# رفع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: رفع

باب العين والرّاء والفاء معهما
ع ر ف، ع ف ر، رعف، ر ف ع، ف ر ع مستعملات
عَرَفَ:
عَرَفت الشىءَ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً. وأَمْرٌ عارفٌ، معروفٌ، عَرِيفٌ.
والعُرْفُ: المعروف. قال النّابغة:
أبَى الـلـهُ إلا عَـدْلَـهُ وقَـضـاءَهُ		فلا النُّكْرُ مَعْروفٌ ولا العُرْفٌ ضائع
والعَريفُ: القيّم بأمرِ قومٍ عرّفَ عليهم، سُمّي به لأنّه عُرِفَ بذلك الاسم.
ويوم عَرَفَة: موقفُ النّاس بعَرَفات، وعَرَفات جبل، والتَّعريفُ: وقوفهم بها وتعظيمهم يوم عَرَفَة.
والتَّعريفُ: أن تصيبب شيئاً فتعرفه إذا ناديت من يعرف هذا.
والاعْترافُ: الإقرار بالذّنب، والذلُ، والمهانة، والرضَى به.
والنفسُ عَرُوفٌ إذا حُمِلَتْ على أمرٍ بسأتْ به، أي: اطمأنَّت. قال:
فآبوا بالنِّساءِ مُـرَدَّفـاتٍ		عوارفَ بعْدَ كَنٍّ وائتجاح
الائتجاح من الوجاح وهو السّتر، أي: معترفات بالذّلّ والهون.
والعَرْفُ: ريحٌ طيّبٌ، تقول: ما أطيب عَرْفَهُ، قال الله عزّ وجلّ: "عَرَّفها لهم" ، أي: طيّبها، وقال:
ألا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولـيلةٍ		بواضحة الخدّين طيّبة العَرْف
ويقال: طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا، أ ي: أولاً فأولاً، وجماعة بعد جماعة.
والعُرْف: عُرْفُ الفَرَس، ويجمع على أَعْرَاف. ومَعْرَفَةُ الفرسِ: أصلُ عُرْفة.
عفر:
عَفَرْته في التّراب أَعْفِرُه عقراً، وهو متعفّر الوجه في التّراب. والعفر: التّراب.
وعفّرتُه تعفيراً، واعتفرته اعتفاراً إذا ضربت به الأرض فَمَغَثْتُه فانعفر، قال:
تَهْلِكُ المِدْراةُ في أكنافِه		وإذا ما أرسلَتْه يَنْعَفِرْ
أي: يسقط على الأرض.
يَعْفُر: اسم رجل. والعُفرة في اللون: أن يضرب إلى غيره في حمرة، كلون الظّبي الأعْفَر، وكذلك الرّمل الأعفر. قال الفرزدق:
يقول لي الأنباط إذْ أنا ساقط		به لا بظبيٍ بالصَّريمة أعفرا
واليعفور: الخشف، لكثرة لزوقه بالأرض.
ورجل عِفْرٌ وعِفْرِيَةٌ. وعِفارِيَةٌ وعِفْريتٌ: بيّن العَفارة، يوصف بالشيطنة.
وشيطان عِفْرِيةٌ وعِفْريتٌ وهم العَفارِيَة والعَفارِيتُ، وهو الظّريف الكيّس، ويقال للخبيث: عِفِّرِّي، أي: عِفِرّ وهم العِفِرّيونَ. وأَسَدٌ عَفَرْنَى ولَبُؤة عَفَرناةٌ وهي الشّديدة قال الأعشى:
بذاتِ لَوْثٍ عَفَرْناةٍ إذا عَثَرَتْ
وعِفْرِيةُ الرأس: الشّعر الذي عليه. وعِفْرِيةُ الديك مثله.
وأمّا ليثُ عِفِّرين فدُوَيْبَّة مأواها التّراب السّهل في أصول الحيطان. تُدَوِّرُ دُوّارة ثم تندسّ في جوفها، فإذا هِيج رمَى بالتّراب صُعُدا.
ويُسمَّى الرّجل الكامل من أبناء خمسين: ليثَ عِفِرِّين.
قال: وابنُ العَشْر لعّابٌ بالقُلِينَ، وابنُ العِشرينَ باغي نِسِين، أي: طالب نساء، وابنُ الثلاثين أسْعَى السّاعينَ، وابنُ الأربعين أبطشُ الباطشينَ، وابنُ الخمسين ليث عِفِرّين، وابنُ الستين مؤنس الجَليسينَ، وابنُ السّبعينَ أحكمُ الحاكمين، وابنُ الثّمانينَ أسرعُ الحاسبينَ، وابنُ التّسعين واحد الأرذلينَ، وابنُ المئة لاجا ولاسا، أي: لا رجل ولا امرأة.
والعَفارَة: شجرة من المَرْخ يُتَّخذُ منها الزّند، ويُجمع: عَفاراً.
ومَعافر: العرفط يَخْرجُ منه شبه صَمْغٍ حُلوٍ يُضيّع بالماء فيشرب.
ومَعافر: قبيلةٌ من اليَمَن.
ولقيته عن عُفْرٍ، أي بعد حين. وأنشد:
أعِكْرِم أنت الأصل والفرعُ والذي		أتاك ابن عمّ زائراً لك عن عُفْرَ

قال أبو عبد الله: يقال: إنّ المُعَفَّر المفطوم شيئاً بعد شيءٍ يُحْبَس عنه اللبن للوقت الذي كان يرضَعُ شيئاً، ثمّ يعاد بالرَّضاع، ثمّ يُزادُ تأخيراً عن الوقت، فلا تزالُ أمُّه به حتّى يصبر عن الرَّضاع، فَتَفْطمه فِطاماً باتًّا.
رعف:
رَعَفَ يَرْعُفُ رُعافاً فهو راعف. قال:
تضمَّخْنَ بالجاديّ حتّى كأنّما الأنوفُ إذا استعرضتَهُنَّ رواعفُ
والرَّاعفُ: أَنْف الجبل، ويجمع رواعف.
والرّاعِفُ: طرف الأرْنَبَة.
والرّاعِف: المتقدم وراعوفةُ البئر وأُرْعوفَتُها، لغتان: حَجَر ناتئ على رأسها لا يستطاع قلعه، ويقال: هو حجرٌ على رأس البئر يقوم عليه المستقي.
رفع:
رفَعْته رَفْعاً فارتفع. وبَرْقٌ رافع، أي: ساطع، قال:
أصاح ألم يُحْزِنْكَ ريح مريضة		وبرق تلالا بالعقيقين رافـع
والمرفوعُ من حُضْر الفَرَس والبِرْذَون دون الحُضْر وفوقَ الموضوع. يقال: ارْفَعْ من دابّتك، هذا كلام العرب.
ورَفُع الرّجلُ يَرْفُعُ رَفاعةً فهو رفيعٌ إذا شَرُف وامرأة رفيعة.
والحمارُ يرفِّعُ في عَدْوِهِ ترفيعاً: أي: عدا عَدْواً بعضُهُ أرفعُ من بعض . كذلك لو أخذت شيئاً فرفعت الأوّل فالأوّل قلت: رفَّعتُه ترفيعاً. والرَّفْعُ: نقيضُ الخَفْضِ. قال:
فاخْضَعْ ولا تُنْكِرْ لربّك قُدْرةً		فالله يخفض من يشاء ويرفع
والرّفعة نقيض الذّلّة.
والرُّفاعةُ والعِظامةُ والزُّنْجُبَة: شيء تعظّم به المرأة عجيزتها.
فرع:
فَرَعْتُ رأس الجبل، وفَرَعْتُ فلاناً:علوتُه. قال لبيد:
لم أَبِتْ إلاّ عليه أو عـلـى		مَرْقَب يَفْرَعُ أطرافَ الجَبَلْ
والفَرْعُ: أوّل نِتاجِ الغنم أو الإبل. وأَفْرَعَ القومُ إذا نُتِجوا في أوّل النِّتاج. ويقال: الفَرَعُ: أوّل نتاج الإبل يُسلخ جلده فَيُلْبَسُ فصيلاً آخر ثم تَعْطِفُ عليه ناقة سوى أُمّه فتحلبُ عليه. قال أوس بن حَجَر:
وشُبِّهَ الهَيْدَبُ العَبامُ من الأقْ		وامِ سَقْباً مُجَلَّـلاً فَـرَعـا
والفَرْعُ: أعلى كلّ شيء، وجَمْعُه: فُروعٌ.
والفروع: الصّعود من الأرض.
ووادٍ مُفْرِعٍ: أفْرَع أهلَه، أيْ: كفاهم فلا يحتاجون إلى نُجْعة.
والفَرَعُ: المال المُعَدُّ.
ويقال: فَرِعَ يَفْرَعُ فَرَعاً، ورجلٌ أَفْرَعُ: كثير الشّعر. والفارِع والفارِعة والأفرَعُ والفَرْعاء يوصف به كثرة الشّعر وطوله على الرأس.
ورجلٌ مُفْرَعُ الكَتِفِ: أي: عريض. قال مرار:
جَعْدةٌ فرعاءُ في جُمْـجُـمةٍ		ضخْمةٍ نمرق عنها كالضّفر
وأفرع فلان إذا طال طولاً.
وأَفْرَعْتُ بفلانٍ فما أحمدته، أي: نزلت. وأفرع فلان في فرع قومه، قال النابغة:
ورعابيب كأمثـالِ الـدُّمَـى		مُفْرِعات في ذِرَى عزِّ الكَرَمْ
وقول الشاعر:
وفروعٍ سابغٍ أطرافُـهـا		علّلتها ريحُ مِسْكٍ ذي فَنَع
يعني بالفروع: الشعور.
وافْتَرَعْتُ المرأةَ: افْتَضَضْتُها.
وفَرَّعْتُ أرض كذا: أي جوّلت فيها، وعلمت علمها وخبرها.
وفَرْعَةُ الطّريق وفارِعَتُهُ: حواشيه.
وتَفَرّعْتُ بني فلان: أي: تزوّجتُ سيّدةَ نسائهم. قال:
وتفرّعنا من ابـنـي وائلٍ		هامةَ العزّ وخُرطومَ الكرم
فوارع: موضعٌ. والإفراعُ: التصويب. والمُفْرِعُ: الطويل من كلّ شيء.
والفارعُ: ما ارتفع من الأرض من تلّ أو علم. أو نحو ذلك.
فارِعٌ: اسمُ حصنٍ كان في المدينة.
والفَرَعَةُ: القملةُ الصغيرةُ.

### Türkçe

باب **العين** و**الرّاء** و**الفاء** onlarla birlikte
**ع ر ف**، **ع ف ر**، **رعف**، **ر ف ع**، **ف ر ع** kullanımdadırlar.

**عَرَفَ**:
**عَرَفت** **الشىءَ** **مَعْرِفَةً** ve **عِرْفاناً**. Ve **أَمْرٌ** **عارفٌ**، **معروفٌ**، **عَرِيفٌ**.
Ve **العُرْفُ**: **المعروف**. **النّابغة** dedi:
Allah ancak adaletini ve hükmünü reddetti;		o hâlde ne inkâr bilinir, ne de **العُرْفٌ** zayi olur.
Ve **العَريفُ**: bir kavmin işine bakan, onların üzerine (işlerini) bildiren; o adla adlandırıldı; çünkü o ad ile bilindi.
Ve **يوم عَرَفَة**: insanların **عَرَفات**’ta duruş yeridir; ve **عَرَفات** bir dağdır; ve **التَّعريفُ**: onların orada durmaları ve **يوم عَرَفَة**’yi tazim etmeleridir.
Ve **التَّعريفُ**: bir şeye isabet etmen, sonra “bunu kim bilir?” diye bildiğini çağırdığında onu tanımandır.
Ve **الاعْترافُ**: günahı ikrar, ve zillet, ve aşağılanma, ve ona razı olmadır.
Ve nefis **عَرُوفٌ** olur; bir işe yüklendiğinde onunla kötüleştiğinde; yani: sükûnet buldu. Dedi:
Kadınlarla döndüler, bindirilmiş;		örtünme ve **ائتجاح**’tan sonra **عوارفَ** olarak.
**الائتجاح** **الوجاح**’tandır; o da örtüdür; yani: zillet ve horluğu itiraf edenler.
Ve **العَرْفُ**: hoş bir rüzgâr; dersin ki: onun **عَرْفَهُ** ne kadar hoştur. Aziz ve celil Allah dedi: “**عَرَّفها لهم**”, yani: onu hoş kokulu kıldı. Ve dedi:
Nice gün ve gece vardır ki eğlendim;		yanakları açık, **العَرْف**’u hoş olanla.
Ve denir: **القَطا** **عُرْفاً** sonra **عُرْفا** uçtu; yani: önce önce; ve topluluk topluluk ardından.
Ve **العُرْف**: atın **عُرْفُ**’udur; **أَعْرَاف** üzerine cem olunur. Ve atın **مَعْرَفَةُ**’si: **عُرْفة**’sinin köküdür.

**عفر**:
Onu toprakta **عَفَرْته**; **أَعْفِرُه** **عقراً**; ve o, yüzü toprakta **متعفّر** olandır. Ve **العفر**: topraktır.
Ve onu **عفّرتُه** **تعفيراً**; ve onu **اعتفرته** **اعتفاراً**; eğer onunla yere vurduysan, onu ezdiysen, sonra **انعفر** olduysa. Dedi:
**المِدْراةُ** onun yanlarında helâk olur;		ve onu salıverdiğinde **يَنْعَفِرْ**.
Yani: yere düşer.
**يَعْفُر**: bir adam adıdır. Ve renkte **العُفرة**: kızıllıkta başkasına çalmasıdır; **الظّبي الأعْفَر**’in rengi gibi; ve aynı şekilde **الرّمل الأعفر**. **الفرزدق** dedi:
Ben düşmüşken **الأنباط** bana der;		onda, **الصَّريمة**’de **أعفرا** bir ceylanla değil.
Ve **اليعفور**: **الخشف**’tir; yere çok yapışmasından dolayı.
Ve bir adam **عِفْرٌ** ve **عِفْرِيَةٌ**. Ve **عِفارِيَةٌ** ve **عِفْريتٌ**: **العَفارة**’sı açık; şeytanlıkla vasıflanır.
Ve bir şeytan **عِفْرِيةٌ** ve **عِفْريتٌ**; onlar **العَفارِيَة** ve **العَفارِيتُ**’tir; ve o, zarif, zeki olandır. Ve habise denir: **عِفِّرِّي**; yani: **عِفِرّ**; ve onlar **العِفِرّيونَ**’dur. Ve **أَسَدٌ عَفَرْنَى** ve **لَبُؤة عَفَرناةٌ**: o, şiddetli olandır. **الأعشى** dedi:
Düğümlü bir (şey) sahibi, **عَفَرْناةٍ** ile; tökezlediğinde.
Ve başın **عِفْرِيةُ**’si: üzerindeki saçtır. Ve horozun **عِفْرِيةُ**’si de onun gibidir.
Ama **ليثُ عِفِّرين** ise, barınağı duvarların diplerinde düz toprak olan küçük bir canlıdır. Bir döndürme döndürür, sonra içine sokulur; ürkütüldüğünde toprağı yukarı doğru fırlatır.
Ve elli yaş oğullarından kâmil adama: **ليثَ عِفِرِّين** denir.
Dedi: On yaş oğlu **القُلِينَ** ile oynayıcıdır; yirmi yaş oğlu **نِسِين** arayıcıdır; yani: kadın talep edici; otuz yaş oğlu koşanların en koşucusudur; kırk yaş oğlu vuranların en vurucusudur; elli yaş oğlu **ليث عِفِرّين**’dir; altmış yaş oğlu iki oturanın ünsiyet edicisidir; yetmiş yaş oğlu hükmedenlerin en hikmetlisidir; seksen yaş oğlu hesaplayanların en süratlisidir; doksan yaş oğlu aşağıların biridir; yüz yaş oğlu **لاجا ولاسا**’dır; yani: ne erkek ne kadın.
Ve **العَفارَة**: **المَرْخ**’tan bir ağaçtır; ondan **الزّند** yapılır; ve **عَفاراً** olarak cem olunur.
Ve **مَعافر**: **العرفط**; ondan tatlıya benzer bir **صَمْغٍ** çıkar; suyla eritilir de içilir.
Ve **مَعافر**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve onu **عن عُفْرٍ** üzere buldum; yani bir müddet sonra. Ve okudu:
Sen mi **أعِكْرِم**; sen asıl ve dal ve o kimsesin;		sana amcaoğlu, sana **عن عُفْرَ** ziyaretçi olarak geldi.

**أبو عبد الله** dedi: denir ki: **المُعَفَّر** (şudur): sütten kesilen, şeyden sonra şey (az az) (kesilen); süt, emdiği vakit için ondan alıkonur; sonra emzirme ile geri döndürülür; sonra vakitten geciktirme artırılır; annesi onunla böylece devam eder; ta ki emzirmeden sabredinceye kadar; sonra onu kesin bir kesişle sütten keser.

**رعف**:
**رَعَفَ** **يَرْعُفُ** **رُعافاً**; o hâlde o **راعف**’tır. Dedi:
**الجاديّ** ile boyandılar; öyle ki sanki		burunlar, onları yanlamasına gördüğünde, **رواعفُ**tur.
Ve **الرَّاعفُ**: dağın burnudur; ve **رواعف** olarak cem olunur.
Ve **الرّاعِفُ**: **الأرْنَبَة**’nin ucudur.
Ve **الرّاعِف**: öne geçen; ve kuyunun **راعوفةُ**’si ve onun **أُرْعوفَتُها**’sı; iki lugattır: başında çıkıntılı bir taş; sökülmesi mümkün olmaz. Ve denir ki: o, kuyunun başında bir taştır; su çeken onun üzerinde durur.

**رفع**:
Onu **رفَعْته** **رَفْعاً**; sonra **ارتفع**. Ve **بَرْقٌ رافع**: yani parlayan. Dedi:
Ey dost, hasta bir rüzgâr seni hüzünlendirmedi mi;		ve **العقيقين**’de parıldayan bir şimşek, **رافع**.
Ve atın ve **البِرْذَون**’un **حُضْر**’undan **المرفوعُ**: **الحُضْر**’dan aşağı, **الموضوع**’dan yukarıdır. Denir ki: binek hayvanından **ارْفَعْ**; bu, Arapların sözüdür.
Ve adam **رَفُع** olur; **يَرْفُعُ** **رَفاعةً**; o hâlde o **رفيعٌ**’dir; eğer şereflendi ise; ve kadın da **رفيعة**.
Ve eşek, koşusunda **يرفِّعُ** **ترفيعاً**: yani, koştu; onun bir kısmı bir kısmından daha yüksek (adımlı) bir koşu. Aynı şekilde bir şeyi alıp birinciyi sonra birinciyi yükseltirsen “onu **رفَّعتُه** **ترفيعاً**” dersin. Ve **الرَّفْعُ**: **الخَفْضِ**’ın zıddıdır. Dedi:
Boyun eğ ve Rabbine bir kudreti inkâr etme;		çünkü Allah dilediğini alçaltır ve yükseltir.
Ve **الرّفعة**: **الذّلّة**’nin zıddıdır.
Ve **الرُّفاعةُ** ve **العِظامةُ** ve **الزُّنْجُبَة**: kadının kalçasını büyüttüğü bir şeydir.

**فرع**:
Dağın başını **فَرَعْتُ**; ve falanı **فَرَعْتُ**: ona üstün geldim. **لبيد** dedi:
Onun üzerinde yahut üstünde olmaksızın gecelemem;		dağın uçlarını aşan bir gözetleme yerinde.
Ve **الفَرْعُ**: koyunun yahut devenin ilk yavrusudur. Ve kavim **أَفْرَعَ** eder; eğer ilk doğumda yavruladılarsa. Ve denir ki: **الفَرَعُ**: develerin ilk yavrusu; derisi yüzülür, sonra başka bir yavruya giydirilir; sonra annesi dışında bir deve ona meylettirilir de onun üzerine sağılır. **أوس بن حَجَر** dedi:
Yığınlardan olan büyük **الهَيْدَبُ العَبامُ** benzetildi;		örtülmüş bir yavruya, **فَـرَعـا**.
Ve **الفَرْعُ**: her şeyin üstüdür; ve onun cemi: **فُروعٌ**.
Ve **الفروع**: yerden yükseliştir.
Ve **وادٍ مُفْرِعٍ**: ehlini **أفْرَع** etti; yani onlara yetti; böylece **نُجْعة**’ya ihtiyaç duymazlar.
Ve **الفَرَعُ**: hazırlanmış maldır.
Ve denir ki: **فَرِعَ** **يَفْرَعُ** **فَرَعاً**; ve bir adam **أَفْرَعُ**: çok saçlıdır. Ve **الفارِع** ve **الفارِعة** ve **الأفرَعُ** ve **الفَرْعاء**: baş üzerindeki saçın çokluğu ve uzunluğu ile vasıflanır.
Ve bir adam **مُفْرَعُ الكَتِفِ**: yani geniş. **مرار** dedi:
Büyük bir kafatasında kıvırcık, **فرعاءُ**;		ondan tırnak gibi sıyrılırız.
Ve falan **أفرع** etti; eğer boyca uzadıysa.
Ve falanla **أَفْرَعْتُ**; onu övmedim; yani indim. Ve falan, kavminin dalında **أفرع** etti. **النابغة** dedi:
Bebek suretleri gibi **ورعابيب**;		keremin izzetinin zirvelerinde **مُفْرِعات**.
Ve şairin sözü:
Uçları bol olan **وفروعٍ**;		ona misk rüzgârı, **ذي فَنَع** olan, içirdi.
**الفروع** ile saçları kastediyor.
Ve kadını **وافْتَرَعْتُ**: onu **افْتَضَضْتُ**.
Ve şu yerin toprağını **وفَرَّعْتُ**: yani onda dolaştım; onun bilgisini ve haberini bildim.
Ve yolun **وفَرْعَةُ**’si ve onun **فارِعَتُهُ**: kenarlarıdır.
Ve falanoğullarını **وتَفَرّعْتُ**: yani kadınlarının hanımıyla evlendim. Dedi:
**ابـنـي وائلٍ**’den dallandık;		izzetin tepesi ve keremin hortumu.
Ve **فوارع**: bir yerdir. Ve **الإفراعُ**: aşağı doğru yöneltmedir. Ve **المُفْرِعُ**: her şeyden uzun olandır.
Ve **الفارعُ**: yerden yükselen şeydir; bir tepe yahut bir alamet; yahut bunun benzeri.
**فارِعٌ**: Medine’de olan bir kalenin adıdır.
Ve **الفَرَعَةُ**: küçük bitten ibarettir.
