# رفد (ر-ف-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rifd sütün sağıldığı kap demektir

- Harfler: ر - ف - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 1 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرِّفْدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%81%D9%92%D8%AF%D9%8F.md) | الْفِعْلُ | Armağan | 1 | 1 | [11:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/ayet/11:99.md) |
| [الْمَرْفُودُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8F.md) | الْمَفْعُولُ | Armağan | 1 | 1 | [11:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/ayet/11:99.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dışlama
2. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bes besese dağınık taşlar demektir
3. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnek yavrusu, dana demektir
4. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
5. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رفد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md), [عطا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%A7.md), [سند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [خذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Alttan destekleme, ayakta tutmak için dayanak verme ve kabı dolduracak biçimde katkı sunma |
| Çekirdek Özet 2 | Kötülük ve azap ortaklığında birbirine eklenen, suçu ve cezayı katlayan sahte dayanak |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yapıyı veya kişiyi ayakta tutan lojistik, kurumsal veya ahlaki destek mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir hediye veya ikram sanılması; ayetteki taşıyıcı dayanak ve katlanan bağlamın gözden kaçması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رف | Hafifçe dokunma, esneklikle kaldırma, havada veya ayakta tutacak şekilde koruma ve lütufla yaklaşma hareketidir; [رفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AA.md) (kırma, ufalanma), [رفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AB.md) (yumuşak ve gevşek söz), [رفرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B1%D9%81.md) (kanat çırpma, havada asılı kalma), [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) (yukarı kaldırma) ve [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) (yumuşaklık ve fayda sağlama) köklerinde bu hafiflik ve taşıyıcılık belirgindir. | د | د harfinin sağladığı itme, yerine oturtma ve sınır çizme karakteriyle birleşerek esnek destek hareketini somut bir nesneye, yapıya veya kişiye yönelen sürekli bir payanda, dayanak ve dolgun bir bağış haline getirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin bir merkezden, önderlikten veya üst bir konumdan başladığını ifade eder. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İhtiyacın belirdiği açıklığa, ağza veya paylaşıma doğru yönelen akışı temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Desteğin yerine ulaşmasını, içeriye dahil olmasını ve sabit bir eşik oluşturmasını simgeler. |
| رفد | Üst bir mevkiden veya kaynaktan (ر), beliren bir açıklığı kapatmak üzere (ف), içeriye bir dayanak ve güç aktararak (د) ayakta durmayı sağlama hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir binanın tavanını ayakta tutan destek ağaçları (revâfid), eyerin alttan dengede durması için konulan destek keçesi (rifâdetü’s-serc) ve içine bol süt sağılan büyük çanak veya kap (el-mirfed). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Farazdak, Irak valisinin tasarrufunu eleştirirken Dicle ve Fırat nehirlerinin ülkeyi besleyen ve taşıyan iki ana destek akarsu olmasını bu kökle şahitlendirmiştir: بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ / فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ |

Kaynak: İbn Düreyd, el-İştikâk; Kitâbü’l-ʿAyn; Lisânü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde رفد kökü, fiziksel olarak bir nesneyi alttan destekleme, çökmeyi önleyici payanda koyma ve buna bağlı olarak eksikliği giderici bir bağışta bulunma semantik eksenine dayanır. Batı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede aynı kök harflerine denk gelen biçimler (r-p-d / rāpad) bir şeyi yaymak, alttan desteklemek, minder veya döşek sererek yükseltmek anlamlarını taşır. Süryanicede de (r-p-d) serpmek, destek koymak veya döşemek bağlamında kökleşmiştir. Arapçada kök, hem eyer altı keçesi ve tavan kirişi gibi doğrudan fiziksel destek nesnelerini hem de Kureyş’in hacılara yönelik kurumsal gıda desteği olan rifâde uygulamasında görüldüğü gibi sosyal yardımlaşma ve ikram kurumunu adlandırmıştır. Çöl hayatında devenin eyerini dengelemek ve çadırı sağlamlaştırmak gibi temel lojistik gereksinimler, kökün anlam çekirdeğini doğrudan biçimlendirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Gesenius, Hebrew and Chaldee Lexicon; Payne Smith, Thesaurus Syriacus; Lisânü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رفد kökünden türeyen revâfid (çatı kirişleri) ve mirfed (büyük sağım kabı) | Kök, öncelikle bir yükü taşımak için alta konan dayanağı, ardından bu dayanağın sağladığı bolluk ve ikramı karşılar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rāpad (alttan desteklemek, yaymak, döşemek), Süryanice rəphad | Çökmeyi önleyen fiziksel zemin veya destek hazırlama fikri ortak Sami mirasıdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik karşılaştırmalarda zayıf paralellikler | Sami ailesi dışında kökün doğrudan ve düzenli bir eşdeğerine rastlanmamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Hebrew and English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رفد | Anlamlı | Desteklemek, bağışlamak | Birine dayanak olmak, hediye vermek ve tavanı kirişle tutmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Arkasından gelmek, peşine takılmak | Bir binitte arkaya binmek veya bir olayın ardından gelmek. | Anlamca hedef kökle bitişiklik ve arka destek bağı taşır; Kur'an'da geçer. |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Tek kalmak, ayrılmak | Benzerlerinden ayrılıp tek ve yalnız başına olmak. | Hedef kökün kolektif destek ve ekleme vasfının zıddıdır; Kur'an'da geçer. |
| [فدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Kesilmek, takatsiz kalmak | Dağ keçisinin yorulup sarp yerde kalması, cinsel takatin kesilmesi. | Gücün ve desteğin tükenişini gösterir; Kur'an'da geçmez. |
| [درف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%81.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel veya terk edilmiş sayılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| [دفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | İtmek, kokmak | Birini ensesinden şiddetle itmek veya kötü koku yaymak. | Fiziksel arkadan itme hareketini taşır; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رفد | Merkez | Alttan destekleme ve katkı sunma | Yükü taşımayı sağlayan yapısal veya lojistik desteği ifade eder. | Hem fiziksel kiriş hem de sosyal bağış ve ikram anlamına gelir. |
| [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Güç yetirmeye yardım etme | Zayıf düşenin işine ortak olarak iş yükünü hafifletmeyi öne çıkarır. | Bir eylemi başarmak için el birliği yapmaktır. |
| [عطا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%A7.md) | Komşu | Bir nesneyi veya hakkı verme | Alttan destekleme şartı aramaksızın doğrudan elden ele sunulan bağıştır. | Mülkiyet veya imkân aktarımıdır. |
| [سند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AF.md) | Komşu | Sırtını dayama, yaslanma | Kendisine dayanılan, arkaya alınan fiziksel veya kurumsal gücü anlatır. | Alttan taşımaktan çok arkadan dayanak oluşturur. |
| [خذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84.md) | Zıt | Yardımsız bırakma, terk etme | İhtiyaç ve beklenti anında desteği tamamen çekip yalnız bırakmaktır. | Dayanağın ortadan kaldırılmasıyla çöküşe yol açar. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رفد | Destek, bağış, dayanak | Hem yapısal bir kirişle desteklemeyi hem de cömertçe katkı sağlamayı ifade eder. | Kesin |
| Latince | subsidium, fulcrum | Yardım, destek, payanda | Subsidium yedek kuvvet ve lojistik desteği; fulcrum ise dayanak noktasını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | buttress, subsidy, auxiliary gift | Payanda, destek, karşılıksız mali yardım | Buttress yapısal desteği, subsidy ise kurumsal katkıyı karşılar; tek kelime iki yönü birden veremez. | Güçlü |
| Almanca | Stütze, Beistand, Zuwendung | Dayanak, destek, bağış | Stütze fiziksel ve mecazi dayanağı, Zuwendung ise lütuf ve tahsisatı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | contrefort, subside, appui | Payanda, yardım, dayanak | Yapısal destek ile düzenli mali ve lojistik yardım nüanslarını taşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ | Lanete eklenen lanet, azabı artıran ceza ve yıkıcı sahte destek | Firavun ve kavminin dünyadaki lanetin peşinden kıyamette de lanete uğramaları ve birbirlerine sundukları kötülük desteğinin felaketle sonuçlanması bağlamı (Hûd [11:99](https://lisan.digital/tr/ayet/11:99.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve cezanın katlanması | Dünyadaki sapkınlığa verilen cezanın ahirette de devam etmesinin adalete uygunluğu ve birbirini saptıranların ortak sorumluluğu. | Kötülüğün kötülükle beslenmesi ve karşılığın birbiri üstüne yığılması. |
| Fıkıh | Beytülmâl ve kamu mallarının dağıtımı | Hadiste geçen feyin rifd haline gelmesi uyarısı bağlamında, kamu gelirlerinin hak sahipleri yerine iktidar sahiplerince şahsi bahşiş ve siyasi rüşvet olarak dağıtılmasının haramlığı. | Hukuki hakkın keyfi ihsan ve bağışa dönüştürülerek yozlaştırılması. |
| Tefsir | Hûd [11:99](https://lisan.digital/tr/ayet/11:99.md) ayetinin tefsiri | Ayetteki ifadenin istiare-i tehekkümiyye (alay ve tersinleme) yoluyla, aslında ceza ve lanet olan bir şeyin bağış ve ikram kalıbıyla anılması. | İhsan kalıbıyla gelen mutlak rezillik ve azabın birbirine raptedilmesi. |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve idari yozlaşma | Kamu mallarının (fey) kurumsal dağıtım düzeninden çıkarılıp yöneticilerin şahsi ihsanı ve avanta dağıtımı haline gelmesi tartışması. | Sistematik hakkın yerine keyfi desteğin geçmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin veya batılın tahkimi | Tehekkümî azap veya ilahi yardım | Amellerin karşılığını pekiştirme | Ayette dünyadaki lanetin ahiretteki azapla tahkim edilmesi, sahte kurtarıcıların çöküşünü gösterir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi yapısının dayanakları | Metodolojik payanda ve kaynak desteği | Önermeleri ayakta tutma | Bir teorinin veya hükmün sağlam temellerle ve delillerle alttan beslenerek çökmesinin önlenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet aygıtı | İktidar desteği ve tebaa ilişkisi | Düzeni idame ettirme | Yöneticinin halka sunduğu lojistik destek veya Kureyş’in rifâde kurumunda olduğu gibi kamu rızası üretimi. | Kesin |
| İktisadi | Gelir transferi ve sosyal güvenlik | Sübvansiyon ve dayanışma fonu | Zayıf kesimleri sübvanse etme | Kureyş’in ortak fon oluşturup hacılara ikramda bulunması gibi, tabana yayılan düzenli mali destek. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mukavemet payandası ve kuvvet aktarımı | Fizik ve yapı statiğinde bir kirişin (revâfid) binen yükü tabana aktararak sistemin çökmesini engellemesi gibi, sisteme eklenen dış destek kuvveti. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal sübvansiyon ve kurumsal himaye | Sosyoloji ve kamu yönetiminde kırılgan yapıların çökmesini önlemek için merkezi otorite veya kolektif birlik tarafından sağlanan kurumsal yardım ağı. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece gelişi güzel bir hediye, bahşiş veya ufak bir maddi ihsan düzeyine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hûd [11:99](https://lisan.digital/tr/ayet/11:99.md) ayetinde olduğu gibi, bir yapıyı, suçu veya varoluşu ayakta tutmak üzere birbirine eklenen, taban oluşturan ve felaketi tırmandıran yapısal dayanak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki edebî tersinlemenin (tehekküm) kavranamaması; lanetin peşinden gelen ikinci lanetin ve sahte önderliğin doğurduğu kolektif yıkımın sıradan bir armağan zannedilmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın felaket ve azap sahnelerinde dahi Arap dilinin en ince istiare ve tersinleme (tehekküm) sanatını nasıl kullandığını, kötülük önderlerinin sunduğu sahte dayanakların ahirette nasıl katmerli bir rezilliğe dönüştüğünü gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tarihsel kavimlerin ve özellikle Firavun gibi tiranların arkalarından sürükledikleri kitlelerle birlikte uğradıkları kolektif çöküşü anlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın yalnızca doğrudan bir ceza olarak değil, dünyada güvenilen sahte desteklerin bizzat azabın kendisi haline getirilmesi suretiyle gerçekleştiğini ortaya koyarak cezanın mahiyetine dair sığ yaklaşımları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir tavanı veya eyeri alttan tutarak çökmesini önleyen kiriş, takviye minderi ve bolca sağılan sütü taşıyan geniş kap.
- Soyut anlam: Bir kimseye veya kuruma zayıfladığı anda sunulan, onu ayakta tutan, yükünü hafifleten veya tersinleme yoluyla felaketini artıran yapısal destek ve bağış.
- Sistematik karşılık: Sistemin dengesini korumak için tabandan aktarılan sübvansiyon, lojistik payanda ve meşruiyet dayanağı.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = S_t \oplus R_d \implies \Phi(S)$$
- LaTeX açıklaması:

$S_t$ ifadesi mevcut sistem durumunu, $R_d$ sisteme tabandan veya dışarıdan sağlanan yapısal dayanak ve destek girdisini (rifd), $\oplus$ bu desteğin sisteme eklemlenme ve onu tahkim etme operatörünü, $S_{t+1}$ desteğin ardından ortaya çıkan yeni durumu, $\Phi(S)$ ise bu desteğin mahiyetine göre sistemin ya ayakta kalmasını ya da tersinlemeli bağlamda bütünüyle çöküp yıkıma uğramasını temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/ayet/11:99.md) — الرِّفْدُ · الْمَرْفُودُ

وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ

Meal (IK): Hem burada, hem de kıyamet gününde la’nete uğratıldılar. Kendilerine verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rifd sütün sağıldığı kap demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والفاء معهما
ر د ف، ف ر د، ر ف د، د ف ر، ف د ر مستعملات
ردف:
الرِّدْفُ: ما تَبِعَ شيئاً فهو رِدْفُه، إذا تتابع شيءٌ خَلْفُ شيءٍ فهو التّرادُف، والجميعُ: الرُّدافَى، قال:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
ويقال: جاءَ القومُ رُدافَى أي بعضهم يتبع بعضاً.
ورَديفُكَ: الذي تُردِفه خَلفَك، ويَرْتَدِفُكَ، ويُردِفُه غيرُك.
ونَزَلَ بالقوم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أمرٌ أعظمُ منه.
والرِّدافُ: هو موضعُ مَرْكَبِ الرِّدف، وقال:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
ويقال: بِرْذَونٌ لا يُرْدِفُ ولا يُرادِف أي يَدَع رديفاً يركَبُه.
والرَّديف: كوكب قريبٌ من النَّسر الواقع، والرَّديف في قول أصحاب النَّجوم هو النجم الناظر إلى النَّجم الطالع، وقال: روبة:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
فراكبُ المِقدار هو الطالِعُ والرَّديف هو الناظر إليه.
والرِّدْف: الكَفَلُ.
وأرداف النجوم: تَواليها أي تَرادُفُها.
والتَّرادُف: كناية عن فِعلٍ قبيحٍ وذلك انه إذا عَمِلَ أحدُهما عَمَلَ إِثمٍ رَدِفَه الآخَر.
فرد
الفَرْدُ ما كانَ وحدَه، يقال: فَرَدَ يَفرُدُ، وانفَرَد انفِراداً.
وأفرَدْتُه: جَعَلْتُه واحداً.
والفَريدُ: الشَّذْر، والواحدة فريدة، وهو بلسان العجم الجاوَرْسَق، والجميع الجَوارس، قال:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
وجاء القومُ فُرادَى، وعَدَدْتُ الخَرَزَ والدراهم أفراداً أي واحداً واحداً.
وقوله تعالى: "لقد جِئتُمونا فُرادَى" جميع فَرْدان.
واللهُ الفَرْد: تَفَرَّد بالرُّبُوبيّةِ والأمرِ دونَ خَلْقه.
ومن صفة الفارس في طِراده قال: واستَطرَد لهم فكلَّما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فجَدَّله، يُريدُ أنه يندُر من أصحابه فيُطارد ساعةً، فلمّا أمكَنَتْه الفُرصةُ قَتَلَ منهم واحداً ومَضَى.
والفَرّاد: بيّاع الفَريد، والفارِدُ والفَرَد: الثَّور.
رفد:
الرِّفدُ: المَعُونةُ بالعَطاء، وسَقْي اللَّبَنِ، والقَول، وكلّ شيءٍ.
ورَفَدته بكذا، ورفَدَني أي أعانني بلسانه، وترافدوا على فلانٍ بألسنتهم إذا تناصروا، قال:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
والواحد مَرْفَد، ومن هذا سُمِّيَتْ رِفادة السَّرْج لأنها تَدْعَم السَّرْجَ من تحتِه حتى يرتِفَعَ.
والرِّفادةُ: شيءٌ كانت قُرَيش ترافد به في الجاهلية، فيُخرجون أموالاً بقَدْرِ ظاقتهم فيَشْتَرونَ بها الجزور والطعامَ والزَّبيب للنَّبيذ، فلا يزالون يُطعِمون الناسَ حتى ينقضِيَ الموسمُ. أول من سَنَّ ذلك هاشمُ بنُ عبدِ مَناف.

والمِرْفَدُ: عُسٌ تُحلَبُ فيه الرَّفُود من النّوق التي تمَلأُ مِرْفَدها، والرَّفْدُ المصدر.
وارتَفَدْتَ مالاً إذا سألتَه أن يُرِفدَكَ، وارتَفَدْتَ مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسب، قال الطرماح:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
والتَّرفيدُ نحو من الهَمْلَجة، وقال أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
وأراد بالجَلس أصلَ ذنبها.
والرافدانِ: دِجْلةُ والفُراتُ.
دفر:
الدَّفرُ: وقوع الدّود في الطعام واللَّحم ونحوهما.
والدُّنيا دَفِرةٌ أي مُنْتِنةٌ، وهي أمُّ دَفر أيضاً.
ويقال للأَمَةِ: يا دَفارِ.
فدر:
فَدَرَ الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَرَ عن الضِّراب.
والفَدورُ: الوَعِلُ العاقلُ في الجِبال.
والفادرةُ: الصَّخْرةُ الضَّخْمة تراها في رأس الجَبَل، شُبِّهَتْ بالوَعِل.
والفِدْرَة: قِطعةٌ من الجَبَل دونَ الفِنْديرة.
والفِدْرةُ: قِطعةٌ من اللَّحْم المطبوخ البارد، وهو الفادِر أيضاً.
ويقال للوَعِل: فادر، وجمعُه فُدْر، وقال الراعي:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

##### Türkçe

باب **الدال** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ر د ف**، **ف ر د**، **ر ف د**، **د ف ر**، **ف د ر** kullanımdadırlar.

**ردف**:
**الرِّدْفُ**: bir şeye tâbi olan şeydir; o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التّرادُف**’tur. Hepsinin çoğulu: **الرُّدافَى**. Dedi ki:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
Ve denilir: **جاءَ القومُ رُدافَى**; yani bazısı bazısını takip eder.

Ve **رَديفُكَ**: arkanda bindirdiğin kimsedir; ve seni **يَرْتَدِفُكَ**; ve onu başkası **يُردِفُه**.

Ve bir kavme bir iş indi; onlara ondan daha büyük bir iş **رَدِفَ** (ardından geldi).

Ve **الرِّدافُ**: **الرِّدف**’in binek yeridir. Dedi ki:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
Ve denilir: **بِرْذَونٌ** **لا يُرْدِفُ ولا يُرادِف**; yani üzerine bineceği bir **رديفاً** bırakmaz.

Ve **الرَّديف**: **النَّسر الواقع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözünde **الرَّديف**, doğan yıldıza bakan yıldızdır. Dedi ki: **روبة**:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
Buna göre **راكبُ المِقدار** doğan (yıldız)dır; **الرَّديف** ise ona bakandır.

Ve **الرِّدْف**: sağrıdır.

Ve **أرداف النجوم**: onların ard arda gelmesidir; yani onların **تَرادُفُها**’sıdır.

Ve **التَّرادُف**: çirkin bir fiile kinayedir; şu sebeple ki ikisinden biri günah bir iş yaptığında öteki onu **رَدِفَه** (ardından gelir).

**فرد**
**الفَرْدُ**: tek başına olan şeydir. Denilir: **فَرَدَ يَفرُدُ**; ve **انفَرَد** **انفِراداً** (yalnız kaldı).

Ve **أفرَدْتُه**: onu bir yaptım.

Ve **والفَريدُ**: **الشَّذْر**’dir; tekili **فريدة**’dir. Acem dilinde o **الجاوَرْسَق**’tır; çoğulu **الجَوارس**’tır. Dedi ki:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
Ve kavim **فُرادَى** geldi. Ve boncukları ve dirhemleri **أفراداً** saydım; yani birer birer.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “لقد جِئتُمونا فُرادَى”; **فَرْدان**’ın cem‘idir.

Ve Allah **الفَرْد**’dür: rubûbiyyet ve emirde, yaratılmışlarından ayrı olarak **تَفَرَّد** etti.

Ve süvarinin kovalamacasında sıfatından dedi ki: **واستَطرَد لهم**; her ne zaman bir adamı **استَفْرَدَ** etse ona saldırır ve onu yere sererdi; bununla, arkadaşlarından birinin ayrılıp bir süre kovalandığını; fırsat kendisine mümkün olunca onlardan birini öldürüp geçtiğini kasteder.

Ve **الفَرّاد**: **الفَريد** satıcısıdır. Ve **الفارِدُ** ve **الفَرَد**: boğadır.

**رفد**:
**الرِّفدُ**: bağışla yardım etmektir; ve süt içirmek; ve söz; ve her şey.

Ve onu bununla **رَفَدته**; ve o beni **رفَدَني**; yani diliyle bana yardım etti. Ve birine dilleriyle **ترافدوا**; yani yardımlaştılar. Dedi ki:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
Tekili **مَرْفَد**’dir. Bundan dolayı **رِفادة السَّرْج** diye adlandırıldı; çünkü eyerin altından eyeri destekler, ta ki yükselsin.

Ve **الرِّفادةُ**: câhiliyyede Kureyş’in onunla **ترافد** ettiği bir şeydi; güçleri nispetinde mallar çıkarırlar, onunla deve (kesimlik) ve yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlardı; mevsim bitinceye kadar insanları doyurmaya devam ederlerdi. Bunu ilk sünnet kılan **هاشمُ بنُ عبدِ مَناف** idi.

Ve **والمِرْفَدُ**: içinde **الرَّفُود** sağılır olan bir kap (büyük tas)tır; **الرَّفُود** ise, **مِرْفَدها**’sını dolduran develerdendir. Ve **الرَّفْدُ** mastardır.

Ve bir malı **ارتَفَدْتَ**: ondan seni **يُرِفدَكَ** (yardım etmesini) istediğinde. Ve bir malı **ارتَفَدْتَ**: onu kazançtan elde ettiğinde. **الطرماح** dedi ki:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
Ve **التَّرفيدُ**: **الهَمْلَجة**’den bir türdür. **أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ** dedi ki:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
Ve **الجَلس** ile onun kuyruğunun aslını kastetti.

Ve **الرافدانِ**: **دِجْلةُ** ve **الفُراتُ**’tır.

**دفر**:
**الدَّفرُ**: yiyecekte, ette ve benzerlerinde kurt düşmesidir.

Ve dünya **دَفِرةٌ**’dir; yani kokmuştur. Ve o, **دَفر**’in de anasıdır.

Ve câriyeye denilir: **يا دَفارِ**.

**فدر**:
Erkek deve **فَدَرَ** **فُدُوراً**: çiftleşmeden gevşediğinde.

Ve **الفَدورُ**: dağlarda akıllı **الوَعِل**’dir.

Ve **الفادرةُ**: dağın tepesinde gördüğün iri kayadır; **الوَعِل**’e benzetilmiştir.

Ve **الفِدْرَة**: **الفِنْديرة**’den aşağı bir dağ parçasıdır.

Ve **الفِدْرةُ**: pişmiş soğuk et parçasıdır; o aynı zamanda **الفادِر**’dir.

Ve **الوَعِل** için denilir: **فادر**; çoğulu **فُدْر**’dür. **الراعي** dedi ki:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرِفْدُ بالكسر: العطاء والصِلَةُ. والرَفْد المصدر. تقول: رَفدْتُهُ أَرْفِدُهُ رَفْداً، إذا أعطيته، وكذلك إذا أعَنْتَهُ. والرَفْدُ والرِفْدُ أيضاً: القَدَحُ الضخم. والإرفادُ: الإعطاءُ والإعانةُ. والمُرافدة: المُعاونة. والترافُد: التَعاوُنُ. والاسْتِرْفادُ: الاسْتِعانَةُ. والارْتِفادُ: الكَسْبُ. والتَرْفيدُ: التسويد؛ يقال: رُفَدَ فلان، أي سُوِّد وعُظِّمَ. والمِرْفَدُ: الرِفْد، وهو القَدَحُ الضَخْمُ الذي يُقْرَى فيه الضَيفُ. والمِرْقَدُ أيضاً: العُظَّاَمَةُ تَتعظَّم بها المرأةُ الرَسْحاءُ. والمَرافيدُ: الشاء لا ينقطع لبَنُها صيفاً ولا شتاءً. والرَفودُ من النوقِ: التي تملأ الرَِفْدَ في حَلْبَةٍ واحِدَةٍ. والرِفادةُ: خِرْقة يُرْفَدُ بها الجُرْحُ وغيره. قال أبو زيد: رَفَدْتُ على البعير أَرْفِدُ رَفْداً، إذا عمِلت له رِفادَةً. وهي مثل جَدْيَةِ السَرْجِ. والرِفادَةُ أيضاً: شيءٌ كانت تترافَدُ به قريشٌ في الجاهليّة، تُخْرِجُ فيما بينها مالاً تشتري به للحُجَّاج طَعاماً وزَبيباً للنَبيذ. وكانت الرِفادَةُ والسِقايَةُ لبني هاشم، والسَدانةُ واللواء لبني عبد الدار. والرَوافِد: خشب السَقْف. وأنشد الأحمر:
رَوافِدُهُ أكرَمُ الرافِداتبخٍ لك بخٍ لبَحْرٍ خَضَمّْ

##### Türkçe

**الرِفْدُ** kesre ile: bağış ve sıla. Ve **الرَفْد** mastardır. Dersin ki: **رَفدْتُهُ أَرْفِدُهُ رَفْداً**, ona verdiğim zaman; yine ona yardım ettiğim zaman da böyledir. Ve **الرَفْدُ** ve **الرِفْدُ** dahi: büyük kadeh. Ve **الإرفادُ**: verme ve yardım etme. Ve **المُرافدة**: yardımlaşma. Ve **الترافُد**: yardımlaşma. Ve **الاسْتِرْفادُ**: yardım isteme. Ve **الارْتِفادُ**: kazanç. Ve **التَرْفيدُ**: karalama; denilir ki: **رُفَدَ** falan, yani karalandı ve büyütüldü. Ve **المِرْفَدُ**: **الرِفْد**; o, misafirin içinde ağırlanıp ikram edildiği büyük kadehtir. Ve **المِرْقَدُ** dahi: zayıf kadının onunla büyüklük tasladığı büyüklük. Ve **المَرافيدُ**: sütü yazın da kışın da kesilmeyen koyunlar. Ve develerden **الرَفودُ**: bir sağımda **الرَِفْدَ**i dolduran. Ve **الرِفادةُ**: yara ve başkası onunla sarılan bez parçası. Ebû Zeyd dedi: **رَفَدْتُ على البعير أَرْفِدُ رَفْداً**, ona bir **رِفادَةً** yaptığım zaman. Ve o, eyerin **جَدْيَةِ**si gibidir. Ve **الرِفادَةُ** dahi: câhiliyyede Kureyş’in onunla birbirine yardımlaştığı bir şey; aralarında bir mal çıkarırlar, onunla hacılara yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlardı. Ve **الرِفادَةُ** ve **السِقايَةُ** Benî Hâşim’e, ve **السَدانةُ** ve **اللواء** Benî Abdüddâr’a idi. Ve **الرَوافِد**: tavanın keresteleri. Ve el-Ahmer inşâd etti:

**رَوافِدُهُ** أكرَمُ الرافِداتبخٍ لك بخٍ لبَحْرٍ خَضَمّْ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ف
ردف ، رفد ، فدر ، فرد ، دفر : مستعملات .
ردف : قال الليث : الرِّدْفُ ما تَبع شيئاً فهو رِدْفُه ، وإذا تَتابَع شيءٌ خلْفَ شيء فهو التَّرادُف ، والجميع الرُّدافَى ، وقال لبيد :
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي
ويقال : جاء القوم رُدَافَى ، أي بعضهم يَتْبعُ بعضاً .
ويقال : للْحُداةِ الرُّدافَى ، وأنشد أبو عبيد قول الراعي :
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ
وقيل : الرُّدافَى : الرَّديفُ ؛ وَأَخبرني المنذريّ عن ابن فهم عن محمد بن سلام عن يونس في قول الله تعالى : ( يَكُونَ رَدِفَ ( .
قال : قَرُب لكم .
وقال الفرّاء في قوله : ( صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ ) ( النمل : 72 ) جاء في التفسير : دَنا لكم فكأن اللام دخلت إذْ كان دنا معنى لكم .
قال : وقد تكون اللام داخلة ، والمعنى رَدِفَكم كما تقولون نَقَدْتُ لها مائةً أي نَقَدْتها مائة .
وقال أبو الهيثم : يقال : رَدِفْتُ لفلانٍ أي صرت له رِدْفاً .
قال : وتزيدُ العرب اللامَ مع الفعل الواقع في الاسم المنصوب فتقول : سمِع له ، وشكر له ، وَنَصَح له أي سمِعه ونصحه وشكَره .
وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ ) ( الأنفال : 9 ) قال : ومُردَفين فُعِل بهم ذلك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : رَدِفْتُه وأَرْدَفْتُه بمعنى واحد .
أبو عبيد عن أبي زيد يقال : رَدِفْتُ الرجلَ وأَرْدَفْته إذا ركبتَ خلفه وأنشد :
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا
وقال شمر : رَدِفتُ وأَرْدفت إذا فعلتَ بنفسك ، فإذا فعلتَ بغيرك فأَرْدَفْتَ لا غير .
وقال الزجّاج : يقال : رَدِفْتُ الرجلَ إذا ركبتَ خَلْفه ، وأَرْدَفْتُه أَركبته خلفي ؛ ويقال : هذه دابةٌ لا تُرادف ، ولا يقال : لا تُردِف ، ويقال : أَرْدَفتُ الرجلَ إذا جِئتَ بعده .
وقال الليث : يقال : نزل بهم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أعظمُ منه ، قال : والرِّدافُ هو موضع مركَبِ الرديف ، وأنشد :
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَتَيْنا فلاناً فارْتَدَفْنَاهُ أي أخذناه أخذاً .
وقال الليث : يقال : هذا البِرْذَونُ لا يُرْدِفُ ، ولا يُرادِفُ أي لا يَدَع رَديفاً يَرْكَبُه ، قلت : كلام العرب : لا يُرادِف ، وأما لا يُرْدِفُ فهو مُولَّد من كلام أَهل الحضر .
وقال الليث : الرَّديف كوكبٌ قريب من النَّسر الوَاقِع ، والرديف في قول أصحاب النجوم ، هو النجم الناظر إلى النّجم الطالع ، وقال رؤبة :
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ
فراكب المقدار هو الطَّالع ، والرَّديف هو الناظِرُ إليه .
وقال ابن السكيت في قول جرير :
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
أي قد أُرْدِفَ الرَّحلُ رَحْلَ بعير وقَدْ خُلِّفَ ، وقال أوس :
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ
وقال الليث : الرِّدْفُ الكفلُ ، وأَرْدافُ النجوم توابعها ، وقال غيره : أردافُ الملوك في الجاهلية الذين يَخْلُفونهم في القيام بأمر المملكة بمنزلة الوزراء في الإسلام ، وهي الرِّدافةُ ، والروادِف أَتباعُ القوم المؤَخَّرون ، يقال : هم رَوَادِف وليسوا بأردافِ ، والرِّدْفانِ الليلُ والنهارُ ، لأن كل واحد منهما رِدْفٌ لصاحبه .
شمر عن أبي عمرو الشيباني أنه قال في بيت لبيد :
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ
كان الملكُ يَرْدِفُ خَلْفه رجلاً شريفاً ، وكانوا يركبون الإبل ، وَوَجَّه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مُعَاويةَ مع وائل بن حُجْر رسولاً في حاجة له ، ووائلٌ على نجيب له ، فقال معاوية : أرْدُفني .
فقال : لستَ من أرْدافِ الملوك .
قال شمر : وأنشدني ابن الأعرابي :
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها
قال الفراء : الأردافُ ههنا يَتْبَع أوَّلَهم آخِرُهم في الشرف يقول : يتبع البنونَ الآباءَ في الشرف .
فرد : أبو زيد عن الكلابيّين : جئتمونا فرادًى وهم فُرادٌ وأزواج نَوَّنوا ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى ) ( الأنعام : 94 ) .
فإنَّ الفراء قال : فُرادى جمع ، قال : والعرب تقول : قومٌ فُرادَى وفَرادُيا هذا فلا يَجْرونها شُبِّهتْ بثلاثَ ورباع ، قال : وفُرَادَى واحدها فَرَدٌ وفَريد وفَرِدٌ وفَرْدانُ ، ولا يجوز فَرْد في هذا المعنى ، قال وأنشدني بعضهم :
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه
وقال الليث : الفَرْد ما كان وحده ؛ يقال : فَرَد يَفْرُد وأَفْرَدتُه جعلتُه واحداً ، ويقال : جاء القوم فُرَاداً وعَدَدتُ الجوْز والدراهم أَفْراداً ، أي واحداً واحداً ، والله هو الفَرْدُ قد تَفَرَّد بالأمر دون خَلْقِه .
ويقال : قد استَطْرَدَ فلانٌ لهم ، فكلما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فَجدَّ له والفَرِيدُ الشَّذْرُ ، الواحدة فَرِيدة ويقال لها الجاوَرْسَقُ بلسان العجم ، وبَيَّاعُهُ الفرَّادُ .
وأخبرني المنذريّ عن إبراهيم الحربي قال : الفريدُ جمعُ الفريدة ، وهي الشَّذْرُ من فِضَّة كاللّؤلؤة .
وقال أبو عبيدة : الفريدةُ المَحالة التي تخرج من الصَّهْوَة التي تلي المَعاقِم ، وقد تَنْتأُ من بعض الخيل ، سُمِّيَتْ فريدةً لأنها وَقَعَتْ بين الفَقَارِ وبين مَحالِ الظَّهر ومَعاقِم العَجز ، والمعاقم مُلتقى أطراف العِظام .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفُرودُ كواكبُ زاهرةٌ حول الثريَّا ، وقال : فَرَّد الرجلُ إذا تفَقهَ ، واعتزلَ الناسَ وخَلا بمراعاةِ الأمر والنهي ، وجاء في الخبر : ( طوبى للمُفَرِّدين ) .
وذكر القتيبي هذا الحديث وقال : المفرِّدون الذين قد هَلكَ لداتُهم من الناس ، وذهب القَرْنُ الذين كانوا فيه وبَقُوا ، فهم يذكرون الله ، قلت : وقول ابن الأعرابي في التَّفْرِيد عندي أصوب ، مِن قول القُتَيْبِي .
أبو زيد : فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً إذا تَفَرَّدتَ به ، ويقال : استَفْرَدتُ الشيءَ إذا أخذتَه فَرْداً لا ثَانيَ له ولا مِثلَ .
وقال الطِّرماح يذكر قِدْحاً من قِداح الميسر :
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه
وقال ابن السكيت : استفردَ فلانٌ فلاناً أي انْفَرَدَ به ، وقال الليث : الفَارِدُ والفَرَدُ الثَّوْر .
وقَالَ ابن السكيت في قوله :
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
قال : الفرَد ، والفُرُد بالفتح والضم ، أي هو منقطع القرين لا مِثْلَ له في جَوْدَتَه .
قال : ولم أسمع بالفَرَد إلا في هذا البيت ، وأما الفَرْدُ في صفات الله فهو الواحد الأحد الذي لا نظيرَ له ولا مِثلَ ولا ثاني ولا شريك ولا وزير .
رفد : أبو زيد : رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً ، إذا جعلتَ له رِفَادة ، قلت : هي مثل رِفادة السَّرج .
وجاء في الحديث : ( تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ ) .
روي عن ابن المبارك أنه قال في قوله : تروح برِفْد وتغدو برِفْد ، الرِّفْد : القَدَحُ تُحْتَلبُ الناقةُ في قَدَح ، قال : وليس من المعونة .
قال شمر : وقال المؤرِّج : هو الرِّفد الإناء الذي يُحْلَبُ فيه .
وقال ابن الأعرابي : هو الرِّفد ، أبو عبيد عن الأصمعيّ : الرَّفد بالفتح .
وقال شمر : رِفْدٌ ورَفْدٌ للقَدَح ، قال والكَسْرُ أَعْرَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرِّفْدُ أكبرُ من العُسِّ ، وقال : وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ تدومُ على إنائها في شِتائها لأنها تُجالَحُ الشجرَ .
وقال الكسائي : الرَّفْد والمرْفَد الذي يُحْلبُ فيه .
وقال الليث : الرِّفد المعْونةُ بالعطاء ، وسَقْي اللّبن ، والقول وكُلُّ شيءٍ .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّاني عن سلمة عن أبي عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ) ( هود : 99 ) مجازُه مَجازُ العَوْن المعان يقال : رَفَدْتُه عند الأمير ، أي أَعَنْتُه . قال : وهو مكسور الأوَّل فإذا فتحتَ أوَّلَه فهو الرَّفْد .
وقال الزجاج : كل شيءٍ جعلتَه عَوْناً لِشيء وأسندتَ به شيئاً فقد رَفَدْتَه ، يقال : عَمَدتُ الحائطَ وأَسْنَدْتُه ورَفَدْتُه بمعنى واحد ، قال : والمِرْفَد القَدَحُ العظيمُ .
وقال الليث : رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً ، وقال : ومن هذا أُخِذَت رِفَادَةُ السَّرج من تحته حتى يرتفع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لخَشَبِ السَّقْف : الرَّوافِد .
وقال الليث : ناقةٌ رَفود تملأ مِرْفدها ، وتقول : ارْتفَدْت مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسْبٍ .
وقال الطرماح :
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه
والتّرفيد نَحْوٌ من الهمْلَجَة ، وقال أُمَيّةُ ابن أبي عائذ الهذلي :
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال
وأراد بالجلْس أَصلَ ذَنبها .
وقال أبو عبيدة : الرِّفادةُ شيء كانت قريش تَتَرَافَدُ به في الجاهليَّة ، فيُخرجُ كلُّ إنسانٍ على قدر طاقته فيجمعون مالاً عظيماً أيام الموسِم ، ويشترون به الجُزُر والطعامَ والزبيبَ للنبيذ ، فلا يزالون يُطعمون الناسَ حتى ينقضيَ الموسم ، وكان أوَّل من قام بذلك هاشم بن عبد مناف ، ويسمى هاشِماً لهِشْمِهِ الثريدَ .
وقال ابن السكيت : الرافدان : دِجلةُ والفرات .
وقال الفرزدق :
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
أراد أنه خَفيفُ اليد بالخِيانة .
وفي الحديث : ( من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً ) ، أي يكون الخراجُ الذي لجماعة أهل الفَيْء رِفداً أي صلات لا يُوضع مَوْضِعَه ، ولكن يُخَصُّ به قومٌ دون قومٍ على قدر الهوى ، لا بالاستحقاق ، وَالرِّفد الصِّلة يقال : رَفَدْتُه رَفْداً والاسم الرِّفْدُ .
دفر : ثعلب عن ابن الأعرابي : دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً أي دَفَعْتُه ، قَالوا ومنه قول عُمَر : وادَفْراهُ يُريد : واذُلاَّهُ ؛ وقال أبو عبيدة : معناه وَانَتْناهُ .
قال والدَّفَرُ النَّتْنُ ، ومنه قيل للدنيا : أمَّ دَفْر ، ويقال لِلأَمَة : يا دَفارِ أي يا مُنْتِنةُ ؛ وأما الذَّفَرُ بالذال وتحريك الفاء فهو حِدَّةُ رائحةِ الشيء الخبيث ، أو الطيب ؛ ومنه قيل : مِسْك أَذْفَرُ ، ويُقال للرَّجُلِ إذا قَبَّحتَ أمْرَه : دَفْراً دَافِراً .
وروي عن مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ ) ( الطور : 13 ) قال : دَفْراً في أَقْفِيتهم أي دَفْعاً .
فدر : ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِلفَحْل إذا انقطع عن الضِّراب : فَدَرَ وفَدَّر وأَفْدَرَ وأصله في الإبل .
وقال الليث : فَدَر الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَر عن الضِّراب ؛ قال : والفَدُور الوَعِل العَاقِلُ في الجِبال ، والفادِرةُ الصَّخْرَةُ الضَّخْمةُ ، وهي التي تراها في رأس الجبل ، شُبِّهتْ بالوعِل ، ويقال للوعِل : فَادِرٌ وجمعه فُدْرٌ ، وقال الراعي في شعره :
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ
وقال الأصمعي : الفَادِر من الوُعول الذي قد أَسَنَّ بمنزلة القارِح من الخَيل ، والبازِل من الإبل ، والصَّالغِ من البقر والغنم .
قال الليث : العِذْرَةُ قِطعة من الخيل ، والفِدْرَة قِطعة من اللَّحم المطبوخ الباردة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أعطيته فِدْرةً من اللحم وهَبْرَةً إذا أعطاه قِطعةً مجتمعة وجمعها فِدَرٌ ، وقال ابن الأعرابي : أَدْفَر الرجلُ إذا فاح ريح صُنانِه .

##### Türkçe

د ر ف
**ردف** ، **رفد** ، **فدر** ، **فرد** ، **دفر** : kullanılagelenlerdir.

**ردف** : Leys dedi: **الرِّدْفُ** bir şeyin tâbi olduğu şeydir; o hâlde o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التَّرادُف**’tur; hepsi **الرُّدافَى**’dır. Lebîd dedi:
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي

Ve denir: Kavim **رُدَافَى** geldi; yani bazısı bazısını tâkip eder.

Ve denir: **الرُّدافَى** (adı) **الْحُداةِ** içindir. Ebû Ubeyd, Râ‘î’nin sözünü okudu:
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ

Ve denildi: **الرُّدافَى**: **الرَّديفُ**; Münzirî bana İbn Fehm’den, Muhammed b. Selâm’dan, Yûnus’tan, Allah تعالى’nın sözü hakkında haber verdi: ( **يَكُونَ رَدِفَ** ( .
Dedi: Size yaklaştı.

Ferrâ, şu sözünde: ( **صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ** ) (النمل: 72) dedi: Tefsirde geldi: Size yaklaştı; sanki **اللام** girdi; çünkü “yaklaştı”nın mânası “size”dir.
Dedi: **اللام** girmiş olabilir; mânâ **رَدِفَكم**’dur; nitekim “**نَقَدْتُ لها مائةً**” dersiniz; yani “ona yüzü peşin verdim”.

Ebû’l-Heysem dedi: Denir: **رَدِفْتُ لفلانٍ**; yani ona **رِدْفاً** oldum.
Dedi: Araplar, mansûb isimde vâki olan fiille beraber **اللام**’ı artırır; “**سمِع له**”, “**شكر له**”, “**نَصَح له**” derler; yani onu dinledi, ona nasihat etti, ona şükretti.

Zeccâc, Allah جلّ وعزّ’ın sözü hakkında: ( **بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ** ) (الأنفال: 9) dedi: **مُردَفين**; bu, onlara yapılmıştır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: **رَدِفْتُه** ve **أَرْدَفْتُه** bir mânadadır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Denir: **رَدِفْتُ الرجلَ** ve **أَرْدَفْته**; eğer onun arkasına bindiysen; ve okudu:
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا

Şemmer dedi: **رَدِفتُ** ve **أَرْدفت**; eğer bunu kendinle yaptıysan; başkasıyla yaptıysan artık yalnız **أَرْدَفْتَ** (denir), başkası değil.

Zeccâc dedi: Denir: **رَدِفْتُ الرجلَ**; eğer onun arkasına bindiysen; **أَرْدَفْتُه**: onu arkamda bindirdim. Ve denir: Bu bir binek hayvanıdır, **لا تُرادف**; “**لا تُردِف**” denmez. Ve denir: **أَرْدَفتُ الرجلَ**; eğer onun ardından geldiysen.

Leys dedi: Denir: Onlara bir iş indi ki, onun için ondan daha büyüğü **رَدِفَ**; dedi: **الرِّدافُ** ise **الرديف**’in bindiği yerin mevkiidir. Ve okudu:
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falana geldik de onu **فارْتَدَفْنَاهُ**; yani onu bir alışla aldık.

Leys dedi: Denir: Bu **البِرْذَونُ** **لا يُرْدِفُ** ve **لا يُرادِفُ**; yani üzerine binecek bir **رَديفاً** bırakmaz. Dedim: Arapların sözü: **لا يُرادِف**; **لا يُرْدِفُ** ise şehir ehlinin sözünden türetilmiştir.

Leys dedi: **الرَّديف** **النَّسر الوَاقِع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözünde **الرديف**: doğan yıldıza bakan yıldızdır. Ru’be dedi:
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ

O hâlde **راكب المقدار** doğandır; **الرَّديف** ise ona bakandır.

İbnü’s-Sikkît, Cerîr’in sözü hakkında:
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
yani: **الرَّحلُ** bir devenin **رَحْلَ**’ına **أُرْدِفَ** edilmiştir ve geriye bırakılmıştır. Evs dedi:
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ

Leys dedi: **الرِّدْفُ** **الكفلُ**’dür. Yıldızların **أَرْدافُ**’ı onların tâbileridir. Başkası dedi: Câhiliyede kralların **أردافُ**’ı, mülk işini yürütmede onların yerlerine geçenlerdir; İslâm’da vezirler menzilesindedir; bu **الرِّدافةُ**’dır. **الروادِف** kavmin geride kalan tâbileridir; denir: Onlar **رَوَادِف**’tir, **أردافِ** değildir. **الرِّدْفانِ** gece ve gündüzdür; çünkü her biri diğerinin **رِدْفٌ**’udur.

Şemmer, Ebû Amr eş-Şeybânî’den, Lebîd’in beyti hakkında şöyle dediğini nakletti:
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ
Kral, arkasına şerefli bir adamı **يَرْدِفُ** ederdi; onlar develere binerlerdi. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) Muâviye’yi, kendisi için bir ihtiyaçta elçi olarak Vâil b. Hucr ile gönderdi; Vâil kendi **نجيب**’i üzerindeydi; Muâviye dedi: **أرْدُفني**.
O dedi: Sen kralların **أرْدافِ**’ından değilsin.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana okudu:
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها

Ferrâ dedi: Buradaki **الأردافُ**: şerefte onların ilkinin ardından sonuncuları tâkip eder; yani oğullar şerefte babaları tâkip eder.

**فرد** : Ebû Zeyd, Kelâbîler’den: Bize **فرادًى** geldiniz; onlar ise **فُرادٌ** ve çiftlerdir; tenvin yaptılar. Allah جلّ وعزّ’ın sözüne gelince: ( **وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى** ) (الأنعام: 94).
Şüphesiz Ferrâ dedi: **فُرادى** bir cemi‘dir. Dedi: Araplar “kavim **فُرادَى**” ve “**فَرادُيا**” der; bunu icrâ etmezler; “üçer” ve “dörder”e benzetilmiştir. Dedi: **فُرَادَى**’nın tekili **فَرَدٌ** ve **فَريد** ve **فَرِدٌ** ve **فَرْدانُ**’dır; bu mânada **فَرْد** câiz değildir. Dedi; bazıları bana okudu:
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه

Leys dedi: **الفَرْد** tek başına olandır. Denir: **فَرَد يَفْرُد**; ve **أَفْرَدتُه**: onu bir yaptım. Denir: Kavim **فُرَاداً** geldi. Ve cevizleri ve dirhemleri **أَفْراداً** saydım; yani birer birer. Allah **الفَرْدُ**’dür; yaratıkları dışında işte tek kalmıştır.

Ve denir: Falan onlara **استَطْرَدَ** etti; her ne zaman bir adamı **استَفْرَدَ** etse onun üzerine döndü; ona ciddî davrandı. **الفَرِيدُ** **الشَّذْرُ**’dür; tekili **فَرِيدة**’dir. Ve ona Acem dilinde **الجاوَرْسَقُ** denir; onun satıcısı **الفرَّادُ**’dır.

Münzirî bana İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi; dedi: **الفريدُ** **الفريدة**’nın cem‘idir; o da gümüşten, inci gibi olan **الشَّذْرُ**’dür.

Ebû Ubeyde dedi: **الفريدةُ** **المَحالة**’dir; **الصَّهْوَة**’den, **المَعاقِم**’e bitişik olandan çıkar; bazı atlardan kabarabilir. **فريدةً** diye adlandırıldı; çünkü **الفَقَارِ** ile sırtın **مَحالِ**’i ve sağrının **مَعاقِم**’i arasında vâki oldu. **المعاقم** kemik uçlarının buluşma yeridir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفُرودُ** **الثريَّا** etrafında parlak yıldızlardır. Dedi: Adam **فَرَّد** etti; eğer fıkıh sahibi oldu, insanlardan ayrıldı ve emir ve nehyi gözetmekle yalnız kaldı. Haberde geldi: ( **طوبى للمُفَرِّدين** ).

Kuteybî bu hadisi zikretti ve dedi: **المفرِّدون**; insanlardan akranları helâk olmuş, içinde bulundukları nesil gitmiş, kendileri kalmış olanlardır; onlar Allah’ı zikrederler. Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin **التَّفْرِيد** hakkındaki sözü, benim yanımda Kuteybî’nin sözünden daha isabetlidir.

Ebû Zeyd: **فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً**; eğer onunla tek kaldıysan. Ve denir: **استَفْرَدتُ الشيءَ**; eğer onu, ikincisi ve benzeri olmayan bir **فَرْداً** olarak aldıysan.

Tırmâh, meysir oklarından bir **قِدْح**’ı zikrederek dedi:
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه

İbnü’s-Sikkît dedi: **استفردَ** falan falanı; yani onunla **انْفَرَدَ** etti. Leys dedi: **الفَارِدُ** ve **الفَرَدُ** boğadır.

İbnü’s-Sikkît, şu sözü hakkında dedi:
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
Dedi: **الفرَد** ve **الفُرُد** (fetha ve damme ile); yani o, eşi olmayan, kalitesi bakımından benzeri bulunmayan, eşten kesilmiş olandır.
Dedi: Bu beyitten başka **الفَرَد** işitmedim. Allah’ın sıfatlarında **الفَرْدُ** ise, benzeri, misli, ikincisi, ortağı ve veziri olmayan tek bir olandır.

**رفد** : Ebû Zeyd: **رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً**; eğer ona bir **رِفَادة** yaptıysan. Dedim: O, eyerin **رِفادة**’si gibidir.

Hadiste geldi: ( **تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ** ).
İbnü’l-Mübârek’ten rivayet edildi; dedi ki, “**تروح برِفْد وتغدو برِفْد**” sözünde **الرِّفْد**: **القَدَحُ**’tır; deve **قَدَح** içinde sağılır. Dedi: Bu, yardımdan değildir.

Şemmer dedi: Müerric dedi: O, içinde sağılan kap olan **الرِّفد**’dir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: O, **الرِّفد**’dir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرَّفد** fetha iledir.
Şemmer dedi: **رِفْدٌ** ve **رَفْدٌ** **القَدَح** içindir; dedi: Kesra daha fasîhtir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرِّفْدُ** **العُسِّ**’ten daha büyüktür. Dedi: **وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ**; kışında kabı üzerinde devam eder; çünkü ağaçla boğuşur.

Kisâî dedi: **الرَّفْد** ve **المرْفَد** içinde sağılan şeydir.

Leys dedi: **الرِّفد** bağışla yardım etmektir; süt içirmek, söz ve her şeydir.

Münzirî bana Gassânî’den, Seleme’den, Ebû Ubeyde’den, Allah جلّ وعزّ’ın sözü hakkında haber verdi: ( **بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ** ) (هود: 99). Onun mecazı, yardım edilen yardım mecazıdır. Denir: **رَفَدْتُه عند الأمير**; yani ona yardım ettim. Dedi: İlki kesralıdır; eğer ilkini fetha yaparsan o **الرَّفْد**’dir.

Zeccâc dedi: Her neyi bir şeye yardım kıldıysan ve onunla bir şeyi dayadıysan, muhakkak onu **رَفَدْتَه**. Denir: Duvarı dayadım, ona destek oldum ve onu **رَفَدْتُه**; bir mânadadır. Dedi: **المِرْفَد** büyük **قَدَح**’tır.

Leys dedi: **رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً**. Dedi: Buradan, altından yükselsin diye eyerin altındaki **رِفَادَةُ السَّرج** alınmıştır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Tavanın kerestesinə **الرَّوافِد** denir.

Leys dedi: **ناقةٌ رَفود** **مِرْفد**’ini doldurur. Ve dersin: **ارْتفَدْت مالاً**; eğer onu bir kazançtan elde ettiysen.

Tırmâh dedi:
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه

**التّرفيد** **الهمْلَجَة**’den bir türdür. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال

**الجلْس** ile onun kuyruğunun aslını kastetti.

Ebû Ubeyde dedi: **الرِّفادةُ** Câhiliyede Kureyş’in onunla **تَتَرَافَدُ** ettiği bir şeydi: Her insan gücü nispetinde çıkarır, mevsim günlerinde büyük bir mal toplarlar; onunla deve kesimleri, yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlar; mevsim bitinceye kadar insanları doyurmaya devam ederlerdi. Bunu ilk yapan Hâşim b. Abd Menâf’tır; **الثريد**’i ufalayıp kırmasından dolayı ona **هاشِماً** denilmiştir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الرافدان**: Dicle ve Fırat’tır.

Ferazdak dedi:
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
Onunla, hıyanetle eli hafif olanı kastetti.

Hadiste: ( **من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً** ) (geldi); yani, fey ehlinin cemaatine ait olan haraç **رِفداً** olur; yani bağışlar olur; yerine konulmaz; fakat heves üzere, hak edişle değil, bir kavme diğer kavimden ayrı olarak tahsis edilir. **الرِّفد** **الصِّلة**’dir. Denir: **رَفَدْتُه رَفْداً**; isim **الرِّفْدُ**’dür.

**دفر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً**; yani onu ittim. Dediler: Ömer’in sözü de bundandır: **وادَفْراهُ**; “**واذُلاَّهُ**”yı ister. Ebû Ubeyde dedi: Mânası: **وَانَتْناهُ**.

Dedi: **الدَّفَرُ** pis kokudur. Ondan dolayı dünyaya **أمَّ دَفْر** denildi. Ve cariyeye “**يا دَفارِ**” denir; yani “ey pis kokan!”. **الذَّفَرُ** ise (ذال ile ve فاء’yı harekelemekle) kötü veya iyi şeyin kokusunun keskinliğidir. Ondan dolayı “**مِسْك أَذْفَرُ**” denildi. Ve bir adamın işini çirkin gördüğünde ona “**دَفْراً دَافِراً**” denir.

Mücâhid’den, Allah جلّ وعزّ’ın sözü hakkında rivayet edildi: ( **يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ** ) (الطور: 13). Dedi: **دَفْراً في أَقْفِيتهم**; yani itiş.

**فدر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Erkek deve, çiftleşmeden kesilirse ona denir: **فَدَرَ** ve **فَدَّر** ve **أَفْدَرَ**; aslı develerdedir.

Leys dedi: Erkek deve **فَدَر** eder, **فُدُوراً**; eğer çiftleşmeden gevşerse. Dedi: **الفَدُور** dağlarda akıllı **الوَعِل**’dir. **الفادِرةُ** büyük kayadır; dağın başında gördüğün odur; **الوعِل**’e benzetilmiştir. **الوعِل**’e **فَادِرٌ** denir; cem‘i **فُدْرٌ**’dür. Râ‘î şiirinde dedi:
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ

Asma‘î dedi: **الفَادِر** **الوُعول**’den yaşlanmış olandır; atlarda **القارِح** menzilesindedir; develerde **البازِل**; sığır ve koyunda **الصَّالغِ**.

Leys dedi: **العِذْرَةُ** atlardan bir parçadır. **الفِدْرَة** pişmiş, soğuk et parçasıdır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Ona etten bir **فِدْرةً** ve bir **هَبْرَةً** verdim; eğer ona toplu bir parça verdiysen; cem‘i **فِدَرٌ**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَدْفَر** eder; eğer koltuk altı kokusunun rüzgârı yayılırsa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والفاء وما يثلثهما)
  (رفق)  الراء والفاء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على موافقةٍ ومقاربةٍ بلا عُنْف. فالرِّفق: خلاف العُنْف؛ يقال رفَقْتُ أْرْفُق. وفي الحديث: "إنّ الله جلّ ثناؤه يحبُّ الرِّفْق في الأمر كله".
  هذا هو الأصل ثم يشتقّ منه كلُّ شيءٍ يدعو إلى راحةٍ وموافَقة. والمرفق([1]) مَِرفق الإنسان؛ لأنه يستريح في الاتِّكاء عليه. يقال ارتَفَق الرّجلُ: إذا اتَّكأ على مَِرفقه في جلوسه. ومن ذلك الحديثُ لمّا سأل الأعرابيُّ عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، قيل له: "هو ذاكَ الأمغَرُ المرتَفِقُ"، أي المتَّكئ على مَِرفقه.ويقال فيه مَرْفِق ومِرْفَق، حكاهما ثعلب. والرُِّفْقَة: الجماعة ترافِقُهم في سفرك؛ واشتقاقه من الباب، للموافَقة، ولأنَّهم إذا تَمَاشَوْا تحاذَوْا بمرافقِهم. قال الخليل: الرُِّفْقة في السفر: الجماعة الذين يرافِقونك، فإذا تفرَّقْتم ذهب اسمُ الرُِّفقة. قال: والرّفيق: الذي يرافقك، وهو أن يجمعَك وإياه رفْقة؛ وليس يذهب اسمُه إذا تفرَّقْتُما. والمُرْفِق: الأمر الرَّافِقُ بك. والرِّفاقُ: حبلٌ يشدُّ به مَِرفق البعير إلى وَظيفِهِ. وهو قوله:
  * كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ([2]) *
  والمِرْفق: المِرْحاض، والجمع مَرَافِق. ويقال ارتفَقَ الرّجلُ ساهراً، إذا بات على مَِرفقِهِ لا ينام. وشاةٌ مُرَفَّقَةٌ([3]): يداها بَيْضاوانِ إلى المرفقين. والرَّفَق: انفتالٌ عن الجنب؛ ناقةٌ رَفْقاءُ، وجملٌ أرفَقُ. ويقال ماءٌ رَفَقٌ ومَرتعٌ رفَقٌ، أي سهلُ المطْلَب.
  (رفل)  الراء والفاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَعةٍ ووُفُورٍ. من ذلك رَفَل في ثيابه يَرْفُل، وذلك إذا طالَتْ عليه فجَرَّها. والرِّفَلُّ: الفَرَس الطويل الذّنَب.
  (رفن)  [الراء والفاء والنون ليس أصلاً([4])]، وإنّما النُّون [في رِفَنٍّ] مبدلةٌ من لام؛ لأنّه في الأصل رِفَلٌّ. فأما قولهم ارفأَنَّ، إِذا سكَنَ، فإنّ النون فيه زائدة.
  (رفه)  الراء والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَعمةٍ وسَعة مَطْلَبٍ. من ذلك الرِّفْهُ، وهو أن تَرِدَ الإِبلُ كلَّ يومٍ متى شاءت. قال الشاعر([5]):
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرةٍ *** وكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِرُ  ومن ذلك الرَّفاهَةُ في العَيش والرّفاهِية. ويقال: بينَنَا وبين فلانٍ ليلةٌ رافهة، أي ليِّنة السّيرِ لا تُعيِي. ومن ذلك الإرفاه: كثرة [التدَهُّن([6])]، وهو من الرِّفْه الذي ذكرناه. ورُفِّه عنه: إذا نُفِّس عنه الكَربُ.
  (رفو/أ)  الراء والفاء والحرف المعتل أو الهمزة أصلٌ واحد يدلُّ على موافقةٍ وسكون وملاءَمة. من ذلك رفَوْتُ الثَّوْبَ أرفُوه، ورفَأته أرفَؤه. ورفَوْت الرّجلَ، إذا سكَّنْته من رُعْب. قال:
رَفَوْنِي وقالُوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ *** فقلتُ وأنكرتُ الوجوهَ هُمُ هُمُ([7])  والمرافاة([8]): الاتِّفاق. قال:
ولمَّا أنْ رأيتُ أبَا رُوَيمٍ *** يُرَافِينِي ويَكرَهُ أن يُلاما([9])  والرِّفاء: الاتِّفاق والالتحام. ومن ذلك الحديث "أنّه نَهَى أن يقال بالرِّفاء والبنين". يقال ذلك لِلْمُمْلِك. ومن الباب أرفَأْتُ إليه، إِذا لَجَأْتَ إِليه. وأرفأْتُ فلاناً في البيع، إذا زِدْتَه محاباة. ومنه أرفأْتُ السّفينةَ، إذا قرّبْتَها للشَّطّ. وذلك المكان مَرْفَأٌ.
  ومما شذَّ عن الباب: اليَرْفَئِيُّ، قال قوم: هو راعي الغَنَم؛ وقال قومٌ: هو الظليم. ويقال: بلْ كل نافرٍ يَرْفَئِيٌّ.
  (رفت)  الراء والفاء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على فَتٍّ ولَيٍّ. يقال رفَتُّ الشّيءَ بيدي، إِذا فتَتَّه حتّى صارَ رُفاتا. وارْفَتَّ الحَبْلُ، إذا انقطع. واشتُقّ منه رفَتَ عُنقَه، إِذا دقَّها وَلَفَتَها [و] لوَاها.
  (رفث)  الراء والفاء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو كلُّ كلام يُستَحْيا من إظهاره. وأصلُه الرَّفَثُ، وهو النِّكاح. قال الله جلّ ثناؤُه: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إلى نِسَائِكُمْْ [البقرة 187]. والرّفَث: [الفُحْش] في الكلام. يقال أَرْفَثَ وَرَفَثَ.
  (رفد)  الراء والفاء والدال أصلٌ واحدٌ مطّرد منقاس، وهو المعاوَنة والمظاهَرة بالعَطاء وغيره. فالرَّفْد مصدر رفَدَهُ يَرْفِدُه، إذا أعطاه. والاسم الرِّفْد. وجاء في الحديث: "ويكون الفَيْء رِفْداً"، أي يكون صِلاتٍ لا يوضَع مواضِعَه. ويقال ارتفَدْتَ من فلانٍ: أصبْتُ من كَسبه. وأُرفِدت المال: اكتسبته. والرافد: المُعين، والمُرْفِدُ أيضاً. ورفَدَ بنو فلانٍ فلاناً، إذا سَوَّدُوه عليهم وعظَّموه، وهو مرفَّد. والرّافِدانِ: دِجْلةُ والفرات. قال الفرزدق:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])  وترافدوا، إذا تعاوَنُوا عليه، والرِّفادة: شيءٌ كانت قريش تُرَافِدُ به في الجاهلية، يُخرِج كلُّ إنسانٍ شيئاً، ثم يشترون به للحاجِّ طعاماً وزَبيباً وشراباً. والرَّوافِد: خشب السَّقف؛ وهو من الباب؛ لأنه يُرفدَ بها السَّقْف. قال:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])  والمرفد: العُظَّامَة التي تعظِّم بها الرّسْحاء عَجِيزتَها. ومن الباب الرِّفْد، وهو القَدَح الضَّخم؛ وهو الرَّفْد والمِرْفَد أيضاً.
  ويقال المِرْفَد: الإناء الذي يُقْرَى فيه. والرَّفُود: الناقة تملأ الرِّفْد، وهو القدح الضخم، في حَلْبةٍ واحدة. والرُّفَيْدات: قومٌ من العرَب.
  (رفز)  الراء والفاء والزاء ليس هو عندنا أصلاً، لكنَّهم قالوا: إنّ الرّفْز الضَّرْب؛ يقال ما يَرْفِزُ منه عِرْقٌ: أي ما يضرِب. قال:
وبلدةٍ للداء فيها غامِزُ *** مَيْتٍ بها العِرقُ الصَّحيح الرَّافِزُ([12])  (رفس)  الراء والفاء والسين قريبٌ من الباب الذي قبله، إلا أنّ في كتاب الخليل: الرَّفْس: الصَّدْمة في الصَّدر بالرِّجْل.
  (رفش)  الراء والفاء والشين ليس* شيئاً. ويقولون: الرَّفْش الأكل.
  (رفص)  الراء والفاء والصاد فيه كلمة واحدة. يقولون: ارتَفَص السِّعْر: غَلاَ. فأما الرُّفْصَة فالماءُ يكون بين القوم نَوْبةً. ويقال إنه مقلوب من الفُرْصة. يقال: هم يتفارصُون الماءَ بينهم ويترافصون، إذا تناوبوا. وقد كتب البابُ في موضعه.
  (رفض)  الراء والفاء والضاد أصلٌ واحد، وهو التَّرك، ثم يشتقّ منه. يقال رَفَضْتُ الشيءَ: تركته. هذا هو الأصل، ثم يشتقّ منه ارفَضَّ الدّمْعُ من العين: سال، كأنه تَرَكَ موضِعَه. وكلُّ متفرّقٍ مرفَضّ. ويقال للطَّريق المتفرِّقة أخادِيده: رِفَاض. قال:
  * كالعِيسِ فَوقَ الشَّرَكِ الرِّفاضِ([13]) *
  والرَّفَض: الفِرَق، في قول ذي الرُّمّة:
  * بها رَفَضٌ مِنْ كلِّ خَرْجَاء صَعْلةٍ([14]) *
  أي فِرَق. وفي القِربة رفَضٌ من ماءٍ: مثلُ الجُرْعة، كأنها رُفِضَت فيه. يقال فيه رفَّضْتُ. ورُفُوض الأرض: مواضعُ لا تُمْلَك، كأنها رُفِضت. والرَّاوفض: جنودٌ تَركوا أميرَهم وانصَرفوا. ويقال: رجلٌ رُفَضَةٌ، للذي يُمسِك الشيءَ ثم لا يلبثُ أن يدَعَه، ويقال رَفَضَ النّخلُ، وذلك إِذا انتشر عِذْقه وسقط قِيقاؤُه. ويقال في أرضِ بني فلانٍ رُفوض من كلأ، إذا كان متفرِّقاً بعيداً بعضُه من بعض، وقال بعضهم: مَرافِضُ الوادي: مَفاجرُه، وذلك حيث يرفضُّ إليه السَّيل. قال ابن السّكيت: راعٍ رُفضَةٌ قُبَضَة، للذي يقبض الإبلَ ويجمعها، فإذا صار إلى الموضع الذي [تحبُّه و] تهواه [رفَضَها([15])] فتركها ترعَى حيث شاءت تذهب وتجيء.
  (رفع)  الراء والفاء والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خلاف الوضع. تقول: رفعتُ الشيءَ رفعاً؛ وهو خلاف الخَفْض. ومَرفُوع الناقةِ في سيرها: خلاف المَوْضوع. قال طرَفة:
مَوضُوعُها زَوْلٌ ومرفوعها *** كمَرِّ صَوْبٍ لِجبٍ وَسْطَ ريحْ([16])  يقال رَفَع البعيرُ ورَفَّعته أنا.
  ومن الباب الرَّفع: تقريب الشيء. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ﴾ [الواقعة 34]، أي مقرَّبة لهم. ومن ذلك قوله رَفَعْتُه للسُّلطان، ومصدر ذلك الرُِّفْعانُ ويقال للناقة إذا رفَعت اللِّبَأ في ضَرعها: هي رافعٌ. والرفع: إذاعة الشيء وإظهارُه. ومنه الحديث، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "كلُّ  رافِعَة رفعَتْ علينا من البَلاغ([17]) فقد حرَّمتُها"، أي كلُّ جماعةٍ مبلِّغة تبلّغ عنا فلتبلّغ أنِّي حرَّمْتُ المدينَةَ. وذلك كقولهم رَفَع فلانٌ على العامل، وذلك إذا أذاعَ خَبرَه ورَفْع الزَّرعِ: أن يُحمل بعد الحَصاد إلى البَيْدر؛ يقال هذه أيّام الرَِّفاع.
  (رفغ)  الراء والفاء والغين كلمةٌ تدل على ضَعةٍ ودناءة. فالرَّفْغ ألأَمُ الوادِي وشرُّه تُراباً. والرُّفْغ: أصل الفخِذ، وكلُّ موضع اجتمع فيه الوَسَخ. وفي الحديث: "كيف لا أُوهِمُ ورُفْغُ أحدِكم بين ظُفْره وأنملته([18])". والأَرفاغ من الناس: السِّفْلة. فأما قولهم عيشٌ رافغ ورفيغ: طيّب واسع، فهذا له وجهان: إمّا أن يكونَ الغَينُ منقلبةً عن الهاء فيكون من الرَّفْه، وإمَّا أن يكون شُبِّه مالُه في كثرته برَفْغ التُّراب، يراد به الكثرة.
---------------------------------------------------------------
([1]) المرفق كمنبر ومجلس.
([2]) البيت لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (رفق) والمخصص (7: 153/ 13: 129).
([3]) ذكرت هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) أثبت هذه التكملة مطاوعة لطريقة ابن فارس، وللحاجة إليها.
([5]) هو لبيد. ديوانه 52 طبع 1880 واللسان (رفه، غمر). وفي الموضع الأول من اللسان "غير صادية"، وقد أشير إليها في شرح الديوان. وفي جميع المواضع: "فكلها كارع".
([6]) التكملة من المجمل واللسان. وفي الحديث "أنه نهى عن الإرفاء".
([7]) البيت لأبي خراش الهذلي، كما في اللسان (رفأ، رفا)، وهو مطلع قصيدة له في شرح السكري 71 والقسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 62. و انظر الخزانة (1: 211).
([8]) في الأصل: "والرافات"، صوابه في المجمل.
([9]) البيت في المجمل واللسان (رفا) والخزانة (1: 211). وفي الأصل: "أبا ذريم" صوابه من المراجع السابقة.
([10]) ديوان الفرزدق 487 واللسان (رفد، حذذ) والكامل 479 ليبسك والمعارف 179 والشعراء (ترجمة الفرزدق) وزهر الآداب (1: 21) والأغاني (19: 17) وكنايات الجرجاني 74 والحيوان (5: 197/6: 510). وفي المجمل: "أأطعمت".
([11]) البيت في اللسان (بخخ، رفد) وقد سبق في (بخ).
([12]) البيتان في اللسان (رفز، رقز) حيث أنشد في الموضع الأخير رواية "الراقز"، وكلاهما بمعنى. وفي الأصل: "رافز"، صوابه "الرافز"، أي إن العرق الصحيح يموت بها من الفزع.
([13]) البيت لرؤبة في ديوانه 82 واللسان (رفض). ورواية ابن فارس تطابق رواية الجوهري.  قال ابن بري: "صوابه: بالعيس، لأن قبله:
* يقطع أجواز الفلا انقضاضي *".
([14]) عجزه كما في الديوان 516 واللسان (رفض): *وأخرج يمشي مثل مشي المخبل*
([15]) هذه التكملة والتي قبلها من المجمل.
([16]) في ديوان طرفة 13: "مرفوعها زول وموضوعها"، وبهذه الرواية صحح ابن بري رواية البيت. انظر اللسان. وسيعيده في (وضع).
([17]) ويروى أيضاً "من البلاغ" بضم الباء وتشديد اللام، أي المبلغين.
([18]) الأنملة: رأس الإصبع، وفيها تسع لغات تثليث الهمزة مع تثليث الميم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الفاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**رفق**)  **الراء** ve **الفاء** ve **القاف** tek bir asıldır; şiddet olmaksızın bir uygunluğa ve yakınlığa delâlet eder. Şu hâlde **الرِّفق**: şiddetin zıddıdır; “**رفَقْتُ** **أْرْفُق**” denir. Hadiste: “Allah—övgüsü yüce olsun—işin hepsinde **الرِّفْق**i sever” (buyurulmuştur).

  Bu asıldır; sonra ondan, rahatlığa ve uygunluğa çağıran her şey türetilir. Ve **المرفق**([1]) insanın dirseğidir; çünkü ona dayanmakta rahat eder. “Adam **ارتَفَق** etti” denir: oturuşunda dirseğine dayandığı vakit. Ve bundan, bedevî Resûlullah صلى الله عليه وسلم hakkında sorunca olan hadis: ona “O, şu **الأمغَرُ المرتَفِقُ**tur” denildi; yani dirseğine dayanmış olan. Ve onda **مَرْفِق** ve **مِرْفَق** denir; ikisini de Sa‘leb rivayet etti. Ve **الرُِّفْقَة**: yolculuğunda onlarla birlikte gittiğin topluluktur; onun türeyişi babdandır: uygunluk içindir; ve çünkü yürüdüklerinde dirsekleriyle hizalanırlar. Halîl dedi: yolculukta **الرُِّفْقة**: sana arkadaşlık eden topluluktur; siz ayrıldığınızda **الرُِّفقة** adı gider. Dedi: ve **الرّفيق**: sana arkadaşlık eden kimsedir; o, seni ve onu bir **رفْقة**de toplamasıdır; siz ikiniz ayrıldığınızda onun adı gitmez. Ve **المُرْفِق**: sana yumuşak davranan iş. Ve **الرِّفاقُ**: devenin dirseğini bileğine bağlamakla bağlanan iptir. Ve o, şu sözdür:
  * **كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ**([2]) *

  Ve **المِرْفق**: hela; çoğulu **مَرَافِق**. Ve “adam **ارتفَقَ** uykusuz olarak” denir: dirseği üzerinde geceleyip uyumadığı vakit. Ve **شاةٌ مُرَفَّقَةٌ**([3]): iki eli dirseklere kadar beyaz olan koyun. Ve **الرَّفَق**: yan taraftan bir dönüştür; **ناقةٌ رَفْقاءُ** ve **جملٌ أرفَقُ**. Ve “**ماءٌ رَفَقٌ** ve **مَرتعٌ رفَقٌ**” denir; yani istenmesi kolay.

  (**رفل**)  **الراء** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; genişliğe ve bolluğa delâlet eder. Bundan: elbiselerinde **رَفَل** etti, **يَرْفُل**; bu, ona uzayıp da onları sürüklediği vakittir. Ve **الرِّفَلُّ**: kuyruğu uzun at.

  (**رفن**)  [**الراء** ve **الفاء** ve **النون** asıl değildir([4])]; ancak **النُّون** [**رِفَنٍّ** içinde] bir **لام**dan bedeldir; çünkü aslında **رِفَلٌّ**dur. Ama onların “**ارفأَنَّ**” sözü, sakinleştiği vakit, onda **النون** ziyadedir.

  (**رفه**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الهاء** tek bir asıldır; nimete ve istek genişliğine delâlet eder. Bundan **الرِّفْهُ**: develerin her gün, ne zaman isterlerse suya varmasıdır. Şair([5]) dedi:
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرةٍ *** وكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِرُ
  Ve bundan: yaşayışta **الرَّفاهَةُ** ve **الرّفاهِية**. Ve “bizimle falan arasında **ليلةٌ رافهة** vardır” denir; yani yürüyüşü yumuşak, yormayan. Ve bundan **الإرفاه**: [**التدَهُّن**([6])] çokluğudur; bu, zikrettiğimiz **الرِّفْه**dendir. Ve “ondan **رُفِّه** edildi” denir: keder ondan giderildiği vakit.

  (**رفو/أ**)  **الراء** ve **الفاء** ve illetli harf yahut hemze tek bir asıldır; uygunluğa, sükûna ve uyuma delâlet eder. Bundan: “elbise(yi) **رفَوْتُ** ederim, **أرفُوه**; ve onu **رفَأته** ederim, **أرفَؤه**.” Ve “adamı **رفَوْت** ettim” (denir): onu korkudan sakinleştirdiğin vakit. Dedi:
رَفَوْنِي وقالُوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ *** فقلتُ وأنكرتُ الوجوهَ هُمُ هُمُ([7])
  Ve **المرافاة**([8]): anlaşma. Dedi:
ولمَّا أنْ رأيتُ أبَا رُوَيمٍ *** يُرَافِينِي ويَكرَهُ أن يُلاما([9])
  Ve **الرِّفاء**: anlaşma ve kaynaşma. Ve bundan hadis: “**بالرِّفاء والبنين** denilmesini yasakladı.” Bu, evlenen kimseye söylenir. Ve babdandır: “ona **أرفَأْتُ**” (denir): ona sığındığın vakit. Ve “satışta falanı **أرفَأْتُ**” (denir): ona kayırma ile artırdığın vakit. Ve ondan: “gemiyi **أرفأْتُ**” (denir): onu kıyıya yaklaştırdığın vakit. Ve o yer **مَرْفَأٌ**dur.

  Ve babdan şâz olan şeylerden: **اليَرْفَئِيُّ**; bir kavim dedi: o koyun çobanıdır; bir kavim dedi: o devekuşu erkeğidir. Ve denir: bilakis her ürkek olan **يَرْفَئِيٌّ**dir.

  (**رفت**)  **الراء** ve **الفاء** ve **التاء** tek bir asıldır; ufalama ve bükmeye delâlet eder. “Şeyi elimle **رفَتُّ** ettim” denir: onu ufalayıp **رُفاتا** oluncaya kadar. Ve “ip **ارْفَتَّ** etti” (denir): koptuğu vakit. Ve ondan türetildi: “boynunu **رفَتَ** etti” (denir): onu inceltip büküp [ve] çevirdiği vakit.

  (**رفث**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الثاء** tek bir asıldır; o, açığa vurulmasından haya edilen her sözdür. Aslı **الرَّفَثُ**tur; o da cinsel ilişkidir. Allah—övgüsü yüce olsun—dedi: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إلى نِسَائِكُمْْ [البقرة 187]. Ve **الرّفَث**: sözde [**الفُحْش**]tur. “**أَرْفَثَ** ve **رَفَثَ**” denir.

  (**رفد**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الدال** tek bir asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o, bağış ve başkasıyla yardımlaşma ve destekleşmedir. Şu hâlde **الرَّفْد**: “ona **رفَدَهُ** eder, **يَرْفِدُه**”un masdarıdır; ona verdiği vakit. İsim **الرِّفْد**dir. Hadiste geldi: “ve **الفَيْء** **رِفْداً** olur”; yani yerlerine konulmayan bağışlar olur. Ve “falândan **ارتفَدْتَ**” denir: onun kazancından elde ettim. Ve “malı **أُرفِدت**” (denir): onu kazandım. Ve **الرافد**: yardımcıdır; **المُرْفِدُ** da. Ve “falan oğulları falanı **رفَدَ** etti” (denir): onu üzerlerine efendi kıldıkları ve onu yücelttikleri vakit; o **مرفَّد**dir. Ve **الرّافِدانِ**: Dicle ve Fırat’tır. Ferazdak dedi:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])
  Ve “**ترافدوا**” (denir): onun üzerinde yardımlaştıkları vakit. Ve **الرِّفادة**: cahiliyede Kureyş’in onunla yardımlaştığı bir şeydir; her insan bir şey çıkarır, sonra onunla hacıya yiyecek, kuru üzüm ve içecek satın alırlar. Ve **الرَّوافِد**: tavanın keresteleridir; o babdandır; çünkü tavan onunla desteklenir. Dedi:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])
  Ve **المرفد**: **الرّسْحاء**ın kalçasını büyüttüğü büyüklüktür. Ve babdandır **الرِّفْد**; o, büyük kadehtir; o **الرَّفْد** ve **المِرْفَد** de.

  Ve “**المِرْفَد**: içinde ikram edilen kap” denir. Ve **الرَّفُود**: bir sağımda **الرِّفْد**i—o büyük kadehtir—dolduran dişi devedir. Ve **الرُّفَيْدات**: Araplardan bir kavimdir.

  (**رفز**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الزاء** bize göre asıl değildir; lâkin onlar dediler: **الرّفْز** vuruştur; “ondan bir damar **يَرْفِزُ** etmez” denir: yani atmaz. Dedi:
وبلدةٍ للداء فيها غامِزُ *** مَيْتٍ بها العِرقُ الصَّحيح الرَّافِزُ([12])
  (**رفس**)  **الراء** ve **الفاء** ve **السين** bir önceki bab’a yakındır; ancak Halîl’in kitabında: **الرَّفْس**: ayakla göğüste çarpıştırmadır.

  (**رفش**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الشين** bir şey değildir. Ve derler: **الرَّفْش** yemektir.

  (**رفص**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الصاد**da tek bir kelime vardır. Derler: fiyat **ارتَفَص** etti: pahalandı. Ama **الرُّفْصَة**: kavimler arasında nöbetle olan sudur. Ve denir ki o, **الفُرْصة**dan kalb edilmiştir. “Suyu aralarında **يتفارصُون** ve **يترافصون**” denir: nöbetleşe yaptıkları vakit. Bab, yerinde yazılmıştır.

  (**رفض**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الضاد** tek bir asıldır; o, terk etmektir; sonra ondan türetilir. “Şeyi **رَفَضْتُ** ettim” denir: onu terk ettim. Bu asıldır; sonra ondan “gözden yaş **ارفَضَّ** etti” türetilir: aktı; sanki yerini terk etti. Ve her dağılmış olan **مرفَضّ**dır. Ve yolların dağınık yarıklarına **رِفَاض** denir. Dedi:
  * كالعِيسِ فَوقَ الشَّرَكِ الرِّفاضِ([13]) *
  Ve **الرَّفَض**: fırkalardır; Zü’r-Rumme’nin sözünde:
  * بها رَفَضٌ مِنْ كلِّ خَرْجَاء صَعْلةٍ([14]) *
  yani fırkalar. Ve kırbada sudan **رفَضٌ** vardır: yudum gibidir; sanki onda bırakılmıştır. Onda “**رفَّضْتُ**” denir. Ve **رُفُوض الأرض**: mülk edinilmeyen yerlerdir; sanki terk edilmiştir. Ve **الرَّاوفض**: emirlerini terk edip dönen askerlerdir. Ve “adam **رُفَضَةٌ**” denir: bir şeyi tutup sonra çok geçmeden bırakan kimseye. Ve “hurma **رَفَضَ** etti” denir: salkımı yayıldığı ve çiçek kılıfı düştüğü vakit. Ve “falan oğullarının arazisinde ottan **رُفوض** vardır” denir: bir kısmı bir kısmından uzak, dağınık olduğu vakit. Ve bazısı dedi: **مَرافِضُ الوادي**: onun yarıklarıdır; bu, selin oraya döküldüğü yerdir. İbnü’s-Sikkît dedi: “çoban **رُفضَةٌ قُبَضَة**” (denir): develeri tutup toplayan; sevdiği ve arzuladığı yere varınca [**رفَضَها**([15])] onları bırakıp diledikleri yerde otlasınlar diye giden gelen kimseye.

  (**رفع**)  **الراء** ve **الفاء** ve **العين** tek bir asıldır; koymanın zıddına delâlet eder. “Şeyi **رفعتُ** ederim, **رفعاً**” dersin; o, alçaltmanın zıddıdır. Devenin yürüyüşünde **مَرفُوع**: **المَوْضوع**un zıddıdır. Tarafe dedi:
مَوضُوعُها زَوْلٌ ومرفوعها *** كمَرِّ صَوْبٍ لِجبٍ وَسْطَ ريحْ([16])
  “Deve **رَفَع** etti” denir; “ben onu **رَفَّعته**” de.

  Ve babdandır **الرَّفع**: şeyi yaklaştırmak. Allah—övgüsü yüce olsun—dedi: ﴿وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ﴾ [الواقعة 34]; yani onlara yaklaştırılmış. Ve bundan “onu sultana **رَفَعْتُ**” sözüdür; bunun masdarı **الرُِّفْعانُ**dur. Ve deve, memesindeki ilk sütü kaldırdığı vakit ona **رافعٌ** denir. Ve **الرفع**: şeyi yaymak ve açığa vurmaktır. Ondan hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “üzerimize tebliğden **رافِعَة** kaldıran her (topluluk) onu haram kıldım”; yani bizden tebliğ eden her topluluk, Medine’yi haram kıldığımı tebliğ etsin. Bu, onların “falan, âmile karşı **رَفَع** etti” sözü gibidir; bu, haberini yaydığı vakittir. Ve ekinin **رَفْع**i: hasattan sonra harman yerine taşınmasıdır; “bunlar **الرَِّفاع** günleridir” denir.

  (**رفغ**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الغين** aşağılık ve bayağılığa delâlet eden bir kelimedir. Şu hâlde **الرَّفْغ**: vadinin en alçağı ve toprağı en kötüsüdür. Ve **الرُّفْغ**: uyluğun kökü; ve pisliğin toplandığı her yer. Hadiste: “Nasıl yanılmam; hâlbuki birinizin **رُفْغُ** tırnağı ile parmak ucu arasındadır([18])” (buyurulmuştur). Ve insanlardan **الأَرفاغ**: aşağı tabakadır. Ama onların “**عيشٌ رافغ ورفيغ**: iyi, geniş” sözü; bunun iki yönü vardır: ya **الغَين** **الهاء**dan dönmüştür de **الرَّفْه**dendir; yahut malının çokluğunda toprağın **رَفْغ**ine benzetilmiştir; onunla çokluk kastedilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرفد: المعونة والعطية، والرفد مصدر، والمرفد: ما يجعل فيه الرفد من الطعام، ولهذا فسر بالقدح، وقد رفدته: أنلته بالرفد، قال تعالى: ﴿بئس الرفد المرفود﴾ [هود/99]، وأرفدته: جعلت له رفدا يتناوله شيئا فشيئا، فرفده وأرفده نحو: سقاه وأسقاه، ورفد فلان فهو مرفد، استعير لمن أعطي الرئاسة، والرفود: الناقة التي تملأ المرفد لبنا من كثرة لبنها، فهي فعول في معنى فاعل. وقيل: المرافيد من النوق والشاء: ما لا ينقطع لبنه صيفا وشتاء، وقول الشاعر:
*فأطعمت العراق ورافديه ** فزاريا أحذ يد القميص*
(البيت للفرزدق يهجو عمر بن هبيرة، يقول:
*أمير المؤمنين وأنت وال *** شفيق لست بالوالي الحريص*
*أأطعمت العراق ورافديه ** فزاريا أحذ يد القميص*
وهو في ديوانه ص 338؛ والمجمل 2/390.
الأحذ: المقطوع اليد، أراد أنه قصير اليدين عن طلب المعالي)
أي: دجلة والفرات، وترافدوا: وتعاونوا، ومنه: الرفادة، وهي: معاونة للحاج كانت من قريش بشيء كانوا يخرجونه لفقراء الحاج.

##### Türkçe

- **الرفد**: yardım ve bağış; **الرفد** bir mastardır; **المرفد**: içine yiyecekten **الرفد** konulan şeydir; bu sebeple kadeh ile tefsir edilmiştir. “**رفدته**”: ona **الرفد** ile ihsanda bulundum (ona **الرفد** verdim). Yüce Allah dedi ki: ﴿بئس الرفد المرفود﴾ [هود/99]. “**أرفدته**”: ona, onu azar azar alacağı bir **رفد** yaptım. Böylece “**رفده**” ve “**أرفده**”, “**سقاه**” ve “**أسقاه**” gibidir. “**رفد** فلان فهو **مرفد**”: başkanlık verilmiş kimse için ödünç alınmıştır. **الرفود**: sütünün çokluğundan **المرفد**’i sütle dolduran dişi devedir; böylece o, fâil mânasında feûl veznindedir. Ve denildi ki: develerden ve koyunlardan **المرافيد**: yazın ve kışın sütü kesilmeyenlerdir. Şairin sözü:
*فأطعمت العراق ورافديه ** فزاريا أحذ يد القميص*

(Beyit, el-Ferazdak’ındır; Ömer b. Hubeyre’yi hicveder; der ki:
*أمير المؤمنين وأنت وال *** شفيق لست بالوالي الحريص*
*أأطعمت العراق ورافديه ** فزاريا أحذ يد القميص*
Ve o, divanında s. 338’dedir; ve el-Mücmel 2/390.
**الأحذ**: eli kesik; onunla, yücelikleri istemekten iki eli kısa olduğunu kastetti.)

Yani: Dicle ve Fırat. “**ترافدوا**”: ve yardımlaştılar. Ondandır: **الرفادة**; o da: Kureyş’ten hacıya bir yardımdır; hacıların fakirleri için çıkardıkları bir şey ile (yaptıkları yardım).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ف د
رفده وأرفده‏:‏ أعانه بعطاء أو قول أو غير ذلك‏.‏
وفلان نعم الرافد إذا حلّ به الوافد‏.‏
ورافده وترافدوا‏.‏
وهو كثير الأرفاد والمرافد‏.‏
وعظيم الرفد والمرفد‏.‏
قال‏:‏ رفدت ذوي الأحساب منهم مرافدي وذا الذحل حتى عاد حراً سنيدها دعيها‏.‏
واسترفدته فأرفدني وارتفدت منه‏:‏ أصبت من رفده وارتفدت مالاً‏:‏ اكتسبته‏.‏
قال الطرماح‏:‏ عجباً ما عجبت للجامع الما - ل يباهي به ويرتفده يتعهده‏.‏
وملأ رفده ومرفده وهو قدح ضخم‏.‏
وناقة رفود‏:‏ تملؤه في حلبة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذا النهر له رافدان‏:‏ نهران يمدّانه‏.‏
وقيل لدجلة والفرات‏:‏ الرافدان لذلك‏.‏
وفلان يمدّ البرية رافداه‏:‏ يداه‏.‏
ورفد الجدار‏:‏ دعمه‏.‏
قال‏:‏ تفرّعت من هاشم منـزلاً جسيم العماد أمين الدّعم روافده أكرم الرافدات بخ لك بخ لبحـر خضـم من تفرع القوم إذا تزوّج سيدة منهم‏.‏
وهو رفادة صدق لي ورفيدة صدق‏:‏ عون‏.‏
ومدّ فلان بأرفادي‏:‏ نصرني وأعانني‏.‏
قال‏:‏ إذا خطرت حولي سلامان بالقنا ومـدّ بأرفـادي عـديّ الأراقم وهريق رفد فلان إذا قتل كما يقال‏:‏ صفرت وطابه وكفئت جفنتـه‏.‏
ورفّـدوا فلانـاً ورفلـوه‏:‏ سوّدوه لأنه إذا ساد رفد ورفل‏.‏

##### Türkçe

ر ف د
**رفده** ve **أرفده**: Ona bir bağışla yahut bir sözle yahut bunun dışındaki bir şeyle yardım etti.
Ve falan, kendisine gelen misafir konakladığında, ne güzel **الرافد**’dir.
Ve **رافده** ve **ترافدوا**.
Ve o, **الأرفاد** ve **المرافد** bakımından çoktur.
Ve **الرفد** ve **المرفد** bakımından büyüktür.
Dedi ki: Ben, onlardan soyluluk sahiplerini **مرافدي** ile ve öç sahibini de, onun dayanağını hür bir (kimse) hâline dönünceye kadar, **دعيها** (sözüyle) destekledim.
Ve ondan **استرفدته**; bana **أرفدني** etti; ve ondan **ارتفدت**: Onun **رفده**’sinden elde ettim; ve **ارتفدت مالاً**: Onu kazandım.
طرماح dedi ki: Şaşılacak şey! Şaştığım, malı toplayana; onunla övünür ve onu **يرتفده** eder; onu gözetip durur.
Ve onun **رفده**’sini ve **مرفده**’sini doldurdu; ve o, iri bir kadehtir.
Ve **ناقة رفود**: Onu bir sağımda doldurur.
Ve mecazdan: Bu nehrin iki **رافدان**’ı vardır: Onu besleyen iki nehir.
Ve Dicle ve Fırat’a, bundan dolayı **الرافدان** denildi.
Ve falan, yaratılmışları iki **رافداه**’ı ile besler: İki eli.
Ve **رفد الجدار**: Onu destekledi.
Dedi ki: Hâşim’den, büyük direkli, desteği güvenilir, **روافده**’si (olan) bir menzil olarak dallandım; **الرافدات**’ın en kerimi; sana aferin, sana aferin; (o) yutucu bir deniz gibidir. “Kavimden dallandı” denir: Onlardan bir hanımefendiyle evlendiği zaman.
Ve o, benim için bir **رفادة صدق** ve bir **رفيدة صدق**’tur: Yardım.
Ve falan, benim **بأرفادي** ile uzattı: Bana yardım etti ve beni destekledi.
Dedi ki: Mızraklarla Selâmân çevremde dolaştığında, ve **عديّ الأراقم** benim **بأرفادي** ile uzattığında.
Ve falanın **رفد**’i döküldü: Öldürüldüğü zaman; nitekim şöyle denir: **صفرت** ve **طابه** ve onun çanağı **كفئت** edildi.
Ve falanı **رفّـدوا** ettiler ve onu **رفلـوه** ettiler: Onu efendi kıldılar; çünkü efendi olunca **رفد** eder ve **رفل** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرِّفْد، بالكسر: العطاء والصلة. والرَّفْد، بالفتح: المصدر. رَفَدَه يَرْفِدُه رَفْداً: أَعطاه، ورَفَدَه وأَرْفَده: أَعانه، والاسم منهما الرِّفْد. وترافدوا: أَعان بعضهم بعضاً. والمَرْفَدُ والمُرْفَدُ: المعونة؛ وفي الحواشي لابن برّي قال دُكين:
خير امرئٍ قد جاء مِن مَعَدِّهْ
مِن قَبْلِهِ، أَو رافِدٍ من بعدِهْ
الرافد: هو الذي يلي المَلِك ويقوم مقامه إِذا غاب.
والرِّفادة: شيء كانت قُرَيش تترافد به في الجاهلية، فيُخْرج كل إِنسان مالاً بقدر طاقته فيجمعون من ذلك مالاً عظيماً أَيام الموسم، فيشترون به للحاج الجُزر والطعام والزبيب للنبيذ، فلا يزالون يُطْعِمون الناس حتى تنقضي أَيام موسم الحج؛ وكانت الرِّفادَة والسِّقاية لبني هاشم، والسِّدانة واللِّواء لبني عبد الدار، وكان أَوّلَ من قام بالرِّفادة هاشمُ بن عبد مناف وسمي هاشماً لهَشْمِه الثريد.
وفي الحديث: من اقتراب الساعة أَن يكون الفيءُ رِفْداً أَي صلة وعطية؛ يريد أَن الخراج والفَيء الذي يحْصُل، وهو لجماعة المسلمين أَهلِ الفَيء، يصير صلات وعطايا، ويُخَص به قوم دون قوم على قدر الهوى لا بالاستحقاق ولا يوضع مواضعه. والرِّفْدُ: الصلة؛ يقال: رَفَدْتُه رَفْداً، والاسم الرِّفْد. والإِرْفاد: الإِعطاء والإِعانة. والمرافَدة: المُعاونة. والتَّرافد: التعاون. والاستِرفاد: الاستعانة. والارتفاد: الكسب. والتَّرفيدُ: التَّسويدُ. يقال: رُفِّدَ فلان أَي سُوِّدَ وعظم. ورَفَّد القومُ فلاناً: سَوَّدوه ومَلَّكوه أَمرهم.
والرِّفادة: دِعامة السرج والرحل وغيرهما، وقد رَفَده وعليه يَرْفِده رَفْداً. وكلُّ ما أَمسك شيئاً: فقد رَفده. أَبو زيد: رَفَدتُ على البعير أَرْفِدُ رَِفْداً إِذا جعلت له رِفادة؛ قال الأَزهري: هي مثل رفادة السرج. والرَّوافِدُ خشب السقف؛ وأَنشد الأَحمر:
رَوافِدُه أَكرَمُ الرافِداتِ،
بَخٍ لكَ بَخٍّ لِبَحْرٍ خِضَم
وارتَفَد المالَ: اكتسبه؛ قال الطرماح:
عَجَباً ما عَجِبْتُ من واهِبِ الما
لِ، يُباهي به ويَرْتَفِدُه
ويُضِيعُ الذي قد آوْجَبَه اللَّـ
ـهُ عليه، فليس يَعْتَمِدُه
(* قوله «فليس يعتمده» الذي في الأساس: يعتهده أي يتعهده، وكل صحيح). والرَّفْد والرِّفْد والمِرْفَد والمَرْفِدُ: العُسُّ الضخم؛ وقيل: القدح العظيم الضخم. والعُسُّ: القَدَح الضخم يروي الثلاثة والأَربعة والعِدَّة، وهو أَكبر من الغُمَر، والرَّفْدُ أَكبر منه، وعمَّ بعضهم به القدَح أَي قَدْرٍ كان.
والرَّفودُ من الإِبل: التي تملَو ه في حلبة واحدة؛ وقيل: هي الدائمة على مِحْلَبها؛ عن ابن الأَعرابي. وقال مرة: هي التي تُتابِعُ الحَلَب. وناقة رَفُود: تَمْلأُ مِرْفَدها؛ وفي حديث حفر زمزم:
أَلم نَسْقِ الحَجِيجَ، ونَنْـ
ـحَرِ المِذْلاقَةَ الرُّفُدَا
الرُّفُدُ، بالضم: جمع رَفُود وهي التي تملأُ الرَّفْد في حلبة واحدة. الصحاح: والمِرْفَدُ الرَّفْد وهو القدح الضخم الذي يقرى فيه الضيف. وجاء في الحديث: نعم المِنْحة اللِّقْحَةُ تَرُوحُ بِرِفْدٍ وتَغْدُو بِرِفْدٍ قال ابن المبارك: الرِّفْد القَدح تُحتلَب الناقة في قدح، قال: وليس من المعونة؛ وقال شمر: قال المُؤَرِّجُ هو الرِّفد للإِناء الذي يحتلب فيه؛ وقال الأَصمعي: الرَّفد، بالفتح؛ وقال شمر: رَفْد ورِفْد القدح؛ قال: والكسر أَعرب. ابن الأَعرابي: الرَّفْد أَكبر من العُسِّ. ويقال: ناقة رَفُود تَدُوم على إِنائها في شتائها لأَنها تُجالِحُ الشجر. وقال الكسائي: الرَّفْد والمِرْفَد الذي تُحْلَبُ فيه. وقال الليث: الرَّفد المعونة بالعطاء وسقْي اللبن والقَوْل وكلِّ شيءٍ. وفي حديث الزكاة: أَعْطَى زكاةَ ماله طَيِّبَةً بها نفسُه رافِدَةً عليه؛ الرَّافدة، فاعلة؛ من الرِّفْد وهو الإِعانة. يقال: رَفَدْته أَي أَعَنْتُه؛ معناه إِن تُعِينَه نَفْسُه على أَدائها؛ ومنه حديث عُبادة: أَلا ترون أَن لا أَقُوم إِلاَّ رِفْداً أَي إِلا أَن أُعان على القيام؛ ويروى رَفْداً، بفتح الراء، وهو المصدر. وفي حديث ابن عباس: والذين عاقدت أَيمانُكم من النصرة والرِّفادة أَي الإِعانة. وفي حديث وَفْد مَذْحِج: حَيّ حُشَّد رُفَّد، جمع حاشد ورافد. والرَّفْد: النصيب. وقال أَبو عبيدة في قوله تعالى: بِئْسَ الرِّفْدُ المرفود؛ قال: مجازُه مجازُ العون المجاز، يقال: رَفَدْتُه عند الأَمير أَي أَعنته، قال: وهو مكسور الأَول فإِذا فتحتَ أَوَّله فهو الرَّفد. وقال الزجاج: كل شيء جعلته عوناً لشيء أَو استمددت به شيئاً فقد رَفَدْته. يقال: عَمَدْت الحائط وأَسْنَدْته ورَفَدْته بمعنى واحد. وقال الليث: رفدت فلاناً مَرْفَداً: قال: ومن هذا أُخذت رِفادَة السرج من تحته حتى يرتفع. والرِّفْدَة: العُصبة من الناس؛ قال الراعي:
مُسَأْل يَبْتَغِي الأَقْوامُ نائلَه،
من كل قَوْم قَطين، حَوْلَه، رِفَدُ
والمِرْفَد: العُظَّامةُ تَتَعَظَّم بها المرأَة الرَّسْحاء. والرِّفادة: خرقة يُرْفَدُ بها الجُرْح وغيره.
والتَّرْفِيدُ: العجيزة: اسم كالتَّمْتِين والتَّنْبيت؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
تقول خَوْدٌ سَلِسٌ عُقُودُها،
ذاتُ وِشاحٍ حَسَنٌ تَرْفِيدُها:
مَتى تَرانا قائِمٌ عَمُودُها؟
أَي نقيم فلا نظعن، وإِذا قاموا قامت عمد أَخبيتهم، فكأَنّ هذه الخَوْد ملت الرحلة لنعمتها فسأَلت: متى تكون الإِقامة والخفض؟ والترفيد: نحو من الهَمْلَجة؛ وقال أُمية بن أَبي عائذ الهذلي:
وإِن غُضَّ من غَرْبِها رَفَّدَتْ
وشيجاً، وأَلْوَتْ بِجَلْسٍ طُوالْ
أَراد بالجَلس أَصل ذنبها.
والمرافيد: الشاءُ لا ينقطع لبنها صيفاً ولا شتاء.
والرَّافدَان: دجلة والفرات؛ قال الفرزدق يعاتب يزيد بن عبد الملك في تقديم أَبي المثنى عمر بن هبيرة الفزاري على العراق ويهجوه: بَعَثْتَ إِلى العراقِ ورافِدَيْه
فَزَاريّاً، أَحَذَّ يَدِ القَمِيص
أَراد أَنه خفيف، نسبه إِلى الخيانة.
وبنو أَرْفِدَة الذي في الحديث: جنس من الحبش يرقصون. وفي الحديث أَنه قال للحبشة: دونكم يا بني أَرْفِدَة؛ قال ابن الأَثير. هو لقب لهم؛ وقيل: هو اسم أَبيهم الأَقدم يعرفون به، وفاؤه مكسورة وقد تفتح. ورُفَيدة: أَبو حيّ من العرب يقال لهم الرفيدات، كما يقال لآل هُبَيْرة الهُبَيْرات.

##### Türkçe

**الرِّفْد**، kesre ile: bağış ve sıla. Ve **الرَّفْد**، fetha ile: mastar.

**رَفَدَه يَرْفِدُه رَفْداً**: ona verdi; ve **رَفَدَه** ve **أَرْفَده**: ona yardım etti; ikisinin adı **الرِّفْد**’dür. Ve **ترافدوا**: birbirlerinin bir kısmı bir kısmına yardım etti. Ve **المَرْفَدُ** ve **المُرْفَدُ**: yardım; ve İbn Berrî’nin haşiyelerinde, Dükeyn dedi:
خير امرئٍ قد جاء مِن مَعَدِّهْ
مِن قَبْلِهِ، أَو رافِدٍ من بعدِهْ
**الرافد**: o, melikin yanında olan ve o gaip olduğunda onun makamını ikame eden kimsedir.

Ve **الرِّفادة**: câhiliyyede Kureyş’in onunla birbirine yardım ettiği bir şeydi; böylece her insan gücü miktarınca bir mal çıkarır, mevsim günlerinde bundan büyük bir mal toplarlar; onunla hacı için develer (kesimlik) ve yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlar; böylece hac mevsimi günleri bitinceye kadar insanları yedirmeyi sürdürürlerdi; ve **الرِّفادَة** ve **السِّقاية** Benî Hâşim’e, **السِّدانة** ve **اللِّواء** Benî Abdüddâr’a aitti; ve **الرِّفادة** ile ilk ayağa kalkan Hâşim b. Abd Menâf idi; ve tirîdi ufalamasından dolayı ona Hâşim adı verildi.

Ve hadiste: kıyamet saatinin yaklaşmasından, **الفيءُ**’ün **رِفْداً** olmasıdır; yani sıla ve atıyye; muradı: harac ve elde edilen fey’in—ki o, fey ehli olan Müslümanların cemaatinindir—sılalara ve atıyyelere dönüşmesi ve heva ölçüsünce, hak edişle değil, bir kavme diğer kavimden ayrı olarak tahsis edilmesi ve yerlerine konulmamasıdır. Ve **الرِّفْدُ**: sıla; denir: **رَفَدْتُه رَفْداً**; ve isim **الرِّفْد**’dür. Ve **الإِرْفاد**: verme ve yardım etme. Ve **المرافَدة**: yardımlaşma. Ve **التَّرافد**: işbirliği. Ve **الاستِرفاد**: yardım isteme. Ve **الارتفاد**: kazanç. Ve **التَّرفيدُ**: efendileştirme/baş kılma. Denir: **رُفِّدَ فلان** yani efendi kılındı ve büyütüldü. Ve **رَفَّد القومُ فلاناً**: onu efendi kıldılar ve işlerini ona melik yaptılar.

Ve **الرِّفادة**: eyerin ve semerin ve başkalarının dayanağıdır; ve onu **رَفَده** ve onun üzerinde **يَرْفِده رَفْداً**. Ve bir şeyi tutan her şey: onu **رَفده** olmuştur. Ebû Zeyd: **رَفَدتُ على البعير أَرْفِدُ رَِفْداً**: ona bir **رِفادة** yaptığım zaman; Ezherî dedi: o, eyerin **رفادة**’si gibidir. Ve **الرَّوافِدُ**: tavanın keresteleridir; ve el-Ahmer inşad etti:
رَوافِدُه أَكرَمُ الرافِداتِ،
بَخٍ لكَ بَخٍّ لِبَحْرٍ خِضَم
Ve **ارتَفَد المالَ**: onu kazandı; Tırmâh dedi:
عَجَباً ما عَجِبْتُ من واهِبِ الما
لِ، يُباهي به ويَرْتَفِدُه
ويُضِيعُ الذي قد آوْجَبَه اللَّـ
ـهُ عليه، فليس يَعْتَمِدُه
(* Onun “فليس يعتمده” sözü: esas’ta olan “يعتهده” yani “يتعهده”dir; ve her ikisi de doğrudur).

Ve **الرَّفْد** ve **الرِّفْد** ve **المِرْفَد** ve **المَرْفِدُ**: iri **العُسُّ**; ve denildi ki: büyük iri kadeh. Ve **العُسُّ**: üçü, dördü ve topluluğu kandıran iri kadehtir; o, **الغُمَر**’den daha büyüktür; ve **الرَّفْدُ** ondan daha büyüktür; ve bazısı onunla kadehi—hangi ölçüde olursa olsun—genelledi.

Ve develerden **الرَّفودُ**: bir sağımda onu dolduran; ve denildi ki: sağım kabı üzerinde daimî olandır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve bir kere dedi: o, sağımı peş peşe yapan olandır. Ve **ناقة رَفُود**: **مِرْفَد**’ini doldurur; ve Zemzem’in kazılması hadîsinde:
أَلم نَسْقِ الحَجِيجَ، ونَنْـ
ـحَرِ المِذْلاقَةَ الرُّفُدَا
**الرُّفُدُ**، damme ile: **رَفُود**’un cem‘idir; o, bir sağımda **الرَّفْد**’i dolduran olandır.

**الصحاح**: ve **المِرْفَدُ** **الرَّفْد**’dür; o, misafirin içinde ağırlanıp ikram edildiği iri kadehtir. Ve hadiste geldi: “Ne güzel bağış, sütlü deve; **تَرُوحُ بِرِفْدٍ** ve **تَغْدُو بِرِفْدٍ**.” İbnü’l-Mübârek dedi: **الرِّفْد** kadehtir; deve bir kadehte sağılır; dedi: ve o, yardımdan değildir. Ve Şemr dedi: Mü’erric dedi: o, içinde sağım yapılan kap için **الرِّفد**’dür. Ve Asma‘î dedi: **الرَّفد** fetha ile. Ve Şemr dedi: **رَفْد** ve **رِفْد** kadehtir; dedi: ve kesre daha fasih Arapçadır. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّفْد** **العُسِّ**’ten daha büyüktür. Ve denir: **ناقة رَفُود** kışında kabı üzerinde devam eder; çünkü o, ağacı kemirir. Ve Kisâî dedi: **الرَّفْد** ve **المِرْفَد** içinde sağım yapılan şeydir. Ve Leys dedi: **الرَّفد** bağışla, süt içirmeyle, sözle ve her şeyle olan yardımdır. Ve zekât hadîsinde: “Malının zekâtını, nefsi onunla hoşnut olarak, ona **رافِدَةً** olarak verdi.” **الرَّافدة**: fâ‘ile vezninde; **الرِّفْد**’den, o da yardım etmektir. Denir: **رَفَدْته** yani ona yardım ettim; manası: nefsi onu edaya yardım eder. Ve ondan Ubâde hadîsi: “Görmüyor musunuz ki ben ancak **رِفْداً** olarak ayağa kalkıyorum?” yani ancak ayağa kalkmaya yardım edilmekle; ve **رَفْداً** diye, râ’nın fethasıyla da rivayet edilir; o, mastardır. Ve İbn Abbâs hadîsinde: “Ve **والذين عاقدت أَيمانُكم**: nusret ve **الرِّفادة**’dendir” yani yardım. Ve Mezḥic heyeti hadîsinde: “**حَيّ حُشَّد رُفَّد**”: **حاشد** ve **رافد**’in cem‘i. Ve **الرَّفْد**: nasip. Ve Ebû Ubeyde, Allah’ın sözü hakkında: **بِئْسَ الرِّفْدُ المرفود** dedi ki: mecazı, mecazî yardımın mecazı gibidir; denir: **رَفَدْتُه عند الأَمير** yani ona yardım ettim; dedi: ve onun evveli kesrelidir; evvelini fetha yaptığında o **الرَّفد**’dür. Ve Zeccâc dedi: bir şeyi bir şeye yardımcı kıldığın yahut onunla bir şeyi istimdat ettiğin her şeyde onu **رَفَدْته** olursun. Denir: **عَمَدْت الحائط** ve **أَسْنَدْته** ve **رَفَدْته** bir manadadır. Ve Leys dedi: **رفدت فلاناً مَرْفَداً**; dedi: ve bundan, altından yükselsin diye eyerin altındaki **رِفادَة** alınmıştır.

Ve **الرِّفْدَة**: insanlardan bir topluluk; Râ‘î dedi:
مُسَأْل يَبْتَغِي الأَقْوامُ نائلَه،
من كل قَوْم قَطين، حَوْلَه، رِفَدُ
Ve **المِرْفَد**: kadının onunla büyüklük tasladığı **العُظَّامةُ**; **الرَّسْحاء** (kadın) ile.

Ve **الرِّفادة**: yara ve başkası onunla sarılıp desteklenen bir bez parçası.

Ve **التَّرْفِيدُ**: kalça; **التَّمْتِين** ve **التَّنْبيت** gibi bir isimdir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
تقول خَوْدٌ سَلِسٌ عُقُودُها،
ذاتُ وِشاحٍ حَسَنٌ تَرْفِيدُها:
مَتى تَرانا قائِمٌ عَمُودُها؟
Yani: ikamet ederiz de göçmeyiz; ve onlar kalktığında çadırlarının direkleri kalkar; sanki bu **الخَوْد** yolculuktan, onun nimetinden dolayı bıkmış da sormuş: ikamet ve rahatlık ne zaman olur? Ve **الترفيد**: **الهَمْلَجة**’den bir tür gibidir. Ve Hüzeylî Ümeyye b. Ebî Âiz dedi:
وإِن غُضَّ من غَرْبِها رَفَّدَتْ
وشيجاً، وأَلْوَتْ بِجَلْسٍ طُوالْ
**الجَلس** ile muradı: kuyruğunun köküdür.

Ve **المرافيد**: yazın da kışın da sütü kesilmeyen koyunlardır.

Ve **الرَّافدَان**: Dicle ve Fırat; Ferazdak, Irak’ı ve onun iki ırmağını, Ebü’l-Müsennâ Ömer b. Hubeyre el-Fezârî’yi öne alıp Irak’a göndermesi hususunda Yezîd b. Abdülmelik’i azarlayıp hicvederek dedi:
بَعَثْتَ إِلى العراقِ ورافِدَيْه
فَزَاريّاً، أَحَذَّ يَدِ القَمِيص
Onunla muradı: o hafiftir; onu hıyanete nispet etti.

Ve hadiste olan **بنو أَرْفِدَة**: Habeş’ten raks eden bir cinstir. Ve hadiste: Habeşlilere dedi ki: “Haydi siz, ey **بني أَرْفِدَة**”; İbnü’l-Esîr dedi: o, onlar için bir lakaptır; ve denildi ki: o, kendisiyle tanındıkları en eski babalarının adıdır; ve onun **فاء**’sı kesrelidir, bazen fetha da olur.

Ve **رُفَيدة**: Araplardan bir kabile babasıdır; onlara **الرفيدات** denir; tıpkı Âl-i Hubeyre’ye **الهُبَيْرات** denildiği gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ف د * * الرِّفْدُ * بكسر الراء العطاء والصلة وبفتحها المصدر و * رَفَدَهُ * أعطاه ورفده أعانه وبابهما ضرب و * الإرفَادُ * أيضا الإعطاء والإعانة و * الرِّفَادةُ * بالكسر خرقة يرفد بها الجرح وغيره وبنو * أرْفِدَةَ * الذين في الحديث جنس من الحبش يرقصون

##### Türkçe

* ر ف د * * **الرِّفْدُ** *: **الراء**’nın kesriyle bağış ve ihsan; onun fethasıyla mastardır. Ve * **رَفَدَهُ** *: ona verdi; ve onu destekledi: ona yardım etti; ikisinin de bâbı **ضرب**’dır. Ve * **الإرفَادُ** * da: verme ve yardım etme. Ve * **الرِّفَادةُ** * kesr ile: onunla yara ve başkası desteklenen bez parçası. Ve * **أرْفِدَةَ** * oğulları: hadiste olan, Habeş’ten bir cins; raks ederler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرفد، بالكسر: العطاء والصلة ومنه الحديث: من اقتراب الساعة أن يكون الفيء رفدا أي صلة وعطية، يريد أن الخراج والفيء الذي يحصل وهو لجمأعة المسلمين أهل الفيء يصير صلات وعطايا، ويخص به قوم دون قوم على قدر الهوى، لا بالاستحقاق، ولا يوضع مواضعه. والرفد، بالفتح، العس، وهو القدح الضخم يروي الثلاثة والأربعة، والعدة وهو أكبر من الغمر، والرفد أكبر منه، وعم بعضهم به القدح أي قدر كان، ويكسر. والرفد بالفتح مصدر رفده يرفده رفدا، من حد ضرب: أعطاه. والإرفاد: الإعأنة والإعطاء، وقد رفده وأرفده: أعانه، والاسم منهما الرفد. والإرفاد: أن تجعل للدابة رفادة، قاله الزجاج، كالرفد، بالفتح، قاله أبو زيد، رفدت على البعير أرفد عليه رفدا، إذا جعلت له رفادة، وهي دعامة السرج والرحل، وغيرهما. وقال الأزهري: هي مثل جدية، السرج وقال الليث: رفدت فلانا مرفدا، ومن هذا، أخذت رفادة السرج من تحته حتى يرتفع. والرفادة أيضا: خرقة يرفد بها الجرح وغيره. والرفادة: شيء كانت تترافد به قريش في الجأهلية فتخرج فيما بينها كل إنسان مالا بقدر طاقته وتشتري به للحاج طعاما وزبيبا وللنبيذ، فلا يزالون يطعمون الناس حتى تنقضي أيام موسم الحج. وكانت الرفادة والسقاية لبني هاشم، والسدانة واللواء لبني عبد الدار، وكان أول قائم بالرفادة هاشم بن عبد مناف، وسمي هاشما لهشمه الثريد.

  ومن المجاز: نهر له رافدان: نهران يمدانه والرافدان: دجلة والفرات، لذلك قال الفرزدق يعاتب يزيد بن عبد الملك في تقديم أبي المثن عمر بن هبيرة الفزاري على العراق، ويهجوه:
  بعثت إلى العراق ورافديه                      فزاريا أحذ يد القمـيص أراد أنه خفيف، نسبه إلى الخيانة. والارتفاد: الكسب وارتفد المال: اكتسبه، قال الطرماح:
  عجبا ما عجبت من واهب الما                      ل يباهـي بـه ويرتـفـده
  ويضيع الذي قد أوجبه الـلـه                      علـيه فـلـيس يعـتـمـده وفي الأساس: ارتفدت منه: أصبت من رفده. والاسترفاد: الاستعأنة يقال استرفدته فأرفدني. والترافد: التعاون والمرافدة: المعاونة. ومن المجاز: رفدوا فلانا ورفلوه، الترفيد والترفيل: التسويد والتعظيم ورفد فلان: سود وعظم، ورفدوه: ملكوه أمرهم. والترفيد: شبه الهرولة، وفي بعض الأمهات: شبه الهملجة، وقال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  وإن غض من غربهأ رفدت                      وشيجا وألوت بجلس طوال أراد بالجلس أصل ذنبها والمرفد، كمنبر: العظامة تتعظم بها المرأة الرسحاء. وملأ رفده ومرفده، تقدم ذكره الرفد هو المرفد: القدح الضخم الذي يقرى فيه الضيف، ولو قال: عند ذكر الرفد: كمرفد، كمنبر، لسلم من التكرار. والمرافيد: الشاء لا ينقطع لبنها صيفا ولا شتاء. والرفود كصبور: ناقة تملأ الرفد، بالكسر والفتح، أي القدح بحلبة واحدة، وقيل: هي الدائمة على محلبها، عن ابن الأعرابي. وقال مرة: هي التي تتابع الحلب، والجمع رفد، وفي حديث حفر زمزم:
  ألم نسق الحجيج ونن                      حر المذلاقة الرفدا وفي الحديث: أنه قال للحبشة: دونكم يا بني أرفدة بنو أرفدة كأزفلة مقتضاه أن يكون بفتح الفاء وهو مرجوح، والكسر هو الأكثر كما في النهاية، وشرح الكرماني على البخاري: جنس من الحبشة كما في توشيح الجلال، أو لقب لهم، أواسم أبيهم الأكبر، يعرفون به.
 والرفدة، بفتح فسكون: ماءة بالسوارقية في سبخة. ورفيدة مصغرا: أبو حي من العرب، ويقال لهم الرفيدات، كما يقال لآل هبيرة: الهبيرات. وسموا، رافدا، ورفيدا ومرفدا كزبير ومظهر. ومن المجأز: هريق رفده، إذا مات أو قتل، كما يقال: صفرت وطابه، وكفئت جفنته. والروافد: خشب السقف، وأنشد الأحمر:
  روافده أكرم الرافدات                      بخ لك بخ لبحر خضم ومما يستدرك عليه: الرافد هو الذي يلي الملك ويقوم مقامه إذا غاب، أورده ابن بري في حواشيه، وأنشد قول دكين:
  خير امرئ جاء من معده
  من قبله أورافدا من بعده والرافدة: فاعلة من الرفد، وهو الإعانة يقال: رفدته: أعنته. ولا أقوم إلا رفدا، أي إلا أن أعان على القيام. وفي حديث وفد مذحج: حي حشد رفد، جمع حاشد ورافد، والرفد: النصيب. وقال الزجاج: كل شيء جعلته عونا لشيء أو استمددت به شيئا فقد رفدته، يقال عمدت الحائط وأسندته، ورفدته، بمعنى واحد، وهو مجاز. وفلان نعم الرافد، إذا حل به الوافد. والرافدة: العصبة من الناس. والترفيد: العجيزة، اسم كالتمتين، والتنبيت، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  تقول خود سلس عقودها
  ذات وشاح حسن ترفيدها
  متى ترانا قائم عمودهـا

  أي نقيم فلا نظعن، وإذا قاموا قامت عمد أخبيتهم، فكأن هذه الخود ملت الرحلة لنعمتهأ، فسألت متى تكون الإقامة والخفض. وفلان يمد البرية رافداه: يداه وهو مجاز. وهو رفأدة صدق لي، ورفيدة صدق: عون. ومد فلان بأرفادي: نصرني وأعانني. وكل ذلك مجاز.

##### Türkçe

**الرفد**, kesre ile: bağış ve sıla; ve ondan hadis: “Kıyametin yaklaşmasındandır ki **الفيء** **رفدا** olsun” yani sıla ve عطية; muradı: elde edilen ve Müslümanların cemaatine, **أهل الفيء**’e ait olan **الخراج** ve **الفيء**’in sıla ve عطiyalar hâline gelmesi; heva ölçüsünce bir kavmi diğer bir kavme tahsis etmesi; istihkak ile değil; ve yerlerine konulmaması.

Ve **الرفد**, fetha ile: **العس**; ve o, üçü dördü kandıran büyük kadehtir; ve **العدة**; ve o, **الغمر**’den daha büyüktür; ve **الرفد** ondan daha büyüktür. Bazıları onunla kadehi, her ne kadar olursa olsun, umumileştirdi; ve kesrelenir.

Ve **الرفد** fetha ile, “**رفده يرفده رفدا**”nın masdarıdır; “**حد ضرب**”dan: ona verdi.

Ve **الإرفاد**: yardım ve verme; ve “**رفده**” ve “**أرفده**”: ona yardım etti; ikisinin ismi **الرفد**’dir.

Ve **الإرفاد**: binek hayvana **رفادة** yapmandır; bunu **الزجاج** söyledi; fetha ile **الرفد** gibi; bunu **أبو زيد** söyledi. “**رفدت على البعير أرفد عليه رفدا**”: ona **رفادة** yaptığın zaman; ve o, eyerin ve semerin ve başkalarının dayanağıdır.

Ve **الأزهري** dedi: o, **جدية** gibidir; eyer. Ve **الليث** dedi: “**رفدت فلانا مرفدا**”; ve bundan: eyerin altından **رفادة**’sını aldın ki yükselsin.

Ve **الرفادة** ayrıca: yara ve başkası onunla desteklenen bez parçasıdır.

Ve **الرفادة**: Kureyş’in cahiliyede onunla birbirine destek olduğu bir şeydir; aralarında her insan gücü nispetince mal çıkarır; onunla hacı için yiyecek ve kuru üzüm ve nebiz için satın alır; hac mevsiminin günleri bitinceye kadar insanları yedirirlerdi.

Ve **الرفادة** ve **السقاية** Benî Hâşim’indir; ve **السدانة** ve **اللواء** Benî Abdüddâr’ındır. Ve **الرفادة** ile ilk kaim olan **هاشم بن عبد مناف** idi; ve **الثريد**’i kırıp ufaladığı için ona **هاشم** adı verildi.

ومن المجاز: **نهر له رافدان**: onu besleyen iki nehir; ve **الرافدان**: **دجلة** ve **الفرات**; bunun için **الفرزدق**, Irak üzerine **أبي المثنى عمر بن هبيرة الفزاري**’yi takdim etmesinde **يزيد بن عبد الملك**’i azarlayarak ve onu hicvederek dedi:
بعثت إلى العراق ورافديه                      فزاريا أحذ يد القمـيص
Muradı: o hafiftir; onu hıyanete nispet etti.

Ve **الارتفاد**: kazanç; ve “**ارتفد المال**”: onu kazandı. **الطرماح** dedi:
عجبا ما عجبت من واهب الما                      ل يباهـي بـه ويرتـفـده
ويضيع الذي قد أوجبه الـلـه                      علـيه فـلـيس يعـتـمـده

Ve **الأساس**’ta: “**ارتفدت منه**”: onun **رفد**’inden elde ettim.

Ve **الاسترفاد**: yardım isteme; denir: “**استرفدته فأرفدني**”.

Ve **الترافد**: yardımlaşma; ve **المرافدة**: muavenet.

ومن المجاز: “**رفدوا فلانا ورفلوه**”; **الترفيد** ve **الترفيل**: efendileştirme ve yüceltme. Ve “**رفد فلان**”: efendi kıldı ve yüceltti. Ve “**رفدوه**”: işlerini ona melik kıldılar.

Ve **الترفيد**: koşar gibi yürümenin benzeri; ve bazı **الأمهات**’te: **الهملجة**’nin benzeri. Ve **أمية بن أبي عائذ الهذلي** dedi:
وإن غض من غربهأ رفدت                      وشيجا وألوت بجلس طوال
**الجلس** ile muradı: kuyruğunun aslıdır.

Ve **المرفد**, **كمنبر**: **الرسحاء** kadının onunla büyüklendiği büyüklük.

Ve “**ملأ رفده ومرفده**”: daha önce geçti; **الرفد** odur, **المرفد**: misafirin içinde ağırlanıp ikram edildiği büyük kadeh. Ve eğer **الرفد**’in zikrinde “**كمرفد، كمنبر**” deseydi, tekrardan selamet bulurdu.

Ve **المرافيد**: yazın da kışın da sütü kesilmeyen koyunlar.

Ve **الرفود** **كصبور**: bir sağımda **الرفد**’i, kesre ile ve fetha ile, yani kadehi dolduran dişi deve; ve denildi: o, sağım yerine devamlı olandır; **ابن الأعرابي**’den. Ve bir kere dedi: o, sağımı peş peşe yapan dişi devedir; cem‘i **رفد**’dir. Ve Zemzem’in kazılması hadîsinde:
ألم نسق الحجيج ونن                      حر المذلاقة الرفدا

Ve hadîste: Habeşlilere dedi ki: “**دونكم يا بني أرفدة**”; **بنو أرفدة** **كأزفلة**; bunun gereği, fâ’nın fetha ile olmasıdır; ve o zayıf görülmüştür; kesre ise daha çoktur, **النهاية**’de olduğu gibi. Ve **الكرماني**’nin Buhârî üzerine şerhinde: **توشيح الجلال**’da olduğu gibi Habeş’ten bir cinstir; yahut onlara bir lakaptır; yahut büyük babalarının adıdır; onunla tanınırlar.

Ve **الرفدة**, fetha sonra sükûn ile: **السوارقية**’de bir tuzlukta bir sudur.

Ve **رفيدة** küçültme olarak: Araplardan bir mahallenin babasıdır; ve onlara **الرفيدات** denir; **آل هبيرة**’ye “**الهبيرات**” denildiği gibi. Ve “**رافدا**” ve “**رفيدا**” ve “**مرفدا**” diye adlandırıldılar; **كزبير** ve **مظهر** gibi.

ومن المجاز: “**هريق رفده**”: öldüğü veya öldürüldüğü zaman; “**صفرت وطابه**” denildiği gibi; ve “**كفئت جفنته**”.

Ve **الروافد**: tavanın keresteleri. Ve **الأحمر** inşad etti:
روافده أكرم الرافدات                      بخ لك بخ لبحر خضم

Ve “üzerine istidrâk olunan”dandır: **الرافد**, melikin yanında olan ve o gaip olduğunda onun makamını ikame edendir; bunu **ابن بري** haşiyelerinde zikretti; ve **دكين**’in sözünü inşad etti:
خير امرئ جاء من معده
من قبله أورافدا من بعده

Ve **الرافدة**: **الرفد**’den fâile; ve o, yardımdır; denir: “**رفدته**”: ona yardım ettim. Ve “**ولا أقوم إلا رفدا**”: yani ancak kalkmaya yardım olunmakla.

Ve Müzhiç heyeti hadîsinde: “**حي حشد رفد**”: **حاشد** ve **رافد**’in cem‘i.

Ve **الرفد**: nasip.

Ve **الزجاج** dedi: her neyi bir şeye yardımcı kıldıysan yahut onunla bir şeyi imdat aldıysan, muhakkak onu **رفدته**; denir: “**عمدت الحائط وأسندته، ورفدته**”: bir mânâdadır; ve o mecazdır.

Ve “**فلان نعم الرافد**”: ona misafir geldiği zaman.

Ve **الرافدة**: insanlardan bir asabe.

Ve **الترفيد**: kalça; **التمتين** ve **التنبيت** gibi bir isimdir; **ابن الأعرابي**’den. Ve inşad etti:
تقول خود سلس عقودها
ذات وشاح حسن ترفيدها
متى ترانا قائم عمودهـا

Yani: ikamet ederiz de göçmeyiz; ve onlar kalktıklarında çadırlarının direkleri kalkar; sanki bu **الخود**, nimetinden dolayı yolculuktan usandı; ikametin ve rahatlığın ne zaman olacağını sordu.

Ve “**فلان يمد البرية رافداه**”: iki eli; ve o mecazdır.

Ve o, benim için **رفأدة صدق**’tur; ve **رفيدة صدق**: yardımcı.

Ve “**مد فلان بأرفادي**”: beni yardım etti ve bana yardım etti.

Ve bütün bunlar mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَفَدَهُ
1 رَفَدَهُ ذ , aor. رَفِدَ , inf. n. رَفْدٌ, He gave him, or gave him a gift: (T, S, M, A, * Msb, K:) or it signifies, (Msb,) or signifies also, (S, M, A,) he aided, helped, or assisted, him: (T, S, M, A, Msb:) and ↓ ارفدهُ, (M, A, Msb,) inf. n. اـِرْفَادٌ, (S, K,) signifies the same (S, M, A, Msb, K) in the latter sense, (S, M, A, K,) and in the former sense also: (S, K:) or both signify he aided, helped, or assisted, him, by a gift or by a saying or by some other thing: (Mgh:) [it is said in the Ham p. 128, that the latter verb has been transmitted, but is not the choice one; but in p. 276, that both are chaste:] and you say also ↓ رافدهُ; (A;) [meaning he aided him; or he aided with him; or he aided him, being aided by him; for] مُرَافَدَةٌ is syn. with مُعَاوَنَةٌ. (S, L.) One says, لَا أَقُومُ اـِلَّا رَفْدًا I will not stand unless I be helped to do so. (TA.) ― -b2- [Hence,] He propped it up; namely, a wall: (Zj, T, A:) and رَفَدْتُهُ بِهِ I propped it up, or supported it, namely, a thing, with it, meaning any other thing used for such a purpose. (Zj, T.) ― -b3- And [hence,] رَفَدَهُ, (M, L,) or رَفَدَ عَلَيْهِ, aor. رَفِدَ , inf. n. رَفْدٌ, (AZ, T, S, M,) He made for him, (AZ, S, M, *) or put upon him, (T, M, *) namely, a camel, (AZ, S,) an appertenance of the saddle, called a رِفَادَة: (AZ, T, S, M:) [and ↓ ارفدهُ, or ارفد عَلَيْهِ, signifies the same; for] اـِرْفَادٌ is syn. with رَفْدٌ as meaning the putting to a beast, or furnishing him with, a رِفَادَة. (K.) [Hence,] يُرْفَدُ بِخِرْقَةٍ [meaning It is furnished with a piece of rag, as a compress,] is said of a wound (S, K) &c. (S.) ― -b4- And رَفَدَهُ signifies also It held it fast; namely, any one thing, another thing. (M.)

رَفَّدُوا فُلَانًا
2 رَفَّدُوا فُلَانًا ذ , (M, A,) inf. n. تَرْفِيدٌ, (S, K,) (tropical:) They made such a one a lord, or chief; (S, M, A, K;) made him great, or magnified him, or honoured him; (K; *) and set him over their affairs; (M;) [lit. made him to give gifts;] as also رَفَّلُوهُ: because a man when he becomes a lord, or chief, gives gifts, and drags his skirt upon the ground (اـِذَا سَادَ رَفَدَ وَرَفَلَ). (A.) And رُفِّدَ فُلَانٌ (tropical:) Such a one was made a lord, or chief; and was made great, or magnified, or honoured. (S, TA.) -A2- رفّد, (T, L,) inf. n. as above, (T, L, K,) also signifies He went a pace like that called همْلَجَةٌ, (T, L,) or like that called هَرْوَلَةٌ. (K.) [See 2 in art. رقد.]

3 رَاْفَدَ see 1.

4 أَرْفَدَ see 1, in two places.

ترافدوا
6 ترافدوا ذ They aided, helped, or assisted, one another [by gifts or otherwise]. (S, * M, A, Msb, K. *)

ارتفد
8 ارتفد ذ He gained, acquired, or earned, (T, S, M, A, K,) property. (T, M, A.) And ارتفدتُ مِنْهُ I obtained a gift, or aid, from him. (A.)

استرفدهُ
10 استرفدهُ ذ He sought, desired, demanded, or asked, aid, help, or assistance, from him [by a gift or otherwise]. (S, * A, Msb, K. *)

رَفْدٌ
رَفْدٌ ذ : see the next paragraph.

رِفْدٌ
رِفْدٌ ذ A gift; (S, A, Msb, * K;) [and so, app., ↓ مِرْفَدٌ or ↓ مَرْفَدٌ;] a gratuity: (T, S, A, K:) pl. أَرْفَادٌ (Ham p. 128) [and مَرَافِدُ is pl. of مِرْفَدٌ or مَرْفَدٌ]. You say, هُوَ كَثِيرُ الأَرْفَادِ and ↓ المَرَافِدِ [He is a person of many gifts]. (A.) It is said in a trad., مِنِ اقْتِرَابَ السَّاعَةِ أَنْ يَكُونَ الفَىْءُ رِفْدًا [One of the signs] of the approach of the hour of resurrection shall be, that the tribute shall be a gratuity bestowed according to men's natural desires, and not according to right, or desert. (T, L.) ― -b2- Aid, help, or assistance; (T, M, L, Msb;) as also مِرْفدٌ and مَرْفدٌ [app. ↓ مِرْفَدٌ and ↓ مَرْفَدٌ]; (M;) by a gift, and by giving milk to drink, and by a saying, and by anything. (T.) ― -b3- A lot, share, or portion. (M, L.) ― -b4- Also, (IAar, Ibn-El-Mubلrak, T, S, M, A, L, K,) and ↓ رَفْدٌ, (El-Muنrrij, T, S, M, L, K,) and ↓ مِرْفَدٌ, (S, M, L, K,) and ↓ مَرْفَدٌ, (M, L,) A large [drinking-cup, or bowl, of the kind called] قَدَح, (T, S, A, L, K,) in which a guest is given to drink: (S, L:) this is the meaning most known; and this meaning is assigned by Zj to the third of the words above, i. e. مِرْفَدٌ: (T:) or a large عُسّ, (M, L,) larger than the common عُسّ, which latter is a large قَدَح that holds enough to satisfy the thirst of three men, or four, or more; larger than the غَمَر: (L:) or a قَدَح, (Ibn-El-Mubلrak, T, M, L,) of whatever size it be; accord. to some: (M, L:) in a قَدَح a she-camel is milked: (T:) or a vessel in which one milks. (El-Muنrrij, T.) One says, هُرِيقَ رِفْدُهُ [His drinking-cup, or bowl, was emptied], meaning (tropical:) he was slain; a phrase similar to صَفِرَتْ وِطَابُهُ, and كُفِئَتْ جَفْنَتُهُ: (A:) or he died. (K.) And مَدَّ فُلَانٌ بِأَرْفَادِى [app. Such a one drew water with my bowls], meaning (tropical:) such a one aided me, or assisted me. (A, TA. [In my copy of the former, بِاءِرْفَادِى; which I think a mistranscription: in the latter, بِارْفَادِى])

رِفْدَةٌ
رِفْدَةٌ ذ A company such as is termed عُصْبَة, of men, (M, L,) [aiding one another: pl. رِفَدٌ: see De Sacy's Chrest. Ar., sec. ed., ii. 461.]

رَفُودٌ
رَفُودٌ ذ A she-camel that fills the [vessel called] رِفْد or رَفْد at one milking: (S, A, K:) or that is constantly over her milking-vessel: or that yields an uninterrupted supply of milk: (IAar, L:) or that aids her owners by the abundance of her milk: (TA in art. ركد:) pl. رُفُدٌ. (L.)

رِفَادَةٌ
رِفَادَةٌ ذ [A kind of pad, or stuffed thing, beneath a saddle;] a thing like the جَدْيَة of a horse's saddle, (S, Mgh, K,) for a beast: (K:) a support for the saddle of a horse or camel &c.: (M, L:) it is put beneath a horse's saddle in order that it may become raised thereby. (Lth, T.) ― -b2- A piece of rag with which a wound, (S, K,) &c., (S,) is furnished as a compress (يُرْفَدُ بِهَا). (S, K.) ― -b3- A contribution which the tribe of Kureysh made among themselves in the Time of Ignorance, for the purpose of purchasing for the pilgrims wheat, and raisins (S, M, K) for [the beverage called] نَبِيذ: (S, M:) each gave according to his ability, and thus they collected a great sum, in the days of the assembling of the pilgrims; and they continued to feed the people until the end of those days: (M:) the رِفَادَة and سِقَايَة [i. e. the supplying these provisions and this beverage] pertained to the Benoo-Hلshim; and the سِدَانَة [or service of the Kaabeh], and the لِوَآء [or banner], to the Benoo-'Abd-ed-Dلr: (S:) the term رِفَادَةٌ used in relation to the feeding of the pilgrims is from رَفَدَهُ signifying “ he aided him by a gift ” &c.: (Mgh:) the first who performed this custom was Hلshim Ibn-'Abd-Menلf. (T.) ― -b4- One says also, هُوَ رِفَادَةُ صِدْقٍ لِى and صِدْقٍ ↓ رَفِيدَةُ, meaning (tropical:) [He is an excellent] aider, or helper, or assistant, to me. (A.)

رَفِيدَةٌ
رَفِيدَةٌ ذ : see what next precedes.

رَافِدٌ
رَافِدٌ ذ [act. part. n. of رَفَدَ; Giving, or giving a gift: and aiding, &c.]: pl. [رَافِدُونَ and] رُفَّدٌ. (TA.) You say, فُلَانٌ نِعْمَ الرَّافِدُ اـِذَا حَلَّ بِهِ الوَافِدُ [Such a one is an excellent, or a most excellent, giver, or aider, when the comer alights at his abode]. (A, TA.) And أَعْطَى زَكَاةَ مَالِهِ طَيِّبَةً بِهَا نَفْسُهُ رَافِدَةً عَلَيْهِ He gave the portion of his property that was due as the poor-rate, his soul being well pleased, or content, therewith, aiding him to do so. (L.) ― -b2- One who is next in station to a king, [who aids him,] and who, when the latter is absent, occupies his place. (IB.) ― -b3- (tropical:) A river that flows into, and augments, another river: you say نَهْرٌ لَهُ رَافِدَانِ (tropical:) A river that has two rivers flowing into it, and augmenting it. (A.) Hence, (A,) الرَّافِدَانِ is an appellation applied to (tropical:) The Tigris and Euphrates. (S, M, A, K.) ― -b4- [Hence,] one says also, فُلَانٌ يَمْدُّ البَرِيَّةَ رَافِدَاهُ (tropical:) Such a one's two hands or arms [afford aid, or succour, to mankind]. (A.)

رَافِدَةٌ
رَافِدَةٌ ذ a word of the measure فَاعِلَةٌ [app. as meaning A thing that aids, helps, or assists,] from الرَّفْدُ signifying “ the act of aiding, helping, or assisting. ” (TA.) رَوَافِدُ [is its pl., and] signifies The rafters, or beams, or timbers, (خَشَب, S, Mgh, K, or خُشُب, M,) of a roof, (IAar, S, M, Mgh, K,) over which are laid [planks, or only] the bundles of reeds, or canes, called حَرَادِىّ; (IAar, L in art. حرد;) as also رَافِدَاتٌ. (S, M.) A poet says, (describing a house, S in art. بخ,)
رَوَافِدُهُ أَكْرَمُ الرَّافِدَاتِ
[Its rafters are the most excellent of rafters]. (S, M.)

بَنُو أَرْفَدَةَ
بَنُو أَرْفَدَةَ ذ , (S, K,) or أَرْفِدَة, which latter is the more common and more approved, (TA,) mentioned in a trad., (S,) A class of the Abyssinians, (S, K,) who danced: (S:) or a surname of them: or they were so called from the name of their chief ancestor, (TA.)

تَرْفِيدٌ
تَرْفِيدٌ ذ , a subst., like تَمْتِينٌ, and تَنْبِيتٌ, The posteriors of a woman. (IAar, M.)

مَرْفَدٌ
مَرْفَدٌ ذ , and its pl. مَرَافِدُ: see رِفْدٌ, in four places.

مِرْفَدٌ
مِرْفَدٌ ذ , and its pl. مَرَافِدُ: see رِفْدٌ, in four places. ― -b2- Also A piece of stuff, or a thing like a pillow, with which a woman small in the posteriors makes those parts to appear large. (S, K. *)

مَرَافِيدُ
مَرَافِيدُ ذ [a pl. of which the sing. (probably مِرْفَادٌ, like مِغْزَارٌ and مِدْرَارٌ &c.,) is not mentioned,] Ewes, or she-goats, whose milk does not cease (S, K) in summer nor in winter. (S.)

##### Türkçe

**رَفَدَهُ**
1 **رَفَدَهُ** ذ , muzâri‘i **رَفِدَ** , mastar ismi **رَفْدٌ**, Ona verdi; yahut ona bir hediye verdi: (T, S, M, A, * Msb, K:) yahut şu mânaya gelir, (Msb,) yahut ayrıca şu mânaya da gelir, (S, M, A,) ona yardım etti, ona yardımda bulundu, yahut ona destek oldu: (T, S, M, A, Msb:) ve ↓ **ارفدهُ**, (M, A, Msb,) mastar ismi **اـِرْفَادٌ**, (S, K,) aynı mânaya gelir (S, M, A, Msb, K) son mânada, (S, M, A, K,) ve önceki mânada da: (S, K:) yahut ikisi de, ona bir hediye ile yahut bir söz ile yahut başka bir şey ile yardım etti, ona yardımda bulundu, yahut ona destek oldu, mânasına gelir: (Mgh:) [Ham s. 128’de, ikinci fiilin rivayet edildiği, fakat tercih edilen olmadığı; fakat s. 276’da, ikisinin de fasih olduğu söylenmiştir:] ve ayrıca ↓ **رافدهُ** dersin; (A;) [mânası: ona yardım etti; yahut onunla birlikte yardım etti; yahut ona yardım etti, onun tarafından yardım edilerek; zira] **مُرَافَدَةٌ** , **مُعَاوَنَةٌ** ile eşanlamlıdır. (S, L.) Şöyle denir: لَا أَقُومُ اـِلَّا **رَفْدًا** “Ancak yardım edilmedikçe kalkmam.” (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] Onu dayadı; yani bir duvarı: (Zj, T, A:) ve **رَفَدْتُهُ بِهِ** “Onu onunla dayadım yahut destekledim”; yani bir şeyi, bununla; mânası, bu maksat için kullanılan herhangi başka bir şey ile. (Zj, T.) ― -b3- Ve [bundan dolayı,] **رَفَدَهُ**, (M, L,) yahut **رَفَدَ عَلَيْهِ**, muzâri‘i **رَفِدَ** , mastar ismi **رَفْدٌ**, (AZ, T, S, M,) Onun için yaptı, (AZ, S, M, *) yahut onun üzerine koydu, (T, M, *) yani bir deveye, (AZ, S,) eyerin eklentilerinden, **رِفَادَة** denilen bir şeyi: (AZ, T, S, M:) [ve ↓ **ارفدهُ**, yahut **ارفد عَلَيْهِ**, aynı mânaya gelir; zira] **اـِرْفَادٌ**, bir hayvana **رِفَادَة** takmak yahut onu **رِفَادَة** ile donatmak mânasında **رَفْدٌ** ile eşanlamlıdır. (K.) [Bundan dolayı,] يُرْفَدُ بِخِرْقَةٍ [mânası: bir bez parçası ile, kompres olarak, donatılır] bir yara hakkında söylenir (S, K) vb. (S.) ― -b4- Ve **رَفَدَهُ** ayrıca şu mânaya gelir: Onu sıkıca tuttu; yani herhangi bir şey, başka bir şeyi. (M.)

**رَفَّدُوا فُلَانًا**
2 **رَفَّدُوا فُلَانًا** ذ , (M, A,) mastar ismi **تَرْفِيدٌ**, (S, K,) (mecaz:) Böyle birini efendi yahut reis yaptılar; (S, M, A, K;) onu büyüttüler, yahut yücelttiler, yahut ona ikram ettiler; (K; *) ve onu işlerinin başına koydular; (M;) [lafzen: onu hediye verir kıldılar;] ayrıca **رَفَّلُوهُ** da böyledir: çünkü bir adam efendi yahut reis olunca hediyeler verir ve eteğini yerde sürür (اـِذَا سَادَ رَفَدَ وَرَفَلَ). (A.) Ve **رُفِّدَ فُلَانٌ** (mecaz:) Böyle biri efendi yahut reis yapıldı; ve büyütüldü, yahut yüceltildi, yahut ikram edildi. (S, TA.) -A2- **رفّد**, (T, L,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (T, L, K,) ayrıca şu mânaya gelir: **همْلَجَةٌ** denilen yürüyüş gibi bir adım yürüdü, (T, L,) yahut **هَرْوَلَةٌ** denilen gibi. (K.) [Bkz. رقد maddesinde 2.]

3 **رَاْفَدَ**: 1’e bak.

4 **أَرْفَدَ**: 1’e bak, iki yerde.

**ترافدوا**
6 **ترافدوا** ذ Birbirlerine yardım ettiler, yardımda bulundular, yahut destek oldular [hediyelerle yahut başka türlü]. (S, * M, A, Msb, K. *)

**ارتفد**
8 **ارتفد** ذ Mal kazandı, elde etti, yahut edindi, (T, S, M, A, K,) mülk. (T, M, A.) Ve **ارتفدتُ مِنْهُ** “Ondan bir hediye yahut yardım elde ettim.” (A.)

**استرفدهُ**
10 **استرفدهُ** ذ Ondan yardım, yardımda bulunma, yahut destek istedi, arzuladı, talep etti, yahut sordu [bir hediye ile yahut başka türlü]. (S, * A, Msb, K. *)

**رَفْدٌ**
**رَفْدٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**رِفْدٌ**
**رِفْدٌ** ذ Bir hediye; (S, A, Msb, * K;) [ve öyle, görünüşe göre, ↓ **مِرْفَدٌ** yahut ↓ **مَرْفَدٌ**;] bir bağış: (T, S, A, K:) çoğulu **أَرْفَادٌ** (Ham s. 128) [ve **مَرَافِدُ**, **مِرْفَدٌ** yahut **مَرْفَدٌ**’ün çoğuludur]. Şöyle dersin: هُوَ كَثِيرُ الأَرْفَادِ ve ↓ **المَرَافِدِ** [“O, çok hediyeli bir kimsedir”]. (A.) Bir hadiste şöyle denmiştir: مِنِ اقْتِرَابَ السَّاعَةِ أَنْ يَكُونَ الفَىْءُ **رِفْدًا** [Kıyamet saatinin yaklaşmasının alâmetlerinden biri], haraçın, insanların tabiî arzularına göre bağış olarak verilmesi, hakka yahut liyakate göre değil, olacaktır. (T, L.) ― -b2- Yardım, yardımda bulunma, yahut destek; (T, M, L, Msb;) ayrıca **مِرْفدٌ** ve **مَرْفدٌ** [görünüşe göre ↓ **مِرْفَدٌ** ve ↓ **مَرْفَدٌ**]; (M;) bir hediye ile, ve içirmek üzere süt vermekle, ve bir söz ile, ve herhangi bir şey ile. (T.) ― -b3- Bir pay, hisse, yahut kısım. (M, L.) ― -b4- Ayrıca, (IAar, Ibn-El-Mubلrak, T, S, M, A, L, K,) ve ↓ **رَفْدٌ**, (El-Muنrrij, T, S, M, L, K,) ve ↓ **مِرْفَدٌ**, (S, M, L, K,) ve ↓ **مَرْفَدٌ**, (M, L,) Misafire içirilen, büyük bir **قَدَح** [türünden içme kabı yahut kâse]: (S, L:) bu, en çok bilinen mânadır; ve bu mânayı Zj, yukarıdaki kelimelerin üçüncüsüne, yani **مِرْفَدٌ**’e nispet eder: (T:) yahut büyük bir **عُسّ**, (M, L,) yaygın **عُسّ**’ten daha büyük; bu sonuncusu, üç adamın yahut dört adamın yahut daha fazlasının susuzluğunu giderecek kadar alan büyük bir **قَدَح**tır; **غَمَر**’dan daha büyüktür: (L:) yahut bir **قَدَح**, (Ibn-El-Mubلrak, T, M, L,) her ne boyutta olursa olsun; bazılarına göre: (M, L:) bir **قَدَح** içinde bir dişi deve sağılır: (T:) yahut sağma kabı olan bir kap. (El-Muنrrij, T.) Şöyle denir: هُرِيقَ **رِفْدُهُ** [“Onun içme kabı yahut kâsesi boşaltıldı”], mânası (mecaz:) öldürüldü; صَفِرَتْ وِطَابُهُ ve كُفِئَتْ جَفْنَتُهُ ifadelerine benzer bir deyimdir: (A:) yahut öldü. (K.) Ve **مَدَّ فُلَانٌ بِأَرْفَادِى** [görünüşe göre: “Böyle biri benim kâselerimle su çekti”], mânası (mecaz:) böyle biri bana yardım etti, yahut bana destek oldu. (A, TA. [Birincinin nüshamda بِاءِرْفَادِى; bunun bir yazım hatası olduğunu sanıyorum: ikincide بِارْفَادِى])

**رِفْدَةٌ**
**رِفْدَةٌ** ذ Erkeklerden, **عُصْبَة** denilen türden bir topluluk, (M, L,) [birbirlerine yardım eden: çoğulu **رِفَدٌ**: De Sacy’nin Chrest. Ar., 2. baskı, ii. 461’e bak.]

**رَفُودٌ**
**رَفُودٌ** ذ Bir sağımda [**رِفْد** yahut **رَفْد** denilen] kabı dolduran bir dişi deve: (S, A, K:) yahut sağma kabının üzerinde sürekli duran: yahut kesintisiz süt veren: (IAar, L:) yahut sütünün bolluğu ile sahiplerine yardım eden: (TA, ركد maddesinde:) çoğulu **رُفُدٌ**. (L.)

**رِفَادَةٌ**
**رِفَادَةٌ** ذ [Eyerin altında bir tür ped yahut doldurulmuş şey;] bir hayvan için, at eyerinin **جَدْيَة**’si gibi bir şey, (S, Mgh, K,) : (K:) atın yahut devenin eyerine vb. bir destek: (M, L:) at eyerinin altına, onunla yükselsin diye konur. (Lth, T.) ― -b2- Bir yara, (S, K,) vb., (S,) için kompres olarak onunla donatılan (يُرْفَدُ بِهَا) bir bez parçası. (S, K.) ― -b3- Cahiliye devrinde Kureyş kabilesinin, hacılara [**نَبِيذ** denilen içecek] için buğday ve kuru üzüm satın almak maksadıyla, kendi aralarında yaptıkları bir katkı: (S, M, K) : (S, M:) herkes gücüne göre verdi, böylece hacıların toplanma günlerinde büyük bir meblağ topladılar; ve o günlerin sonuna kadar insanları doyurmaya devam ettiler: (M:) **رِفَادَة** ve **سِقَايَة** [yani bu erzakı ve bu içeceği sağlama] Benû-Hâşim’e aitti; ve **سِدَانَة** [yahut Kâbe hizmeti], ve **لِوَآء** [yahut sancak], Benû-‘Abd-ed-Dâr’a: (S:) hacıları doyurma ile ilgili olarak kullanılan **رِفَادَةٌ** terimi, **رَفَدَهُ**’den, “ona bir hediye ile yardım etti” vb. mânasından gelir: (Mgh:) bu âdeti ilk yapan Hâşim İbn-‘Abd-Menâf idi. (T.) ― -b4- Ayrıca şöyle denir: هُوَ **رِفَادَةُ صِدْقٍ** لِى ve **صِدْقٍ** ↓ **رَفِيدَةُ**, mânası (mecaz:) o, bana [mükemmel bir] yardımcı, yahut yardım eden, yahut destek olandır. (A.)

**رَفِيدَةٌ**
**رَفِيدَةٌ** ذ : bir önce gelene bak.

**رَافِدٌ**
**رَافِدٌ** ذ [**رَفَدَ**’ın ism-i fâili; Veren, yahut hediye veren: ve yardım eden, vb.]: çoğulu [**رَافِدُونَ** ve] **رُفَّدٌ**. (TA.) Şöyle dersin: فُلَانٌ نِعْمَ الرَّافِدُ اـِذَا حَلَّ بِهِ الوَافِدُ [“Böyle biri, gelen onun yanında konakladığında, ne güzel veren yahut yardım edendir”]. (A, TA.) Ve أَعْطَى زَكَاةَ مَالِهِ طَيِّبَةً بِهَا نَفْسُهُ **رَافِدَةً عَلَيْهِ** Malının zekât olarak gereken kısmını verdi; nefsi onunla hoşnut yahut razı olarak, onu buna yardım eder halde. (L.) ― -b2- Bir kraldan makamca sonra gelen kimse; [ona yardım eden;] ve o yokken onun yerini tutan. (IB.) ― -b3- (mecaz:) Başka bir nehre akıp onu artıran bir nehir: şöyle dersin نَهْرٌ لَهُ **رَافِدَانِ** (mecaz:) İki nehir kendisine akıp onu artıran bir nehir. (A.) Bundan dolayı, (A,) **الرَّافِدَانِ**, (mecaz:) Dicle ve Fırat’a verilen bir addır. (S, M, A, K.) ― -b4- [Bundan dolayı,] ayrıca şöyle denir: فُلَانٌ يَمْدُّ البَرِيَّةَ **رَافِدَاهُ** (mecaz:) Böyle birinin iki eli yahut kolu [insanlığa yardım yahut imdat sağlar]. (A.)

**رَافِدَةٌ**
**رَافِدَةٌ** ذ فَاعِلَةٌ vezninde bir kelime [görünüşe göre “yardım eden, yardımda bulunan, yahut destek olan bir şey” mânasında], “yardım etme, yardımda bulunma, yahut destek olma fiili” mânasına gelen **الرَّفْدُ**’den. (TA.) **رَوَافِدُ** [onun çoğuludur, ve] bir çatının, (خَشَب, S, Mgh, K, yahut خُشُب, M,) kirişleri, yahut kalasları, yahut keresteleri, (IAar, S, M, Mgh, K,) üzerine [tahtalar, yahut yalnızca] **حَرَادِىّ** denilen kamış demetleri serilen: (IAar, L, حرد maddesinde;) ayrıca **رَافِدَاتٌ** da böyledir. (S, M.) Bir şair der ki, (bir evi tasvir ederek, S, بخ maddesinde,)
رَوَافِدُهُ أَكْرَمُ الرَّافِدَاتِ
[“Onun kirişleri, kirişlerin en keremlisidir”]. (S, M.)

**بَنُو أَرْفَدَةَ**
**بَنُو أَرْفَدَةَ** ذ , (S, K,) yahut **أَرْفِدَة**, ki bu ikincisi daha yaygın ve daha makbuldür, (TA,) bir rivayette zikredilmiştir, (S,) Habeşlilerden bir sınıf, (S, K,) ki dans ederlerdi: (S:) yahut onların bir lakabı: yahut reis atalarının adından dolayı böyle adlandırılmışlardı, (TA.)

**تَرْفِيدٌ**
**تَرْفِيدٌ** ذ , تَمْتِينٌ ve تَنْبِيتٌ gibi bir isim, Kadının kalçaları. (IAar, M.)

**مَرْفَدٌ**
**مَرْفَدٌ** ذ , ve çoğulu **مَرَافِدُ**: **رِفْدٌ**’e bak, dört yerde.

**مِرْفَدٌ**
**مِرْفَدٌ** ذ , ve çoğulu **مَرَافِدُ**: **رِفْدٌ**’e bak, dört yerde. ― -b2- Ayrıca, kalçaları küçük olan bir kadının, o kısımları büyük görünsün diye kullandığı bir kumaş parçası, yahut yastık gibi bir şey. (S, K. *)

**مَرَافِيدُ**
**مَرَافِيدُ** ذ [tekili (muhtemelen **مِرْفَادٌ**, **مِغْزَارٌ** ve **مِدْرَارٌ** vb. gibi) zikredilmeyen bir çoğul], Yazın da kışın da sütü kesilmeyen koyunlar yahut dişi keçiler. (S, K) (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَفَدَ
رَفَدَ I ( n. ac. رَفْد 1 ),
a.  Aided, succoured; made a present to.

رَفَّدَ
رَفَّدَ II ,
a.  Honoured, made lord or chief.

رَاْفَدَ
رَاْفَدَ III ,
a.  see I .

أَرْفَدَ
أَرْفَدَ IV ,
a.  see I .

b.  [ La ], Put a cushion on ( a camel ).

تَرَاْفَدَ
تَرَاْفَدَ VI ,
a.  Aided, assisted one another.

اِسْتَرْفَدَ
اِسْتَرْفَدَ X ,
a.  Asked for assistance or for a gift.

رَفْد
رَفْد 1 ,
a.  Large drinking-cup or bowl.

رِفْد
رِفْد 2 , ( pl. رُفُوْد 27 ,  أَرْفَاْد 38 ),
a.  Gift, present, gratuity; benefit, favour; help, assistance.

b.  see 1 .

رِفْدَة
رِفْدَة 2t , ( pl. رِفَد 7 ),
a.  Company, band.

مِرْفَد
مِرْفَد 20 , ( pl. مَرَاْفِدُ 44 ),
a.  see 1 .

b.  Bustle ( woman's ).

رَاْفِد
رَاْفِد 21 , ( pl. رُفَّد 11 ),
a.  Tributary ( of a river ).

رَاْفِدَة
رَاْفِدَة 21t , ( pl. رَوَاْفِدُ 41 ),
a.  Beam; rafter.

رِفَاْدَة
رِفَاْدَة 23t , ( pl. رَفَاْئِدُ 46 ),
a.  Cushion, pad.

b.  Linen-rag, lint.

الرَافِدَانِ
الرَافِدَانِ [ du. ],
a.  The Tigris & the Euphrates.

##### Türkçe

**رَفَدَ**
**رَفَدَ** I ( i. mast. **رَفْد** 1 ),
a. Yardım etti, imdada yetişti; hediye verdi.

**رَفَّدَ**
**رَفَّدَ** II ,
a. Şereflendirdi, efendi yahut reis yaptı.

**رَاْفَدَ**
**رَاْفَدَ** III ,
a. I’e bak.

**أَرْفَدَ**
**أَرْفَدَ** IV ,
a. I’e bak.

b. [ La ], (bir deveye) yastık koydu.

**تَرَاْفَدَ**
**تَرَاْفَدَ** VI ,
a. Birbirlerine yardım ettiler, birbirlerine destek oldular.

**اِسْتَرْفَدَ**
**اِسْتَرْفَدَ** X ,
a. Yardım yahut hediye istedi.

**رَفْد**
**رَفْد** 1 ,
a. Büyük içme bardağı yahut kâse.

**رِفْد**
**رِفْد** 2 , ( çoğ. **رُفُوْد** 27 , **أَرْفَاْد** 38 ),
a. Hediye, armağan, bahşiş; fayda, lütuf; yardım, destek.

b. 1’e bak.

**رِفْدَة**
**رِفْدَة** 2t , ( çoğ. **رِفَد** 7 ),
a. Topluluk, grup.

**مِرْفَد**
**مِرْفَد** 20 , ( çoğ. **مَرَاْفِدُ** 44 ),
a. 1’e bak.

b. (kadının) kalça yastığı/dolgu.

**رَاْفِد**
**رَاْفِد** 21 , ( çoğ. **رُفَّد** 11 ),
a. (bir nehrin) kolu.

**رَاْفِدَة**
**رَاْفِدَة** 21t , ( çoğ. **رَوَاْفِدُ** 41 ),
a. Kiriş; mertek.

**رِفَاْدَة**
**رِفَاْدَة** 23t , ( çoğ. **رَفَاْئِدُ** 46 ),
a. Yastık, ped.

b. Keten paçavra, tiftik.

**الرَافِدَانِ**
**الرَافِدَانِ** [ ikil ],
a. Dicle ve Fırat.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رفد
رَفَدَ - يَرْفِدُ - رِفْد - مَرْفُوْد
رَفَدَ - يَرْفِدُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يدعمه ويقويه بأن يُمِدّه بعطاء ومعونة إضافية: يأتيه بكمية إضافية زائدة مما يحتاجه من متاع أو طعام أو مال أو ما شابه ويجعلها تحت تصرفه ومن ضمن أملاكه
رِفْد: على وزن " فـِعـْـل " اسم فعل بمعنى مفعول من " رَفَدَ - يَرْفِدُ ": عملية الدعم والإمداد: وهي كذلك ما يكون بفعل " رَفَدَ - يَرْفِدُ ": الدعم والعون والمدد الإضافي
مَرْفُوْد: اسم مفعول صفة مشبهة  من " رَفَدَ - يَرْفِدُ ": ما يُرْفَد: العطاء والمعونة الإضافية الزائدة التي يمد بها كائن كائناً آخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" العطاء من غير وجوب للرد"، وهي:
وَهَبَ - يَهِبُ، نَحَلَ - يَنْحَلُ، نَفَلَ - يَنْفُلُ، رَفَدَ - يَرْفِدُ، رَزَقَ - يَرْزُقُ، خَرَجَ - يَخرِجُ

رفد - مرفود
 	﴿وأتبعوا في هذه لعنة ويوم القيامة بئس الرفد المرفود(99)﴾ هود
جاء في التفسير: الرفد: العطاء، الرفد المرفود: العطاء المعطى وهو هنا اللعنة
مختار الصحاح
● [رفد] ر ف د: الرِّفْدُ بكسر الراء العطاء والصلة وبفتحها المصدر و رَفَدَهُ أعطاه ورفده أعانه وبابهما ضرب و الإرفَادُ أيضا الإعطاء والإعانة و الرِّفَادةُ بالكسر خرقة يرفد بها الجرح وغيره وبنو أرْفِدَةَ الذين في الحديث جنس من الحبش يرقصون
الراغب
رفد
- الرفد: المعونة والعطية، والرفد مصدر، والمرفد: ما يجعل فيه الرفد من الطعام، ولهذا فسر بالقدح، وقد رفدته: أنلته بالرفد، قال تعالى: }بئس الرفد المرفود{ [هود/99]، وأرفدته: جعلت له رفدا يتناوله شيئا فشيئا، فرفده وأرفده نحو: سقاه وأسقاه، ورفد فلان فهو مرفد، استعير لمن أعطي الرئاسة، والرفود: الناقة التي تملأ المرفد لبنا من كثرة لبنها، فهي فعول في معنى فاعل. وقيل: المرافيد من النوق والشاء: ما لا ينقطع لبنه صيفا وشتاء، وقول الشاعر:
- 196 - فأطعمت العراق ورافديه *** فزاريا أحذ يد القميص
(البيت للفرزدق يهجو عمر بن هبيرة، يقول:
أمير المؤمنين وأنت وال *** شفيق لست بالوالي الحريص
أأطعمت العراق ورافديه *** فزاريا أحذ يد القميص
وهو في ديوانه ص 338؛ والمجمل 2/390.
الأحذ: المقطوع اليد، أراد أنه قصير اليدين عن طلب المعالي)
أي: دجلة والفرات، وترافدوا: وتعاونوا، ومنه: الرفادة، وهي: معاونة للحاج كانت من قريش بشيء كانوا يخرجونه لفقراء الحاج.
ملخص السان
1.     الرِّفْد، بالكسر: العطاء والصلة. والرَّفْد، بالفتح: المصدر.  رَفَدَه يَرْفِدُه رَفْداً: أَعطاه، ورَفَدَه وأَرْفَده: أَعانه، والاسم  منهما الرِّفْد. وترافدوا: أَعان بعضهم بعضاً. والمَرْفَدُ والمُرْفَدُ:  المعونة؛
2.     والرِّفادة: شيء كانت قُرَيش تترافد به في الجاهلية، فيُخْرج كل إِنسان  مالاً بقدر طاقته فيجمعون من ذلك مالاً عظيماً أَيام الموسم، فيشترون به  للحاج الجُزر والطعام والزبيب للنبيذ، فلا يزالون يُطْعِمون الناس حتى  تنقضي أَيام موسم الحج
3.     والاستِرفاد: الاستعانة. والارتفاد: الكسب.
4.     والتَّرفيدُ: التَّسويدُ. يقال: رُفِّدَ فلان أَي سُوِّدَ وعظم. ورَفَّد  القومُ فلاناً: سَوَّدوه ومَلَّكوه أَمرهم.
5.     كل شيء جعلته عوناً لشيء أَو استمددت به شيئاً فقد رَفَدْته.
6.     والرِّفادة: دِعامة السرج والرحل وغيرهما، وقد رَفَده وعليه يَرْفِده  رَفْداً. وكلُّ ما أَمسك شيئاً: فقد رَفده
7.     والرَّوافِدُ خشب السقف؛يقال: عَمَدْت الحائط وأَسْنَدْته ورَفَدْته بمعنى واحد.
8.     والرَّفْد: النصيب.
لسان العرب
● - رفد: الرِّفْد، بالكسر: العطاء والصلة. والرَّفْد، بالفتح: المصدر.  رَفَدَه يَرْفِدُه رَفْداً: أَعطاه، ورَفَدَه وأَرْفَده: أَعانه، والاسم  منهما الرِّفْد. وترافدوا: أَعان بعضهم بعضاً. والمَرْفَدُ والمُرْفَدُ:  المعونة؛ وفي الحواشي لابن برّي قال دُكين:  خير امرئٍ قد جاء مِن مَعَدِّهْ  مِن قَبْلِهِ، أَو رافِدٍ من بعدِهْ  الرافد: هو الذي يلي المَلِك ويقوم مقامه إِذا غاب.  والرِّفادة: شيء كانت قُرَيش تترافد به في الجاهلية، فيُخْرج كل إِنسان  مالاً بقدر طاقته فيجمعون من ذلك مالاً عظيماً أَيام الموسم، فيشترون به  للحاج الجُزر والطعام والزبيب للنبيذ، فلا يزالون يُطْعِمون الناس حتى  تنقضي أَيام موسم الحج؛ وكانت الرِّفادَة والسِّقاية لبني هاشم، والسِّدانة  واللِّواء لبني عبد الدار، وكان أَوّلَ من قام بالرِّفادة هاشمُ بن عبد  مناف وسمي هاشماً لهَشْمِه الثريد.  وفي الحديث: من اقتراب الساعة أَن يكون الفيءُ رِفْداً أَي صلة وعطية؛  يريد أَن الخراج والفَيء الذي يحْصُل، وهو لجماعة المسلمين أَهلِ الفَيء،  يصير صلات وعطايا، ويُخَص به قوم دون قوم على قدر الهوى لا بالاستحقاق  ولا يوضع مواضعه. والرِّفْدُ: الصلة؛ يقال: رَفَدْتُه رَفْداً، والاسم  الرِّفْد. والإِرْفاد: الإِعطاء والإِعانة. والمرافَدة: المُعاونة.  والتَّرافد: التعاون. والاستِرفاد: الاستعانة. والارتفاد: الكسب.  والتَّرفيدُ: التَّسويدُ. يقال: رُفِّدَ فلان أَي سُوِّدَ وعظم. ورَفَّد  القومُ فلاناً: سَوَّدوه ومَلَّكوه أَمرهم.  والرِّفادة: دِعامة السرج والرحل وغيرهما، وقد رَفَده وعليه يَرْفِده  رَفْداً. وكلُّ ما أَمسك شيئاً: فقد رَفده. أَبو زيد: رَفَدتُ على البعير  أَرْفِدُ رَِفْداً إِذا جعلت له رِفادة؛ قال الأَزهري: هي مثل رفادة  السرج. والرَّوافِدُ خشب السقف؛ وأَنشد الأَحمر:  رَوافِدُه أَكرَمُ الرافِداتِ،  بَخٍ لكَ بَخٍّ لِبَحْرٍ خِضَم  وارتَفَد المالَ: اكتسبه؛ قال الطرماح:  عَجَباً ما عَجِبْتُ من واهِبِ الما  لِ، يُباهي به ويَرْتَفِدُه  ويُضِيعُ الذي قد آوْجَبَه اللَّـ  ـهُ عليه، فليس يَعْتَمِدُه  (* قوله «فليس يعتمده» الذي في الأساس: يعتهده أي يتعهده، وكل صحيح).  والرَّفْد والرِّفْد والمِرْفَد والمَرْفِدُ: العُسُّ الضخم؛ وقيل:  القدح العظيم الضخم. والعُسُّ: القَدَح الضخم يروي الثلاثة والأَربعة  والعِدَّة، وهو أَكبر من الغُمَر، والرَّفْدُ أَكبر منه، وعمَّ بعضهم به القدَح  أَي قَدْرٍ كان.  والرَّفودُ من الإِبل: التي تملَو ه في حلبة واحدة؛ وقيل: هي الدائمة  على مِحْلَبها؛ عن ابن الأَعرابي. وقال مرة: هي التي تُتابِعُ الحَلَب.  وناقة رَفُود: تَمْلأُ مِرْفَدها؛ وفي حديث حفر زمزم:  أَلم نَسْقِ الحَجِيجَ، ونَنْـ  ـحَرِ المِذْلاقَةَ الرُّفُدَا  الرُّفُدُ، بالضم: جمع رَفُود وهي التي تملأُ الرَّفْد في حلبة واحدة.  الصحاح: والمِرْفَدُ الرَّفْد وهو القدح الضخم الذي يقرى فيه الضيف. وجاء  في الحديث: نعم المِنْحة اللِّقْحَةُ تَرُوحُ بِرِفْدٍ وتَغْدُو  بِرِفْدٍ قال ابن المبارك: الرِّفْد القَدح تُحتلَب الناقة في قدح، قال: وليس من  المعونة؛ وقال شمر: قال المُؤَرِّجُ هو الرِّفد للإِناء الذي يحتلب فيه؛  وقال الأَصمعي: الرَّفد، بالفتح؛ وقال شمر: رَفْد ورِفْد القدح؛ قال:  والكسر أَعرب. ابن الأَعرابي: الرَّفْد أَكبر من العُسِّ. ويقال: ناقة  رَفُود تَدُوم على إِنائها في شتائها لأَنها تُجالِحُ الشجر. وقال الكسائي:  الرَّفْد والمِرْفَد الذي تُحْلَبُ فيه. وقال الليث: الرَّفد المعونة  بالعطاء وسقْي اللبن والقَوْل وكلِّ شيءٍ. وفي حديث الزكاة: أَعْطَى زكاةَ  ماله طَيِّبَةً بها نفسُه رافِدَةً عليه؛ الرَّافدة، فاعلة؛ من الرِّفْد  وهو الإِعانة. يقال: رَفَدْته أَي أَعَنْتُه؛ معناه إِن تُعِينَه نَفْسُه  على أَدائها؛ ومنه حديث عُبادة: أَلا ترون أَن لا أَقُوم إِلاَّ رِفْداً  أَي إِلا أَن أُعان على القيام؛ ويروى رَفْداً، بفتح الراء، وهو المصدر.  وفي حديث ابن عباس: والذين عاقدت أَيمانُكم من النصرة والرِّفادة أَي  الإِعانة. وفي حديث وَفْد مَذْحِج: حَيّ حُشَّد رُفَّد، جمع حاشد ورافد.  والرَّفْد: النصيب. وقال أَبو عبيدة في قوله تعالى: بِئْسَ الرِّفْدُ  المرفود؛ قال: مجازُه مجازُ العون المجاز، يقال: رَفَدْتُه عند الأَمير أَي  أَعنته، قال: وهو مكسور الأَول فإِذا فتحتَ أَوَّله فهو الرَّفد. وقال  الزجاج: كل شيء جعلته عوناً لشيء أَو استمددت به شيئاً فقد رَفَدْته.  يقال: عَمَدْت الحائط وأَسْنَدْته ورَفَدْته بمعنى واحد. وقال الليث: رفدت  فلاناً مَرْفَداً: قال: ومن هذا أُخذت رِفادَة السرج من تحته حتى يرتفع.  والرِّفْدَة: العُصبة من الناس؛ قال الراعي:  مُسَأْل يَبْتَغِي الأَقْوامُ نائلَه،  من كل قَوْم قَطين، حَوْلَه، رِفَدُ  والمِرْفَد: العُظَّامةُ تَتَعَظَّم بها المرأَة الرَّسْحاء.  والرِّفادة: خرقة يُرْفَدُ بها الجُرْح وغيره.  والتَّرْفِيدُ: العجيزة: اسم كالتَّمْتِين والتَّنْبيت؛ عن ابن  الأَعرابي؛ وأَنشد:  تقول خَوْدٌ سَلِسٌ عُقُودُها،  ذاتُ وِشاحٍ حَسَنٌ تَرْفِيدُها:  مَتى تَرانا قائِمٌ عَمُودُها؟  أَي نقيم فلا نظعن، وإِذا قاموا قامت عمد أَخبيتهم، فكأَنّ هذه الخَوْد  ملت الرحلة لنعمتها فسأَلت: متى تكون الإِقامة والخفض؟ والترفيد: نحو من  الهَمْلَجة؛ وقال أُمية بن أَبي عائذ الهذلي:  وإِن غُضَّ من غَرْبِها رَفَّدَتْ  وشيجاً، وأَلْوَتْ بِجَلْسٍ طُوالْ  أَراد بالجَلس أَصل ذنبها.  والمرافيد: الشاءُ لا ينقطع لبنها صيفاً ولا شتاء.  والرَّافدَان: دجلة والفرات؛ قال الفرزدق يعاتب يزيد بن عبد الملك في  تقديم أَبي المثنى عمر بن هبيرة الفزاري على العراق ويهجوه:  بَعَثْتَ إِلى العراقِ ورافِدَيْه  فَزَاريّاً، أَحَذَّ يَدِ القَمِيص  أَراد أَنه خفيف، نسبه إِلى الخيانة.  وبنو أَرْفِدَة الذي في الحديث: جنس من الحبش يرقصون. وفي الحديث أَنه  قال للحبشة: دونكم يا بني أَرْفِدَة؛ قال ابن الأَثير. هو لقب لهم؛ وقيل:  هو اسم أَبيهم الأَقدم يعرفون به، وفاؤه مكسورة وقد تفتح.  ورُفَيدة: أَبو حيّ من العرب يقال لهم الرفيدات، كما يقال لآل هُبَيْرة  الهُبَيْرات.
مقاييس اللغة:
(رفد)  الراء والفاء والدال أصلٌ واحدٌ مطّرد منقاس، وهو المعاوَنة والمظاهَرة بالعَطاء وغيره. فالرَّفْد مصدر رفَدَهُ يَرْفِدُه، إذا أعطاه. والاسم الرِّفْد. وجاء في الحديث: "ويكون الفَيْء رِفْداً"، أي يكون صِلاتٍ لا يوضَع مواضِعَه. ويقال ارتفَدْتَ من فلانٍ: أصبْتُ من كَسبه. وأُرفِدت المال: اكتسبته. والرافد: المُعين، والمُرْفِدُ أيضاً. ورفَدَ بنو فلانٍ فلاناً، إذا سَوَّدُوه عليهم وعظَّموه، وهو مرفَّد. والرّافِدانِ: دِجْلةُ والفرات. قال الفرزدق:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])
وترافدوا، إذا تعاوَنُوا عليه، والرِّفادة: شيءٌ كانت قريش تُرَافِدُ به في الجاهلية، يُخرِج كلُّ إنسانٍ شيئاً، ثم يشترون به للحاجِّ طعاماً وزَبيباً وشراباً. والرَّوافِد: خشب السَّقف؛ وهو من الباب؛ لأنه يُرفدَ بها السَّقْف. قال:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])
والمرفد: العُظَّامَة التي تعظِّم بها الرّسْحاء عَجِيزتَها. ومن الباب الرِّفْد، وهو القَدَح الضَّخم؛ وهو الرَّفْد والمِرْفَد أيضاً.
ويقال المِرْفَد: الإناء الذي يُقْرَى فيه. والرَّفُود: الناقة تملأ الرِّفْد، وهو القدح الضخم، في حَلْبةٍ واحدة. والرُّفَيْدات: قومٌ من العرَب.
القاموس المحيط:
الرِّفْدُ، بالكسر العَطاءُ، والصِّلَةُ، وبالفتح القَدَحُ الضَّخْمُ، ويُكْسَرُ، ومَصْدَرُ رَفَدَهُ يَرْفِدُهُ أعْطاهُ. والْإِرْفادُ الْإِعانَةُ، والْإِعْطاءُ، وأن تَجْعَلَ للدابَّةِ رِفادَةً، كالرَّفْدِ، وهي مِثْلُ جَدْيَةِ السَّرْجِ، وهي أيضاً خِرْقَةٌ يُرْفَدُ بها الجُرْحُ، وشيءٌ تَتَرافَدُ به قُرَيْشٌ في الجاهِلِيَّةِ، تُخْرِجُ فيما بينها مالاً تَشْتَرِي به للحاجِّ طَعاماً وزَبيباً. والرافِدانِ دِجْلَةُ والفُرات. والارْتِفَادُ الكَسْبُ. والاسْتِرْفادُ الاسْتِعانَةُ. والترافُدُ التعاوُنُ، والتَّرْفيدُ، والتَّسْويدُ، والتعظيمُ، وشِبْهُ الهَرْوَلَةِ. وكمِنْبَرٍ العُظَّامَةُ، والقَدَحُ الضَّخْمُ. والمَرافيدُ الشاءُ لا ينقطِعُ لَبَنُها. والرَّفودُ ناقةٌ تَمْلأ الرِّفدَ بِحَلْبَةٍ واحدةٍ. وبنُو أرْفَدَةَ، كأَرْفَلَةٍ جِنْسٌ من الحَبَشَةِ. والرَّفْدَةُ ماءَةٌ بالسَّوارِقِيَّةِ. ورُفَيْدَةُ حَيٌّ، ويقالُ لهم الرُّفَيْداتُ. وسَمَّوا رافِداً، وكزُبَيْرٍ ومُظْهِرٍ. وهُرِيقَ رِفْدُهُ ماتَ. والرَّوافِدُ خَشَبُ السَّقْفِ.
تاج العروس:
ر - ف - د
الرِّفْدُ بالكسر : العَطاءُ والصِّلَةُ ومنه الحديث : من اقْتراب السَّاعَةِ أَن يكون الفَيء رِفْداً أي صِلَةً وعَطيَّةً يُريدُ أَن الخَرَاجَ والفَيءَ الذي يَحْصُل وهو لجمَأعَة المسلمينَ أَهْل الفَيْءِ يصير صِلاَتٍ وعَطَايا ويُخَصُّ به قَوْمٌ دُونَ قَوْم على قَدْر الهَوَى لا بالاستحقاق ولا يوُضَعُ مَوَاضعَه . والرَّفْد بالفتح العُسُّ وهو القَدَحُ الضَّخْمُ يُرْوِي الثّلاثةَ والأَربعةَ والعِدَّةَ وهو أَكبَرُ من الغُمَر والرَّفْد أَكبرُ منه وعَمّ بعضهم به القَدَحَ أي قَدْرٍ كان ويُكسر . والرَّفْد بالفتح مَصدرُ رَفَدَه يَرْفِدُهُ رَفْداً من حَدّ ضَرَب : أَعْطَاهُ . والإِرْفَادُ : الإِعَأنَةُ والإِعْطاءُ وقد رَفَده وَأَرْفَدَه : أَعانَهُ والاسم منهما الرِّفْد . والإِرفاد : أَن تَجْعَلَ للدَّابَة رِفَادَةً قاله الزّجَاج كالرَّفْد بالفتح قاله أبو زيد رَفَدْتُ على البعير أَرْفِد عليه رِفْداً إذا جَعَلْت له رِفادَةً وهي دِعَامَة السَّرْجِ والرَّحْل وغيرهما . وقال الأَزهَريّ : هي مثْل جَدْيَة السَّرْج وقال الليْث : رَفَدْت فلاناً مَرْفَداً ومن هذا أَخذتْ رِفادَة السَّرْج مِن تحته حتى يَرتفع . والرِّفادة أَيضاً : خِرْقةٌ يُرْفَدُ بها الجُرْحُ وغيرْه . والرِّفادَة : شْيءٌ كانت تَترَافدُ به قُرَيْشٌ في الجَأهليّة فتُخْرج فيما بينهَا كُلُّ إِنسان مالاً بقَدر طاقَته وتَشترِي به للحَاجِّ طَعاماً وزَبيباً وللنَّبيذ فلا يَزالون يُطْعِمون النَّاس حتى تَنقضِيَ أَيّامُ مَوْسِم الحَجِّ . وكانت الرِّفادةُ والسِّقايةُ لبني هاشمٍ والسِّدانةُ واللِّوَاءُ لبني عبد الدَّار وكان أَوّل قائم بالرِّفادة هاشم بن عبد مَناف وسُمِّيَ هاشماً لهَشْمه الثَريدَ

ومن المجاز : نهرٌ له رَافدانِ : نَهْرَانِ يَمُدّانه والرّافدانِ : دِجْلة والفُراتُ لذلك قال الفرزدق يُعاتب يَزيدَ بن عبد المَلك في تقديم أَبي المُثَنَّ عُمَر بن هُبَيْرَة الفزاريّ على العراق ويَهْجُوه :
بَعَثْتَ إِلى العِرَاق ورافِدَيْه ... فَزَارِيّاً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِِ أَراد أَنه خَفيفٌ نَسَبه إلى الخِيانة . والارْتفادُ : الكَسْبُ وارتفدَ المالَ : اكتسَبَه قال الطِّرمَّاح :
عَجَباً ما عَجِبتُ مِن واهِبِ الما ... لِ يُبَاهِي به ويَرْتفِدُهْ
ويُضِيُع الذِي قَدَ أوجَبَهُ اللهُ ... عَليْهِ فليسَ يَعْتمِدُهْ وفي الأساس : ارتَفدْت منه : أَصَبْت من رِفْده . والاسْتِرْفاد : الاسْتعَأنة يقال اسْتَرْفدْته فأَرفدَنِي . والتَّرَافُدُ : التَّعاوُن والمُرَافَدة : المُعَاوَنة . ومن المجاز : رَفَّدُوا فلاناً ورَفَّلُوه التَّرْفِيد والتَّرْفيل : التَّسْويدُ والتَّعْظيم ورُفِّد فلانٌ : سُوِّدَ وعُظِّم ورَفَّدُوه : مَلَّكُوه أَمرَهم . والتَّرفِيد : شِبْهُ الهَرْوَلَةِ وفي بعض الأُمَّهات : شِبْهُ الهَمْلَجةِ وقال أُمَيَّة بن أَبي عائذٍ الهُذَلِيّ :
وإِنْ غُضُّ من غَرْبهَأ رَفَّدَتْ ... وَشِيجاً وأَلْوَتْ بجَلْسٍ طُوَالِ أَراد بالجَلْسِ أَصْلَ ذَنَبها والمِرْفَدُ كَمِنْبَرٍ : العُظَّامَةُ تَتعظَّم بها المَرأَةُ الرّسحاءُ . ومَلأَ رِفْدَه ومِرْفَدَه تقدم ذكره الرِفْدِ هو المِرْفَد : القَدَحُ الضَّخْمُ الذي يُقْرَى فيه الضَّيفُ ولو قال : عند ذكر الرَّفْد : كمِرْفَدٍ كمِنْبَرٍ لسَلِمَ من التّكْرَار . والمَرافِيدُ : الشَّاءُ لا يَنْقَطِعُ لَبَنُها صيفاً ولا شِتاءً . والرَّفُود كصَبورٍ : ناقةٌ تَمْلأُ الرِّفْدَ بالكسر والفتح أَي القَدَحَ بحَلْبةٍ واحدةٍ وقيل : هي الدائمةُ على مِحْلَبِها عن ابن الأَعرابِيّ . وقال مَرَّةً : هي التي تُتابِع الحَلَبَ والجمْع رُفُدٌ وفي حديثِ حَفْرِ زَمْزَمَ :
أَلَمْ نَسْقِ الحَجِيجَ ونَنْ ... حَرِ المِذْلاَقَةَ الرُّفُداَ وفي الحديث : أَنه قال لِلْحَبَشَة : دُونَكُم يا بني أَرْفدَةَ بَنُو أَرْفَدَةَ كأَزْفَلَةَ مقتضاه أَن يكون بفتح الفاءِ وهو مَرْجُوح والكسر هو الأَكثر كما في النهاية وشرح الكِرْماني على البخاريّ : جِنْسٌ من الحَبَشَةِ كما في توشيح الجلال أَو لَقَبٌ لهم أَواسم أَبيهم الأَكبر يُعْرَفون به
والرَّفْدَة بفتح فسكون : مَاءَةٌ بالسّوارِقِيَّة في سَبَخَةٍ . ورُفَيْدَةُ مُصغراً : أَبو حَيٍّ من العرب ويقال لهم الرُّفَيْدَاتُ كما يقال لآل هُبَيْرَةَ : الهُبَيْرَات . وسَمَّوْا رافِداً ورُفَيْداً ومُرْفِداً كَزُبَيْر ومُظْهرٍ . ومن المَجَأز : هُرِيقَ رِفْدُهُ إذا ماتَ أَو قُتِل كما يقال : صَفِرَتْ وطابُه وكُفِئَتْ جَفْنَتُه . والرَّوافِدُ : خَشَبُ السَّقْفِ وأَنشد الأَحمر :
رَوَافِدُهُ أَكرَمُ الرَّافِداتِ ... بَخٍ لكَ بَخٍّ لِبَحْرٍ خِضَمّ ومما يستدرك عليه : الرَّافِدُ هو الذي يَلِي المَلِكَ ويَقُوم مَقَامَه إذا غَابَ أَورَدَه ابنُ بَرّيّ في حَواشِيه وأَنشد قول دُكَيْن :
" خيرُ امرئٍ جاءَ من مَعَدِّهِ
" مِنْ قَبْلِهِ أَورافداً مِن بَعْدِهِ والرَّافِدةُ : فاعِلة من الرَّفْد وهو الإِعانة يقال : رَفَدْته : أَعَنْتُه . ولا أَقومُ إِلاّ رِفْداً أَي إِلا أن أُعانَ على القِيام . وفي حديث وَفْد مَذْحِجٍ : حَيٌّ حُشَّدٌ رُفَّدٌ جمع حاشِدٍ وَرافِدٍ والرَّفْد : النَّصِيب . وقال الزَّجَّاج : كلُّ شيءِ جعلتَه عَوْناً لشيءٍ أَو استَمْدَدْتَ به شيئاً فقد رَفَدْتَه يقال عَمَدْتُ الحائِطَ وأَسْنَدْته ورَفَدْتُه بمعنىً واحدٍ وهو مَجَاز . وفُلانٌ نِعْمَ الرافِدُ إذا حَلَّ به الوافِدُ . والرَّافِدة : العُصْبَة من الناس . والتَّرْفيد : العَجِيزة اسمٌ كالتَّمْتينِ والتَّنْبِيتِ عن ابن الأَعرابيّ وأَنشد :
" تَقُولُ خَوْدٌ سَلِسٌ عُقُودُها
" ذَاتُ وِشَاحٍ حَسَنٌ تَرْفِيدُهَا
" متَى تَرَانَا قائمٌ عَمُودُهَا
أَي نُقيم فلا نَظْعَن وإذا قامُوا قَامَتْ عُمُدُ أَخبيتَهِم فكأن هذه الخَوْدَ مَلَّت الرِّحْلَةَ لِنَعْمَتِهَأ فسأَلْت متى تكون الإِقامَة والخَفْضُ . وفُلانٌ يَمُدُّ البَرِيَّةَ رافِداه : يداه وهو مجاز . وهو رِفَأدَةُ صِدْقٍ ليٍ ورَفِيدَةُ صِدْقٍ : عَوْنٌ . ومَدَّ فُلانٌ بأَرْفادي : نَصَرَنِي وأَعانَنِي . وكل ذلك مَجاز

##### Türkçe

**رفد**
**رَفَدَ - يَرْفِدُ - رِفْد - مَرْفُوْد**
**رَفَدَ - يَرْفِدُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: ona destek olur ve onu güçlendirir; ona ek bir bağış ve yardım ile imdat ederek: ona, eşya yahut yiyecek yahut para yahut benzeri şeylerden, ihtiyaç duyduğundan fazla, artı bir miktar getirir ve onu onun tasarrufu altına ve mülkleri dâhiline kılar.
**رِفْد**: “فـِعـْـل” vezninde, **رَفَدَ - يَرْفِدُ**’den “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: destekleme ve ikmal etme işlemi; yine **رَفَدَ - يَرْفِدُ** fiiliyle olan şey: destek, yardım ve ek imdat.
**مَرْفُوْد**: **رَفَدَ - يَرْفِدُ**’den ism-i mef‘ûl, sıfat-ı müşebbehe: **ما يُرْفَد**: bir varlığın başka bir varlığa uzattığı fazla, ek bağış ve yardım.
Ve lafız, “geri vermenin vâcip olmadığı bağış” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَهَبَ - يَهِبُ**، **نَحَلَ - يَنْحَلُ**، **نَفَلَ - يَنْفُلُ**، **رَفَدَ - يَرْفِدُ**، **رَزَقَ - يَرْزُقُ**، **خَرَجَ - يَخرِجُ**

**رفد - مرفود**
	﴿Ve bu (dünyada) onların peşine bir lânet ve kıyamet gününde (de) (bir lânet) takıp-ettirdiler; ne kötü **الرفد** **المرفود** (99)﴾ Hûd
Tefsirde geldi: **الرفد**: bağış; **الرفد المرفود**: verilmiş bağış; ve burada o, lânettir.

Muhtârü’s-sıhâh
● [**رفد**] ر ف د: **الرِّفْدُ** râ’nın kesresiyle: bağış ve sıla; fethasıyla ise masdar. Ve **رَفَدَهُ**: ona verdi; ve **رفده**: ona yardım etti. İkisinin bâbı **ضرب**’dır. Ve **الإرفَادُ** da: verme ve yardım etme. Ve **الرِّفَادةُ** kesreyle: yara ve başkası onunla desteklenen bez parçası. Ve **بنو أرْفِدَةَ**: hadiste olan, Habeş’ten bir cins; raks ederler.

Râgıb
**رفد**
- **الرفد**: yardım ve bağış; ve **الرفد** masdardır. Ve **المرفد**: içine **الرفد** konulan şey, yiyecekten; bu sebeple kadeh ile tefsir edilmiştir. Ve **قد رفدته**: ona **الرفد** ile ulaştırdım. Yüce Allah’ın sözü: }بئس **الرفد** **المرفود**{ [Hûd/99]. Ve **أرفدته**: ona, onu azar azar alacağı bir **رفدا** kıldım. Böylece **فرفده وأرفده**: “ona içirdi” ve “ona içirdi” gibi. Ve “falanca **رفد** etti, o da **مرفد**’dir”: reislik verilmiş kimse için istiâre edilmiştir. Ve **الرفود**: sütünün çokluğundan **المرفد**’i sütle dolduran dişi deve; o, fâil mânasında فعول’dür. Ve denildi ki: develerden ve koyunlardan **المرافيد**: yazın ve kışın sütü kesilmeyenlerdir. Ve şairin sözü:
- 196 - فأطعمت العراق ورافديه *** فزاريا أحذ يد القميص
(Beyit, Ferazdak’ındır; Ömer b. Hubeyre’yi hicveder; der ki:
أمير المؤمنين وأنت وال *** شفيق لست بالوالي الحريص
أأطعمت العراق ورافديه *** فزاريا أحذ يد القميص
Ve o, divanında s. 338; ve el-Mücmel 2/390’dadır.
**الأحذ**: eli kesik; muradı, yücelikleri talep etmekten iki eli kısa olduğudur.)
Yani: Dicle ve Fırat. Ve **ترافدوا**: yardımlaştılar. Ve ondan: **الرفادة**; o da: Kureyş’ten, hacılara, hacıların fakirleri için, çıkardıkları bir şey ile yapılan yardımdır.

Mulahhasü’s-sân
1. **الرِّفْد** kesreyle: bağış ve sıla. **الرَّفْد** fethayla: masdar. **رَفَدَه يَرْفِدُه رَفْداً**: ona verdi. Ve **رَفَدَه** ve **أَرْفَده**: ona yardım etti. Ve ikisinden isim: **الرِّفْد**. Ve **ترافدوا**: birbirlerine yardım ettiler. Ve **المَرْفَدُ** ve **المُرْفَدُ**: yardım;
2. Ve **الرِّفادة**: câhiliyyede Kureyş’in onunla **تترافد** ettiği bir şeydi; her insan gücü nispetince bir mal çıkarırdı; mevsim günlerinde bundan büyük bir mal toplarlardı; onunla hacılar için deve kesimlikleri, yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlardı; hac mevsimi günleri bitinceye kadar insanları yedirmeyi sürdürürlerdi.
3. Ve **الاستِرفاد**: yardım isteme. Ve **الارتفاد**: kazanç.
4. Ve **التَّرفيدُ**: efendileştirme/baş kılma. Denir ki: **رُفِّدَ** falanca; yani efendi kılındı ve büyütüldü. Ve **رَفَّد** kavim falancayı: onu efendi kıldılar ve işlerini ona mülk kıldılar.
5. Her neyi bir şeye yardımcı kıldıysan yahut onunla bir şeyi istimdat ettiysen, onu **رَفَدْته**.
6. Ve **الرِّفادة**: eyerin, semerin ve başkasının dayanağıdır; ve onu, üzerinde, **يَرْفِده رَفْداً** ile **رَفَده**. Ve her ne bir şeyi tutup alıkoyduysa: onu **رَفده**.
7. Ve **الرَّوافِدُ**: tavanın keresteleri; denir ki: duvarı direkledim, ona dayadım ve onu **رَفَدْته**; mânaca birdir.
8. Ve **الرَّفْد**: pay.

Lisânü’l-ʿArab
● - **رفد**: **الرِّفْد** kesreyle: bağış ve sıla. **الرَّفْد** fethayla: masdar. **رَفَدَه يَرْفِدُه رَفْداً**: ona verdi. Ve **رَفَدَه** ve **أَرْفَده**: ona yardım etti. Ve ikisinden isim: **الرِّفْد**. Ve **ترافدوا**: birbirlerine yardım ettiler. Ve **المَرْفَدُ** ve **المُرْفَدُ**: yardım; İbn Berrî’nin hâşiyelerinde Dükayn dedi ki:
خير امرئٍ قد جاء مِن مَعَدِّهْ
مِن قَبْلِهِ، أَو رافِدٍ من بعدِهْ
**الرافد**: melikin yanında olan ve o gaip olduğunda onun makamını ikame eden kimsedir. Ve **الرِّفادة**: câhiliyyede Kureyş’in onunla **تترافد** ettiği bir şeydi; her insan gücü nispetince bir mal çıkarırdı; mevsim günlerinde bundan büyük bir mal toplarlardı; onunla hacılar için deve kesimlikleri, yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlardı; hac mevsimi günleri bitinceye kadar insanları yedirmeyi sürdürürlerdi; ve **الرِّفادَة** ile **السِّقاية** Benî Hâşim’indı; **السِّدانة** ve **اللِّواء** Benî Abdüddâr’ındı. Ve **الرِّفادة** ile ilk ayağa kalkan, Abdümenâf oğlu Hâşim’dir; ve tirîdi kırıp ufalamasından dolayı ona Hâşim adı verilmiştir. Ve hadiste: kıyamet saatinin yaklaşmasındandır ki **الفيءُ** **رِفْداً** olsun; yani sıla ve bağış; muradı: elde edilen haraç ve fey, ki o, fey ehli olan Müslümanların cemaatinindir, sıla ve bağışlara dönüşür; heva üzere, istihkakla değil, bir kavme diğer kavimden ayrı tahsis edilir ve yerlerine konulmaz. Ve **الرِّفْدُ**: sıla; denir ki: **رَفَدْتُه رَفْداً**; ve isim: **الرِّفْد**. Ve **الإِرْفاد**: verme ve yardım etme. Ve **المرافَدة**: yardımlaşma. Ve **التَّرافد**: yardımlaşma. Ve **الاستِرفاد**: yardım isteme. Ve **الارتفاد**: kazanç. Ve **التَّرفيدُ**: efendileştirme/baş kılma. Denir ki: **رُفِّدَ** falanca; yani efendi kılındı ve büyütüldü. Ve **رَفَّد** kavim falancayı: onu efendi kıldılar ve işlerini ona mülk kıldılar. Ve **الرِّفادة**: eyerin, semerin ve başkasının dayanağıdır; ve onu, üzerinde, **يَرْفِده رَفْداً** ile **رَفَده**. Ve her ne bir şeyi tutup alıkoyduysa: onu **رَفده**. Ebû Zeyd: deve üzerinde **رَفَدتُ**: ona **رِفادة** kıldığımda **أَرْفِدُ رَِفْداً**. Ezherî dedi ki: o, eyerin **رفادة**’si gibidir. Ve **الرَّوافِدُ**: tavanın keresteleri; ve el-Ahmer inşâd etti:
رَوافِدُه أَكرَمُ الرافِداتِ،
بَخٍ لكَ بَخٍّ لِبَحْرٍ خِضَم
Ve **ارتَفَد المالَ**: onu kazandı; Tırmâh dedi ki:
عَجَباً ما عَجِبْتُ من واهِبِ الما
لِ، يُباهي به ويَرْتَفِدُه
ويُضِيعُ الذي قد آوْجَبَه اللَّـ
ـهُ عليه، فليس يَعْتَمِدُه
(* “فليس يعتمده” sözü; Esâs’ta olan: **يعتهده** yani **يتعهده**; ikisi de doğrudur).
Ve **الرَّفْد** ve **الرِّفْد** ve **المِرْفَد** ve **المَرْفِدُ**: büyük **العُسُّ**; ve denildi ki: büyük, iri kadeh. Ve **العُسُّ**: üçü, dördü ve topluluğu kandıran büyük kadeh; o, **الغُمَر**’den büyüktür; **الرَّفْدُ** ondan büyüktür. Ve bazısı, her ne kadar olursa olsun kadeh hakkında onu genelleştirdi. Ve develerden **الرَّفودُ**: bir sağımda onu dolduran; ve denildi ki: sağımına devamlı olan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve bir defa dedi ki: o, sağımı peş peşe yapan. Ve **ناقة رَفُود**: **مِرْفَد**’ini doldurur. Ve Zemzem’in kazılması hadîsinde:
أَلم نَسْقِ الحَجِيجَ، ونَنْـ
ـحَرِ المِذْلاقَةَ الرُّفُدَا
**الرُّفُدُ** dammeyle: **رَفُود**’un cem‘i; o, bir sağımda **الرَّفْد**’i doldurandır. **الصحاح**: ve **المِرْفَدُ** **الرَّفْد**’dir; o da misafirin ağırlandığı büyük kadehtir.

Ve hadiste geldi: “Ne güzel bağış, sütlü deve; akşam **بِرِفْدٍ** ile döner ve sabah **بِرِفْدٍ** ile gider.” İbnü’l-Mübârek dedi: **الرِّفْد** kadehtir; deve bir kadehe sağılır, dedi; ve bu, yardımdan değildir. Şemr dedi: el-Muerric dedi: O, içinde sağılan kap için **الرِّفد**’dir. el-Asmaî dedi: **الرَّفد** fetha iledir. Şemr dedi: **رَفْد** ve **رِفْد** kadehtir; dedi: kesre daha fasihdir. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّفْد** **العُسِّ**’den daha büyüktür. Ve denir: **ناقة رَفُود**; kışında kabı üzerinde devam eder; çünkü o, ağacı kemirir. el-Kisâî dedi: **الرَّفْد** ve **المِرْفَد** içinde sağılan şeydir. el-Leys dedi: **الرَّفد**; bağışla yardım, süt içirmek, söz ve her şeydir. Zekât hadîsinde: Malının zekâtını, nefsi onunla hoşnut olarak, kendisine **رافِدَةً** olarak verdi; **الرَّافدة** fâ‘ile veznindedir; **الرِّفْد**’den, o da yardımdır. Denir: **رَفَدْته** yani ona yardım ettim; manası: onu edaya nefsiyle yardım edersen; ve ondan Ubâde hadîsi: “Görmüyor musunuz ki ben ancak **رِفْداً** olarak kalkarım” yani ancak kalkmaya yardım olunarak; ve **رَفْداً** diye de rivayet olunur, **الراء**’ın fethasıyla; o da mastardır. İbn Abbâs hadîsinde: “Ve yeminlerinizin akdettiği kimseler; nusret ve **الرِّفادة**’dendir” yani yardım. Mezhic heyeti hadîsinde: “**حَيّ** **حُشَّد** **رُفَّد**”; **حاشد** ve **رافد**’in cem‘idir. Ve **الرَّفْد**: nasiptir. Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **بِئْسَ الرِّفْدُ المرفود**; dedi: onun mecazı, mecazî yardım mecazıdır; denir: **رَفَدْتُه** emîrin yanında, yani ona yardım ettim; dedi: evveli kesrelidir; evvelini fetha edersen o **الرَّفد**’dir. ez-Zeccâc dedi: Her şeyi bir şeye yardımcı kıldın yahut onunla bir şeyi istimdat ettin ise, onu **رَفَدْته** olmuş olursun. Denir: **عَمَدْت** duvarı ve **أَسْنَدْته** ve **رَفَدْته**; bir manadadır. el-Leys dedi: **رفدت** falancayı **مَرْفَداً**; dedi: ve bundan, altından yükselsin diye eyerin altından alınan **رِفادَة** alınmıştır. Ve **الرِّفْدَة**: insanlardan bir topluluktur; er-Râ‘î dedi:

مُسَأْل يَبْتَغِي الأَقْوامُ نائلَه،
من كل قَوْم قَطين، حَوْلَه، رِفَدُ

Ve **المِرْفَد**: **العُظَّامةُ**; onunla **الرَّسْحاء** kadın büyüklük taslar. Ve **الرِّفادة**: **يُرْفَدُ** ile yara ve başkası bağlanan bez parçasıdır. Ve **التَّرْفِيدُ**: kalça; **التَّمْتِين** ve **التَّنْبيت** gibi bir isimdir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:

تقول خَوْدٌ سَلِسٌ عُقُودُها،
ذاتُ وِشاحٍ حَسَنٌ تَرْفِيدُها:
مَتى تَرانا قائِمٌ عَمُودُها؟

Yani: ikamet ederiz de göçmeyiz; ve onlar kalktıklarında çadırlarının direkleri kalkar; sanki bu **الخَوْد** nimetinden dolayı binek semerini bıkmış da sordu: ikamet ve alçalma ne zaman olur? Ve **الترفيد**: **الهَمْلَجة**’den bir tür gibidir. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:

وإِن غُضَّ من غَرْبِها رَفَّدَتْ
وشيجاً، وأَلْوَتْ بِجَلْسٍ طُوالْ

**الجَلس** ile, kuyruğunun aslını murad etti. Ve **المرافيد**: yazın da kışın da sütü kesilmeyen koyunlardır. Ve **الرَّافدَان**: Dicle ve Fırat’tır; el-Ferezdak, Irak üzerine Fezârî’den Ebü’l-Müsennâ Ömer b. Hubeyre el-Fezârî’yi takdim etmesinde Yezîd b. Abdülmelik’i azarlayarak ve onu hicvederek dedi:

بَعَثْتَ إِلى العراقِ ورافِدَيْه
فَزَاريّاً، أَحَذَّ يَدِ القَمِيص

Onun hafif olduğunu murad etti; onu hıyanete nisbet etti. Ve hadisteki **بنو أَرْفِدَة**: raks eden Habeş cinsidir. Hadiste: Habeşlilere dedi ki: “Haydi siz, ey **بني أَرْفِدَة**”; İbnü’l-Esîr dedi: O, onlar için bir lakaptır; ve denildi: O, kendisiyle tanındıkları en eski babalarının adıdır; **فاء**’sı kesrelidir ve bazen fetha edilir. Ve **رُفَيدة**: Araplardan bir **حَيّ**’in babasıdır; onlara **الرفيدات** denir; tıpkı Âl-i Hubeyre’ye **الهُبَيْرات** denildiği gibi.

مقاييس اللغة:
(**رفد**) **الراء** ve **الفاء** ve **الدال**; tek bir asıldır, düzenli, kıyaslı; o da bağış ve başkasıyla yardımlaşma ve desteklemedir. Öyleyse **الرَّفْد**; **رفَدَهُ يَرْفِدُه**’nun mastarıdır; ona verdiği zaman. İsim **الرِّفْد**’dir. Ve hadiste geldi: “Ve **الفَيْء** **رِفْداً** olur”; yani yerlerine konulmayan bağışlar olur. Ve denir: **ارتفَدْتَ** falancadan: onun kazancından isabet ettim. Ve **أُرفِدت** malı: onu kazandım. Ve **الرافد**: yardımcıdır; **المُرْفِدُ** de böyledir. Ve falan oğulları falancayı **رفَدَ**; onu üzerlerine efendi kıldıkları ve onu yücelttikleri zaman; o **مرفَّد**’dir. Ve **الرّافِدانِ**: Dicle ve Fırat’tır. el-Ferezdak dedi:

بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])

Ve **ترافدوا**; ona karşı yardımlaştıkları zaman. Ve **الرِّفادة**: Kureyş’in cahiliyede onunla **تُرَافِدُ** ettiği bir şeydir; her insan bir şey çıkarır, sonra onunla hacıya yiyecek, kuru üzüm ve içecek satın alırlar. Ve **الرَّوافِد**: tavanın keresteleridir; o da babdandır; çünkü tavan onunla **يُرفدَ** edilir. Dedi:

روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])

Ve **المرفد**: **الرّسْحاء**’nın kalçasını büyüttüğü **العُظَّامَة**’dır. Ve babdandır **الرِّفْد**; o da büyük kadehtir; o **الرَّفْد** ve **المِرْفَد** de olur. Ve denir: **المِرْفَد**; içinde ikram edilen kaptır. Ve **الرَّفُود**: bir sağımda **الرِّفْد**’i, o büyük kadehi dolduran devedir. Ve **الرُّفَيْدات**: Araplardan bir kavimdir.

القاموس المحيط:
**الرِّفْدُ**, kesre ile: bağış ve ihsan; fetha ile: büyük kadeh; ve kesrelenir. Ve **رَفَدَهُ يَرْفِدُهُ**’nun mastarıdır: ona verdi. Ve **الْإِرْفادُ**: yardım ve vermedir. Ve binek hayvana **رِفادَةً** kılmandır; **الرَّفْد** gibi; o, eyerin **جَدْيَة**’si gibidir. Ve o da: onunla yara bağlanan bez parçasıdır. Ve cahiliyede Kureyş’in onunla **تَتَرافَدُ** ettiği bir şeydir; aralarında bir mal çıkarırlar, onunla hacıya yiyecek ve kuru üzüm satın alırlar. Ve **الرافِدانِ**: Dicle ve Fırat’tır. Ve **الارْتِفَادُ**: kazançtır. Ve **الاسْتِرْفادُ**: yardım istemedir. Ve **الترافُدُ**: yardımlaşmadır. Ve **التَّرْفيدُ**: efendileştirme ve yüceltme ve koşar gibi yürümenin benzeridir. Ve **كمِنْبَرٍ**: **العُظَّامَة** ve büyük kadehtir. Ve **المَرافيدُ**: sütü kesilmeyen koyunlardır. Ve **الرَّفودُ**: bir sağımda **الرِّفد**’i dolduran devedir. Ve **بنُو أرْفَدَةَ**, **أَرْفَلَةٍ** gibi: Habeş’ten bir cinstir. Ve **الرَّفْدَةُ**: **بالسَّوارِقِيَّةِ** yüzdür. Ve **رُفَيْدَةُ**: bir kabiledir; onlara **الرُّفَيْداتُ** denir. Ve **رافِداً** diye adlandırdılar; **زُبَيْرٍ** ve **مُظْهِرٍ** gibi. Ve **هُرِيقَ رِفْدُهُ**: öldü. Ve **الرَّوافِدُ**: tavanın keresteleridir.

تاج العروس:
ر - ف - د
**الرِّفْدُ** kesre ile: bağış ve ihsan; ve ondan hadîs: “Kıyametin yaklaşmasındandır ki **الفَيء** **رِفْداً** olsun”; yani ihsan ve bağış olsun; murad eder ki, Müslümanların cemaatine ait olan haraç ve **الفَيء**; ihsanlara ve bağışlara dönüşür, bir kavme diğer kavimden ayrı, heva ölçüsünce tahsis edilir; hak edişle değil ve yerlerine konulmaz. Ve **الرَّفْد** fetha ile: **العُسُّ**; o da büyük kadehtir; üçü, dördü ve topluluğu sular; ve o **الغُمَر**’den daha büyüktür; ve **الرَّفْد** ondan daha büyüktür. Bazıları onunla, her ne miktar olursa olsun kadehi umumileştirdi; ve kesrelenir. Ve **الرَّفْد** fetha ile: **رَفَدَه يَرْفِدُهُ رَفْداً**’nın mastarıdır; **ضَرَب** haddi üzere: ona verdi. Ve **الإِرْفَادُ**: yardım ve vermedir. Ve ona **رَفَده** ve **أَرْفَدَه**: ona yardım etti; ikisinin ismi **الرِّفْد**’dir.

**والإِرفاد**: binek hayvanı için bir **رِفَادَةً** yapmandır; bunu **الزّجَاج** söyledi; fetha ile **الرَّفْد** gibi; bunu **أبو زيد** söyledi. “Deve üzerinde **رَفَدْتُ**; onun üzerine **أَرْفِد**; **رِفْداً** (yaparım)” yani ona bir **رِفادَةً** yaptığın zaman; o, eyerin, semerin ve başkalarının dayanağıdır. **الأَزهَريّ** dedi: o, eyerin **جَدْيَة**’si gibidir. **الليْث** dedi: “Falancaya **رَفَدْتُ**; **مَرْفَداً** (olarak)” ve bundan, altından yükselsin diye eyerin **رِفادَة**’si alınmıştır. **والرِّفادة** ayrıca: onunla yara ve başkası desteklenen bir bez parçasıdır. **والرِّفادَة**: câhiliyyede **قُرَيْش**’in onunla birbirine destek olduğu bir şeydir; aralarında her insan gücü nispetince bir mal çıkarır; onunla hacı için yiyecek ve kuru üzüm ve nebîz için satın alır; hac mevsiminin günleri bitinceye kadar insanları yedirmeyi sürdürürlerdi. **الرِّفادة** ve **السِّقاية** Benî Hâşim’indir; **السِّدانة** ve **اللِّوَاء** Benî Abdüddâr’ındır. **الرِّفادة** ile ilk kaim olan Hâşim b. Abd Menâf idi; **الثَريدَ**’i kırıp ufalamasından dolayı ona Hâşim adı verildi.

ومن المجاز: iki **رَافدانِ**’ı olan bir nehir: onu besleyen iki nehirdir; iki **الرّافدانِ**: Dicle ve Fırat’tır. Bu sebeple **الفرزدق**, Irak üzerine Fezârî olan Ebü’l-Müsennâ Ömer b. Hubeyre el-Fezârî’yi takdim etmesinden dolayı Yezîd b. Abdülmelik’i azarlayarak ve onu hicvederek dedi:
بَعَثْتَ إِلى العِرَاق ورافِدَيْه ... فَزَارِيّاً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِِ
Onun, hafif (kimse) olduğunu kastetti; onu hıyanete nispet etti. **والارْتفادُ**: kazançtır. “Malı **ارتفدَ**”: onu kazandı. **الطِّرمَّاح** dedi:
عَجَباً ما عَجِبتُ مِن واهِبِ الما ... لِ يُبَاهِي به ويَرْتفِدُهْ
ويُضِيُع الذِي قَدَ أوجَبَهُ اللهُ ... عَليْهِ فليسَ يَعْتمِدُهْ
**الأساس**’ta: “Ondan **ارتَفدْت**”: onun **رِفْد**’inden elde ettim. **والاسْتِرْفاد**: yardım istemedir; “Onu **اسْتَرْفدْته**; o da bana **أَرفدَنِي**” denir. **والتَّرَافُدُ**: yardımlaşmadır. **والمُرَافَدة**: yardım etmedir. ومن المجاز: “Falancayı **رَفَّدُوا** ve onu **رَفَّلُوه**”; **التَّرْفِيد** ve **التَّرْفيل**: efendileştirme ve yüceltmedir. “Falanca **رُفِّد**”: efendi kılındı ve yüceltildi. “Onu **رَفَّدُوه**”: işlerini ona malik kıldılar. **والتَّرفِيد**: harveleye benzer bir şeydir. Bazı ana kaynaklarda: hemlaceye benzer bir şeydir. **أُمَيَّة بن أَبي عائذٍ الهُذَلِيّ** dedi:
وإِنْ غُضُّ من غَرْبهَأ رَفَّدَتْ ... وَشِيجاً وأَلْوَتْ بجَلْسٍ طُوَالِ
**الجَلْس** ile onun kuyruğunun aslını kastetti. **والمِرْفَدُ** ( **مِنْبَرٍ** gibi): sıska kadının onunla büyüklük tasladığı büyüklüktür. “Onun **رِفْد**’ini ve **مِرْفَد**’ini doldurdu”: daha önce zikredildi; **الرِفْدِ** o, **المِرْفَد**’dir: misafirin içinde ağırlanıp ikram edildiği büyük kadehtir. Eğer “**الرَّفْد**” zikrinde “**كمِرْفَدٍ كمِنْبَرٍ**” deseydi, tekrardan selâmette olurdu. **والمَرافِيدُ**: yazın da kışın da sütü kesilmeyen koyunlardır. **والرَّفُود** ( **صَبورٍ** gibi): kesra ve fetha ile **الرِّفْدَ**’i, yani kadehi, bir tek sağımda dolduran dişi devedir. “O, sağım kabı üzerinde daimî olandır” da denildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Bir defa da dedi: o, sağımı peş peşe yapan (deve)dir. Çoğulu **رُفُدٌ**’dur. Zemzem’in kazılması hadîsinde:
أَلَمْ نَسْقِ الحَجِيجَ ونَنْ ... حَرِ المِذْلاَقَةَ الرُّفُداَ
Hadîste: Habeşlilere “Size (düşer), ey **بني أَرْفدَةَ**!” dediği rivayet edilmiştir. **بَنُو أَرْفَدَةَ** ( **أَزْفَلَةَ** gibi): bunun gereği, **الفاءِ**’nın fethalı olmasıdır; o ise mercûhtur; kesra daha çoktur; **النهاية**’de ve Kirmânî’nin Buhârî şerhinde olduğu gibi. **توشيح الجلال**’da olduğu üzere: Habeşlilerden bir cinstir; yahut onlara bir lakaptır; yahut büyük babalarının ismi; onunla tanınırlar.

**والرَّفْدَة** (fetha sonra sükûn ile): Sebha’da Sâvârikiyye’ye ait bir sudur. **ورُفَيْدَةُ** (küçültme olarak): Araplardan bir kabilenin babasıdır; onlara **الرُّفَيْدَاتُ** denir; Hubeyre ailesine **الهُبَيْرَات** denildiği gibi. **رافِداً** ve **رُفَيْداً** ve **مُرْفِداً** ( **زُبَيْر** ve **مُظْهرٍ** gibi) adlandırdılar. ومن المَجَأز: “Onun **رِفْدُهُ** döküldü” yani öldüğü veya öldürüldüğü zaman; “Onun **وطابُه** boşaldı” ve “Onun **جَفْنَتُه** devrildi” denildiği gibi. **والرَّوافِدُ**: tavanın keresteleridir. **الأَحمر** şu beyti okudu:
رَوَافِدُهُ أَكرَمُ الرَّافِداتِ ... بَخٍ لكَ بَخٍّ لِبَحْرٍ خِضَمّ
Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الرَّافِدُ**, kralın yanında bulunan ve o yokken onun makamında duran kimsedir; bunu İbn Berrî haşiyelerinde nakletti; ve Dükeyn’in sözünü okudu:
" خيرُ امرئٍ جاءَ من مَعَدِّهِ
" مِنْ قَبْلِهِ أَورافداً مِن بَعْدِهِ
**والرَّافِدةُ**: **الرَّفْد**’den (o da yardım etmektir) **فاعِلة** veznindedir; “Onu **رَفَدْته**”: ona yardım ettim, denir. “Ben ancak **رِفْداً** olarak kalkarım” yani ancak kalkmaya yardım edilmem hâlinde. Mezḥic heyeti hadîsinde: “Bir kabile; toplanmış; **رُفَّدٌ**” yani **حاشِدٍ** ve **رافِدٍ**’in cem‘i. **والرَّفْد**: nasiptir. **الزَّجَّاج** dedi: her neyi bir şeye yardımcı kıldıysan yahut onunla bir şeyi desteklediysen, onu **رَفَدْتَه**; “Duvarı **عَمَدْتُ** ve onu **أَسْنَدْته** ve onu **رَفَدْتُه**” bir mânâdadır; o mecazdır. “Falanca, üzerine gelen misafir ona konduğunda ne güzel **الرافِدُ**’dir.” **والرَّافِدة**: insanlardan bir topluluktur. **والتَّرْفيد**: kalçadır; **التَّمْتينِ** ve **التَّنْبِيتِ** gibi bir isimdir; İbnü’l-A‘râbî’den. Şu beyti okudu:
" تَقُولُ خَوْدٌ سَلِسٌ عُقُودُها
" ذَاتُ وِشَاحٍ حَسَنٌ تَرْفِيدُهَا
" متَى تَرَانَا قائمٌ عَمُودُهَا
Yani: ikamet ederiz de göçmeyiz. Onlar kalktıklarında çadırlarının direkleri kalkar; sanki bu genç kadın, refahından dolayı yolculuktan bıktı da “ikamet ve rahatlık ne zaman olacak?” diye sordu. “Falanca, yaratılmışlara iki **رافِداه**’ını uzatır”: iki eli; bu mecazdır. Ve o, **رِفَأدَةُ صِدْقٍ** (bana) ve **رَفِيدَةُ صِدْقٍ**: bir yardımdır. “Falanca, benim **أَرْفادي** ile uzattı”: bana yardım etti ve beni destekledi. Bunların hepsi mecazdır.
