# رفح (ر-ف-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ف - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والراء والفاء معهما
ح ر ف، ح ف ر، ف ر ح، ر ف ح مستعملات
حرف:
الحَرْف من حُروف الهِجاء. وكلُّ كلمةٍ بُنِيَتْ أداةً عاريةً في الكلام لتفرقة المعاني تُسمَّى حَرْفاً، وإنْ كانَ بناؤها بحَرْفَيْن أو أكثر مثلُ حَتّى وهَلْ وَبلْ ولَعَلَّ.
وكلُّ كلمةٍ تُقرَأ على وُجوهٍ من القرآن تُسمَّى حَرْفاً، يقال: يُقرَأ هذا الحَرْف في حَرْف ابن مسعود أي في قراءته. والتحريف في القرآن تغيير الكلمة عن معناها وهي قريبة الشَّبه، كما كانت اليهود تُغَيِّر معاني التَّوْراةِ بالأشباهِ، فوصَفَهم الله بفعلهم فقال: "يحرِّفون الكلم عن مَواضعه".
وتَحَرَّفَ فلانٌ عن فلان وانحَرَف، واحرَوْرَفَ واحد، أي: مالَ.
والانسان يكونُ على حرف من أمره كأنّه ينتظِر ويَتَوَقَّع فإن رأَى من ناحية ما يُحبُّ? وإلاّ مالَ إلى غيرها. وحَرْفُ السفينة: جانب شِقِّها.
والحَرْف: الناقة الصُّلْبة تُشَبَّهُ بحرْف الجَبَل، قال الشاعر:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
وهذا نَقْضٌ على من قال: ناقةً حَرْقٌ، أَي: مهزولةٌ كحَرْف كتابةٍ لدِقَّتها ولو كان معنى الحَرْف مهزولاً لم يصفها بأنها جُماليَّة سِنادٌ، ولا وظيفها رَيّان.
والحُرْفُ: حَبٌّ كالخَرْدَل، والحَبَّةُ منه حُرْفة.
والمُحارفة: المُقايَسة بالمِحراف، وهو المِيلُ تُسْبَرُ به الجِراحاتُ.
والمُحارَف: المَحرُومُ المُدْبِرُ.
حفر:
الحَفيرة: الحُفْرة في الأرض، والحَفَر اسمُ المكان الذي حُفِرَ كخَنْدَقِ أو بِئْر، قال:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
والبئر إذا كانت فوق قَدْرها سُمِّيَت حَفَراً وحَفيراً وحَفيرةً.
وحَفيرٌ وحفيرة اسْما موضِعَيْن جاءا في الشعر.
والحافِرُ: الدّابَّة. وقولُ العرب: النَّقْد عندّ الحافر، تقول: إذا اشتَريْتَه لا تبرَحُ حتى تَنْقُدَ.
وإذا أَعَمُّوا اسمَ الدّوابِّ قالوا: الحافِر خير من الظلِّفْ أي ذوات الحوافِر خيرٌ من ذوات الظَّوالِف.
والحافِرة: العَوْدة في الشيء حتى يُرَدَّ آخره على أوّله، وفي الحديث: إنَّ هذا الأمرَ لا يُترَكُ على حاله حتى يُرَدَّ على حافرتِه أي على أوّل تأسيسه.
وقوله تعالى: "إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة أي في الخَلْق الأوّل بعدما نموتُ كما كُنّا.
والحَفْر، والحَفَر لغةٌ: ما يلزَقُ بالأسنان من ظاهِرٍ وباطِنٍ، تقول: حَفِرَتْ أسنانُه حَفَراً، ولغة أخرى: حَفَرَتْ تَحْفِر حَفْراً.
والحِفْراة: نَبْت من نَبات الربيع. والحِفْراةُ: خَشَبةٌ ذاتُ أصابعَ تُذَرَّى بها الكُدوسُ المَدُوسَةُ، ويُنَقَّى بها البُرُّ بلغة ناسٍ من أهل اليَمن.
فرح:
رجلٌ مُفْرَحٌ: أثقَلَه الدَّيْن، قال:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
ورجلٌ فَرْحانُ وفَرِحٌ من الفَرَح، وامرأةٌ فَرِحةٌ وفَرْحى مثل عَطْشَى، وتقول: ما يَسُرٌّني به مُفْرِحٌ ومَفرُوح:، فالمَفروُح: الشيءُ أنا أفَرحُ به، والمُفرِح: الشَّيءُ الذي يُفرِحني.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ح ر ف**، **ح ف ر**، **ف ر ح**، **ر ف ح** kullanımdadırlar

**حرف**:
**الحَرْف** **حُروف الهِجاء**dandır. Ve konuşmada mânâları ayırmak için, sözde çıplak bir edat olarak bina edilmiş her kelimeye **حَرْف** denir; bina edilişi iki harf ile veya daha fazla olsa bile; **حَتّى** ve**هَلْ** ve**بَلْ** ve**لَعَلَّ** gibi.
Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْف** denir; denir ki: Bu **الحَرْف** **حَرْف** İbn Mes‘ûd’da, yani onun kıraatinde okunur. Ve Kur’ân’da **التحريف** kelimeyi mânâsından değiştirmektir; hâlbuki o (kelime) yakın benzerliktedir; Yahudilerin benzerlikler ile Tevrat’ın mânâlarını değiştirmeleri gibi; böylece Allah onları fiilleriyle vasfetti de dedi ki: “**يحرِّفون الكلم عن مَواضعه**”.
Ve falan, falandan **تَحَرَّفَ** etti ve **انحَرَف** etti; ve **احرَوْرَفَ** birdir; yani: meyletti.
Ve insan, işinden bir **حرف** üzere olur; sanki bekler ve umar; eğer sevdiği bir taraftan görürse (öyle); yoksa başkasına meyleder. Ve geminin **حَرْفُ**u: yarığının yanı.
Ve **الحَرْف**: sert dişi deve; dağın **حَرْف**una benzetilir. Şair dedi ki:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
Ve bu, “**حَرْقٌ** dişi deve” dediği kimse üzerine bir nakzdır; yani: inceliğinden dolayı bir yazı **حَرْف**u gibi zayıf. Eğer **الحَرْف**ın mânâsı zayıf olsaydı, onu **جُماليَّة** **سِنادٌ** diye vasfetmezdi; ne de onun **وظيف**ini **رَيّان** (diye).
Ve **الحُرْفُ**: hardal gibi bir habbedir; ondan olan tane **حُرْفة**dır.
Ve **المُحارفة**: **المِحراف** ile mukayese etmektir; o da meyildir; onunla yaralar yoklanır.
Ve **المُحارَف**: mahrum, yüz çeviren (kimsedir).

**حفر**:
**الحَفيرة**: yerdeki çukurdur. Ve **الحَفَر** kazılmış yerin adıdır; hendek veya kuyu gibi. Dedi ki:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
Ve kuyu, (alışılmış) miktarının üstünde olursa **حَفَراً** ve**حَفيراً** ve**حَفيرةً** diye adlandırılır.
Ve **حَفيرٌ** ve**حفيرة** şiirde gelmiş iki yerin adıdır.
Ve **الحافِرُ**: binek hayvanıdır. Ve Arapların sözü: **النَّقْد عندّ الحافر**; dersin ki: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılma.
Ve binek hayvanlarının adını genellediklerinde derler ki: **الحافِر** **خير من الظلِّفْ**; yani: toynak sahipleri, çatallı tırnak sahiplerinden hayırlıdır.
Ve **الحافِرة**: bir şeyde dönüş; ta ki sonu başına döndürülsün. Ve hadiste: “Şüphesiz bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **حافرتِه** üzerine döndürülsün”; yani ilk tesisine.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة**”; yani: öldükten sonra, olduğumuz gibi ilk yaratılışa.
Ve **الحَفْر** ve**الحَفَر** bir lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şey. Dersin ki: Onun dişleri **حَفَراً** **حَفِرَتْ**. Ve başka bir lugat: **حَفَرَتْ** **تَحْفِر** **حَفْراً**.
Ve **الحِفْراة**: bahar bitkilerinden bir bitkidir. Ve **الحِفْراةُ**: parmakları olan bir tahta; onunla çiğnenmiş yığınlar savrulur; ve Yemen ehlinden bir kavmin lugatında onunla buğday ayıklanır.

**فرح**:
**مُفْرَحٌ** adam: borç onu ağırlaştırdı. Dedi ki:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
Ve **فَرْحانُ** ve**فَرِحٌ** adam, **الفَرَح**tan (dolayıdır). Ve **فَرِحةٌ** kadın ve**فَرْحى**; **عَطْشَى** gibi. Ve dersin ki: Onunla beni sevindiren bir **مُفْرِحٌ** ve**مَفرُوح** (şey) yoktur. Artık **المَفروُح**: benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفرِح**: beni sevindiren şeydir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : مستعملة .
حرف : قال الليث : الحَرْفُ من حُرُوفِ الهِجَاء . قال : وَكُلُّ كَلِمَةٍ بُنِيَتْ أَدَاةً عارِيةً في الكلامِ لِتَفْرِقَةِ المَعَانِي فاسْمُها حرفٌ ، وإِنْ كَانَ بِنَاؤُها بحرفين أو فَوْقَ ذلك ، مثل : حتى وَهَلْ وَبل وَلَعَلّ .
وكل كلمة تُقْرَأُ على وُجُوهٍ مِنَ القُرْآنِ تُسمى حَرْفاً ، يقرأ هذا في حرف ابن مسعود أي في قراءة ابن مسعود .
قال والإنسانُ يكونُ على حَرْفٍ من أَمْرِه : كَأَنَّهُ يَنْتَظِرُ ويتوقَّعُ ، فإِنْ رَأَى من نَاحِيَتِهِ ما يحبُّ ، وإلاَّ مَالَ إلى غَيْرِهَا . وقال الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي إذا لَمْ يَرَ مَا أَحَبَّ انْقَلَبَ عَلَى وجهه .
قال : وحَرْفُ السفينةِ : جَانِبُ شِقها . وقال أبو إسحاقَ في تفسيرِ هذه الآية : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ( جاء في
التفسيرِ : على شَكَ ، قال : وحقيقَتُهُ أَنَّه يعبدُ الله على حرفِ الطَّرِيقَة في الدين ، لا يدخُلُ فيه دُخُولَ مُتَمَكنٍ . وأفادني المنذريُّ عن ابن اليزيدي عن أبي زيدٍ في قوله ) عَلَى حَرْفٍ ( على شَكَ . وأفادني عن أَبِي الْهَيْثَمِ أنه قال : أما تسميتُهم الْحَرْفَ حَرْفاً فحرْفُ كل شيءٍ ناحيتهُ كحرْفِ الجَبَلِ والنهرِ والسيفِ وغيرهِ ، قلتُ كأَنَّ الخير والخِصْبَ ناحيةٌ ، والضَّرَّ والشَّرَّ والمكروه ناحيةٌ أخرى ، فهما حرفان ، وعلى العبْدِ أن يَعْبُدَ خالِقَه على حالة السَّرَّاءِ والضَّرَّاءِ . ومَنْ عَبَدَ الله على السَّرَّاءِ وحْدَهَا دون أن يَعْبُدَه عَلَى الضَّراءِ يَبْتَلِيه الله بِهَا فَقَدْ عَبَدَهُ على حَرْفٍ ، ومن عَبَدَهُ كَيْفَما تصرَّفَتْ به الحالُ فقد عَبَدَهُ عِبادةَ عَبْدٍ مُقِرَ بأَنَّ له خَالِقاً يُصَرفه كيفَ يشاءُ ، وأنه إن امْتَحَنَه باللأواء وأنعم عليه بالسَّراء فهو في ذلك عادلٌ أو متفضلٌ غير ظالمٍ ولا متعدَ ، له الخيَرَةُ وبيده الأمرُ ولا خِيَرَةَ للعَبْدِ عليه .
وأما قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف ) لقد أشبَعْتُ تفسيره في كتاب ( القراءَات وعِللِ النحويينَ ) فيها وأنا مختصرٌ لَكَ في هذا الموضِعِ من الجُمَلِ التي أودَعْتُها ذلك الكتابَ ما يَقِفُ بِكَ على الصوابِ . فالذي أذْهَبُ إليه في تفسيرِ قولهِ : ( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف ما ذهب إليه أبو عبَيْدٍ واتَّبعه على ذلك أبو العَبَّاسِ أحمد بن يحيى .
فأما قول أبي عبيدٍ فإن عبدَ الله بنَ محمد ابن هاجَك أخبرني عن ابن جَبَلَة عن أبي عبيدٍ أنه قال في قوله ( على سبعة أحرف ) يعني سبع لُغَاتٍ من لُغَات العَرَبِ . قال وليس معناه أن يكونَ في الحرف الواحدِ سبعَةُ أَوْجُهٍ هذا لَمْ نَسمعْ به . قال ولكن نقول : هذه اللغاتُ السبعُ متفرقَةٌ في القرآن فبعضه بِلُغَةِ قريش وبعضُه بلغة هوازِنَ وبعضُه بلغة هُذَيْلٍ وبعضُه بلغة أهلِ اليَمَن ، وكذلك سائِرُ اللغات ومعانيها في هذا كله وَاحِدَةٌ . قال ومِمَّا يُبَينُ ذلك قولُ ابن مسعود : إني قد سمعت القراءَةَ ووجدتهم متقاربين فاقرءوا كما علمتم ، إنما هو كقول أحدكم هَلُمَّ وَتَعَال وأَقْبِل .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس أنه سُئِل عن قوله ( نزل القرآن على سبعة أحرف ) فقال : ما هي إلا لغاتٌ . قلت : فأبو العبَّاسِ النحوي وهو وَاحِدُ عصره ، قد ارْتَضَى ما ذهبَ إليه أبو عبيد واستصْوبَه . قلت : وهذه الأحْرُفُ السبعةُ التي مَعْنَاهَا اللغاتُ غيرُ خَارِجَةٍ من الذي كُتِبَ في مصاحِف المسلمين التي اجتمع عليها السلفُ المرضيُّون والخلف المتبعون فمن قَرَأَ بحرفٍ لا يُخَالِفُ المصحفَ بزيادةٍ أو نُقْصانٍ أو تقديم مؤخَّرٍ أو تأخيرِ مُقَدَّم وَقَدْ قَرَأَ به إِمامٌ من أَئِمَّة القُرَّاءِ المُشْتهرين في الأَمْصَارِ فقد قرأ بحرْفٍ من الحُرْوف السبعة التي نزل القرآن بها ، ومن قرأَ بحرفٍ شاذَ يُخَالِفُ المصحفَ ، وخالَفَ بذلك جمهورَ القَرَأَةِ المعروفين ، فهو غيرُ مصيبٍ . وهذا مذهبُ أهلِ العِلْم الذين هم القُدْوَة ، ومذهبُ الراسخِين في عِلْمِ القرآن قديماً وحديثاً ، وإلى هذا أَوْمَى أبو العباس
النحويُّ ، وأبو بكرٍ الأنبارِيُّ في كتاب له ألَّفَهُ في اتباع ما في المصحَفِ الإمَامِ ، وافقه على ذلك أبو بكرٍ مجاهدُ مُقْرِىء أهلِ العِراق وغيرُه من الاثْبَاتِ المُتْقِنِين . ولا يجوز عندي غيرُ ما قالوا ، والله يوفقنا للاتّباع وتجنُّبِ الابْتداع ، إنه خير مُوَفق وخيرُ مُعين .
وقال الليث : التحريفُ في القرآن : تغييرُ الكلِمَةِ عَنْ مَعْنَاهَا وهي قريبَةُ الشَّبَهِ ، كما كانت اليهودُ تُغَير مَعانِيَ التوْراةِ بالأَشْبَاه ، فوصَفَهم الله بِفِعْلِهم فقال ) يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ) ( النساء : 46 ) قال : وإذا مال إنسانٌ عن شيء يقال : تحرّف وانْحَرَفَ واحْرَوْرَف وأنشد في صفة ثور حفر كناساً فقال :
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا
قال : والحَرْف النَّاقة الصُّلْبَةُ ، شُبهت بِحَرْفِ الجبل .
وأنشد :
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق
قال : وهَذَا البَيْتُ يَنْقُضُ تفسيرَ مَنْ قال : ناقة حَرْفٌ : أَيْ مَهْزولَةٌ شبهت بحرْفِ كتابَةٍ لِدَقَّتِها وهُزَالِها .
وروى أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرو أنه قال : الحرْفُ : الناقَةُ الضَّامِرُ ، قال : وقال بعضهُم : شُبهَت بِحَرْف الجبل . قال أبو عبيدٍ وقال الأَصمعيُّ : الحرفُ : المَهْزُولَةُ ، وقال شَمِر : الحَرْفُ من الجَبَلِ : ما نَتَأَ في جَنْبِهِ منه كَهَيْئَةِ الدُّكَّانِ الصغيرِ أو نحوِه . قال والحرف أيضاً في أعْلاَهُ تَرَى له حَرْفاً دقيقاً مشرفاً على سواءِ ظَهْرِه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحرْفُ : الشَّكُّ في قول الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي شَكَ .
قال أبو العبَّاسِ : والعربُ تَصِفُ الناقَةَ بالحَرْفِ لأَنَّها ضَامِرٌ ، وتُشَبَّهُ بالحَرْفِ من حُرُوفِ المُعْجَم ، وهو الأَلِفُ . وتشبَّه بِحَرْفِ الجبَل إذا وصفت بالعِظَم . قال هذا في تفسير قول كعب :
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة
وقال الليث : الْحُرْفُ : حَبٌّ كالخَرْدَلِ ، الواحدة حُرْفَةٌ . قال : والمُحَارَفَةُ : المُقَايَسَةُ بالمِحْرَافِ ، وهو المِيلُ الذي يُسْبَرُ به الجِرَاحَاتُ وأنشد :
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف
أبو عُبَيْدٍ عن أبي زيدٍ : أَحْرَفَ الرجلُ إِحرافاً إذا نما مَالُه وصَلُحَ . ورُوِيَ عن ابنِ مسعودٍ أنه قال : موت المؤمِنِ بِعَرَق الجبين تبقَى عليه البقيَّةُ من الذُّنُوبِ فَيحَارَفُ عند الموت أي يُقَايَسُ بها فيكون كفارةً لذنوبه . ومعنى عَرَقِ الجبينِ شدّةُ السيَاق . ويقال : لا تُحَارِفْ أخَاكَ بالسوءِ : أي لا تُجَازِهِ بِسُوءِ صَنِيعِه تُقَايِسْه ، وأحْسِنْ إِذَا أَساءَ ، واصْفَحْ عنه . ويقال للمَحْرومِ الذي قُترَ عليه رزْقُه مُحَارَفٌ . حدَّثَنَا عبدُ الله بنُ عُرْوَةَ عن أبي بكرٍ بن زَنْجَوَيْهِ عن محمدِ بن يوسفَ عن سفيانَ قال حدثنا أو إسحاقَ عن قسر ابن كركم عن ابن عباس في قوله : ( ُِيَسْتَغْفِرُونَ وَفِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ (
 ( الذّاريَات : 19 ) قال : ( السائلُ ) : الذي يسألُ الناسَ ، و ( المحروم ) : الْمُحَارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْمٌ ، فهو مُحَارَفٌ . قالَ وأخْبَرَنا الزعْفرانيُّ عن الشافِعِي أنه قال : كُلُّ من استغْنَى بكَسْبِه فليس له أن يسألَ الصدقَةَ وإذا كان لا يبلغ كسبه ما يُقِيمُه وعيالَه فهو الذي ذكر المفسرُونَ أنَّه المحرومُ الْمُحَارَفُ . قال : والْمُحَارَفُ : الذي يَحْتَرِفُ بيديه قد حُرِمَ سهْمَه من الغنيمة لا يَغْزُو مع المسلمين فبقي محروماً يُعْطَى من الصدقةِ ما يَسُدّ حِرْمَانَهُ . وجاء في تفسير قول الله جلّ وعز : ( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ ( أنّ المحرومَ هو المُحَارَفُ ، والاسْمُ منْهُ الحُرْفَةُ بالضَّم ، وأما الحِرْفَة فهو اسم من الاحْتِرَافِ ، وهو الاكتسابُ ؛ يقال هو يَحْرِفُ لعياله ويَحْتَرِفُ ، وَيَقْرِشُ وَيَقْتَرِشُ ، ويَجْرَحُ ويَجْتَرِحُ : بمعنى يَكْتَسِبُ .
ثعلبُ عن ابن الأعرابي قال : أَحْرَفَ الرجُلُ إذا جازَى على خيرٍ أو شَرَ . قال ومنه الخبرُ : ( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ ) . قال : وأحرف إذا استغنى بعد فقر وأحرف الرجل إذا كدّ على عياله أبو عُبَيْدة عن أبي زيدٍ : أحْرَفَ الرجُلُ إِحْرَافاً إذا نَمَا مَالُه وصَلَح .
رحف : أهمله الليث وهو مستعمل .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : أَرْحَفَ الرجلُ إذا حدَّد سكّيناً أو غيرَه يُقَالُ : أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ حتى قَعَدَتْ كَأَنَّها حَرْبَةٌ . ومعنى قَعَدَتْ أي صَارَتْ . قلتُ كَأَنَّ الحاءَ مُبْدَلَةٌ من الهاء في أَرْحَفَ ، والأصْلُ أَرْهَف . وسيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ أي مُحَدَّدٌ .
حفر : قال الليث : الْحُفْرَةُ : ما يُحْفَرُ في الأَرْضِ ، ومثله الحَفِيرَةُ ، قال : والحَفَرُ اسمُ المَكَانِ الذي حُفِرَ كخَنْدَقٍ أو بِئْرٍ ، قال وكذلك البئرُ إذا وُسعَتْ فَوْقَ قَدْرِها تُسَمَّى حَفِيراً وحَفَراً وحَفِيرَةً ، قال : وحَفِيرٌ وحَفِيرَةٌ اسْمَا مَوْضِعَين ذكَرَهُمَا الشعراءُ القدماءُ .
قلتُ : والأَحْفَارُ المَعْرُوفَةُ في بلادِ العربِ ثلاثَةٌ : فمنها حَفَر أَبي موسى ، وهي رَكَايا احْتَفَرَهَا أَبُو مُوسَى الأشْعَرِيُّ على جَادَّة البَصْرة وَقَدْ نَزَلْتُ بها واستَقَيْتُ من رَكَاياها وهي ما بين مَاويَّةَ والمَنْجَشَانِيَّاتِ وركايا الحَفَر مَسْنَوِيَّةٌ بعيدة الرشَاء عَذْبَةُ الماءِ ، مَسْنَوِيَّةٌ أي يستقى منها بالسانية وهذا كقولهم زرع مَسْقَوِيّ أي يُسْقَى . ومنها حَفَرُ ضَبَّةَ : وهي ركايَا بِنَاحيةِ الشَّوَاجِن بعيدةُ القَعْرِ ، عَذْبَةُ الماءِ . ومنها حَفَرُ سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ ابن تميم ، وَهيَ بِحِذَاء العَرَمَة وَرَاءَ الدَّهْنَاءِ ، يُسْتَقَى منها بالسانيَة عِنْدَ حَبْلٍ من حِبَالِ الدَّهْنَاءِ ، يقال له حَبْلُ الحَاضِر .
وقال الفرَّاءُ في قول الله جل وعز ) ُيَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( ) ِالْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً ) ( النَّازعَات : 10 ، 11 ) معناه إنّا لمَرْدُودُون إلى أَمرنا الأوّل إلى الحياة . قال : والعربُ تَقُولُ : أَتَيْتُ فُلاناً ثمَّ رَجَعتُ علَى حَافِرَتِي : أيْ رَجَعْتُ مِنْ حَيْثُ جئتُ . قالَ : ومن ذَلِكَ قَوْلُ العَرَبِ : النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ . والحافر معناهُ إذا قَال قَدْ بِعْتُك
رجعتَ عليه بالثمن ؛ وهُمَا في المعنى واحدٌ . قال : وبعضُهم يقول النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ ، يريد عند حَافِرِ الفَرَسِ ، وكَأَنَّ هذا المَثَل جَرَى في الخيْلِ . قال : وقالَ بعضُهم : الحافِرَةُ الأَرْضُ الَّتِي تُحْفَرُ فيها قُبُورُهم ، فسمَّاهَا الْحَافِرَةَ ، والمعْنَى يريدُ المحْفُورَةَ ، كما قال ) مِن مَّآءٍ ) ( الطّارق : 6 ) يريد مَدْفُوق . وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن أبي العَبَّاس أنه قَال : هَذِه كلمَةٌ كانُوا يَتَكَلَّمُون بها عند السَّبْق . قال والحَافِرَةُ : الأرضُ المَحْفُورَةُ ، يَقُول : أقل ما يَقَعُ حَافِرُ الفَرَسِ على الْحَافِرَةِ فقد وَجَبَ النقْدُ ، يعني في الرهَانِ ، أي كَمَا يَسْبِقُ فيَقَعُ حَافِرُه عَلَيْها تقول هَاتِ النَّقْدَ : وقال الليثُ : النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ معناه إذا اشتريْتَه لم تَبْرَح حَتَّى تَنْقُد . الحرَّانِيّ عن ابن السكيتِ أنه قال : مَعْنَى النَّقْدُ عند الْحَافِرَة أَيْ عِنْد أَوَّلِ كَلِمَةٍ . ويُقَال : الْتَقَى القَوْمُ فاقْتَتَلُوا عِنْدَ الْحَافِرَة أَيْ عِنْدَ أَوَّلِ كَلِمَةٍ وعِنْدَ أَوَّلِ مَا الْتَقُوا ، قال الله جَلّ وَعَزّ ) يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أَيْ فِي أَوَّلِ أَمْرِنَا . قال : وَأَنْشَدَنِي ابنُ الأعرابيّ :
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ
كأنه قال أأرجع في صِبَايَ وَأَمْرِي الأوَّلِ بعد أن صَلِعْتُ وشِبْتُ . وقال الليثُ : الحافِرَةُ العَوْدَةُ في الشَّيْءِ حتَّى يُرَدَّ آخِرُه عَلَى أَوَّلِه . قَالَ : وفِي الْحَدِيثِ ( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه أَيْ عَلَى أَوَّلِ تَأسِيسِه ، وقَالَ في قَوْله : ( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أي في الخَلْقِ الأَوَّل بَعْدَ ما نَمُوتُ . وقال ابنُ الأَعْرَابيّ ) لَمَرْدُودُونَ فِى ( أيْ فِي الدُّنْيَا كَما كُنَّا .
وقال اللَّيْثُ الحَفْرُ والحَفَرُ جَزْمٌ وفَتْحٌ لُغَتَانِ : وهو ما يَلْزَق بالأسْنَانِ من ظَاهرٍ وباطنٍ ، تقول : حَفِرَتْ أسنانهُ حفَراً ، ولغةٌ أخرى حفَرت أسنانُه تَحفِر حَفْراً . وأخْبرَني أبُو بكرٍ عن شمر أنَّهُ سُئِل عن الحَفْر في الأسْنان ، فقال : هُوَ أن يَحْفِرَ القَلَحُ أُصُولَ الأسنان بَيْنَ اللثة وأَصْلِ السنّ من ظَاهِرٍ وبَاطِنٍ يُلِحُّ على العَظْمِ حتى يَتَقَشَّر العظْمُ إن لم يُدْرَكْ سريعاً ، يُقَال أَخَذَ فِيه حَفْرٌ وحَفَرَةٌ . أبو عبيد : عن الكسائي قال : الحفْر بتسكين وقد حفر فُوَه يحفِر حَفْراً .
وقال الليث الحِفْرَاةُ نباتٌ من نباتِ الرَّبِيع ، قال ونَاسٌ من أَهْلِ اليمنِ يُسَمُّون الْخَشَبَةَ ذاتَ الأصَابِع التي يُذُرَّى الكُدْس المَدُوسُ وَيُنَقَّى بها البُرُّ مِن التبْن بِحفْرَاةَ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أحفَرَ الرجلُ إذا رَعَى إِبِلَه الحِفْرَى ، وهو نَبْتٌ ، قلتُ وَهُو مِن أَرْدَإِ المَرَاعي ، قال : وَأحفَرَ إِذَا عَمِل بالحِفْرَاةِ وهي الرَّقْش الذي تُذَرَّى به الحنطةُ ، وهي الْخَشَبَةُ المُصْمَتَة الرأسِ ، فأما المُفَرَّجُ فهو العَضْمُ بالضَّاد والمِعْزَقَةُ ، قال : والمِعْزَقَةُ في غير هذا : المَرُّ ، قَال والرقْشُ في غير هذا : الأكلُ الكثيرُ .
وقال أبو حاتمٍ : يقال حَافَرَ اليربوعُ مُحَافرةً ، وفلان أَرْوَغُ من يَرْبُوعٍ : مُحَافِرٍ ، وذلك أن يَحْفِر في لُغزٍ من ألْغَازِه فيذهبَ سُفْلاً ويحفِرَ الإنسانُ حتى يُعْيَى فلا يَقْدِر عليه ويُشَبَّه عليه الجُحْرُ فلا يعرفه من غيره
فيَدَعَهُ ، وإذا فعل اليَرْبُوعُ ذلك قِيلَ لمن يَطْلُبُه دَعْه لَقَدْ حَافَر فلا يقدرُ عليه أحدٌ وقال : إنه إذا حَافَرَ أَبَى أنْ يَحْفِر الترابَ ولا يَنْبِثُه ولا يُدْرَى وجْهُ جُحْره ، يقال قد حثا فترى الجُحْرَ مملوءًا تُراباً مستَوِياً مع مَا سِواهُ إذا حَثَا ، ويُسَمَّى ذلك الحَاثِيَاءَ ، ممدودٌ ، يقال ما أشد اشتباه حَاثِيَائِه . وقال ابْنُ شميل : رَجُلٌ مُحَافِرٌ : لَيْسَ له شَيْءٌ ، وأنشد :
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ
أبو عبيدة : يقال أَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإرْبَاع والقُرُوحِ وَأَفَرَّتِ الإِبلُ للاثناء إذا ذهبت رَوَاضِعُها وطَلَع غَيْرُها . وقال في كتاب ( الخيْلِ ) يقال أَحْفَرَ المُهْرُ إحْفاراً فهو مُحْفِر ، قال وإِحْفَارُهُ أن يتحرك الثَّنِيَّتان السُفْلَيَان والعُلْيَيَان من رَوَاضِعِه ، فإذا تحرَّكْنَ قالوا قَدْ أَحْفَرَت ثَنَايَا رَوَاضِعِه فسَقَطْن . قال وأولُ ما يُحْفِرْنَ فيما بين ثلاثين شهراً أدْنَى ذلك إلى ثلاثةِ أعْوَامٍ ، ثم يسقُطْن فيقع عليها اسمُ الإبْدَاء ، ثم يُبدىء فيخرج له ثَنِيَّتَان سُفْلَيَان وثَنِيَّتَانِ عُلْيَيَانِ مَكَانَ ثَنَايَاه الرَّواضِعِ التي سَقَطْنَ بعد ثلاثةِ أعوام فهو مُبْدِىءٌ قال ثم يُثَني فلا يزال ثَنِيّاً حتى يُحْفِرَ إحْفَاراً ، وإحفارُهُ أن تُحَركَ له الرَّبَاعِيَّتَانِ السفْلَيَان والرَّبَاعيتان العُلْيَيَان من رَوَاضِعه وإذا تَحَرَّكْن قيل قد أَحْفَرت رُبَاعِيَاتُ رواضعه فيسقُطْنَ ، وأول ما يُحْفِرْن في استيفائه أربعةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليها اسمُ الإبْدَاءِ ، ثم لا يزال رَبَاعِياً حتى يُحفر لِلْقُروحِ وهو أن يَتَحَرَّك قَارِحَاه ، وذلك إذا استَوْفَى خَمْسَةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليه اسْمُ الإبْدَاءِ ، عَلَى ما وَصَفْنا ثم هو قارح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي إذا استَتَم المُهْرُ سنتين فهو جَذَعٌ ، ثم إذا استتم الثالثةَ فهو ثَنِيٌّ ، فإذا أثْنَى أَلْقَى رَوَاضِعَه فيقال أثنَى وأَدْرَمَ للأَثناء ، ثم هو رَبَاعٍ إذا استتمّ الرابعة من السنين يقال أَهْضم للإِرْبَاعِ وإذا دخل في الخامسة فهو قارِحٌ وقد قَرَحَ يَقْرَحُ قُرُوحاً ، قلت : وصَوَابُه إذا استَتَمّ الخامِسَةَ ، فيكون موافقاً لقول أبي عبيدة وكأَنَّهُ سقطَ شَيْءٌ .
ويقال : حَفَرْتَ ثَرَى فُلانٍ إذا فَتَّشْتَ عن أمْرِه ووقَفْتَ عليه . وقال ابنُ الأعرابي حَفَرَ إذا جَامَع وحَفَرَ إذا فَسَدَ .
فرح : قال الليث رجل مُفْرَحٌ قد أَثْقَلَهُ الدَّيْن ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح ) قال أبو عبيد المُفْرَح : الذي قد أَفْرَحَهُ الدَّيْنُ أي أَثْقَلَهُ ، ولا يجِدُ قَضَاءَهُ . قال وأنشدنا أبو عبيدة :
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح ) هو الذي أثْقَلَ الدَّيْنُ ظَهْرَه ، قال : ومن قال مُفْرَجٌ فهو الذي أثقله العيال وإن لم يكن مُدَّاناً .
وقال الليث : رَجُلٌ فَرِحٌ وفَرْحَانٌ وامرأة فَرِحَةٌ وفَرْحَى ، ويقال ما يسرني به مَفْروحٌ ومُفْرِحٌ ، فاالمَفْرُوح : الشيءُ الذي أنا أفْرَحُ به ، والمُفْرِحُ : الشيء الذي يُفْرِحُني . أبو حاتم عن الأصمعي : يقال : ما يسرني به مُفْرِحٌ ولا يجوز مَفْرُوحٌ ، وهذا عنده مما يَلْحَنُ فيه العامَّة .
رفح : قال أبو حاتم : من قرون البقر الأَرْفَحُ وهو الذي يَذْهَبُ قَرْنَاهُ قِبَلَ أُذُنَيْه في تَبَاعُدِ ما بينهما قال والأَرْفَى الذي يأتي أُذُنَاهُ عَلَى قَرْنَيْه .

##### Türkçe

ح ر ف
**حرف** ، **حفر** ، **فرح** ، **رحف** ، **رفح** : kullanımdadır.
**حرف** : Leys dedi: **الحَرْفُ** hecâ harflerinden olanıdır. Dedi: Ve konuşmada mânaları ayırmak için, söz içinde çıplak bir âlet olarak bina edilmiş her kelimenin adı **حرف**tır; bina edilişi iki harf ile yahut bunun üstünde olsa bile; meselâ: **حتى** ve **هَلْ** ve **بل** ve **لَعَلّ** gibi.
Ve Kur’ân’dan yüzler üzere okunan her kelime **حَرْفاً** diye adlandırılır; “bu, İbn Mes‘ûd’un harfinde okunur” yani İbn Mes‘ûd’un kıraatinde.
Dedi: Ve insan, işinden bir **حَرْفٍ** üzerinde olur: sanki bekler ve umar; eğer kendi tarafından sevdiği bir şey görürse (öyle olur), yoksa ondan başkasına meyleder. Ve Allah azze ve celle dedi: ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** ) (Hacc: 11) yani sevdiğini görmezse yüzü üzerine döner.
Dedi: Ve geminin **حَرْفُ**u: yarığının yanıdır. Ve Ebû İshâk bu âyetin tefsirinde dedi: ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** (tefsirde geldi: şüphe üzere. Dedi: Ve bunun hakikati, dinde yolun **حرف**ı üzere Allah’a ibadet etmesidir; onda yerleşik bir girişle girmez. Ve Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Zeyd’den, ( **عَلَى حَرْفٍ** ) sözü hakkında: şüphe üzere, diye fayda verdi. Ve bana Ebû’l-Heysem’den fayda verdi ki şöyle dedi: Onların **الْحَرْفَ**i **حَرْفاً** diye adlandırmalarına gelince: her şeyin **حَرْفُ**u onun tarafıdır; dağın **حَرْفِ**i, nehrin, kılıcın ve başkasının **حَرْفِ**i gibi. Dedim: sanki hayır ve bolluk bir taraftır; zarar, şer ve hoşlanılmayan başka bir taraftır; öyleyse ikisi iki **حرف**tır. Ve kul üzerine, yararlılık ve zararlılık hâlinde Yaratıcısına ibadet etmesi gerekir. Kim Allah’a yalnız yararlılık hâlinde ibadet eder de zararlılık hâlinde O’na ibadet etmezse, Allah onu onunla imtihan eder; böylece O’na bir **حَرْفٍ** üzere ibadet etmiş olur. Kim de hâl kendisiyle nasıl tasarruf ederse etsin O’na ibadet ederse, onu dilediği gibi tasarruf ettiren bir Yaratıcısı bulunduğunu ikrar eden bir kulun ibadetiyle ibadet etmiş olur; ve eğer onu şiddetle sınarsa ve ona sevinçle nimet verirse, bunda adildir yahut lütufkârdır; zalim ve haddi aşan değildir; tercih O’nundur, iş O’nun elindedir; kulun O’na karşı bir tercihi yoktur.
Ve Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüne gelince: ( **نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف** ) onun tefsirini, ( **القراءَات وعِللِ النحويينَ** ) kitabında doyurucu biçimde açıkladım; burada ise, o kitaba yerleştirdiğim cümlelerden, seni doğruya ulaştıracak olanı bu yerde sana kısaltıyorum. Öyleyse, onun sözü: ( **نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف** ) tefsirinde gittiğim şey, Ebû Ubeyd’in gittiği ve bu hususta Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın ona tâbi olduğu şeydir.
Ebû Ubeyd’in sözüne gelince: Abdullah b. Muhammed b. Hâcek bana, İbn Cebele’den, Ebû Ubeyd’den haber verdi ki o, ( **على سبعة أحرف** ) sözü hakkında şöyle dedi: Arapların dillerinden yedi dildir. Dedi: Bunun mânası, tek bir harfte yedi vecih bulunması değildir; bunu işitmedik. Dedi: Fakat deriz ki: Bu yedi dil Kur’ân’da dağınıktır; onun bir kısmı Kureyş diliyle, bir kısmı Hevâzin diliyle, bir kısmı Hüzeyl diliyle, bir kısmı Yemen ehlinin diliyle; ve diğer diller de böyledir; ve bunun hepsinde mânaları birdir. Dedi: Bunu açıklayan şeylerden biri, İbn Mes‘ûd’un sözü: “Ben kıraati işittim ve onları birbirine yakın buldum; öyleyse size öğretilen gibi okuyun; o ancak birinizin ‘**هَلُمَّ**’ ve ‘**تَعَال**’ ve ‘**أَقْبِل**’ demesi gibidir.”
Ve Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki, ona ( **نزل القرآن على سبعة أحرف** ) sözü soruldu; dedi ki: O ancak dillerdir. Dedim: Öyleyse nahivci Ebû’l-Abbâs—ki o, asrının biricidir—Ebû Ubeyd’in gittiği şeyi beğenmiş ve onu doğru bulmuştur. Dedim: Ve mânası diller olan bu yedi **أحرف**; selef-i râzı olunanların ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir. Öyleyse kim, mushafa ziyade veya noksan, yahut öne alınmışı geri bırakma veya geri bırakılmışı öne alma ile muhalefet etmeyen bir harf ile okur ve onunla beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa, Kur’ân’ın onunla indiği yedi harften bir harf ile okumuştur. Kim de mushafa muhalif şâz bir harf ile okur ve bununla bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse, isabet etmiş değildir. Bu, örnek alınan ilim ehlinin mezhebidir; Kur’ân ilmine eskiden ve yeniye sağlamca yerleşmişlerin mezhebidir. Buna nahivci Ebû’l-Abbâs işaret etti; ve Ebû Bekir el-Enbârî, imam mushafında olanı izlemeye dair telif ettiği bir kitapta (buna işaret etti); bu hususta ona Ebû Bekir Mücâhid—Irak ehlinin mukrîi—ve sağlam, muhkem kimselerden başkaları muvafakat etti. Benim yanımda onların dediğinden başkası câiz değildir. Allah bizi ittibâka muvaffak kılsın ve bid‘atten sakındırsın; şüphesiz O, en hayırlı muvaffak kılan ve en hayırlı yardımcıdır.
Ve Leys dedi: Kur’ân’da **التحريفُ**: kelimeyi mânasından değiştirmektir; o, benzerliğe yakındır; Yahudilerin benzerliklerle Tevrat’ın mânalarını değiştirmeleri gibi. Allah onları fiilleriyle vasfetti ve dedi: ( **يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ** ) (Nisâ: 46). Dedi: Ve bir insan bir şeyden meylederse denir: **تحرّف** ve **انْحَرَفَ** ve **احْرَوْرَف**. Ve bir boğanın inini kazmasını vasfederken şu beyti okudu:
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا
Dedi: Ve **الحَرْف** sert deve (dişi)dir; dağın **حَرْفِ**ine benzetilmiştir.
Ve şu beyti okudu:
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق
Dedi: Ve bu beyit, “**ناقة حَرْفٌ**: yani zayıf; inceliği ve zayıflığı sebebiyle yazı harfine benzetilmiştir” diyenin tefsirini bozar.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti ki o dedi: **الحرْفُ**: zayıflamış deve (dişi). Dedi: Ve onların bazısı dedi: dağın **حَرْفِ**ine benzetilmiştir. Ebû Ubeyd dedi: ve Asmaî dedi: **الحرفُ**: zayıf olan. Ve Şemir dedi: Dağdan **الحَرْفُ**: onun yanından, küçük dükkân yahut benzeri heyetinde dışarı çıkandır. Dedi: Ve **الحرف** ayrıca onun üst tarafındadır; sırtının düzlüğüne nazır, ince, yüksek bir **حَرْفاً** görürsün.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الحرْفُ**: Allah azze ve celle’nin ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** ) (Hacc: 11) sözünde şüphedir; yani şüphe.
Ebû’l-Abbâs dedi: Ve Araplar, deve (dişi)yi **الحَرْفِ** ile vasfeder; çünkü o zayıflamıştır. Ve **حُرُوفِ المُعْجَم**den olan **حرف**a benzetilir; o da **الأَلِفُ**tir. Ve büyüklükle vasfedildiğinde dağın **حَرْفِ**ine benzetilir. Dedi: Bu, Ka‘b’ın şu sözünün tefsirindedir:
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة
Ve Leys dedi: **الْحُرْفُ**: hardal gibi bir tanedir; bir tanesi **حُرْفَةٌ**dur. Dedi: Ve **المُحَارَفَةُ**: **المِحْرَافِ** ile ölçüştürmektir; o, yaraların derinliğinin yoklandığı mildir. Ve şu beyti okudu:
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **أَحْرَفَ** eder, **إِحرافاً** (yapar) denir; malı büyüdüğünde ve düzeldiğinde. Ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki o dedi: Müminin ölümü alın teriyle (olursa), günahlardan kalan bakiye onun üzerinde kalır; ölüm anında onunla **فَيحَارَفُ** olunur; yani onunla ölçüştürülür; böylece günahlarına kefaret olur. Ve alın terinin mânası, can çekişmenin şiddetidir. Ve denir: Kardeşinle kötülükle **لا تُحَارِفْ**: yani onun kötü davranışını kötülükle karşılamayasın; onunla ölçüşmeyesin; kötülük ettiğinde iyilik et ve ondan geç. Ve rızkı daraltılmış mahruma **مُحَارَفٌ** denir. Abdullah b. Urve bize haber verdi; Ebû Bekir b. Zencûyeh’den; Muhammed b. Yusuf’tan; Süfyân’dan; dedi: bize (yahut) İshâk haber verdi; Kasr b. Kerkem’den; İbn Abbâs’tan, ( **وَفِى أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ** ) (Zâriyât: 19) sözü hakkında: dedi: ( **السائلُ** ): insanlardan isteyen kimsedir; ve ( **المحروم** ): İslâm’da payı olmayan **الْمُحَارَفُ**tur; o, **مُحَارَفٌ**tur. Dedi: Ve Za‘ferânî bize Şâfiî’den haber verdi ki o dedi: Kazancıyla zengin olan herkesin sadaka istemesi yoktur; kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmıyorsa, müfessirlerin, onun **المحرومُ الْمُحَارَفُ** olduğunu zikrettikleri kimse odur. Dedi: Ve **الْمُحَارَفُ**: elleriyle iş tutan kimsedir; ganimetten payı kendisine haram kılınmıştır; Müslümanlarla gazveye çıkmaz; böylece mahrum kalır; mahrumiyetini kapatacak kadar sadakadan verilir. Ve Allah azze ve celle’nin ( **حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ** ) sözü tefsirinde geldi ki, **المحروم** **المُحَارَفُ**tur; bunun ismi **الحُرْفَةُ** (damme ile)dir. **الحِرْفَة** ise **الاحْتِرَافِ**tan bir isimdir; o, kazançtır; denir: o, ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يَحْتَرِفُ** eder; ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; ve **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ**: “kazanır” mânasındadır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: Adam **أَحْرَفَ** eder; hayır yahut şer üzerine karşılık verdiğinde. Dedi: Ve ondan haber: ( **إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ** ). Dedi: Ve **أحرف** eder; fakirlikten sonra zengin olduğunda. Ve adam **أحرف** eder; ailesi için yorulduğunda. Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd’den: Adam **أحْرَفَ** eder, **إِحْرَافاً** (yapar) denir; malı büyüdüğünde ve düzeldiğinde.

**رحف** : Leys onu ihmal etti; o ise kullanımdadır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: Adam **أَرْحَفَ** eder; bıçağı yahut başkasını keskinleştirdiğinde; denir: **أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ**; ta ki sanki bir mızrak gibi **قَعَدَتْ**. **قَعَدَتْ** mânası: oldu. Dedim: sanki **أَرْحَفَ**’ta **الحاء** **الهاء**dan bedeldir; asıl **أَرْهَف**’tir. Ve **سيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ**: yani keskinleştirilmiş.

**حفر** : Leys dedi: **الْحُفْرَةُ**: yerde kazılan şeydir; onun benzeri **الحَفِيرَةُ**dir. Dedi: Ve **الحَفَرُ**: hendek yahut kuyu gibi kazılmış yerin adıdır. Dedi: Ve kuyu, ölçüsünün üstünde genişletildiğinde **حَفِيراً** ve **حَفَراً** ve **حَفِيرَةً** diye adlandırılır. Dedi: Ve **حَفِيرٌ** ve **حَفِيرَةٌ** şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır.
Dedim: Arap diyarlarında bilinen **الأَحْفَارُ** üçtür: Bunlardan biri **حَفَر أَبي موسى**dır; o, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin Basra yol güzergâhı üzerinde kazdığı kuyulardır; ben oraya indim ve kuyularından su çektim; o, Mâviyye ile Menceşâniyyât arasındadır. Ve **ركايا الحَفَر** **مَسْنَوِيَّةٌ**dir; ipi uzun (kuyular)dır; suyu tatlıdır. **مَسْنَوِيَّةٌ**: yani ondan **السانية** ile su çekilir; bu, onların “**زرع مَسْقَوِيّ**” sözleri gibidir; yani sulanır. Bunlardan biri **حَفَرُ ضَبَّةَ**dır; o, Şevâcin tarafında, dibi derin, suyu tatlı kuyulardır. Bunlardan biri de Temîm’den Menât oğlu Zeyd oğlu Sa‘d’ın **حَفَرُ**idir; o, Areme hizasında, Dehnâ’nın arkasındadır; Dehnâ’nın iplerinden bir ipin yanında **بالسانيَة** ile su çekilir; ona **حَبْلُ الحَاضِر** denir.
Ferrâ, Allah azze ve celle’nin şu sözü hakkında dedi: ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى الْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً** ) (Nâzi‘ât: 10, 11): mânası, ilk işimize, hayata geri döndürüleceğizdir. Dedi: Araplar der: “Falana geldim, sonra **علَى حَافِرَتِي** döndüm”: yani geldiğim yerden döndüm. Dedi: Ve bundan Arapların sözü: “**النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ**”. Ve **الحافر** mânası: “Sana sattım” dediğinde, sen ona bedelle dönersin; ikisi mânada birdir. Dedi: Ve onların bazısı “**النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ**” der; atın **حَافِرِ**i yanında demek ister; sanki bu mesel atlarda cereyan etmiştir. Dedi: Ve onların bazısı dedi: **الحافِرَةُ** onların kabirlerinin kazıldığı yerdir; onu **الْحَافِرَةَ** diye adlandırdı; mânası, kazılmış olanı ister; nitekim ( **مِن مَّآءٍ** ) (Târık: 6) dedi; “fışkırtılmış”ı ister. Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: Bu, onların yarışta konuştukları bir kelimedir. Dedi: **الحَافِرَةُ**: kazılmış yerdir; der ki: atın **حَافِرُ**inin **الْحَافِرَةِ** üzerine düşmesiyle en az vuku bulan şeyde, nakit vacip olmuştur; yani bahis (rehin) hakkında. Yani nasıl ki o, öne geçer de **حَافِرُ**i onun üzerine düşer; sen “nakdi getir” dersin. Ve Leys dedi: “**النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ**” mânası: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılmazsın. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: “**النَّقْدُ عند الْحَافِرَة**” mânası: ilk kelime yanındadır. Ve denir: Kavim karşılaştı da **عِنْدَ الْحَافِرَة** savaştılar: yani ilk kelime yanında ve ilk karşılaştıkları anda. Allah azze ve celle dedi: ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى** ) yani işimizin ilkinde. Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okudu:
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ
Sanki dedi ki: Saçım dökülüp ağardıktan sonra, çocukluğuma ve ilk işime geri mi döneyim? Ve Leys dedi: **الحافِرَةُ**: bir şeyde dönüş; ta ki sonu başına döndürülsün. Dedi: Ve hadiste: ( **إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه** ) yani ilk kuruluşu üzerine. Ve ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى** ) sözünde dedi: yani öldükten sonra ilk yaratılışta. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: ( **لَمَرْدُودُونَ فِى** ) yani dünyada, olduğumuz gibi.
Ve Leys dedi: **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ** (cezm ve fetha) iki lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir. Dersin: Dişleri **حَفِرَتْ**; **حفَراً** (oldu). Ve başka bir lugat: dişleri **حفَرت**; **تَحفِر**; **حَفْراً**. Ebû Bekir bana Şemir’den haber verdi ki, ona dişlerdeki **الحَفْر** soruldu; dedi: O, **القَلَحُ**un, dişlerin köklerini, diş eti ile dişin kökü arasında, dıştan ve içten oymasıdır; kemiğe yapışıp durur; çabuk yetişilmezse kemik soyulur. Denir: onda **حَفْرٌ** ve **حَفَرَةٌ** aldı. Ebû Ubeyd: Kisâî’den; dedi: **الحفْر** sükûn ile; ve onun ağzı **حفر** etti; **يحفر**; **حَفْراً**.
Ve Leys dedi: **الحِفْرَاةُ** bahar bitkilerinden bir bitkidir. Dedi: Yemen ehlinden insanlar, harman dövülmüş yığını savurup onunla samanı buğdaydan ayırdıkları parmaklı tahtaya **بِحفْرَاةَ** derler.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أحفَرَ** eder; develerini **الحِفْرَى**ya otlattığında; o bir bitkidir. Dedim: ve o, meraların en kötülerindendir. Dedi: Ve **أحفَرَ** eder; **الحِفْرَاةِ** ile iş yaptığında; o, buğdayın savrulduğu **الرَّقْش**tır; o, başı kapalı tahta parçasıdır. Açık olan ise **العَضْمُ** (ضاد ile) ve **المِعْزَقَةُ**dır. Dedi: Ve **المِعْزَقَةُ** bunun dışında: **المَرُّ**dur. Dedi: Ve **الرقْشُ** bunun dışında: çok yemektir.
Ebû Hâtim dedi: Yerboğası **حَافَرَ** eder; **مُحَافرةً**. Ve falan, **يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ**den daha kurnazdır. Bu, onun, inlerinden bir bilmece içinde kazması; aşağıya gitmesi; insanın da kazması; ta ki yorulup ona güç yetirememesi; ve delik ona benzetilmesi; böylece onu başkasından ayırt edememesi; sonra onu bırakmasıdır. Yerboğası bunu yaptığında, onu arayana “bırak; o **حَافَر** etti; kimse ona güç yetiremez” denir. Dedi: O, **حَافَرَ** ettiğinde toprağı kazmayı reddeder; onu dışarı çıkarmaz; deliğinin yönü bilinmez. Denir: o **حثا** etti; böylece deliği, **حثا** ettiğinde, toprakla dolu, başkasıyla bir seviyede görürsün. Buna **الحَاثِيَاءَ** denir; medlidir. Denir: onun **حَاثِيَائِه**inin benzerliği ne şiddetlidir. Ve İbn Şümeyl dedi: **رَجُلٌ مُحَافِرٌ**: hiçbir şeyi olmayan. Ve şu beyti okudu:
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ
Ebû Ubeyde: Denir: tay, iki yaşa ve üç yaşa ve dört yaşa ve **القُرُوحِ**a (diş değiştirmeye) gelmek için **أَحْفَرَ** etti. Ve develer, iki yaşa gelmek için **أَفَرَّتِ** etti; süt dişleri gidip başkası çıktığında. Ve ( **الخيْلِ** ) kitabında dedi: denir: tay **أَحْفَرَ** etti; **إحْفاراً**; o **مُحْفِر**dir. Dedi: Onun **إِحْفَارُهُ**, alt ve üst iki ön dişin süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dişlerinin ön dişleri **أَحْفَرَت** etti” derler; sonra düşerler. Dedi: İlk **يُحْفِرْنَ** (hareket etmeleri), otuz ay ile bunun en aşağısı üç yıla yakın olan vakittir; sonra düşerler; böylece onlara **الإبْدَاء** adı verilir; sonra onun yerine iki alt ve iki üst ön diş çıkar; üç yıldan sonra; o **مُبْدِىءٌ**dur. Dedi: Sonra **يُثَني** eder; **ثَنِيّاً** olmaya devam eder; ta ki **يُحْفِرَ** **إحْفَاراً** edinceye kadar. Onun **إحفارُهُ**, alt ve üst iki dörtlü dişin süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dişlerinin dörtlüleri **أَحْفَرت** etti” denir; sonra düşerler. İlk **يُحْفِرْن** (hareket etmeleri), dört yılı tamamladığında olur; sonra onlara **الإبْدَاءِ** adı verilir. Sonra **رَبَاعِياً** olmaya devam eder; ta ki **لِلْقُروحِ** için **يُحفر** edinceye kadar; o, iki **قَارِحَاه**ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur; sonra ona, anlattığımız üzere, **الإبْدَاءِ** adı verilir; sonra o **قارح**tır.
Ve Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Tay iki yılı tamamladığında o **جَذَعٌ**dır; sonra üçüncüyü tamamladığında o **ثَنِيٌّ**dir; **أثْنَى** ettiğinde süt dişlerini atar; “**أثنَى** etti” ve iki yaşa gelmek için **أَدْرَمَ** etti denir. Sonra yılların dördüncüsünü tamamladığında o **رَبَاعٍ**dır; üç yaşa gelmek için **أَهْضم** denir. Beşinciye girdiğinde o **قارِحٌ**dır; ve **قَرَحَ** eder; **يَقْرَحُ**; **قُرُوحاً**. Dedim: Doğrusu, beşinciyi tamamladığında; böylece Ebû Ubeyde’nin sözüne uygun olur; sanki bir şey düşmüştür.
Ve denir: Falancanın toprağını **حَفَرْتَ**; onun işini araştırdığında ve ona vakıf olduğunda. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَفَرَ**; cima ettiğinde. Ve **حَفَرَ**; bozulduğunda.

**فرح** : Leys dedi: **رجل مُفْرَحٌ**; borç onu ağırlaştırmıştır. Ve Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki dedi: ( **ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح** ). Ebû Ubeyd dedi: **المُفْرَح**: borcun onu **أَفْرَحَهُ** ettiği kimsedir; yani onu ağırlaştırmıştır; ve onun ödemesini bulamaz. Dedi: Ve Ebû Ubeyde bize şu beyti okudu:
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ
Ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: ( **ولا يترك في الإسلام مُفْرَح** ) sözünde: borç sırtını ağırlaştıran kimsedir. Dedi: Ve kim **مُفْرَجٌ** derse, o, borçlu olmasa bile aile (yükü) onu ağırlaştıran kimsedir.
Ve Leys dedi: **رَجُلٌ فَرِحٌ** ve **فَرْحَانٌ**; ve kadın **فَرِحَةٌ** ve **فَرْحَى**. Ve denir: onunla bana sevinç veren şey, **مَفْروحٌ** ve **مُفْرِحٌ** değildir. Öyleyse **المَفْرُوح**: benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفْرِحُ**: beni sevindiren şeydir. Ebû Hâtim, Asmaî’den: denir: onunla bana sevinç veren şey **مُفْرِحٌ** değildir; **مَفْرُوحٌ** câiz olmaz. Bu, onun yanında avamın lahn yaptığı şeylerdendir.

**رفح** : Ebû Hâtim dedi: Sığır boynuzlarından **الأَرْفَحُ**, iki boynuzu iki kulağı tarafına giden; aralarındaki uzaklıkla (olan)dır. Dedi: Ve **الأَرْفَى**, iki kulağı iki boynuzunun üzerine gelen (hayvan)dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري خاصة: قال أَبو حاتم: من «قرون» البقر الأَرْفَحُ، وهو الذي يذهب قرناه قِبَلَ أُذنيه في تباعد ما بينهما، قال: والأَرْفى الذي تأْتي أُذناه على قرنيه.
ابن الأَثير: وفي الحديث: كان إِذا رَفَّحَ إِنساناً قال: بارك الله عليك؛ أَراد رَفَّأَ، أَي دعا له بالرِّفاء، فأَبدل الهمزة حاء، وبعضهم يقول: رَقَّحَ، بالقاف. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، لمَّا تزوّج أُم كلثوم بنت علي، رضي الله عنهما، قال: رَفِّحُوني؛ أَي قولوا لي ما يقال للمتزوّج؛ ذكره ابن الأَثير في ترجمة رفح، بالفاء.

##### Türkçe

الأَزهري özellikle: Ebû Hâtim dedi: Sığırın **«قرون»**undan **الأَرْفَحُ** (olan), o kimsedir ki iki boynuzu, aralarındaki uzaklıkta, iki kulağının tarafına gider. Dedi: **والأَرْفى** ise, iki kulağı boynuzlarının üzerine gelen kimsedir.

İbnü’l-Esîr: Ve hadiste: Bir insana **رَفَّحَ** ettiği zaman: “Allah seni mübarek kılsın” derdi; **رَفَّأَ**yı kastetti; yani ona **بالرِّفاء** ile dua etti; hemzeyi **حاء** yaptı (değiştirdi). Bazıları da **رَقَّحَ** der; **بالقاف** ile. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Ali’nin kızı Ümmü Külsûm ile, Allah ikisinden de razı olsun, evlendiği vakit dedi ki: **رَفِّحُوني**; yani: Evlenene söylenen şeyi bana söyleyin; onu İbnü’l-Esîr, **رفح** maddesinin tercümesinde, **بالفاء** ile zikretti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأرفح  ، في التهذيب: قال أو حاتم: من قرون البقر الأرفح، وهو  الذي يذهب قرناه قبل أذنيه في تباعد ما بينهما  . قال: والأرفى: الذي تأتي أذناه على قرنيه. يقال للمتزوج: رفحة ترفيحا  ، إذا  قال له: بالرفاء والبنين  . قال ابن الأثير: وفي الحديث:  كان إذا رفح إنسانا قال: بارك الله عليك  : أراد رفأ، أي دعا له بالرفاء  قلبوا الهمزة حاء  . وبعضهم يقول: رقح، بالقاف. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، لما تزوج أم كلثوم بنت علي، رضي الله عنه، قال:  رفحوني  ، أي قولوا لي ما يقال للمتزوج.

##### Türkçe

**الأرفح**، Tehzîb’de: Ebû Hâtim dedi: Sığır boynuzlarından **الأرفح** (olan), iki boynuzu iki kulağından önce giden; ikisi arasındaki uzaklık bakımından (böyle olan)dır. Dedi: **والأرفى**: iki kulağı iki boynuzunun üzerine gelen kimsedir. Evlenene: **رفحة ترفيحا** denir; ona: **بالرفاء والبنين** dediği zaman. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste: Bir kimseyi **رفح** ettiği zaman: “Allah seni mübarek kılsın” derdi: **رفأ**yı kastetti; yani ona **بالرفاء** ile dua etti; hemzeyi **حاء**ya çevirdiler. Bazıları da **رقح** der; **القاف** ile. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Ali’nin kızı Ümmü Külsûm ile evlendiği zaman, Allah ondan razı olsun, dedi ki: **رفحوني**; yani evlenene söylenen şeyi bana söyleyin.
