** ve **الفَئِيرة** ve **الفَرِيقة**’dır.
el-Leys dedi: **الفأر**; hemzelidir; tekili: **فأرة**; çoğulu: **فِئْران**. Ve **أرض مَفأرة**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **أرضٌ فَئِرة**; **الفأر**’dan **فَعِلة** üzere; ve **جَرِذة** **الجُرذ**’dan.
el-Leys dedi: **فَأرة المِسْك**: onun kesesidir; o bilinir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: erkek fareye denir: **الفُؤْرُور** ve **العَضَل**.
Ve sırt etine denir: **فأر المَتْن**; ve **يَرابيع المَتْن**; râciz, bir adamı vasfederek dedi:
كأنّ حَجْمَ حَجَرٍ إلى حَجَرْ
نِيط بمَتْنَيْه من الفأر الفُؤَرْ
‘Amr b. Bahr dedi: Mu‘tezileden bir attâra, misk kesesi hakkında sordum; dedi ki: **بالفَأرة** değildir; **بالْخِشْف**’e daha benzer.
Sonra dedi ki: **فأرة المِسْك**; **تُبّت** tarafında bulunan bir küçük hayvandır; avcı onu avlar; göbeğini şiddetli bir bağla bağlar; göbeği sarkıktır; kanı onda toplanır; sonra kesilir; sakinleşince sıkılmış göbeği oyar. Sonra onu arpa içine gömer; ta ki donmuş kan, güzel kokulu misk hâline dönüşünceye kadar; daha önce, kokusu dayanılmaz bir kan iken.
Dedi ki: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) miskle kokulanmış olmasaydı, ben onunla kokulanmazdım.
Dedi ki: **الفأر** adı şunlara da düşer: **فأرة التَّيس** ve **فأرة البيت** ve **فأرة المِسْك** ve **فأرة الإبل**.
Dedi ki: ‘Akîl hemzeler: **الفأرة** ve **الجُؤنة** ve **المُؤْسى** ve **الحُؤْت**.
‘Amr, babasından: **الفَوْر**: vakittir.
Ve **الفُورة**: Kûfe’dir.
Dedi ki: **الفِيَار**: terazinin dilinin evinin duvarının iki yanından biridir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **لِسان الميزان**: iki **الفِيَارَان**’ın kuşattığı demirdir; ikisinden birine **فِيَار** denir.
Dedi ki: dilin bulunduğu enine demir: **الْمِنْجَمُ**’dır.
Dedi ki: **الكِظامة**: demirin iki ucunda iplerin toplandığı halkadır.
‘Avf b. el-Hara‘, bir yayı vasfederek dedi:
لها رُسْغُ أيدٍ بها مُكْرَبٌ
فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارَا
Dedi ki: **المُكْرب**: dolu olandır; sanki sinirle dolu olduğunu murad etti.
Ve onun sözü: **ولا العِرق فارا**.
İbnü’s-Sikkît dedi: attan, damarının **فَوْر**’u kerih görülür; o, onda bir şişkinlik ya da düğümün görünmesidir.
Denir ki: damarları **فارت** etti; **تَفُور** **فَوْراً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dalgaya ve gölete denir: **فَوَّارة**.
Ve su olmayan her şeye de: **الفَوَّارة** denir.
Ve başka bir yerde dedi: denir ki: **دَوَّارة** ve **فَوَّارة**; hareket etmeyen ve dönmeyen her şey için; hareket edip dönerse, o **فُوّارة** ve **دُوّارة**’dır.

**وفر** : el-Leys dedi: **الوَفْرُ**: kendisinden hiçbir şey eksiltilmemiş çok maldır; o **مَوْفُور**’dur; ve biz onu **وَفَرْناه** **فِرَةً**.
Dedi ki: geçişli kullanımda kullanılan: **وَفَّرناه تَوْفِيراً**.
Dedim: Allah azze ve celle’nin sözü: ( **جَزَاءً مَّوفُورًا** ) (İsrâ: 63), **وَفَرْته أَفِره وَفْراً وفِرَةً**’dendir. Bu geçişlidir.
Lâzım olan ise senin sözündür: mal **وَفر** eder, **يَفر** **وُفُوراً**; o hâlde o: **وافر**’dir.
Ve **سِقاءٌ أَوْفر**: derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş olandır.
Ve **مَزادة وَفْراء**: tamdır; Zü’r-Rumme dedi:
وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأى خَوارِزُها
Ve **الوَفْرة**: saçtan, kulaklara ulaştığında olan perçem/topluluk. Sahibi onu **وَفّر** etti. Ve falanca **مُوَفَّر الشعر**’dır. Ve **الوافر**: aruzdan bir türdür. Ve falanca, falancaya iyiliğiyle **تَوفَّر** etti.
Ve Allah, onun şu şeye dair payını **وَفّر** etti; yani onu bol kıldı.
Ve adam, birine yemeğini arz ettiğinde, diğeri ona der ki: **تُوفَر وتُحمَد**; yani malından hiçbir şey eksilmesin; ona dua olarak.
Ve onun sözü: **تُحْمد**; yani daima övülmüş ol.
Ve senin için ırzını **وَفَرْت** ettim; yani ayıpla eksiltmedim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: رفو/أ

(باب الراء والفاء وما يثلثهما)
  (رفق)  الراء والفاء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على موافقةٍ ومقاربةٍ بلا عُنْف. فالرِّفق: خلاف العُنْف؛ يقال رفَقْتُ أْرْفُق. وفي الحديث: "إنّ الله جلّ ثناؤه يحبُّ الرِّفْق في الأمر كله".
  هذا هو الأصل ثم يشتقّ منه كلُّ شيءٍ يدعو إلى راحةٍ وموافَقة. والمرفق([1]) مَِرفق الإنسان؛ لأنه يستريح في الاتِّكاء عليه. يقال ارتَفَق الرّجلُ: إذا اتَّكأ على مَِرفقه في جلوسه. ومن ذلك الحديثُ لمّا سأل الأعرابيُّ عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، قيل له: "هو ذاكَ الأمغَرُ المرتَفِقُ"، أي المتَّكئ على مَِرفقه.ويقال فيه مَرْفِق ومِرْفَق، حكاهما ثعلب. والرُِّفْقَة: الجماعة ترافِقُهم في سفرك؛ واشتقاقه من الباب، للموافَقة، ولأنَّهم إذا تَمَاشَوْا تحاذَوْا بمرافقِهم. قال الخليل: الرُِّفْقة في السفر: الجماعة الذين يرافِقونك، فإذا تفرَّقْتم ذهب اسمُ الرُِّفقة. قال: والرّفيق: الذي يرافقك، وهو أن يجمعَك وإياه رفْقة؛ وليس يذهب اسمُه إذا تفرَّقْتُما. والمُرْفِق: الأمر الرَّافِقُ بك. والرِّفاقُ: حبلٌ يشدُّ به مَِرفق البعير إلى وَظيفِهِ. وهو قوله:
  * كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ([2]) *
  والمِرْفق: المِرْحاض، والجمع مَرَافِق. ويقال ارتفَقَ الرّجلُ ساهراً، إذا بات على مَِرفقِهِ لا ينام. وشاةٌ مُرَفَّقَةٌ([3]): يداها بَيْضاوانِ إلى المرفقين. والرَّفَق: انفتالٌ عن الجنب؛ ناقةٌ رَفْقاءُ، وجملٌ أرفَقُ. ويقال ماءٌ رَفَقٌ ومَرتعٌ رفَقٌ، أي سهلُ المطْلَب.
  (رفل)  الراء والفاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَعةٍ ووُفُورٍ. من ذلك رَفَل في ثيابه يَرْفُل، وذلك إذا طالَتْ عليه فجَرَّها. والرِّفَلُّ: الفَرَس الطويل الذّنَب.
  (رفن)  [الراء والفاء والنون ليس أصلاً([4])]، وإنّما النُّون [في رِفَنٍّ] مبدلةٌ من لام؛ لأنّه في الأصل رِفَلٌّ. فأما قولهم ارفأَنَّ، إِذا سكَنَ، فإنّ النون فيه زائدة.
  (رفه)  الراء والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَعمةٍ وسَعة مَطْلَبٍ. من ذلك الرِّفْهُ، وهو أن تَرِدَ الإِبلُ كلَّ يومٍ متى شاءت. قال الشاعر([5]):
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرةٍ *** وكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِرُ  ومن ذلك الرَّفاهَةُ في العَيش والرّفاهِية. ويقال: بينَنَا وبين فلانٍ ليلةٌ رافهة، أي ليِّنة السّيرِ لا تُعيِي. ومن ذلك الإرفاه: كثرة [التدَهُّن([6])]، وهو من الرِّفْه الذي ذكرناه. ورُفِّه عنه: إذا نُفِّس عنه الكَربُ.
  (رفو/أ)  الراء والفاء والحرف المعتل أو الهمزة أصلٌ واحد يدلُّ على موافقةٍ وسكون وملاءَمة. من ذلك رفَوْتُ الثَّوْبَ أرفُوه، ورفَأته أرفَؤه. ورفَوْت الرّجلَ، إذا سكَّنْته من رُعْب. قال:
رَفَوْنِي وقالُوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ *** فقلتُ وأنكرتُ الوجوهَ هُمُ هُمُ([7])  والمرافاة([8]): الاتِّفاق. قال:
ولمَّا أنْ رأيتُ أبَا رُوَيمٍ *** يُرَافِينِي ويَكرَهُ أن يُلاما([9])  والرِّفاء: الاتِّفاق والالتحام. ومن ذلك الحديث "أنّه نَهَى أن يقال بالرِّفاء والبنين". يقال ذلك لِلْمُمْلِك. ومن الباب أرفَأْتُ إليه، إِذا لَجَأْتَ إِليه. وأرفأْتُ فلاناً في البيع، إذا زِدْتَه محاباة. ومنه أرفأْتُ السّفينةَ، إذا قرّبْتَها للشَّطّ. وذلك المكان مَرْفَأٌ.
  ومما شذَّ عن الباب: اليَرْفَئِيُّ، قال قوم: هو راعي الغَنَم؛ وقال قومٌ: هو الظليم. ويقال: بلْ كل نافرٍ يَرْفَئِيٌّ.
  (رفت)  الراء والفاء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على فَتٍّ ولَيٍّ. يقال رفَتُّ الشّيءَ بيدي، إِذا فتَتَّه حتّى صارَ رُفاتا. وارْفَتَّ الحَبْلُ، إذا انقطع. واشتُقّ منه رفَتَ عُنقَه، إِذا دقَّها وَلَفَتَها [و] لوَاها.
  (رفث)  الراء والفاء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو كلُّ كلام يُستَحْيا من إظهاره. وأصلُه الرَّفَثُ، وهو النِّكاح. قال الله جلّ ثناؤُه: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إلى نِسَائِكُمْْ [البقرة 187]. والرّفَث: [الفُحْش] في الكلام. يقال أَرْفَثَ وَرَفَثَ.
  (رفد)  الراء والفاء والدال أصلٌ واحدٌ مطّرد منقاس، وهو المعاوَنة والمظاهَرة بالعَطاء وغيره. فالرَّفْد مصدر رفَدَهُ يَرْفِدُه، إذا أعطاه. والاسم الرِّفْد. وجاء في الحديث: "ويكون الفَيْء رِفْداً"، أي يكون صِلاتٍ لا يوضَع مواضِعَه. ويقال ارتفَدْتَ من فلانٍ: أصبْتُ من كَسبه. وأُرفِدت المال: اكتسبته. والرافد: المُعين، والمُرْفِدُ أيضاً. ورفَدَ بنو فلانٍ فلاناً، إذا سَوَّدُوه عليهم وعظَّموه، وهو مرفَّد. والرّافِدانِ: دِجْلةُ والفرات. قال الفرزدق:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])  وترافدوا، إذا تعاوَنُوا عليه، والرِّفادة: شيءٌ كانت قريش تُرَافِدُ به في الجاهلية، يُخرِج كلُّ إنسانٍ شيئاً، ثم يشترون به للحاجِّ طعاماً وزَبيباً وشراباً. والرَّوافِد: خشب السَّقف؛ وهو من الباب؛ لأنه يُرفدَ بها السَّقْف. قال:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])  والمرفد: العُظَّامَة التي تعظِّم بها الرّسْحاء عَجِيزتَها. ومن الباب الرِّفْد، وهو القَدَح الضَّخم؛ وهو الرَّفْد والمِرْفَد أيضاً.
  ويقال المِرْفَد: الإناء الذي يُقْرَى فيه. والرَّفُود: الناقة تملأ الرِّفْد، وهو القدح الضخم، في حَلْبةٍ واحدة. والرُّفَيْدات: قومٌ من العرَب.
  (رفز)  الراء والفاء والزاء ليس هو عندنا أصلاً، لكنَّهم قالوا: إنّ الرّفْز الضَّرْب؛ يقال ما يَرْفِزُ منه عِرْقٌ: أي ما يضرِب. قال:
وبلدةٍ للداء فيها غامِزُ *** مَيْتٍ بها العِرقُ الصَّحيح الرَّافِزُ([12])  (رفس)  الراء والفاء والسين قريبٌ من الباب الذي قبله، إلا أنّ في كتاب الخليل: الرَّفْس: الصَّدْمة في الصَّدر بالرِّجْل.
  (رفش)  الراء والفاء والشين ليس* شيئاً. ويقولون: الرَّفْش الأكل.
  (رفص)  الراء والفاء والصاد فيه كلمة واحدة. يقولون: ارتَفَص السِّعْر: غَلاَ. فأما الرُّفْصَة فالماءُ يكون بين القوم نَوْبةً. ويقال إنه مقلوب من الفُرْصة. يقال: هم يتفارصُون الماءَ بينهم ويترافصون، إذا تناوبوا. وقد كتب البابُ في موضعه.
  (رفض)  الراء والفاء والضاد أصلٌ واحد، وهو التَّرك، ثم يشتقّ منه. يقال رَفَضْتُ الشيءَ: تركته. هذا هو الأصل، ثم يشتقّ منه ارفَضَّ الدّمْعُ من العين: سال، كأنه تَرَكَ موضِعَه. وكلُّ متفرّقٍ مرفَضّ. ويقال للطَّريق المتفرِّقة أخادِيده: رِفَاض. قال:
  * كالعِيسِ فَوقَ الشَّرَكِ الرِّفاضِ([13]) *
  والرَّفَض: الفِرَق، في قول ذي الرُّمّة:
  * بها رَفَضٌ مِنْ كلِّ خَرْجَاء صَعْلةٍ([14]) *
  أي فِرَق. وفي القِربة رفَضٌ من ماءٍ: مثلُ الجُرْعة، كأنها رُفِضَت فيه. يقال فيه رفَّضْتُ. ورُفُوض الأرض: مواضعُ لا تُمْلَك، كأنها رُفِضت. والرَّاوفض: جنودٌ تَركوا أميرَهم وانصَرفوا. ويقال: رجلٌ رُفَضَةٌ، للذي يُمسِك الشيءَ ثم لا يلبثُ أن يدَعَه، ويقال رَفَضَ النّخلُ، وذلك إِذا انتشر عِذْقه وسقط قِيقاؤُه. ويقال في أرضِ بني فلانٍ رُفوض من كلأ، إذا كان متفرِّقاً بعيداً بعضُه من بعض، وقال بعضهم: مَرافِضُ الوادي: مَفاجرُه، وذلك حيث يرفضُّ إليه السَّيل. قال ابن السّكيت: راعٍ رُفضَةٌ قُبَضَة، للذي يقبض الإبلَ ويجمعها، فإذا صار إلى الموضع الذي [تحبُّه و] تهواه [رفَضَها([15])] فتركها ترعَى حيث شاءت تذهب وتجيء.
  (رفع)  الراء والفاء والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خلاف الوضع. تقول: رفعتُ الشيءَ رفعاً؛ وهو خلاف الخَفْض. ومَرفُوع الناقةِ في سيرها: خلاف المَوْضوع. قال طرَفة:
مَوضُوعُها زَوْلٌ ومرفوعها *** كمَرِّ صَوْبٍ لِجبٍ وَسْطَ ريحْ([16])  يقال رَفَع البعيرُ ورَفَّعته أنا.
  ومن الباب الرَّفع: تقريب الشيء. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ﴾ [الواقعة 34]، أي مقرَّبة لهم. ومن ذلك قوله رَفَعْتُه للسُّلطان، ومصدر ذلك الرُِّفْعانُ ويقال للناقة إذا رفَعت اللِّبَأ في ضَرعها: هي رافعٌ. والرفع: إذاعة الشيء وإظهارُه. ومنه الحديث، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "كلُّ  رافِعَة رفعَتْ علينا من البَلاغ([17]) فقد حرَّمتُها"، أي كلُّ جماعةٍ مبلِّغة تبلّغ عنا فلتبلّغ أنِّي حرَّمْتُ المدينَةَ. وذلك كقولهم رَفَع فلانٌ على العامل، وذلك إذا أذاعَ خَبرَه ورَفْع الزَّرعِ: أن يُحمل بعد الحَصاد إلى البَيْدر؛ يقال هذه أيّام الرَِّفاع.
  (رفغ)  الراء والفاء والغين كلمةٌ تدل على ضَعةٍ ودناءة. فالرَّفْغ ألأَمُ الوادِي وشرُّه تُراباً. والرُّفْغ: أصل الفخِذ، وكلُّ موضع اجتمع فيه الوَسَخ. وفي الحديث: "كيف لا أُوهِمُ ورُفْغُ أحدِكم بين ظُفْره وأنملته([18])". والأَرفاغ من الناس: السِّفْلة. فأما قولهم عيشٌ رافغ ورفيغ: طيّب واسع، فهذا له وجهان: إمّا أن يكونَ الغَينُ منقلبةً عن الهاء فيكون من الرَّفْه، وإمَّا أن يكون شُبِّه مالُه في كثرته برَفْغ التُّراب، يراد به الكثرة.
---------------------------------------------------------------
([1]) المرفق كمنبر ومجلس.
([2]) البيت لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (رفق) والمخصص (7: 153/ 13: 129).
([3]) ذكرت هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) أثبت هذه التكملة مطاوعة لطريقة ابن فارس، وللحاجة إليها.
([5]) هو لبيد. ديوانه 52 طبع 1880 واللسان (رفه، غمر). وفي الموضع الأول من اللسان "غير صادية"، وقد أشير إليها في شرح الديوان. وفي جميع المواضع: "فكلها كارع".
([6]) التكملة من المجمل واللسان. وفي الحديث "أنه نهى عن الإرفاء".
([7]) البيت لأبي خراش الهذلي، كما في اللسان (رفأ، رفا)، وهو مطلع قصيدة له في شرح السكري 71 والقسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 62. و انظر الخزانة (1: 211).
([8]) في الأصل: "والرافات"، صوابه في المجمل.
([9]) البيت في المجمل واللسان (رفا) والخزانة (1: 211). وفي الأصل: "أبا ذريم" صوابه من المراجع السابقة.
([10]) ديوان الفرزدق 487 واللسان (رفد، حذذ) والكامل 479 ليبسك والمعارف 179 والشعراء (ترجمة الفرزدق) وزهر الآداب (1: 21) والأغاني (19: 17) وكنايات الجرجاني 74 والحيوان (5: 197/6: 510). وفي المجمل: "أأطعمت".
([11]) البيت في اللسان (بخخ، رفد) وقد سبق في (بخ).
([12]) البيتان في اللسان (رفز، رقز) حيث أنشد في الموضع الأخير رواية "الراقز"، وكلاهما بمعنى. وفي الأصل: "رافز"، صوابه "الرافز"، أي إن العرق الصحيح يموت بها من الفزع.
([13]) البيت لرؤبة في ديوانه 82 واللسان (رفض). ورواية ابن فارس تطابق رواية الجوهري.  قال ابن بري: "صوابه: بالعيس، لأن قبله:
* يقطع أجواز الفلا انقضاضي *".
([14]) عجزه كما في الديوان 516 واللسان (رفض): *وأخرج يمشي مثل مشي المخبل*
([15]) هذه التكملة والتي قبلها من المجمل.
([16]) في ديوان طرفة 13: "مرفوعها زول وموضوعها"، وبهذه الرواية صحح ابن بري رواية البيت. انظر اللسان. وسيعيده في (وضع).
([17]) ويروى أيضاً "من البلاغ" بضم الباء وتشديد اللام، أي المبلغين.
([18]) الأنملة: رأس الإصبع، وفيها تسع لغات تثليث الهمزة مع تثليث الميم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الفاء** ve ikisini üçleyenler)

  (**رفق**)  **الراء** ve **الفاء** ve **القاف** bir tek asıldır; şiddetsiz bir uygunluğa ve yakınlığa delâlet eder. Şu hâlde **الرِّفق**: şiddetin zıddıdır; “**رفَقْتُ** **أْرْفُق**” denir. Hadiste: “Allah—yüce sena O’nundur—işin hepsinde **الرِّفْق**i sever” (buyurulmuştur).

  Bu asıldır; sonra ondan, rahatlığa ve uygunluğa çağıran her şey türetilir. Ve **المرفق**([1]) insanın **مَِرفق**udur; çünkü ona dayanmakta rahat eder. “**ارتَفَق** الرجلُ” denir: oturuşunda **مَِرفقه**una dayanırsa. Ve bundan, bedevî Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem hakkında sorunca olan hadis: ona “**هو ذاكَ الأمغَرُ المرتَفِقُ**” denildi; yani **مَِرفقه**una dayanmış olan. Ve onda **مَرْفِق** ve **مِرْفَق** denir; ikisini de Sa‘leb rivayet etti. Ve **الرُِّفْقَة**: yolculuğunda onlarla beraberlik ettiğin cemaat; onun iştikakı babdandır: uygunluk için; ve çünkü onlar yürüdüklerinde **مرافق**leriyle hizalanırlar. Halîl dedi: yolculukta **الرُِّفْقة**: sana refakat eden cemaat; siz ayrıldığınızda **الرُِّفقة** adı gider. Dedi: ve **الرّفيق**: sana refakat eden; o, seni ve onu bir **رفْقة**de toplamasıdır; siz ikiniz ayrıldığınızda onun adı gitmez. Ve **المُرْفِق**: sana yumuşak davranan iş. Ve **الرِّفاقُ**: deve **مَِرفق**unu **وَظيف**ine bağlamakla bağlanan ip. Ve o, şu sözdür:
  * **كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ**([2]) *

  Ve **المِرْفق**: hela; çoğulu **مَرَافِق**. Ve “**ارتفَقَ** الرجلُ ساهراً” denir: **مَِرفقِهِ** üzerinde, uyumadan geceleyince. Ve **شاةٌ مُرَفَّقَةٌ**([3]): iki eli dirseklere kadar beyaz olan. Ve **الرَّفَق**: yan taraftan bir dönüştür; **ناقةٌ رَفْقاءُ** ve **جملٌ أرفَقُ**. Ve “**ماءٌ رَفَقٌ** ve **مَرتعٌ رفَقٌ**” denir; yani talebi kolay.

  (**رفل**)  **الراء** ve **الفاء** ve **اللام** bir tek asıldır; genişliğe ve bolluğa delâlet eder. Bundan: “**رَفَل** في ثيابه **يَرْفُل**”; bu, elbiseleri üzerinde uzayınca onları sürüklemesidir. Ve **الرِّفَلُّ**: kuyruğu uzun at.

  (**رفن**)  [**الراء** ve **الفاء** ve **النون** asıl değildir([4])]; ancak **النُّون** [**رِفَنٍّ** içinde] bir **لام**dan bedeldir; çünkü aslında **رِفَلٌّ**dur. Ama onların “**ارفأَنَّ**” sözü: sakinleştiğinde; onda **النون** ziyadedir.

  (**رفه**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الهاء** bir tek asıldır; nimete ve talebin genişliğine delâlet eder. Bundan **الرِّفْهُ**; o, develerin her gün, ne zaman isterlerse suya gelmesidir. Şair([5]) dedi:
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرةٍ *** وكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِرُ
  Ve bundan: yaşayışta **الرَّفاهَةُ** ve **الرّفاهِية**. Ve “aramızda ve falan arasında **ليلةٌ رافهة** vardır” denir; yani yürüyüşü yumuşak, yormaz. Ve bundan **الإرفاه**: [**التدَهُّن**([6])]in çokluğu; o, zikrettiğimiz **الرِّفْه**dendir. Ve “**رُفِّه عنه**” denir: keder ondan giderilince.

  (**رفو/أ**)  **الراء** ve **الفاء** ve illetli harf yahut **الهمزة** bir tek asıldır; uygunluğa ve sükûna ve uyuşmaya delâlet eder. Bundan: “**رفَوْتُ** الثَّوْبَ **أرفُوه**” ve “**رفَأته** **أرفَؤه**”. Ve “**رفَوْت** الرجلَ” (denir): onu korkudan sakinleştirdiğinde. Dedi:
رَفَوْنِي وقالُوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ *** فقلتُ وأنكرتُ الوجوهَ هُمُ هُمُ([7])
  Ve **المرافاة**([8]): anlaşma. Dedi:
ولمَّا أنْ رأيتُ أبَا رُوَيمٍ *** يُرَافِينِي ويَكرَهُ أن يُلاما([9])
  Ve **الرِّفاء**: anlaşma ve kaynaşma. Ve bundan hadis: “**أنّه نَهَى أن يقال بالرِّفاء والبنين**”; bu, evlenen kimseye söylenir. Ve babdandır: “**أرفَأْتُ إليه**” (denir): ona sığındığında. Ve “**أرفأْتُ** فلاناً في البيع” (denir): ona kayırma ile artırdığında. Ve ondan: “**أرفأْتُ** السّفينةَ” (denir): onu kıyıya yaklaştırdığında. Ve o yer **مَرْفَأٌ**dur.

  Ve babdan şâz olanlardan: **اليَرْفَئِيُّ**; bir kavim dedi: o, koyun çobanıdır; bir kavim dedi: o, devekuşu erkeğidir. Ve denir: bilakis her ürkek olan **يَرْفَئِيٌّ**dir.

  (**رفت**)  **الراء** ve **الفاء** ve **التاء** bir tek asıldır; ufalama ve bükmeye delâlet eder. “**رفَتُّ** الشّيءَ بيدي” denir: onu ufalayıp **رُفاتا** oluncaya kadar. Ve “**ارْفَتَّ** الحَبْلُ” (denir): kopunca. Ve ondan türetildi: “**رفَتَ** عُنقَه” (denir): onu inceltip [ve] büküp çevirdiğinde.

  (**رفث**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الثاء** bir tek asıldır; o, açığa vurulmasından haya edilen her sözdür. Ve aslı **الرَّفَثُ**tur; o da cinsel ilişkidir. Allah—yüce sena O’nundur—dedi: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إلى نِسَائِكُمْْ [البقرة 187]. Ve **الرّفَث**: sözde [**الفُحْش**]. “**أَرْفَثَ** ve **رَفَثَ**” denir.

  (**رفد**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الدال** bir tek asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o, bağış ve başkasıyla yardımlaşma ve destekleşmedir. Şu hâlde **الرَّفْد**: “**رفَدَهُ** **يَرْفِدُه**”un masdarıdır; ona verdiğinde. Ve isim **الرِّفْد**dir. Hadiste geldi: “**ويكون الفَيْء رِفْداً**”; yani yerlerine konulmayan bağışlar olur. Ve “**ارتفَدْتَ** من فلانٍ” denir: onun kazancından elde ettim. Ve “**أُرفِدت** المال” (denir): onu kazandım. Ve **الرافد**: yardımcı; ve **المُرْفِدُ** da. Ve “**رفَدَ** بنو فلانٍ فلاناً” (denir): onu üzerlerine efendi kılıp büyüttüklerinde; o, **مرفَّد**dir. Ve **الرّافِدانِ**: Dicle ve Fırat. Ferazdak dedi:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])
  Ve “**ترافدوا**” (denir): onun üzerinde yardımlaştıklarında. Ve **الرِّفادة**: Câhiliye’de Kureyş’in onunla yardımlaştığı bir şey; her insan bir şey çıkarır, sonra onunla hacıya yiyecek, kuru üzüm ve içecek satın alırlardı. Ve **الرَّوافِد**: tavanın keresteleri; o, babdandır; çünkü tavan onunla desteklenir. Dedi:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])
  Ve **المرفد**: **الرّسْحاء**ın sağrısını büyüttüğü büyüklük. Ve babdandır **الرِّفْد**; o, büyük kadehtir; o, **الرَّفْد** ve **المِرْفَد** de.

  Ve “**المِرْفَد**” denir: içinde ikram edilen kap. Ve **الرَّفُود**: bir sağımda **الرِّفْد**i—o büyük kadehtir—dolduran deve. Ve **الرُّفَيْدات**: Araplardan bir kavim.

  (**رفز**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الزاء** bizce asıl değildir; lâkin dediler ki: **الرّفْز** vuruştur; “**ما يَرْفِزُ** منه عِرْقٌ” denir: yani damar atmaz. Dedi:
وبلدةٍ للداء فيها غامِزُ *** مَيْتٍ بها العِرقُ الصَّحيح الرَّافِزُ([12])
  (**رفس**)  **الراء** ve **الفاء** ve **السين** bir önceki bab’a yakındır; ancak Halîl’in kitabında: **الرَّفْس**: ayakla göğüste çarpma.

  (**رفش**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الشين** bir şey değildir. Ve derler: **الرَّفْش** yemektir.

  (**رفص**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الصاد**da bir tek kelime vardır. Derler: “**ارتَفَص** السِّعْر” (denir): pahalandı. Ama **الرُّفْصَة**: kavimler arasında nöbetle bulunan sudur. Ve denir ki o, **الفُرْصة**dan kalptir. “Onlar suyu aralarında **يتفارصُون** ve **يترافصون**” denir: nöbetleşe yaptıklarında. Bab, yerinde yazılmıştır.

  (**رفض**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الضاد** bir tek asıldır; o, terk etmektir; sonra ondan türetilir. “**رَفَضْتُ** الشيءَ” denir: onu terk ettim. Bu asıldır; sonra ondan “gözden yaş **ارفَضَّ**” (denir): aktı; sanki yerini terk etti. Ve her dağınık olan **مرفَضّ**dır. Ve ayrılan yolların yarıntılarına **رِفَاض** denir. Dedi:
  * كالعِيسِ فَوقَ الشَّرَكِ الرِّفاضِ([13]) *
  Ve **الرَّفَض**: fırkalar; Zü’r-Rumme’nin sözünde:
  * بها رَفَضٌ مِنْ كلِّ خَرْجَاء صَعْلةٍ([14]) *
  yani fırkalar. Ve kırbada sudan **رفَضٌ** vardır: yudum gibi; sanki onda bırakılmıştır. Onda “**رفَّضْتُ**” denir. Ve **رُفُوض** yer: mülk edinilmeyen yerler; sanki terk edilmiştir. Ve **الرَّاوفض**: emirlerini terk edip dönen askerler. Ve “**رجلٌ رُفَضَةٌ**” denir: bir şeyi tutup sonra gecikmeden bırakan kimseye. Ve “**رَفَضَ** النّخلُ” denir: salkımı yayıldığında ve **قِيقاؤُه** düştüğünde. Ve “falan oğullarının arazisinde ottan **رُفوض** vardır” denir: birbirinden uzak, dağınık olduğunda. Ve bazıları dedi: **مَرافِضُ** vadinin: yarıklarıdır; o, selin ona döküldüğü yerdir. İbnü’s-Sikkît dedi: “**راعٍ رُفضَةٌ قُبَضَة**” (denir): develeri tutup toplayan; sevdiği ve arzuladığı yere varınca [**رفَضَها**([15])] onları bırakır; diledikleri yerde otlarlar, gider gelirler.

  (**رفع**)  **الراء** ve **الفاء** ve **العين** bir tek asıldır; koymanın zıddına delâlet eder. “**رفعتُ** الشيءَ **رفعاً**” dersin; o, **الخَفْض**ın zıddıdır. Devenin yürüyüşünde **مَرفُوع**: **المَوْضوع**un zıddıdır. Tarafe dedi:
مَوضُوعُها زَوْلٌ ومرفوعها *** كمَرِّ صَوْبٍ لِجبٍ وَسْطَ ريحْ([16])
  “**رَفَع** البعيرُ” denir; ve “ben onu **رَفَّعته**” (denir).

  Ve babdandır **الرَّفع**: bir şeyi yaklaştırmak. Allah—yüce sena O’nundur—dedi: ﴿وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ﴾ [الواقعة 34]; yani onlara yaklaştırılmış. Ve bundan “onu sultana **رَفَعْتُ**” sözün; bunun masdarı **الرُِّفْعانُ**dur. Ve deveye, memesindeki ağız sütünü kaldırdığında: o **رافعٌ**dır. Ve **الرفع**: bir şeyi yaymak ve açığa çıkarmaktır. Ondan hadis: Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem dedi: “**كلُّ  رافِعَة** رفعَتْ علينا من **البَلاغ**([17]) فقد حرَّمتُها”; yani bizden tebliğ eden her cemaat, Medine’yi haram kıldığımı tebliğ etsin. Bu, onların “falan, âmile karşı **رَفَع** etti” sözü gibidir; bu, haberini yaydığında olur. Ve ekinin **رَفْع**i: hasattan sonra harman yerine taşınmasıdır; “bunlar **الرَِّفاع** günleridir” denir.

  (**رفغ**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الغين** aşağılık ve bayağılığa delâlet eden bir kelimedir. Şu hâlde **الرَّفْغ**: vadinin en alçağı ve toprağı en kötüsüdür. Ve **الرُّفْغ**: uyluğun kökü; ve pisliğin toplandığı her yer. Hadiste: “**كيف لا أُوهِمُ ورُفْغُ أحدِكم بين ظُفْره وأنملته**([18])”. Ve insanlardan **الأَرفاغ**: aşağı tabaka. Ama onların “**عيشٌ رافغ ورفيغ**: iyi, geniş” sözü; bunun iki yönü vardır: ya **الغَين** **الهاء**dan dönmüştür de **الرَّفْه**dendir; yahut malının çokluğunda toprağın **رَفْغ**ine benzetilmiştir; onunla çokluk kastedilir.

---------------------------------------------------------------
([1]) **المرفق**: **منبر** ve **مجلس** gibi.
([2]) Beyit, Lisân (**رفق**) ve el-Muḫaṣṣaṣ’ta (7: 153/ 13: 129) olduğu üzere Bişr b. Ebî Ḫâzim’indir.
([3]) Bu kelime Kāmûs’ta zikredildi; Lisân’da gelmedi.
([4]) Bu tekmili, İbn Fâris’in yöntemine uyarak ve ona ihtiyaç sebebiyle sabit kıldım.
([5]) O, Lebîd’dir. Dîvânı 52 (1880 baskı) ve Lisân (**رفه**، **غمر**). Lisân’ın birinci yerinde “**غير صادية**”dır; dîvân şerhinde ona işaret edilmiştir. Bütün yerlerde: “**فكلها كارع**”.
([6]) Tekmil, el-Mücmel ve Lisân’dandır. Hadiste: “**أنه نهى عن الإرفاء**”.
([7]) Beyit, Lisân (**رفأ**، **رفا**)da olduğu üzere Ebû Ḫırâş el-Hüzelî’nindir; Sükkerî şerhinde 71’de ve Hüzelîlerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 62’de onun bir kasidesinin matlaıdır. Ve el-Ḫizâne’ye bak (1: 211).
([8]) Asılda: “**والرافات**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([9]) Beyit el-Mücmel ve Lisân (**رفا**) ve el-Ḫizâne’de (1: 211). Asılda: “**أبا ذريم**”; doğrusu önceki kaynaklardandır.
([10]) Ferazdak Dîvânı 487 ve Lisân (**رفد**، **حذذ**) ve el-Kâmil 479 (Lîbisk) ve el-Maʿârif 179 ve eş-Şuʿarâ’ (Ferazdak tercümesi) ve Zehrü’l-Âdâb (1: 21) ve el-Eġânî (19: 17) ve Kinâyâtü’l-Cürcânî 74 ve el-Ḥayavân (5: 197/6: 510). El-Mücmel’de: “**أأطعمت**”.
([11]) Beyit Lisân (**بخخ**، **رفد**)dedir; (**بخ**)ta geçmişti.
([12]) İki beyit Lisân (**رفز**، **رقز**)dedir; son yerde “**الراقز**” rivayetiyle inşad edildi; ikisi de mânâca birdir. Asılda: “**رافز**”; doğrusu “**الرافز**”dir; yani sağlam damar, korkudan orada ölür.
([13]) Beyit, Dîvânında 82’de Ru’be’nindir ve Lisân (**رفض**)dadır. İbn Fâris’in rivayeti Cevherî’nin rivayetine uygundur. İbn Berrî dedi: “Doğrusu: **بالعيس**; çünkü ondan önce:
* **يقطع أجواز الفلا انقضاضي** *”.
([14]) Dîvân 516 ve Lisân (**رفض**)da olduğu üzere onun ikinci mısraı: *وأخرج يمشي مثل مشي المخبل*
([15]) Bu tekmil ve ondan önceki el-Mücmel’dendir.
([16]) Tarafe Dîvânında 13’te: “**مرفوعها زول وموضوعها**”; bu rivayetle İbn Berrî beyitin rivayetini tashih etti. Lisân’a bak. (**وضع**)ta onu iade edecektir.
([17]) Ayrıca “**من البلاغ**” diye de rivayet edilir; **الباء**ın zammı ve **اللام**ın teşdîdiyle; yani tebliğ edenler.
([18]) **الأنملة**: parmak ucu; onda, **الهمزة**nin üçlenmesiyle birlikte **الميم**in üçlenmesi olmak üzere dokuz lügat vardır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ف أ
هذا مرفأ السفن وقد أرفؤها إلى الشط‏.‏

##### Türkçe

ر ف أ
Bu, gemilerin **مرفأ**’sıdır; ve onları kıyıya **أرفؤها** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَفَأَ السفينةَ يَرْفَؤُها رَفْأً: أَدْناها مِن الشَّطِّ. وأَرْفَأْتُها إِذا قَرَّبتها إِلى الجَدِّ من الأَرض. وفي الصحاح: أَرْفَأْتُها إِرْفاءً: قَرَّبْتها من الشط، وهو المَرْفَأُ. ومَرْفَأُ السفِينةِ: حيث تَقْرُب مِن الشَّطِّ.
وأَرْفَأْتُ السَّفِينةَ إِذا أَدْنَيْتها الجِدَّةَ، والجِدَّةُ وَجْهُ الأَرضِ. وأَرْفَأَتِ السَّفِينةُ نَفْسُها إِذا ما دَنَتْ للجِدَّة. والجَدُّ ما قَرُبَ مِن الأَرض. وقيل: الجَدُّ شاطِئُ النهر. وفي حديث تَمِيمٍ الدَّارِي: أَنَّهُم رَكِبُوا البحر ثم أَرْفَؤُوا إِلى جزيرة. قال :أَرْفَأْتُ السَّفِينةَ إِذا قَرَّبْتها من الشَّطِّ. وبعضهم يقول: أَرْفَيْتُ بالياء. قال: والأَصل الهمز. وفي حديث موسى عليه السلام: حتى أَرْفَأَ به عند فُرْضَةِ الماءِ. وفي حديث أَبي هريرة رضي اللّه عنه في القِيامة: فتكونُ الأَرضُ كالسَّفِينةِ الـمُرْفَأَةِ في البحر تَضْرِبها الأَمـْواجُ. ورفَأَ الثوبَ، مهموز، يَرْفَؤُه رَفْأً: لأَمَ خَرْقَه وضمَّ بعضَه إِلى بَعْضٍ وأَصْلَح ما وَهَى منه، مشتق من رَفْءِ السَّفينة، وربما لم يُهمز. وقال في باب تحويل الهَمزة: رَفَوْتُ الثوبَ رَفْواً، تحوَّل الهمزة واواً كما ترى. ورجلٌ رَفَّاءٌ: صَنْعَتُه الرَّفْءُ. قال غَيْلان الرَّبَعِيُّ: فَهُنَّ يْعْبِطْنَ جَدِيدَ البَيْداءْ *  ما لا يُسَوَّى عَبْطُه بالرَّفَّاءْ أَراد برَفْءِ الرَّفَّاءِ. ويقال: من اغتابَ خَرَقَ، ومَن اسْتَغْفر اللّهَ رَفَأَ، أَي خَرَقَ دِينَه بالاغتِيابِ ورَفَأَه بالاسْتِغْفار، وكلُّ ذلك على الـمَثَل. والرَّفاءُ بالمدّ: الالتِئامُ والاتِّفاقُ. وَرَفأَ الرجلَ يَرْفَؤُه رَفْأً: سكنَّه. وفي الدعاءِ لِلمُمْلِكِ بالرَّفاءِ والبَنِينَ أَي بالالتئام والاتِّفاقِ وحُسْنِ الاجْتماع. قال ابن السكيت: وإِن شئت كان معناه بالسكون والهُدُوِّ والطُّمَأْنينةِ، فيكون أَصله غير الهمز من قولهم رَفَوْتُ الرجلَ إِذا سَكَّنْته. ومن الأَوَّل يقال: أُخِذَ رَفْءُ الثَوبِ لأَنه يُرْفَأُ فيُضَمُّ بعضُه إِلى بعض ويُلأَم بينه. ومن الثاني قول أَبي خِراش الهُذَلِيِّ:
رَفَوْنِي، وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ! *  فقلتُ، وأَنْكَرْتُ الوُجوهَ: هُمُ هُمُ يقول: سكَّنُوني. وقال ابن هانئٍ: يريد رَفَؤُوني فأَلقى الهمزة. قال: والهمزة لا تُلْقَى إِلاَّ في الشعر، وقد أَلقاها في هذا البيت. قال: ومعناه أَنِّي فَزِعْتُ فطار قلبي فضَمُّوا بعضي إِلى بعض. ومنه بالرِّفاءِ والبَنِينَ. ورَفَّأَهُ تَرفِئةً وتَرْفِيئاً: دعا له، قال له: بالرِّفاءِ والبنين. وفي حديث النبي صلى اللّه عليه وسلم: أَنه نَهى أَن يقال بالرِّفاءِ والبنين. الرَّفاءُ: الالتئامُ والاتِّفاقُ والبَرَكةُ والنَّماءُ، وإِنما نهى عنه كراهِيةً لأَنه كان من عادتهم، ولهذا سُنَّ فيه غيرُه. وفي حديث شريح: قال له رجل: قد تَزَوَّجْتُ هذه المرأَةَ. قال: بالرِّفاءِ والبنين. وفي حديث بعضهم: أَنه كان إِذا رَفَّأَ رجلاً قال: بارك اللّهُ عليكَ وبارك فيكِ، وجمع بينكما في خير. ويهمز الفعل ولا يهمز. قال ابن هانئٍ: رَفَّأَ أَي تزوَّج، وأَصل الرَّفْءِ: الاجتماع والتَّلاؤُم. ابن السكيت فيما لا يهمز، فيكون له معنى، فإِذا هُمِز كان له معنى آخر: رَفَأْتُ الثوبَ أَرْفَؤُه رَفْأً. قال: وقولهم بالرِّفاءِ والبَنِينَ أَي بالتِئامٍ واجتماعٍ، وأَصله الهمز، وإِن شئت كان معناه السكونَ \<ص 88>
والطُّمَأْنِينةَ، فيكون أَصله غير الهمز من رَفَوْت الرجلَ إِذا سَكَّنْته. وفي حديث أُمِّ زرع: كنتُ لكِ كأَبي زَرْعٍ لأُمِّ زرعٍ في الأُلْفةِ والرِّفاءِ.
وفي الحديث: قال لقُرَيْش: جئْتُكُم بالذَّبْح. فأَخَذَتْهُم كلمتُه، حتى إِنَّ أَشَدَّهم فيه وَصاءةً ليَرْفَؤُه بأَحسنِ ما يَجِدُ من القَوْلِ أَي يُسَكِّنُه ويَرْفُقُ به ويَدْعُو له. وفي الحديث: أَنَّ رجُلاً شَكا إِليه التَعَزُّبَ فقال له: عَفِّ شعَرَك. فَفَعَلَ، فَارْفَأَنَّ أَي سَكَنَ ما كان به، والـمُرْفَئِنُّ: الساكِنُ. ورَفَأَ الرجلَ: حاباه. وأَرْفَأَه: داراه، هذه عن ابن الأَعرابي. ورافَأَنِي الرجلُ في البيعِ مُرافأَةً إِذا حاباكَ فيه. ورافأْتُه في البيع: حابَيْتُه.
وتَرافَأْنا على الأَمْر تَرافُؤاً نحو التَّمالُؤِ إِذا كان كَيْدُهم وأَمْرُهم واحداً. وتَرافَأْنا على الأَمْر: تَواطَأْنا وتَوافَقْنا. وَرَفَأَ بينهم: أَصْلَح، وسنذكره في رَقَأَ أَيضاً. وأَرْفَأَ إِليه: لَجَأَ. الفرَّاء: أَرْفَأْتُ وأَرْفَيْتُ إِليه :لغتان بمعنى جَنَحْتُ. واليَرْفَئِيُّ: الـمُنْتَزَعُ القلب فَزَعاً. واليَرْفَئِيُّ: راعِي الغنمِ. واليَرْفَئِيُّ: الظَّلِيمُ. قال الشاعر: كأَنِّي ورَحْلِي والقِرابَ ونُمْرُقِي *  على يَرْفَئِيٍّ، ذِي زَوائدَ، نِقْنِقِ واليَرْفَئِيُّ: القفُوزُ الـمُوَلِّي هَرَباً. واليَرْفَئِيُّ: الظَّبيُ لنَشاطِه وتَدارُكِ عَدْوِه.

##### Türkçe

**رَفَأَ** gemiyi **يَرْفَؤُها** **رَفْأً**: onu kıyıdan yakına getirdi.
Ve onu **أَرْفَأْتُها**: onu karaya yakın olan **الجَدِّ**’e yaklaştırdığım zaman. Ve **الصحاح**’ta: onu **أَرْفَأْتُها**
**إِرْفاءً**: onu kıyıya yaklaştırdım; o da **المَرْفَأُ**’dır. Ve geminin **مَرْفَأُ**’su: kıyıya
yaklaştığı yer.

Ve gemiyi **أَرْفَأْتُ السَّفِينةَ**: onu **الجِدَّةَ**’ye yaklaştırdığım zaman; **الجِدَّةُ** yerin yüzüdür. Ve gemi bizzat **أَرْفَأَتِ السَّفِينةُ نَفْسُها**: **الجِدَّة**’ye yaklaştığı zaman. Ve **الجَدُّ** yerden yakın olan şeydir. Ve denildi: **الجَدُّ** nehrin kıyısıdır. Ve **تَمِيمٍ الدَّارِي** hadîsinde: onların denize bindikleri, sonra bir adaya **أَرْفَؤُوا** ettikleri (yaklaştıkları). Dedi: gemiyi **أَرْفَأْتُ السَّفِينةَ**: onu kıyıya yaklaştırdığım zaman. Ve bazısı der ki: **أَرْفَيْتُ** (ياء ile). Dedi: aslolan hemzedir. Ve Mûsâ عليه السلام hadîsinde: suyun iskelesi yanında ona kadar **أَرْفَأَ** etti. Ve kıyamette Ebû Hureyre رضي اللّه عنه hadîsinde: yer, denizde demirletilmiş gemi gibi olur; dalgalar onu çarpar.

Ve **رفَأَ** elbiseyi; hemzelidir; onu **يَرْفَؤُه رَفْأً**: yırtığını birleştirdi ve bir kısmını
bir kısmına kattı ve ondan gevşeyeni ıslah etti; geminin **رَفْءِ**’ünden türemiştir; bazen
hemzelenmez. Ve hemzenin dönüştürülmesi babında dedi: elbiseyi **رَفَوْتُ** **رَفْواً**; hemze gördüğün gibi vâv’a dönüştü.

Ve **رَفَّاءٌ** bir adam: sanatı **الرَّفْءُ**’dür. **غَيْلان الرَّبَعِيُّ** dedi:
فَهُنَّ يْعْبِطْنَ جَدِيدَ البَيْداءْ *  ما لا يُسَوَّى عَبْطُه بالرَّفَّاءْ
**الرَّفَّاءِ**’nin **رَفْءِ**’ünü kastetti. Ve denilir: kim gıybet ederse yırtar; kim Allah’tan mağfiret dilerse **رَفَأَ** eder; yani gıybetle dinini yırttı ve istiğfarla onu **رَفَأَ** etti; bütün bunlar mesel üzerinedir. Ve med ile **الرَّفاءُ**: kaynaşma ve uyuşmadır.

Ve adamı **وَرَفأَ الرجلَ يَرْفَؤُه رَفْأً**: onu sakinleştirdi. Ve hükümdara dua’da
**بالرَّفاءِ والبَنِينَ**: yani kaynaşma ve uyuşma ve güzel birleşme ile. İbn
Sikkît dedi: istersen mânası sükûn, dinginlik ve itmi’nân ile olur; böylece aslı, “adamı **رَفَوْتُ**: onu sakinleştirdiğim zaman” sözünden, hemzesiz olur. Birinciden denilir:
elbisenin **رَفْءُ**’ü alındı; çünkü o **يُرْفَأُ** edilir de bir kısmı bir kısmına katılır ve
arasında birleştirilir. İkinciden Ebû Hırâş el-Huzelî’nin sözü:
رَفَوْنِي، وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ! *  فقلتُ، وأَنْكَرْتُ الوُجوهَ: هُمُ هُمُ
Der ki: beni sakinleştirdiler. İbn Hâni’ dedi: **رَفَؤُوني** ister; hemzeyi düşürdü. Dedi: hemze ancak şiirde düşürülür; bu beyitte onu düşürmüştür. Dedi: mânası, benim korktuğum ve kalbimin uçtuğu; onlar da beni bir kısmımı bir kısmıma kattılar. Ve bundan **بالرِّفاءِ والبَنِينَ**. Ve onu **رَفَّأَهُ** **تَرفِئةً** ve **تَرْفِيئاً**: ona dua etti; ona “**بالرِّفاءِ والبنين**” dedi. Nebî صلى اللّه عليه وسلم hadîsinde: “**بالرِّفاءِ والبنين** denilmesini” nehyetti.

**الرَّفاءُ**: kaynaşma ve uyuşma ve bereket ve artmadır; ancak ondan nehyetti,
çirkin görme sebebiyle; çünkü onların âdetinden idi; bunun için onun yerine başkası sünnet kılındı. Şureyh hadîsinde: bir adam ona dedi: bu kadınla evlendim. Dedi: **بالرِّفاءِ والبنين**. Bazılarının hadîsinde: bir adama **رَفَّأَ** ettiği zaman şöyle derdi: Allah sana bereket versin ve sende bereket kılsın; ikinizi hayırda birleştirsin. Fiil hemzelenir ve hemzelenmez.

İbn Hâni’ dedi: **رَفَّأَ** yani evlendi; ve **الرَّفْءِ**’ün aslı: toplanma
ve uyuşmadır. İbn Sikkît, hemzelenmeyenler hakkında: onun bir mânası olur; hemzelenirse başka bir mânası olur: elbiseyi **رَفَأْتُ**; onu **أَرْفَؤُه رَفْأً**. Dedi: onların “**بالرِّفاءِ**
**والبَنِينَ**” sözü: yani kaynaşma ve toplanma ile; aslı hemzedir; istersen mânası sükûn
ve itmi’nân olur; böylece aslı, “adamı **رَفَوْت**: onu sakinleştirdiğim zaman” sözünden, hemzesiz olur.
Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: senin için, Ümmü Zer‘ için Ebû Zer‘ gibi idim; ülfet
ve **الرِّفاءِ** içinde.

Ve hadîste: Kureyş’e dedi: size boğazlamayla geldim. Sözü onları tuttu; hatta onlara karşı en şiddetlileri bile onu, bulduğu sözün en güzeliyle **لَيَرْفَؤُه** ederdi; yani onu sakinleştirir, ona yumuşak davranır ve ona dua eder.

Ve hadîste: bir adam ona bekârlığı şikâyet etti; ona dedi: saçını uzat. Yaptı; sonra **فَارْفَأَنَّ**: yani onda olan şey sakinleşti; ve **الـمُرْفَئِنُّ**: sakin olandır.

Ve adamı **ورَفَأَ الرجلَ**: ona iltimas etti. Ve onu **أَرْفَأَه**: onunla müdârâ etti; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve adam satışta benimle **رافَأَنِي** **مُرافأَةً**: onda sana iltimas ettiği zaman. Ve satışta onunla **رافأْتُه**:
ona iltimas ettim.

Ve iş üzerinde **تَرافَأْنا** **تَرافُؤاً**: **التَّمالُؤِ** gibi; onların hilesi ve işleri bir olduğu zaman. Ve iş üzerinde **تَرافَأْنا**: uyuştuk ve uygunlaştık. Ve aralarında **وَرَفَأَ بينهم**: ıslah etti; onu **رَقَأَ**’da da zikredeceğiz. Ve ona **وأَرْفَأَ إِليه**: sığındı. Ferrâ: ona **أَرْفَأْتُ** ve **أَرْفَيْتُ**: iki lugattır; “meylettim” mânasında.

Ve **اليَرْفَئِيُّ**: korkudan kalbi çekilip alınmış olan. Ve **اليَرْفَئِيُّ**: koyun çobanı. Ve **اليَرْفَئِيُّ**: devekuşu erkeği. Şair dedi:
كأَنِّي ورَحْلِي والقِرابَ ونُمْرُقِي *  على يَرْفَئِيٍّ، ذِي زَوائدَ، نِقْنِقِ
Ve **اليَرْفَئِيُّ**: kaçıp giden **القفُوزُ**. Ve **اليَرْفَئِيُّ**: çevikliği ve koşusunu yetiştirmesi sebebiyle ceylandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ف أ * * رَفَأَ * الثوب أصلحه وبابه قطع وربما لم يهمز قال النبي عليه الصلاة والسلام ﴿من اغتاب خرق ومن استغفر رفأ﴾ ذكره في ن ص ح

##### Türkçe

* ر ف أ * * **رَفَأَ** * elbiseyi; onu onardı. Ve babı **قطع**’dır. Ve bazen hemzelenmez. Peygamber -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- dedi: ﴿Kim gıybet ederse yırtar; kim istiğfar ederse **رفأ** eder.﴾ Onu **ن ص ح**’ta zikretti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رفأ السفينة يرفؤها رفأ كمنع: أدناها من الشط، وأرفأتها إذا قربتها إلى الجد من الأرض، وأرفأت السفينة نفسها إذا ما دنت للجد، عن هشام أخي ذي الرمة، والجد: ما قرب من الأرض، وقيل: هو شاطئ النهر، وسيأتي، وفي حديث تميم الداري: أنهم ركبوا البحر ثم أرفئوا إلى جزيرة. قال: أرفأت السفينة إذا قربتها من الشط، وبعضهم يقول: أرفيت، بالياء، قال: والأصل الهمز، وفي حديث موسى عليه السلام: حتى أرفأ به عند فرضة الماء. وفي حديث أبي هريرة، في القيامة: فتكون الأرض كالسفينة المرفأة في البحر تضربها الأمواج، والموضع مرفأ بالفتح ويضم كمكرم، واختاره الصاغاني. ورفأ الثوب مهموز يرفؤه رفأ: لأم خرقه وضم بعضه إلى بعض وأصلح ما وهى منه، مشتق من رفء السفينة، وربما لم يهمز، فيكون معتلا بالواو، جوزه بعضهم، وأغرب في المصباح فقال إنه يقال: رفيت، بالياء أيضا من باب رمى، وهو لغة بني كعب، وفي باب تحويل الهمزة: رفوت الثوب رفوا تحول الهمزة واوا كما ترى وهو رفاء صنعته الرفء، قال غيلان الربعي:
  فهن يغبطن جديد البيداء
  ما لا يسوى عبطه بالرفاء أراد برفء الرفاء، ويقال: من اغتاب خرق، ومن استغفر الله رفأ، أي خرق دينه بالاغتياب، ورفأه بالاستغفار. ورفأ الرجل يرفؤه رفأ: سكنه من الرعب ورفق به، ويقال: رفوت، بالواو فيه أيضا، وفلان يرفوه بأحسن ما يجد من القول، أي يسكنه ويرفق به ويدعو له. وفي الحديث أن رجلا شكا إليه التعزب فقال له  عف شعرك  ففعل فارفأن، أي فسكن ما به، والمرفئن: الساكن. ورفأ بينهم: أصلح كرقأ وسيأتي. وأرفأ إليه: جنح قال الفراء: أرفأت إليه وأرفيت، لغتان بمعنى جنحت إليه وأرفأ امتشط شعره، وهو راجع إلى الإصلاح، وأرفا إليه: دنا وأدنى السفينة إلى الشط، فسقط بهذا قول شيخنا، والعجب كيف تعرض للمكان ولم يتعرض لأصل الرباعي? نعم لم يذكره في محله، وحابى: تقول رفأ الرجل: حاباه، ورافأني الرجل في البيع مرافاة إذا حاباك فيه، ورافأته في البيع: حابيته وأرفأه: دارأه كرافأه عن ابن الأعرابي وأرفأ إليه: لجأ. وترافؤوا: توافقوا وتظاهروا، وترافأنا على الأمر ترافؤا، نحو التمالؤ إذا كان كيدهم وأمرهم واحدا، وترافأنا على الأمر: تواطأنا وتوافقنا. ورفأه أي المملك ترفئة وترفيئا إذا قال له: بالرفاء والبنين، أي بالالتئام والاتفاق والبركة والنماء وجمع الشمل وحسن الاجتماع، قال ابن السكيت: وإن شئت كان معناه السكون والهدو والطمأنينة، فيكون أصله غير الهمز، من قولهم رفوت الرجل إذا سكنته، وعليه قول أبي خراش الهذلي:
  رفوني وقالوا يا خويلد لا ترع                      فقلت وأنكرت الوجوه هم هم
  يقول سكنوني، وقال ابن هانئ يريد رفئوني، فألقى الهمز، قال: والهمزة لا تلقى إلا في الشعر، وقد ألقاها في هذا البيت، ومعناه أني فزعت فطار قلبي فضموا بعضي إلى بعض، ومنه بالرفاء والبنين، انتهى. وقال في موضع آخر: رفأ أي تزوج، وأصل الرفو الاجتماع والتلاؤم، ونقل شيخنا عن كتاب الياقوتة ما نصه: في رفأ لغتان لمعنيين، فمن همز كان معناه الالتحام والاتفاق، ومن لم يهمز كان معناه الهدو والسكون، انتهى. قلت: واختار هذا التفرقة ابن السكيت، وقد تقدمت الإشارة إليه، وفي حديث النبي صلى الله عليه وسلم أنه نهى أن يقال: بالرفاء والبنين، وإنما نهى عنه كراهية إحياء سنن الجاهلية. لأنه كان من عادتهم، ولهذا سن فيه غيره، وفي حديث شريح، قال له رجل: قد تزوجت هذه المرأة، قال: بالرفاء والبنين. وفي حديث بعضهم أنه كان إذا رفأ رجلا قال: بارك الله عليك، وبارك فيك، وجمع بينكما في خير. ويهمز الفعل ولا يهمز، وفي حديث أم زرع: كنت لك كأبي زرع لأم زرع في الألفة والرفاء. واليرفئي، كاليلمعي: المنتزع القلب فزعا وخوفا، وهو أيضا راعي الغنم وهو العبد الأسود الآتي ذكره، واليرفئي في قول امرئ القيس الظليم النافر الفزع، قال:
  كأني ورحلي والقراب ونمرقي                      على يرفئي ذي زوائد نقنـق واليرفئي: الظبي لنشاطه وتدارك عدوه، والقفوز أي النفور المولي هربا واسم عبد أسود سندي، قال الشاعر:
  كأنه يرفئي بـات فـي غـنـم                      مستوهل في سواد الليل مذؤوب ويرفأ كيمنع: مولى عمر بن الخطاب رضي الله عنه يقال إنه أدرك الجاهلية وحج في عمر في خلافة أبي بكر رضي الله عنهما، وله ذكر في الصحيحين، وكان حاجبا على بابه. والتركيب يدل على موافقة وسكون وملاءمة.

##### Türkçe

**رفأ** gemiyi **يرفؤها** **رفأ** ( **منع** gibi): onu kıyıdan yakına getirdi; ve onu karaya yakın olan sert yere yaklaştırdığında **أرفأتها**; geminin kendisi sert yere yaklaştığında **أرفأت السفينة نفسها**; Zü’r-Rumme’nin kardeşi Hişâm’dan; ve **الجد**: yerden yakın olan şeydir; ve denildi ki: o, nehrin kıyısıdır; ve gelecektir. Ve Temîm ed-Dârî hadîsinde: onların denize bindikleri, sonra bir adaya **أرفئوا** (yanaştırıldıkları/ulaştırıldıkları). Dedi ki: gemiyi kıyıya yaklaştırdığında **أرفأت السفينة**; ve bazısı **أرفيت** ( **الياء** ile) der; dedi ki: aslolan **الهمز**’dir. Ve Mûsâ aleyhisselâm hadîsinde: su iskelesinde ona kadar **أرفأ** etti. Ve Ebû Hureyre hadîsinde, kıyamette: yer, denizde dalgaların çarptığı, denizde **المرفأة** gemi gibi olur. Ve yer, fetha ile **مرفأ**’dır; ve **مكرم** gibi damme ile de gelir; ve bunu es-Sâğânî seçti.

Ve **رفأ الثوب** hemzelidir; onu **يرفؤه** **رفأ**: yırtığını dikti ve bir kısmını bir kısmına kattı ve ondan gevşeyen şeyi düzeltti; geminin **رفء**’ünden türemiştir. Ve bazen hemzelenmez; böylece **الواو** ile illetli olur; bazısı buna cevaz verdi. Ve **المصباح**’ta daha garip söyledi de dedi ki: **رفيت** ( **الياء** ile) de denir, **رمى** باب’ından; ve o, Benî Ka‘b’ın lugatıdır. Ve hemzenin dönüştürülmesi babında: **رفوت الثوب رفوا**; hemze, gördüğün gibi **واوا**’ya dönüşür; ve o, sanatı **الرفء** olan **رفاء**’dır. Gıylân er-Rab‘î dedi ki:
  فهن يغبطن جديد البيداء
  ما لا يسوى عبطه بالرفاء
**رفء** ile **الرفاء**’ı kastetti. Ve denilir: kim gıybet ederse yırtar; kim Allah’tan mağfiret dilerse **رفأ** eder; yani dinini gıybetle yırttı, onu istiğfarla **رفأ** etti.

Ve **رفأ الرجل يرفؤه رفأ**: onu korkudan sakinleştirdi ve ona yumuşak davrandı. Ve denilir: bunda da **رفوت** ( **الواو** ile). Ve falan, sözden bulduğu en güzel şeyle onu **يرفوه**; yani onu sakinleştirir, yumuşak davranır ve ona dua eder. Ve hadîste: bir adam bekârlığı ona şikâyet etti; ona dedi ki:  عف شعرك  ; yaptı da **ارففأن**; yani onda olan şey sakinleşti. Ve **المرفئن**: sakin olan.

Ve **رفأ بينهم**: **رقأ** gibi ıslah etti; ve gelecektir. Ve **أرفأ إليه**: meyletti. el-Ferrâ dedi ki: **أرفأت إليه** ve **أرفيت**; iki lugattır; “ona meylettim” manasında. Ve **أرفأ** saçını taradı; ve o, ıslaha döner. Ve **أرفا إليه**: yaklaştı ve gemiyi kıyıya yaklaştırdı; böylece şeyhimizin sözü düştü; şaşılır ki mekâna temas etti de rubâ‘înin aslına temas etmedi? Evet, onu yerinde zikretmedi.

Ve **حابى**: “**رفأ الرجل** dersin: ona iltimas etti.” Ve adam, satışta bana **مرافاة** ile **رافأني** etti: onda sana iltimas ettiğinde. Ve satışta onunla **رافأته**: ona iltimas ettim. Ve **أرفأه**: onunla çekişmeyi yumuşattı; **رافأه** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أرفأ إليه**: sığındı.

Ve **ترافؤوا**: uyuştular ve birbirlerine arka çıktılar. Ve iş üzerinde **ترافأنا** **ترافؤا**: **التمالؤ** gibi; onların hilesi ve işleri bir olduğunda. Ve iş üzerinde **ترافأنا**: anlaşarak birleştik ve uyuştuk.

Ve **رفأه** yani evlenen kimseyi, **ترفئة** ve **ترفيئا** ile: ona “**بالرفاء والبنين**” dediğinde; yani kaynaşma ve uyuşma ve bereket ve artma ve dağınıklığın toplanması ve güzel birleşme ile. İbnü’s-Sikkît dedi ki: istersen manası sükûn ve dinginlik ve itminan olur; böylece aslı hemze olmaksızın olur; onların “adamı **رفوت** ettim” sözünden: onu sakinleştirdim. Ve bunun üzerine Ebû Harâş el-Hüzelî’nin sözü:
  رفوني وقالوا يا خويلد لا ترع                      فقلت وأنكرت الوجوه هم هم
“Beni sakinleştirdiler” der. Ve İbn Hâni’ “**رفئوني**”yi kasteder; hemzeyi düşürdü. Dedi ki: hemze ancak şiirde düşürülür; onu bu beyitte düşürmüştür. Ve manası: ben korktum da kalbim uçtu; beni bir kısmımı bir kısmıma kattılar. Ve bundan “**بالرفاء والبنين**”; bitti. Ve başka bir yerde dedi ki: **رفأ** yani evlendi. Ve **الرفو**’nun aslı toplanma ve kaynaşmadır. Ve şeyhimiz **الياقوتة** kitabından nassını nakletti: **رفأ**’da iki lugat iki mana içindir; kim hemzelerse manası kaynaşma ve uyuşmadır; kim hemzelemezse manası dinginlik ve sükûndur; bitti.

Dedim ki: bu ayırımı İbnü’s-Sikkît seçti; ona işaret geçmişti. Ve Nebî sallallahu aleyhi ve sellem hadîsinde: “**بالرفاء والبنين**” denilmesini yasakladı; ancak onu, câhiliye sünnetlerini diriltmeyi kerih görmesinden dolayı yasakladı. Çünkü onların âdetindendi; bunun için onda başkasını sünnet kıldı. Ve Şureyh hadîsinde: bir adam ona dedi ki: bu kadınla evlendim; dedi ki: “**بالرفاء والبنين**”. Ve bazılarının hadîsinde: bir adamı **رفأ** ettiğinde şöyle derdi: “Allah sana bereket versin, sende bereket kılsın, ikinizi hayırda birleştirsin.” Fiil hemzelenir ve hemzelenmez. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Ümmü Zer‘e Ebû Zer‘ gibi idim; ülfet ve **الرفاء** içinde.”

Ve **اليرفئي**; **كاليلمعي**: korku ve dehşetle kalbi çekilip alınmış olan; ve o, koyun çobanıdır; ve o, zikri gelecek olan siyah köledir. Ve İmru’ul-Kays’ın sözünde **اليرفئي**: ürkek, korkmuş, kaçan devekuşudur; dedi ki:
  كأني ورحلي والقراب ونمرقي                      على يرفئي ذي زوائد نقنـق
Ve **اليرفئي**: çevikliği ve koşusunu yetiştirmesi sebebiyle ceylandır. Ve **القفوز**: kaçıp arkasını dönerek firar eden; ve Sindî siyah bir kölenin adıdır. Şair dedi ki:
  كأنه يرفئي بـات فـي غـنـم                      مستوهل في سواد الليل مذؤوب

Ve **يرفأ** ( **يمنع** gibi): Ömer b. el-Hattâb رضى الله عنه’un mevlasıdır; denilir ki câhiliyeyi idrak etti ve Ebû Bekir رضى الله عنهما’nın hilâfetinde Ömer ile hac yaptı; ve onun Sahîhayn’da zikri vardır; ve onun kapısında hâcib idi.

Ve terkîb, uygunluk ve sükûn ve uyumluluğa delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَفَأَ السَّفِينَةَ
1 رَفَأَ السَّفِينَةَ ذ , (M, Mgh, K,) aor. رَفَاَ , inf. n. رَفْءٌ, (M,) He brought the ship near to the bank of a river; (M, K;) as also ↓ أَرْفَأَهَا: (S, TA:) or both signify he brought the ship near to the bank of a river and made her still, or motionless: (Mgh:) or the latter, he brought her near to the land; or to the part of the land that was near; or so the former accord. to AZ; (T;) and so the latter: but in the K, ارفأ is expl. as signifying simply he made, or drew, or brought, near. (TA.) ↓ أَرْفَؤُوا اـِلَى جَزِيرَةٍ occurs in a trad. [as meaning They brought the ship near to an island]: and some say أَرْفَيْتُ for أَرْفَأْتُ; which latter is the original. (TA.) ― -b2- [Hence, accord. to ISd in the M, but this I think doubtful,] رَفَأَ الثَّوْبَ, (AZ, T, S, M, Mgh, Msb, K,) aor. as above, (AZ, T, S, Mgh, Msb,) and so the inf. n., (AZ, T, S, Mgh,) He repaired, or mended, [or darned,] the garment, (S, Msb,) where it was rent; (S;) or he closed up what was rent in the garment, drawing the parts together, (M, Mgh, K,) by texture [with the needle, i. e. darning]: (Mgh:) and sometimes it is pronounced without ء; (S;) [i. e.,] one says also [رَفَا الثَّوْبَ, and] رَفَوْتُهُ, aor. رَفُاَ , (Msb,) inf. n. رَفْوٌ; (IAar, T, Msb;) and رَفَيْتُهُ, aor. رَفِاَ , inf. n. رَفْىٌ, which is of the dial. of Benoo-Kaab; (Msb;) but this last is strange. (TA.) [See 1 in art. رفو.] One says, مَنِ آغْتَابَ خَرَقَ وَمَنِ اسْتَغْفَرَ رَفَأَ (tropical:) [He who traduces another, behind his back or otherwise, though with truth, rends, and he who begs forgiveness repairs]: (S, M:) i. e., by الاِغْتِيَاب he rends his religion, and by الاِسْتِغْفَار he repairs it. (M.) ― -b3- And [hence,] رَفَأَ بَيْنَهُمْ He effected a reconciliation, or made peace, between them; (M, K;) like رَقَأَ. (TA.) ― -b4- And رَفَأَ الرَّجُلَ, (M, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) He appeased quieted, or calmed, the man, (M, K, TA, [like رَفَاهُ, without ء, see art. رفو,]) stilling his fear, or terror, and treated him with gentleness. (TA.) ― -b5- See also 3. ― -b6- رَفَأَ is also said to signify تَزَوَّجَ [He married; or took a wife]; (TA;) or so رَفا [without ء]. (T.)

رفّآهُ
2 رفّآهُ ذ , (T, S, M, K,) inf. n. تَرْفِئَةٌ and تَرْفِىْءٌ, (T, S, K,) He said to him, (namely, a man who had had a wife given to him, T, S, M,) بِالرِّفَآءِ وَالبَنِينَ; (T, S, M, K; [see رِفَآءٌ, below;]) as also رفّاهُ, without ء. (TA.)

رافأهُ
3 رافأهُ ذ , (AZ, T, S, M,) inf. n. مُرَافَأَةٌ; (AZ, T;) and ↓ ارفأهُ, (K, but there without any objective complement,) and ↓ رَفَأَهُ; (TA;) He treated him in an easy and a gentle manner; or abated to him the price, or payment; syn. حَابَاهُ; (AZ, T, S, M, K; *) فِى البَيْعِ [in selling]: (AZ, T, S:) or ↓ ارفأهُ signifies دَارَاهُ [he treated him with gentleness, or blandishment; soothed, coaxed, wheedled, or cajoled, him; &c.]: (IAar, M:) or ارفأ is also syn. with دَارَى; and so is رافأ. (K.)

ارفأ
4 ارفأ ذ He, or it, drew near, or approached. (K.) You say, ارفأتِ السَّفِينَةُ The ship drew near, or approached, (T, TA,) to the land, (T,) or to the part of the land that was near, or to the bank of a river. (TA.) ― -b2- ارفأ اـِلَيْهِ He inclined to, or towards, him, or it; (Fr, T, K; *) as also ارفى. (Fr, T.) And (K) He had recourse, or he betook himself, or repaired, to him, or it, for refuge, protection, preservation, concealment, covert, or lodging; (S, M, K;) as also ارفى. (TA in art. رفو.) ― -b3- He combed, or combed and dressed, his hair. (K, * TA.) -A2- As a trans. v. : see 1, in two places: ― -b2- and see also 3, in two places.

تَرَافَؤُوا
6 تَرَافَؤُوا ذ They agreed together; or were of one mind or opinion: (S, K:) and they aided, or assisted, one another; or leagued together, and aided one another. (S.) And ترافؤوا عَلَى الأَمْرِ They agreed together to do the thing: (M:) they agreed together, or conspired, to do the thing, their stratagem and their affair being one. (T, TA.)

رِفَآءٌ
رِفَآءٌ ذ Close union; coalescence; (ISk, T, S, M, K;) consociation; these being the meanings if the root be with ء: (ISk, T:) good consociation: (T:) and composure of disunited circumstances or affairs: (K:) or reparation: (Msb:) and concord, or agreement; (T, S, M;) like مُرَافَاتٌ; [if the root be] without ء: (T:) or, if the root be without ء, the meaning is tranquillity; or freedom from disturbance, or agitation. (ISk, T, S.) Such are said to be the meanings in the saying, بِالرِّفَآءِ وَالبَنِينَ; (ISk, T, S, M, Msb, K; [see 2;]) i. e. [May it (the marriage) be] with close union, &c., (K, TA,) and increase (TA) [or rather the begetting of sons, not daughters]: or with reparation [of circumstances or condition, and the begetting of sons]. (Msb.) It is said, in a trad., that the Prophet forbade the use of this phrase, disliking it because it was a customary form of congratulation in the Time of Ignorance: (T, * TA:) and some relate that he used to say, in its stead, بَارَكَ اللّٰهُ عَلَيْكَ and بَارَكَ فِيكَ [May God bless thee], and جَمَعَ بَيْنَكُمَا فِى خَيْرٍ [may He unite you two in prosperity]. (T, TA.) Some of them used to congratulate him who had taken a wife by saying, بِالرِّفَآءِ وَالثَّبَاتِ وَالبَنِينَ لَا البَنَاتِ [May it be with close union, &c., and constancy, and the begetting of sons, not daughters]. (Har p. 364.) And one says also, بَيْنَ القَوْمِ رِفَآءٌ, meaning Between the people is close union, and concord, or agreement. (Msb.)

رَفَّآءٌ
رَفَّآءٌ ذ [A darner;] one who closes up what is rent in garments, drawing the parts together, (M, Mgh, K,) by texture [with the needle, i. e. darning]; in Pers. رَفُوگَرْ. (Mgh.)

مَرْفَأٌ
مَرْفَأٌ ذ : see the next paragraph. ― -b2- Also A place where garments are darned. (KL.)

مُرْفَأٌ
مُرْفَأٌ ذ , (S, Mgh, Sgh, K,) and ↓ مَرْفَأٌ, (M, K,) [A station of ships;] a place where ships are brought near to the bank of a river [or to the land; see 1, first sentence]; (S, M, K;) i. q. فُرْضَةٌ. (Mgh.)

يَرْفَئِىٌّ
يَرْفَئِىٌّ ذ Heartless, or deprived of his heart, by reason of fright. (M, K.) ― -b2- A male ostrich: (M:) or a male ostrich taking fright, and fleeing, or running away at random. (K.) ― -b3- A gazelle; because of its briskness, liveliness, or sprightliness, and its uninterrupted running: (M:) or a gazelle that leaps, jumps, springs, or bounds, much, or often, (قَفُوزٌ,) and goes back, or retreats, (M, * K, TA,) fleeing. (TA.) ― -b4- And A pastor of sheep or goats: (M, K:) it is said to have this meaning: (T:) or by this is meant a certain black slave so called. (TA.)

##### Türkçe

**رَفَأَ السَّفِينَةَ**
1 **رَفَأَ السَّفِينَةَ** ذ , (M, Mgh, K,) muzâri‘i **رَفَاَ** , mastarı **رَفْءٌ**, (M,) Gemiyi bir nehrin kıyısına yaklaştırdı; (M, K;) bunun gibi ↓ **أَرْفَأَهَا**: (S, TA:) yahut ikisi de, gemiyi bir nehrin kıyısına yaklaştırdı ve onu sakin, yahut hareketsiz kıldı, mânâsına gelir: (Mgh:) yahut ikincisi, onu karaya; yahut karanın yakın olan kısmına yaklaştırdı; yahut birincisi AZ’ye göre böyledir; (T;) ikincisi de böyledir: fakat K’da, **ارفأ** sırf “yakın kıldı, yahut yaklaştırdı, yahut yakına getirdi” mânâsında açıklanmıştır. (TA.) ↓ **أَرْفَؤُوا اـِلَى جَزِيرَةٍ** bir rivayette vârid olmuştur [mânâsı: Gemiyi bir adaya yaklaştırdılar]: ve bazıları **أَرْفَيْتُ** der, **أَرْفَأْتُ** yerine; ki bu ikincisi asıldır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, M’de ISd’ye göre; fakat bu bana şüpheli görünür,] **رَفَأَ الثَّوْبَ**, (AZ, T, S, M, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (AZ, T, S, Mgh, Msb,) mastarı da böyledir, (AZ, T, S, Mgh,) Elbiseyi, yırtıldığı yerde, onardı, yahut yamadı, [yahut söküğünü dikti]; (S, Msb,) (S;) yahut elbisedeki yırtığı kapattı; parçaları birbirine çekerek, (M, Mgh, K,) dokuma ile [iğne ile, yani sökük dikerek]: (Mgh:) ve bazen **ء** olmaksızın telaffuz edilir; (S;) [yani,] ayrıca [**رَفَا الثَّوْبَ** denir ve] **رَفَوْتُهُ**, muzâri‘i **رَفُاَ** , (Msb,) mastarı **رَفْوٌ**; (IAar, T, Msb;) ve **رَفَيْتُهُ**, muzâri‘i **رَفِاَ** , mastarı **رَفْىٌ**, ki bu Benoo-Kaab lehçesindendir; (Msb;) fakat bu sonuncusu gariptir. (TA.) [Bkz. رفو maddesinde 1.] Şöyle denir: **مَنِ آغْتَابَ خَرَقَ وَمَنِ اسْتَغْفَرَ رَفَأَ** (mecazen:) [Kim gıybet ederse yırtar; kim istiğfar ederse onarır]: (S, M:) yani **الاِغْتِيَاب** ile dinini yırtar, **الاِسْتِغْفَار** ile onu onarır. (M.) ― -b3- Ve [bundan dolayı,] **رَفَأَ بَيْنَهُمْ** Onların arasında barıştırma gerçekleştirdi, yahut sulh yaptı; (M, K;) **رَقَأَ** gibi. (TA.) ― -b4- Ve **رَفَأَ الرَّجُلَ**, (M, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) Adamı yatıştırdı, sakinleştirdi, yahut teskin etti, (M, K, TA, [**ء** olmaksızın **رَفَاهُ** gibi; رفو maddesine bak,]) korkusunu yahut dehşetini dindirerek ve ona yumuşak davrandı. (TA.) ― -b5- 3’e de bak. ― -b6- **رَفَأَ**’nın **تَزَوَّجَ** [evlendi; yahut bir kadın aldı] mânâsına geldiği de söylenir; (TA;) yahut **ء** olmaksızın **رَفا** böyledir. (T.)

**رفّآهُ**
2 **رفّآهُ** ذ , (T, S, M, K,) mastarı **تَرْفِئَةٌ** ve **تَرْفِىْءٌ**, (T, S, K,) Ona dedi ki, (yani kendisine bir kadın verilmiş olan adama, T, S, M,) **بِالرِّفَآءِ وَالبَنِينَ**; (T, S, M, K; [aşağıda **رِفَآءٌ**’a bak;]) bunun gibi **ء** olmaksızın **رفّاهُ** da vardır. (TA.)

**رافأهُ**
3 **رافأهُ** ذ , (AZ, T, S, M,) mastarı **مُرَافَأَةٌ**; (AZ, T;) ve ↓ **ارفأهُ**, (K, fakat orada herhangi bir mef‘ûl zikredilmeksizin,) ve ↓ **رَفَأَهُ**; (TA;) Ona kolay ve yumuşak bir tarzda davrandı; yahut ona fiyatı, yahut ödemeyi indirdi; eş anlamlısı **حَابَاهُ**; (AZ, T, S, M, K; *) **فِى البَيْعِ** [satışta]: (AZ, T, S:) yahut ↓ **ارفأهُ** **دَارَاهُ** [ona yumuşaklıkla, yahut tatlılıkla davrandı; onu yatıştırdı, gönlünü aldı, kandırdı; vb.] mânâsına gelir: (IAar, M:) yahut **ارفأ** ayrıca **دَارَى** ile eş anlamlıdır; **رافأ** da böyledir. (K.)

**ارفأ**
4 **ارفأ** ذ Yaklaştı, yahut yakına geldi. (K.) Şöyle dersin: **ارفأتِ السَّفِينَةُ** Gemi yaklaştı, yahut yakına geldi, (T, TA,) karaya, (T,) yahut karanın yakın olan kısmına, yahut bir nehrin kıyısına. (TA.) ― -b2- **ارفأ اـِلَيْهِ** Ona, yahut ona doğru meyletti; (Fr, T, K; *) bunun gibi **ارفى**. (Fr, T.) Ve (K) Ona, yahut ona, sığınmak, korunmak, muhafaza edilmek, gizlenmek, örtü altına girmek, yahut barınmak için başvurdu, yahut yöneldi, yahut gitti; (S, M, K;) bunun gibi **ارفى**. (TA, رفو maddesinde.) ― -b3- Saçını taradı; yahut taradı ve düzeltti. (K, * TA.) -A2- Müteaddî fiil olarak: 1’e bak, iki yerde: ― -b2- ve ayrıca 3’e bak, iki yerde.

**تَرَافَؤُوا**
6 **تَرَافَؤُوا** ذ Birlikte anlaştılar; yahut tek bir görüşte yahut kanaatte oldular: (S, K:) ve birbirlerine yardım ettiler; yahut birleştiler ve birbirlerine yardım ettiler. (S.) Ve **ترافؤوا عَلَى الأَمْرِ** Şeyi yapmak üzere birlikte anlaştılar: (M:) şeyi yapmak üzere birlikte anlaştılar, yahut ittifak edip düzen kurdular; hileleri ve işleri bir oldu. (T, TA.)

**رِفَآءٌ**
**رِفَآءٌ** ذ Sıkı birleşme; kaynaşma; (ISk, T, S, M, K;) birliktelik; kök **ء** ile olursa mânâlar bunlardır: (ISk, T:) iyi birliktelik: (T:) ve dağınık hâllerin yahut işlerin toparlanması: (K:) yahut onarım: (Msb:) ve uyuşma, yahut anlaşma; (T, S, M;) **مُرَافَاتٌ** gibi; [kök] **ء** olmaksızın olursa: (T:) yahut kök **ء** olmaksızın olursa mânâ, sükûnettir; yahut rahatsızlıktan, yahut çalkantıdan uzak olmaktır. (ISk, T, S.) **بِالرِّفَآءِ وَالبَنِينَ** sözünde mânâların bunlar olduğu söylenir; (ISk, T, S, M, Msb, K; [2’ye bak;]) yani [o (evlilik)] sıkı birleşme vb. ile, (K, TA,) ve artışla (TA) [yahut daha doğrusu kızlar değil oğullar doğurmakla]: yahut hâlin yahut durumun onarımı ile ve oğullar doğurmakla. (Msb.) Bir rivayette, Peygamber’in bu ibarenin kullanılmasını yasakladığı, onu hoş görmediği; çünkü bunun Câhiliye devrinde âdet olan bir tebrik kalıbı olduğu (T, * TA:) ve bazılarının, onun bunun yerine **بَارَكَ اللّٰهُ عَلَيْكَ** ve **بَارَكَ فِيكَ** [Allah seni mübarek kılsın] ve **جَمَعَ بَيْنَكُمَا فِى خَيْرٍ** [sizi ikinizi hayırda birleştirsin] dediğini rivayet ettikleri. (T, TA.) Onlardan bazıları, bir kadın alanı tebrik ederken şöyle derlerdi: **بِالرِّفَآءِ وَالثَّبَاتِ وَالبَنِينَ لَا البَنَاتِ** [sıkı birleşme vb. ile, ve sebat ile, ve kızlar değil oğullar doğurmakla]. (Har s. 364.) Ve ayrıca şöyle denir: **بَيْنَ القَوْمِ رِفَآءٌ**, mânâsı: Kavim arasında sıkı birleşme ve uyuşma, yahut anlaşma vardır. (Msb.)

**رَفَّآءٌ**
**رَفَّآءٌ** ذ [Sökük diken;] elbiselerde yırtığı kapatan, parçaları birbirine çekerek, (M, Mgh, K,) dokuma ile [iğne ile, yani sökük dikerek]; Farsçada **رَفُوگَرْ**. (Mgh.)

**مَرْفَأٌ**
**مَرْفَأٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak. ― -b2- Ayrıca Elbiselerin söküğünün dikildiği yer. (KL.)

**مُرْفَأٌ**
**مُرْفَأٌ** ذ , (S, Mgh, Sgh, K,) ve ↓ **مَرْفَأٌ**, (M, K,) [Gemilerin durak yeri;] gemilerin bir nehrin kıyısına [yahut karaya; 1’in ilk cümlesine bak] yaklaştırıldığı yer; (S, M, K;) **فُرْضَةٌ** ile aynı mânâdadır. (Mgh.)

**يَرْفَئِىٌّ**
**يَرْفَئِىٌّ** ذ Korkudan dolayı yüreksiz, yahut yüreğinden mahrum. (M, K.) ― -b2- Erkek devekuşu: (M:) yahut ürküp kaçan, yahut rastgele kaçıp giden erkek devekuşu. (K.) ― -b3- Bir ceylan; çevikliği, canlılığı, yahut ataklığı ve kesintisiz koşması sebebiyle: (M:) yahut çokça, yahut sıkça sıçrayan, zıplayan, fırlayan, yahut sekerek giden, (**قَفُوزٌ,**) ve geri dönen, yahut geri çekilen, (M, * K, TA,) kaçarak. (TA.) ― -b4- Ve Koyun yahut keçi çobanı: (M, K:) bu mânâya geldiği söylenir: (T:) yahut bununla, bu adla anılan belirli bir siyah köle kastedilir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: رفء

رَفَأَ
رَفَأَ A ( n. ac. رَفْء 1 ),
a.  Repaired, mended, patched up.

b.  Brought near to the shore, moored ( ship ).

c.  Appeased.

رَاْفَأَ
رَاْفَأَ III ,
a.  Favoured; flattered.

أَرْفَأَ
أَرْفَأَ IV ,
a.  see III .

b.  [ Ila ], Drew near to; inclined to; repaired, betook himself to.

c.  Combed, dressed his hair.

تَرَاْفَأَ
تَرَاْفَأَ VI ,
a.  Agreed together, came to an understanding; helped one another.

رِفَآء
رِفَآء [ 23 ],
a.  Concord, peace, mutual understanding.

##### Türkçe

رَفَأَ
رَفَأَ A ( n. ac. **رَفْء** 1 ),
a. Onardı, yamadı, yama yaptı.

b. Kıyıya yaklaştırdı, bağladı (gemi).

c. Yatıştırdı.

رَاْفَأَ
رَاْفَأَ III ,
a. İltifat etti; dalkavukluk etti.

أَرْفَأَ
أَرْفَأَ IV ,
a. III’e bak.

b. [ Ila ], Yaklaştırdı; meyletti; onardı, yöneldi.

c. Saçını taradı, düzeltti.

تَرَاْفَأَ
تَرَاْفَأَ VI ,
a. Birlikte anlaştılar, bir anlayışa vardılar; birbirlerine yardım ettiler.

رِفَآء
رِفَآء [ 23 ],
a. Uyum, barış, karşılıklı anlayış.
