# رفغ (ر-ف-غ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D8%BA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ف - غ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والراء والفاء معهما
ر غ ف، غ ف ر، غ ر ف، ر ف غ، ف ر غ، ف غ ر مستعملات رغف:
الرُّغْفانُ جمع الرَّغيفِ، والرُّغُفُ أيضا، والعَدَدُ أَرْغِفةٌ.
غرف: الغَرْفُ: غَرْفُكَ المَاءَ باليَدِ وبالمِغْرَفَةِ.
والغَرْفةُ: قَدْرُ اغْتِرافِكَ، مثل الكف.
والغَرْفَةُ: مرة واحدة.
والغُرْفَةُ: بيتٌ فَوقَ بيت.
وغَرْبٌ غَرُوفٌ أي كثير الأخذ.
ومزادة غَرْفِيَّةٌ: مدبوغة بالغَرْفِ.
والغَرْفُ: شجر يجلب من يبرين، وهو لا يوكع الأديم أي يغلظُ.
والغَرْفُ: شجرٌ إذا يبس فهو الثُّمامُ.
والغَرف: سُرْعةٌ في العدوِ، وفرس غَرّافٌ.
والغَريفُ: ماء في الأَجَمةِ.
ويقال للسماء السابعة غُرفة، قال لبيد:
سَوَّى فأَغْلَقَ دونَ غُرفة عَرْشِهِ		سَبْعاً شِداداً دونَ فَرْعِ المَنْقَـلِ
فغر: فَغَر المَرْءُ فاهُ يَفْغَر فَغْراً إِذا شَحاه، وهو واسِعُ فَغْرِ الفم.
والفَغْرُ: الوَرْد فَغَرَ وتفتح.
وولد فلانُ بالفُغْرةِ، وأول طُلُوع الثُرَيّا.
وأَفْغَرَ النَّجْمُ أي تَوَقَّعَهُ الناظرون إليه.
غفر: المِغْفَر: وقاية للراس.
وغَفِرَ الثَّوْبُ إذا ثار زئبرهُ غَفَراً.
والغِفارةُ: المِغْفَر، ومِغْفَرُ البيضة: رفرفها من حلق الحديد قال الأعشى.
والشطبةُ القَوْداءُ تـط		فر بالمدججِ ذي الغِفارِ
والغِفارةُ: خِرْقةٌ تضَعُها المرأة للدُّهْنِ على هامتها.
والغِفارة: خِرْقةٌ تُلَفُّ على سِيَةِ القَوْسِ لتُلَفَّ فوقها إطنابةُ القَوْسُ، وهو سَيْرُه الذي يشد به، وحبل يسمى رأسه غِفارةً.
واصل الغَفْر التَّغطية.
والمُغْفُورُ: دُودٌ يخرج من العُرْفُطِ حلو يضيح بالماء فيشرب. وصمغ الإجاصة مُغْفُورٌ. وخرجوا يَتَمغْفَرونَ أي يطلبون المَغافيرَ.
والغِفارةُ: الربابة التي تَغْفِرُ الغَمامَ عليكَ أي تُغَطِّيه لأَنَّها تحت الغيث، فهي تستره عنك. وجاء القوم جماء الغَفير أي بلفهم ولَفيفهم والغُفْرُ: ولد الأروية، قال ذو الرمة:
وفَجٍّ أبة أن يسلكَ الغُفْرُ بـينـه		سلكت قرانَى من قراسيةٍ سُمْرا
والمُغْفِرُ: الأُرْوِيَّةُ، ويقال لها: أُمُّ غُفْر.
والغُفْر من مَنازِلِ القَمَرِ.
والله الغَفُور الغَفّارُ يَغْفِرُ الذنوب مَغْفِرةً وغُفْراناً وغَفْراً.
رفغ: الرَّفْغُ والرُّفْغُ لغتان، وهو من باطن الفخد عند الأربية. واقة رَفْغاءُ: واسعة الرُّفْغِ.
والرَّفْغُ: وسخ الظُّفْرِ.
وعيش رفيغلإ: خصيب، وإنه لفي رفاغة من عيشه ورَفاغِيَة. ورَفْغُ العيش: سعته وخصبه، قال:
تحتَ دُجُنّاتِ النَّعيمِ الأَرْفَغِ
فرغ: فَرَغَ يَفْرُغُ وفَرِغَ يفرَغُ فَراغاً.
وقريء: "حتى إذا فُرِّغَ عن قُلُوبِهم" أي: ذهب بالخوف.
وقوله تعالى: "وأصبح فُؤادُ أُمِّ مُوسَى فارغاً" أي: خاليا من الصبر.
وقريء: فُرُغاً أي مُفَرَّغاً، يكون "فعل" موضع "مفعل" مثل عطل ومعطل.
والفَرْغُ: مَفْرَغُ الدلو، وهو خَرْقهُ الذي يأخذ الماءَ، والفِراغ ناحيتُه التي يصب الماء منها، قال:
يسقى به ذات فِراغٍ عَثْجلا
وقال
كأن شِدْقَيْهِ إذا تَهَكَّما
فَرْغانِ من دَلْوَيْنِ قد تَخَرَّما
يُريدُ بالفَرْغِ مَفَرغ الدَّلْوِ أي: خَرْقُهُ، وفَرْغُه: سَعَةُ جَوْفِه.
والإِفراغُ: الصَّبُّ، قال الله تعالى: "أفْرِغْ علينا صَبْراً" ، أي: اصبُبْ. وافْتَرَغْتُ: صَبَبْتُ على نفسي ماء.
ودرهم مُضْرَغٌ أي مصبوب في قالب ليس بمضروبٍ وفرسٌ فَريغٌ المَشْي: هِمْلاجٌ وساعٌ قد فَرُغَ فُراغةً، ووَسُعَ وَساعةً.
ويقال للدم الذي فيه قود ولادية، قال:
فإنْ تكُ أذوادٌ أصين ونسوةٌ		فلن تذهبوا فَرْغاً بقتل حبال

##### Türkçe

باب **الغين** و**الراء** و**الفاء** معهما
ر غ ف، غ ف ر، غ ر ف، ر ف غ، ف ر غ، ف غ ر مستعملات رغف:
**الرُّغْفانُ**: **الرَّغيفِ**’in çoğulu; **الرُّغُفُ** da (böyledir). Sayı (çoğulu) **أَرْغِفةٌ**’dir.

غرف: **الغَرْفُ**: suyu elle ve kepçeyle almandır.
**والغَرْفةُ**: avuç gibi, alıp çıkarışının miktarıdır.
**والغَرْفَةُ**: bir defadır.
**والغُرْفَةُ**: bir evin üstünde (bulunan) evdir.
Ve **غَرْبٌ غَرُوفٌ**: yani çok alan.
Ve **مزادة غَرْفِيَّةٌ**: **الغَرْفِ** ile tabaklanmış (tulum).
Ve **الغَرْفُ**: Yebrîn’den getirilen bir ağaçtır; deriyi “yok etmez”, yani kalınlaştırır.
Ve **الغَرْفُ**: bir ağaçtır; kuruduğu zaman o **الثُّمامُ**’dır.
Ve **الغَرف**: koşuda bir sürattir; ve **فرس غَرّافٌ** (denir).
Ve **الغَريفُ**: sazlıkta sudur.
Ve yedinci göğe **غُرفة** denir; Lebîd dedi ki:
سَوَّى فأَغْلَقَ دونَ غُرفة عَرْشِهِ		سَبْعاً شِداداً دونَ فَرْعِ المَنْقَـلِ

فغر: **فَغَر** kişi ağzını **يَفْغَر** **فَغْراً**: onu açtığı zaman; ve o, ağzın **فَغْرِ**’i geniş olandır.
Ve **الفَغْرُ**: gül; **فَغَرَ** ve açılır.
Ve falan kimse **بالفُغْرةِ**’de doğdu; ve Süreyyâ’nın ilk doğuşu (vakti).
Ve **أَفْغَرَ** yıldız: yani ona bakanlar onu beklediler.

غفر: **المِغْفَر**: baş için korumadır.
Ve **غَفِرَ** elbise: tüyü kabardığı zaman, **غَفَراً** (olarak).
Ve **الغِفارةُ**: **المِغْفَر**; ve miğferin **مِغْفَرُ البيضة**’si: demir halkalardan olan sarkıntısıdır; A‘şâ dedi ki:
والشطبةُ القَوْداءُ تـط		فر بالمدججِ ذي الغِفارِ
Ve **الغِفارةُ**: kadının başının tepesine yağ için koyduğu bez parçasıdır.
Ve **الغِفارة**: yayın **سِيَةِ**’sine sarılan bir bez parçasıdır ki onun üstüne yayın **إطنابةُ**’sı sarılsın; o, onunla bağladığı kayışıdır; ve başına **غِفارةً** denilen bir ip.
Ve **الغَفْر**’ün aslı örtmedir.
Ve **المُغْفُورُ**: **العُرْفُطِ**’tan çıkan bir kurtçuktur; tatlıdır, suyla karıştırılıp içilir. Ve armudun zamkı **مُغْفُورٌ**’dur. Ve “**يَتَمغْفَرونَ**” diye çıktılar: yani **المَغافيرَ**’i arıyorlar.
Ve **الغِفارةُ**: bulutun seni **تَغْفِرُ** ettiği, yani onu örttüğü **الربابة**’dır; çünkü o yağmurun altındadır; böylece onu senden örter. Ve kavim **جماء الغَفير** geldi: yani topluca ve kalabalıkça. Ve **الغُفْرُ**: dağ keçisinin yavrusudur; Zû’r-Rumme dedi ki:
وفَجٍّ أبة أن يسلكَ الغُفْرُ بـينـه		سلكت قرانَى من قراسيةٍ سُمْرا
Ve **المُغْفِرُ**: dağ keçisidir; ve ona **أُمُّ غُفْر** denir.
Ve **الغُفْر** ayın menzillerindendir.
Ve Allah **الغَفُور** **الغَفّارُ**’dır; günahları **مَغْفِرةً** ve **غُفْراناً** ve **غَفْراً** olarak bağışlar.

رفغ: **الرَّفْغُ** ve **الرُّفْغُ** iki lehçedir; o, kasığın yanında uyluğun iç tarafındandır. **واقة رَفْغاءُ**: **الرُّفْغِ**’i geniş (olan).
Ve **الرَّفْغُ**: tırnağın kiri.
Ve **عيش رفيغلإ**: bereketli; ve o, yaşayışının **رفاغة**’sinde ve **رَفاغِيَة**’sindedir. Ve **رَفْغُ العيش**: onun genişliği ve bereketidir; dedi ki:
تحتَ دُجُنّاتِ النَّعيمِ الأَرْفَغِ

فرغ: **فَرَغَ** **يَفْرُغُ** ve **فَرِغَ** **يفرَغُ** **فَراغاً**.
Ve şöyle okundu: “حتى إذا **فُرِّغَ** عن قُلُوبِهم” yani: korku giderildi.
Ve Yüce’nin sözü: “وأصبح فُؤادُ أُمِّ مُوسَى **فارغاً**” yani: sabırdan boş.
Ve şöyle okundu: **فُرُغاً** yani **مُفَرَّغاً**; “**فعل**”, “**مفعل**” yerinde olur; **عطل** ve **معطل** gibi.
Ve **الفَرْغُ**: kovayı boşaltma yeridir; o, suyu alan deliğidir. Ve **الفِراغ**: suyu ondan döktüğü tarafıdır; dedi ki:
يسقى به ذات فِراغٍ عَثْجلا
Ve dedi ki:
كأن شِدْقَيْهِ إذا تَهَكَّما
فَرْغانِ من دَلْوَيْنِ قد تَخَرَّما
**الفَرْغِ** ile kovanın **مَفَرغ**’ini, yani deliğini kasteder; ve onun **فَرْغُه**: iç boşluğunun genişliğidir.
Ve **الإِفراغُ**: dökmedir; Allah Teâlâ dedi ki: “**أفْرِغْ** علينا صَبْراً”, yani: dök. Ve **وافْتَرَغْتُ**: kendi üzerime su döktüm.
Ve **ودرهم مُضْرَغٌ**: yani darp edilmiş değil, kalıba dökülmüş. Ve **فرسٌ فَريغٌ المَشْي**: hemlec ve sa‘; ve **قد فَرُغَ فُراغةً** ve **وَسُعَ وَساعةً**.
Ve içinde kısas ve diyet bulunan kana **فَرْغاً** denir; dedi ki:
فإنْ تكُ أذوادٌ أصين ونسوةٌ		فلن تذهبوا فَرْغاً بقتل حبال

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَفْغُ: السعةُ والخصبُ. يقال رَفُغَ عيشُه بالضم رَفاغَةً: اتّسع، فهو عيشٌ رافِغٌ ورَفيغٌ، أي واسعٌ طيِّبٌ. وتَرَفَّغَ الرجل: توسَّع، فهو في رَفاغِيةٍ من العيش. والأَرْفاغُ: ألمَغابِنُ من الآباطِ وأصول الفخذين، الواحد رَفْغٌ ورُفْغٌ.

##### Türkçe

**الرَفْغُ**: genişlik ve bolluk. Denilir ki: **رَفُغَ** onun geçimi (ضم ile) **رَفاغَةً**: genişledi; o hâlde o, **رافِغٌ** ve **رَفيغٌ** bir geçimdir; yani geniş, hoş. Ve **تَرَفَّغَ** adam: genişledi; o, geçimden bir **رَفاغِيةٍ** içindedir. Ve **الأَرْفاغُ**: koltuk altlarından ve uylukların köklerinden olan kasık çukurlarıdır; teki **رَفْغٌ** ve **رُفْغٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ر ف
غرف ، غفر ، فرغ ، فغر ، رغف ، رفغ : مستعملة .
غرف : قال الله جل وعز : ( إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ ) ( البقرة : 249 ) ، وقرىء ) غَرْفةً ، وأخْبَرْني الْمُنذِريُّ عن أبي العباس أنه قال غُرفةً قراءةُ عثمان رواه ابن عامرٍ ، ومعناه الذي يُغترَفُ نفسه وهو الاسم ، والغَرْفَةُ المرَّة من المصدرِ .
قال : وقال الكسائي : لوْ كان مَوضعُ اغترَفَ غرفَ اخْترْتُ الفَتْحَ لأنه يخرجُ عَلَى فَعْلةٍ ، ولما كان اغترَفَ لم يخرج
عَلَى فَعْلةٍ .
قال المنذري : وأخبرنا الحسن بن فهْم عن محمد بن سَلام عن يُونسَ أنه قال : غَرْفَةٌ وغُرْفةٌ عَربيتانِ ، غَرَفْت غَرْفةً وفي الْقِدْر غُرْفَةٌ وحَسَوْتُ حَسْوَةً ، وفي الإناءِ حُسْوَةٌ .
وقال الليث : الغرْفُ : غرفك الماءَ بِاليدِ أو بِالْمغرفَةِ .
قال : وغَرْبٌ غَروفٌ : كثيرُ الأخْذِ للماءِ قال : ومَزَادَةٌ غَرْفِيَّةٌ وغَرَفِيَّةٌ . فالغرْفية : رَقيقةٌ من جلودٍ يؤتَى بها من البحرَينِ ، وغرَفيَّةٌ : دُبغتْ بالغرَفِ .
قال : والغرَفُ شجرٌ ، فإذا يَبسَ فهو الثُّمام .
قلتُ : أما الغرْفُ بسكونِ الراء فهيَ شجرةٌ يُدبغُ بها .
قال أبو عبيد : وهو الغرْفُ والغلْفُ ، وأما الغرَفُ فهو جِنْسٌ من الثُّمامِ لا يُدبَغُ به ، والثُّمامُ أنواعٌ فمنها الضَّعَة ومنها الجَليلةُ ومنها الغرَفُ يُشبِهُ الأسلَ ويُتخذُ منه المكانِسُ ويُظَلَّلُ بها الأساقي .
وقال عمر بنُ لَجَإٍ في الغرْفِ الذي يُدبَغُ به :
تهمِزُه الكفُّ على انطوَائها
همزَ شعيبِ الغرفِ من عزْلائها
أرادَ بِشَعيبِ الغرْفِ مزادةٍ دُبِغتْ بالغرْفِ .
ومنه قول ذي الرُّمة :
وَفْرَاء غَرْفِيَّة أنأَى خوارزُها
وأما الغرِيفُ فإنه الموضعُ الذي تكثرُ فيه الحَلْفاءُ والغرفُ والأباءُ وهو القصبُ والغضَا وسائرُ الشجر .
ومنه قول امرىء القيْس :
ويَحُشُّ تحتَ القدرِ يُوقِدُها
بِغضا الغَريفِ فأَجمعَتْ تغلي
وقال الآخر :
أُسْدُ غرِيفٍ مَقيلُها الغرْفُ
وأما الغِرْيَفُ فهيَ شجرة معروفة .
وأنشد أبو عبيدٍ فيه :
بخافَتَيْه الشوعُ والغرْيفُ
وقال الباهليُّ في قول عمر بنِ لجإٍ : الغَرْفُ جلُودٌ ليست بقرَظِيّة تدبَغُ بهَجَر ، وهو أنْ يُؤخذَ لها هُدْبُ الأرْطَى فيوضعَ في مِنكازٍ ويُدقَّ ثمّ يطرَح عليه التمرُ فتخرُج له رائحةُ خَمْرةٍ ثم يغرَف لكل جلدٍ مقدارٌ ثم يُدبَغ به ، فذلك الذي يغرَفُ يقال له الغَرْفُ ، وكل مقدارِ جلدٍ من ذلك النَّقيع فهو الغرْفُ واحدُه وجميعُه سواءٌ ، قال : وأهلُ الطائف يُسَمونه النفس .
قلت : والغرْفُ الذي يُدبَغُ به الجلودُ من شجَرِ البادية معروفٌ وقد رأيتُه والذي عندي أن الجلودَ الغرْفيةَ منسوبةٌ إلى الغرفِ الشجَرِ لا إلى غَرْفة تغترَفُ باليد .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن
ابن الأعرابيِّ قال : يقال : أعْطني نفْساً أو نفسين أي قدرَ دِبغةٍ من أخلاطِ الدِّباغ يكون ذلك قدرَ كفَ من الغرْفةِ وغيره من لحاء الشجر .
قال : والغَرَفُ : الثُّمامُ بعينِه لا يُدبَغُ به .
قلت : وهذا الذي قاله ابن الأعرابي صحيحٌ .
وحكى ثعلب عن ابن الأعرابي أيضاً أنه قال : الغرْف التثنِّي والانقصاف ، ومنه قول ابن الخطيم :
تنامُ عن كبْرِ شأنها فإذا قا
مَتْ رُوَيداً تكاد تنغرفُ
أي : تنقصفُ من دِقة خصْرِها .
وقال الحُصينيُّ : انغرَف العودُ وانغرض إذا كسِرَ ولم يُنْعَمْ كسرُه .
وفي الحديث أن رسول الله نهى عن الغارِفةِ .
قلت : وتفسيرُ الغارفَة أن تُسَوِّيَ ناصيتها مقطوعة عَلَى وسطِ جبينها مطرّرةً سُمِّيتْ غارِفةً لأنها ذاتُ غَرْفٍ أي ذاتُ قَطْعٍ .
وقال ابن الأعرابي يقال : غرَف شَعرَه إذا جَزّهُ ، وملطه إذا حلقه .
وأبو عبيد عن الأصمعي : غرَفتُ ناصيتَه : قطعْتها ، وغرفْتُ العُرْف : جَزَزته ، والغُرْفة : الخصلةُ من الشَّعر .
قال : ومنه قول قيس : تكاد تنْغرِفُ : أي تنقطع .
وقال الليث : الغُرفةُ : العِلِّيَّة ، ويقال للسماء السابعة : غُرْفة .
وأنشد بيتَ لبيد :
سَوَّى فأغلقَ دونَ غُرْفة عَرْشه
سبْعاً شِداداً فوق فرع المَنقل
قال : والغرِيف : ماءٌ في الأجمة .
قلت : أمّا ما قال في تفسير الغرفة فهو كما قال ، وأما ما قال في الغرِيف إنه ماء الأجَمَة فباطلٌ ، والغرِيفُ : الأجَمَة نفسها بما فيها من شَجرها .
أبو عبيد عن الفراء قال : بنو أَسَد يسمونَ النعْل : الغَرِيفة .
قال شمر : وطيِّيءٌ تقول ذلك .
وقال الطرِماح :
خَرِيع النعْو مضطرب النواحي
كأخلاقِ الغريفةِ ذا غصون
ويقال لنعل السيف إذا كان مِن أدم غريفةٌ أيضاً .
وقال الأصمعي : ناقةٌ غارفة : سريعة السير وابِلٌ غوارف وخيْلٌ مغارف كأنها تغرف الجَرْي غرْفاً ، وفرَسٌ مِغرف .
وقال مزاحم :
بأيدي اللَّهامِيمِ الطُّوال المغارف
ابن دريدٍ : فرس غرّاف : رغيب الشّحْوة كثير الأخذ من الأرض بقوائمه ، والغُرفة : الحبل المعْقود بأنشوطَة ، وغرفْت البعير أغرِفه وأَغرُفُه : إذا ألقيت في رأسِه غرفةً وهو الحبْل المعقود بأُنشوطةٍ .
رغف : قال الليث : الرغيف يجمع عَلَى الرُّغُف والرُّغفانِ .
وقال ابن دريد : رغفْت البعير : إذا ألقمْته البِزْر والدقيق ، وأصل الرّغف : جمعُك العجينَ تكتِّله .
فغر : قال الليث : يقال : فَغَر الرجل فاه يفْغَره فغْراً إذا شَحاه ، وهو واسِع فغر الفم .
وقال غيره : الفُغَر : أفواه الأودية ، الواحدة فُغْرَة .
وقال عديُّ بن زيد :
كالبيضِ في الرَّوضِ المنوّر قد
أفضى إليْه إلى الكثيب فُغَرْ
ودوْيبة لا تزال فاغرةً فاها يقال لها الفاغر ، ويقال : أفغر النّجْم وهو الثريّا إذا حَلَق فصارَ عَلَى قمَّة رأسِك فمن نظر إليه فغر فاه .
وقال الليث : الفَغْر : الوَرْد إذا فغم وفَقّحَ .
قلت : إخالُه أرادَ الفغوَ بالواو فصَحَّفَه وجعله راءً .
وقال ابن دريد : الفاغرة : ضَرْبٌ من الطِّيب ، والمفْغَرة : الأرض الواسعة .
أبو عبيد عن الكسائي : فغرَ الفمُ ، انفتح ، وفغره صاحِبه .
وقال شمر : فغر فَمَه وأفغرَه .
وأنشد :
وأفغر الكالئين النجمُ أو كربوا
غفر : قال الليث : يقال : اللهم اغفِرْ لنا مغفرةً وغفْراً وغُفراناً إنك أنت الغفور الغفار يا أهل المغفرة .
وفي حديث أنس : أن النبي قال في قوله عز وجل : اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَأَهْلُ } ( المدثر : 56 ) ، قال : ( هو أهل أن يُتَّقى فلا يشرك به . وأهل أن يَغفِر لمن اتقى أن يُشرك به ) .
قلت : أصل الغفْر : السّتر والتغطية ، وغفر الله ذنوبَه : أي سَترها ولم يفضحه بها على رؤوس الملأ . وكلُّ شيء سترتَه فقد غفرتَه ، ومنه قيل للذي يكون تحتَ بيْضة الحديد على الرأس مغفر .
وقال ابن شميل : هي حَلَقٌ يجعلُها الرَّجلُ أسفلَ البَيضةِ تُسْبغ على العُنق فتقيه . قال : وربما كان المِغْفَر مِثل القَلنسوة غير أنها أَوْسَع يُلقيها الرجلُ على رأسه فتَبلغ الدِّرعَ
ثم تُلبسُ البَيضةُ فوقها فذلك الْمِغفَرُ يُرَفَّلُ على العَاتِقَيْن ، وربّما جُعل المغفَرُ من ديباج وخَز أسفل البيضَة .
وقال الأصمعي : غَفر الرجلُ متاعه يَغفِرُه غَفْراً : إذا أَوْعَاه .
ويقال : اصبُغْ ثوبَكَ بالسواد فإنه أَغْفَرُ للوسخ : أي أَغْطَى له .
ومنه : غَفرَ اللَّهَ ذُنوبه ، أي ستَرها ، ويقال : ما فيهم غَفِيرَةٌ ولا عذيرة : أي : لا يَغفرون ولا يَعذرون .
ويقال : جاءوا جمّاً غَفيراً ، وجَمَّاءَ الغفير والجَمّاءَ الغفيرَ والغفيرة : جاءُوا بجماعتِهم ، والغفْرُ : زِئْبِرُ الثَّوب ، والغفْرُ : الشَّعر الذي يكون على ساقِ المرأة ، والغُفْرُ : وَلَدُ الأَرْوِيَّةِ ، وجمعُه أَغفَارٌ ، وأُمُّه مُغفِرٌ إذا كان معها غُفرٌ ، والغِفَارَةُ جِلْدَةٌ تكون على رأس القَوْس يجري عليها الوَتَر .
أبو عبيد عن الأصمعي : هي الرُّقْعةُ التي تكون على الحَزِّ الذي يجري عليها الوَتَرُ ، والغِفَارةُ : سحابةٌ كأنها فوقَ سحابة .
أبو عبيد عن أبي الوليد الكِلابيِّ قال : الغِفارةُ خِرْقةٌ تكون على رأس المرأة تُوقِّي بها الخِمَارَ من الدُّهْن .
الأصمعيُّ : الغَفِيرَةُ : الشَّعْرُ الذي يكون في الأُذُن .
وأبو عبيد عن الأصمعي : إذا انتقض الجُرْحُ ثمَّ نُكِس قيل : غفَر يَغفِرُ غفْراً ، وزَرِف يَزْرَفُ زَرَفاً .
قال : وقال الكسائيُّ في الغفْرِ والزَّرَفِ مثلُه .
وقال أيضاً يقال للرَّجل إذا قام من مَرضِه ثمّ نُكِس غفَرَ يَغفِرُ غفْراً .
وقال الليث : غَفِر الثوبُ يَغفَرُ غفَراً إذا ثارَ زئبَرُه ، والغفْرُ : مَنْزِلٌ من منازل القَمَر .
أبو عبيد عن الأَمَويّ : اغفِروا هذا الأَمرَ بغُفْرَتِه : أي أَصْلِحوه بما ينبغي أن يُصلَح به ، وكلُّ ثوبٍ يُغطى به شيءٌ فهو غِفارةٌ .
ومنه : غِفَارةُ البِزْيَوْن تُغشَّى بها الرِّحَالُ ، وجمعُه غفاراتٌ وغفائِرُ ، ويقال : أَغْفَرَ العُرْفُطُ إذا أَخْرج مَغافيرَه .
وقال الليث : المغْفارُ ذَوبة تَخرُج من العُرْفُطِ حُلوة تُنْضَح بالماءِ فتُشرب .
قال : وصمغُ الإجَّاصةِ : مِغفار ، وخرج الناس يَتمغْفرون إذا خرجوا يَجْتَنونه من شَجرِه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المَغافيرُ مِثْلُ الصمغ يَكون في الرِّمْث وغيره وهو حُلو يُؤكلُ ، وَاحِدُها مُغْفور ، وقد أَغفر الرِّمْثُ .
شمر عن ابن شميل : الرِّمْثُ من بين الحَمضِ له مَغافيرُ ، والمغافير : شيءٌ يسيلُ من أَطراف عِيدانِها مِثل الدِّبْس في لونه تراه قَطْراً قَطْراً حُلواً يأْكله الإنسان حتى يَكْدَنَ عليه شِدقاه وهو يُكْلِعُ شَفَتَه وفمَه
مِثل الدِّبْق ، وَالرُّبِّ يَعْلُق به ، وإنما يُغفِرُ الرِّمْثُ في الصَّفَرِيَّةِ إذا أَوْرَس .
يُقال : ما أحسن مَغافيرَ هذا الرِّمْثِ ، قال : وقال بعضهم : كلُّ الحَمْضِ يورِسُ عند البرْد وهو ترَوُّحه وإِزْبَادُه تُخْرِج مَغافيرَه ، تَجد رِيحَه من بعيد .
وقال : المَغافيرُ : عَسَل حُلْو مثلُ الرُّبِّ إِلاَّ أنّه أبيضُ .
وقال غيره : ومثلٌ للعرب : هذا الْجَنَى لا أن يُكَدَّ المُغْفُرُ ، يقال ذلك للرَّجل يصيب الخير الكثير ، والمغفرُ هو العود من شجر الصمغ يمسَح منه ما ابيضَّ فيُتخذ منه شرابٌ طيبٌ .
وقال بعضهم : ما استدار من الصمغ يقال له : المُغْفُرْ ، وما استطال مثل الإصبع يقال له الصُّعْرُورُ ، وما سال منه في الأرض يقال له : الذَّوْبُ .
وقالت الغَنويةُ : ما سال منه فبقي شبه الخيوط بين الشجر والأرض يقال له شآبيبُ الصمغ وأنشدت :
كأَنَّ سَيْلَ مَرْغِهِ المُلَعْلَعِ
شؤبوبُ صمغٍ طلحهُ لم يُقطع
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه شربَ عسلاً فقالت له امرأةٌ من نسائه : أكلتَ مَغافيرَ ؛ أرادت بالمغافير صمغَ العُرْفُطِ وقد مرَّ تفسيره .
رفغ : قال الليث : الرَّفغُ والرُّفْغُ لُغتان ، وهو من باطن الفخذ عند الأُرْبية . وناقة رَفْغَاءُ : واسعة الرفغ . وناقة رَفِغَةٌ : قرحةٌ ، قال : والرَّفْغُ : وسَخُ الظفْرِ .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) صلَّى فأَوْهَمَ في صلاته ؛ فقيل له : يا رسول الله كأَنك أوْهَمْتَ فقال : ( وكيف لا أُوهِمُ ورفْغُ أحدكم بين ظُفره وأَنْمُلَتِهِ ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : جمع الرفْغِ أَرْفاغٌ ، وهي الآباط والمغَابِنُ من الجسد يكون ذلك في الإبل والناس .
قال أبو عبيد : ومعناه في الحديث ما بين الأُنثيين وأصول الفخذين وهي من المغابنِ ، ومما يبين ذلك حديث عمر رضي الله عنه : ( إِذا التقى الرّفْغَان فقد وجبَ الغُسْلُ ) ، يريد : إذا التقى ذلك من الرَّجل والمرأة ولا يكون ذلك إلا بعد التقاء الخِتَانَيْنِ .
قال : ومعنى الحديث الأول أن أحدكم يَحُكُّ ذلك الموضع من جسده فَيَعْلَقُ دَرَنَهُ ووَسَخُهُ بأصابعه فيبقى بين الظُّفْرِ والأَنْمُلَةِ إنما أنكر من هذا طول الأظْفَارِ وتركَ قصِّها حتى تطُول .
وقال الليث : عيشٌ رَفِيغٌ : خصيبٌ وإنه لَفِي رَفاغةٍ ورفاغِيَةٍ ، وأنشد :
تحتَ دُجُنَّاتِ النَّعيم الأَرْفَغِ
أبو عبيد : الرَّفاغَةُ والرَّفْغُ : الْخِصبُ والسَّعَةُ .
وقال أبو مالك : الرّفْغُ ألأمُ الوادي وشرُّه تُراباً ، وجاء فلان بمالٍ كَرَفْغِ التُّراب .
قال أبو ذؤيب :
أتَى قريةً كانت كثيراً طعامُها
كَرَفْغِ التُّراب كل شيءٍ يَمِيرُها
قال : والأرْفاغُ : السفلةُ من الناس ، الواحد رَفْغٌ .
أبو زيد : الرَّفْغُ والرّقاقُ واحد وهو الأرض السهلة وجمعهُ رِفاغ والرُّفَغْنِيَةُ والرُّفَهْنِيَةُ : سَعَةُ العيش .
فرغ : قال الليث : يقال : فَرَغَ يَفْرُغ وفَرِغَ يَفْرَغُ فراغاً وقُرىء : ( أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ ) ( سبأ : 23 ) ، وفُسِّر أنه فَرَّغ قلوبهم من الفزع .
وأما قوله جلّ وعزّ : ( لاَ يَشْعُرُونَ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً إِن كَادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) ( القصص : 10 ) ، فإنه يُفَسَّرُ على وجهين ؛ أحدهما : أصبح فارِغاً من كل شيء إلا ذكر موسى ، والثاني : أن فؤادها أصبح فارغاً من الاهتمام بموسى لأن الله وعدها أن يردَّه عليها ، وكلا القولين يذهب إليه أهل التفسير والعربيَّة .
وقال الليث في قوله : ( لاَ يَشْعُرُونَ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً إِن كَادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ( أي خالياً من الصبر ، وقُرىء ( فُرُغاً ) أي مُفَرَّغاً .
قال أبو منصور : القول ما ذكرناه لأهل التفسير ، لا ما قاله الليث برأيه .
والفَرْغُ : مَفْرَغُ الدَّلو ، وهي خَرْقُهُ الذي يأخذ الماء ، والفِرَاغُ ناحيته التي يُصبُّ الماء منه ، وأنشد :
تَسْقِي به ذاتَ فِراغٍ عَثْجَلاَ
وقال الآخر :
كأَنَّ شِدْقَيْهِ إذا تَهَكَّمَا
فَرْغانِ مِن غَرْبَيْنِ قد تَخَرَّمَا
قال : وفَرْغُهُ سَعَةُ خَرْقِهِ .
وقال الأصمعي وأبو زيد وأبو عمرو : فُروغُ الدّلاءِ وثُروغُها : ما بين العَراقي ، الواحِدُ فَرْغٌ وثَرْغٌ . وأما الفِرَاغُ فكل إِناءٍ عند العرب فِراغٌ كذلك قال ابن الأعرابي ، والفَرْلأنِ : منزلان من منازل القمر أحدهما الفَرْغُ المُقَدَّمُ والآخر الفَرْغُ المؤخر ، وهما في بُرج الدَّلْو ، والإفراغُ : الصَّبُّ .
قال الله جل وعز : ( أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا ) ( البقرة : 250 ) ، أي : اصبب .
ويقال : افْتَرَغْتَ إذا صببتَ على نفسك ماءً ، ودرهمٌ مُفْرَغ : أي مصبوب في قالب ليس بمضروب ، وفرس فريغُ المشي ، هِمْلاَج وسَّاع وقد فَرُغَ فَراغَةً .
وقال ابن السكيت : الفَرْغُ واحد الفُروغ وهو مخرج الماء من بين العَراقي .
قال : ويقال : ذهب دمهُ فِرْغاً أي هدراً .
وقال الشاعر :
فإن تَكُ أذْوَادٌ أُصِبْنَ ونِسْوةٌ
فَلَنْ تَذْهَبوا فَرْغاً بِقَتْلِ حِبالِ
وطريق فَريغ : إذا كان واسعاً .
وقال أبو كبير الهذليُّ :
فَأَجَزْتُه بأَفلَّ تحسبُ أَثرهُ
نهْجاً أبانَ بذي فريغٍ مَخْرفِ
واسْتَفْرَغَ فلانٌ مجهودَهُ : إذا لمْ يبقِ منْ جهدهِ وَطاقتِه شيئاً ، وفرسٌ مُسْتَفْرَغُ : لا يدَّخِرُ من حضرهِ شيئاً .
وقال الأصمعيُّ : الْفِرَاغ حوضٌ من أَدم وَاسعٌ ضخمٌ .
قال أبو النَّجْمِ :
طَاوِيَةٍ جَنْبَيْ فِرَاغٍ عَثْجَلِ
ويقال عني بالْفِرَاغِ ضَرْعها أنَّهُ قد جَفَّ ما فيه من اللَّبنَ فتَغَضَّن .
وقال امرؤُ القَيْسِ :
وَنَحَتْ له عن أَرْزِ تَالئة
فِلْقٍ فرَاغِ معابلٍ طُحْلِ
أرادَ بِالْفِرَاغ هَا هُنَا نِصالاً عَرِيضةً .
وقال أبو زيد : الْفِراغُ منَ النُّوقِ : الْغَزيرةُ الواسعةُ جرابِ الضَّرْعِ .
وقال ابن الأعرابيِّ في قوله جلَّ وعزَّ : ( تُكَذِّبَانِ سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ ) ( الرحمن : 31 ) ، أي : سنقصدكم .

##### Türkçe

غ ر ف
**غرف** ، **غفر** ، **فرغ** ، **فغر** ، **رغف** ، **رفغ** : kullanımdadır.

**غرف** : Allah azze ve celle dedi: ( إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ ) ( البقرة : 249 ) , ve ( ) **غَرْفةً** diye de okunmuştur; ve el-Münzirî bana Ebü’l-Abbâs’tan haber verdi ki o şöyle dedi: **غُرفةً** Osman’ın kıraatidir; bunu İbn Âmir rivayet etti. Bunun manası: bizzat kendisiyle avuçlanan şeydir; o isimdir. **الغَرْفَةُ** ise masdardan bir keredir.
Dedi: ve el-Kisâî dedi: eğer **اغترَفَ**’ın yeri **غرفَ** olsaydı, fethayı seçerdim; çünkü **فَعْلةٍ** üzere çıkar; **اغترَفَ** olunca **فَعْلةٍ** üzere çıkmadı.
el-Münzirî dedi: ve bize el-Hasen b. Fehm, Muhammed b. Selâm’dan, Yûnus’tan haber verdi ki o şöyle dedi: **غَرْفَةٌ** ve **غُرْفةٌ** iki Arapçadır; **غَرَفْت** **غَرْفةً**; ve tencerede **غُرْفَةٌ** vardır; ve **حَسَوْتُ** **حَسْوَةً**; ve kapta **حُسْوَةٌ** vardır.
el-Leys dedi: **الغرْفُ**: suyu elle yahut **بِالْمغرفَةِ** ile avuçlamandır.
Dedi: ve **غَرْبٌ غَروفٌ**: suyu çok alan; dedi: ve **مَزَادَةٌ غَرْفِيَّةٌ** ve **غَرَفِيَّةٌ**. Şu halde **الغرْفية**: Bahreyn’den getirilen derilerden ince olandır; **غرَفيَّةٌ** ise **بالغرَفِ** ile tabaklanmıştır.
Dedi: ve **الغرَفُ** bir ağaçtır; kuruduğu vakit o **الثُّمام**dır.
Dedim: **الغرْفُ** rânın sükûnuyla olana gelince, o kendisiyle tabaklama yapılan bir ağaçtır.
Ebû Ubeyd dedi: o **الغرْفُ** ve **الغلْفُ**tur; **الغرَفُ** ise **الثُّمام**dan bir cinstir, onunla tabaklanmaz. **الثُّمامُ** türlerdir; ondan **الضَّعَة** vardır, ondan **الجَليلةُ** vardır, ondan **الغرَفُ** vardır; **الأسلَ**e benzer; ondan süpürgeler yapılır ve onunla tulumlar gölgelenir.
Ömer b. Lece’ tabaklamada kullanılan **الغرْفِ** hakkında dedi:
تهمِزُه الكفُّ على انطوَائها
همزَ شعيبِ الغرفِ من عزْلائها
**شَعيبِ الغرْفِ** ile, **بالغرْفِ** ile tabaklanmış bir su tulumunu kastetti.
Ve ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
وَفْرَاء غَرْفِيَّة أنأَى خوارزُها
**الغرِيفُ** ise, içinde **الحَلْفاءُ** ve **الغرفُ** ve **الأباءُ** (o kamıştır) ve **الغضَا** ve diğer ağaçların çok olduğu yerdir.
Ve ondan İmruü’l-Kays’ın sözü:
ويَحُشُّ تحتَ القدرِ يُوقِدُها
بِغضا الغَريفِ فأَجمعَتْ تغلي
Ve bir başkasının sözü:
أُسْدُ غرِيفٍ مَقيلُها الغرْفُ
**الغِرْيَفُ** ise bilinen bir ağaçtır.
Ebû Ubeyd onun hakkında şu beyti okudu:
بخافَتَيْه الشوعُ والغرْيفُ
el-Bâhilî, Ömer b. Lece’nin sözü hakkında dedi: **الغَرْفُ**: **قرَظِيّة** olmayan derilerdir; Hecer’de onunla tabaklanır. O da şudur: onun için **الأرْطَى**’nın püskülü alınır; bir **مِنكازٍ**a konur ve dövülür; sonra üzerine hurma atılır; böylece ona şarap kokusu gibi bir koku çıkar; sonra her deri için bir miktar avuçlanır; sonra onunla tabaklanır. İşte avuçlanan o şeye **الغَرْفُ** denir. Ve o ıslatmadan her bir derinin miktarı **الغرْفُ**tur; onun tekiyle bütünü eşittir. Dedi: ve Tâif ehli ona **النفس** adını verir.
Dedim: derilerin tabaklandığı **الغرْفُ**, çöl ağacından bilinen bir şeydir; onu gördüm. Ve benim yanımdaki: **الجلودَ الغرْفيةَ** nispeti, elle avuçlanan bir **غَرْفة**’ye değil, ağaç olan **الغرفِ**’e nispetlidir.
Ve el-Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: denir: **أعْطني نفْساً** yahut **نفسين**; yani tabaklama karışımlarından bir tabaklama miktarı; bu, **الغُرْفةِ** ve ağaç kabuğundan başkasının bir avuç miktarı olur.
Dedi: ve **الغَرَفُ**: bizzat **الثُّمامُ**dır; onunla tabaklanmaz.
Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği bu doğrudur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ayrıca nakletti ki o şöyle dedi: **الغرْف** ikiye katlanma ve kırılıp çatlama demektir; ondan İbnü’l-Hatîm’in sözü:
تنامُ عن كبْرِ شأنها فإذا قا
مَتْ رُوَيداً تكاد تنغرفُ
Yani: belinin inceliğinden kırılıp çatlayacak gibi olur.
el-Husaynî dedi: **انغرَف** dal ve **انغرض**; kırıldığı ve kırılması yumuşatılmadığı zaman.
Hadiste: Resûlullah **الغارِفةِ**’den nehyetti.
Dedim: **الغارفَة**’nin tefsiri: perçemini, alnının ortasına kadar kesilmiş, şeritli olarak düzleştirmen; ona **غارِفةً** denildi; çünkü o **ذاتُ غَرْفٍ** yani kesik sahibi olandır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: **غرَف شَعرَه**; onu kırptığı zaman; ve **ملطه**; onu tıraş ettiği zaman.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **غرَفتُ ناصيتَه**: onu kestim; ve **غرفْتُ العُرْف**: onu kırptım; ve **الغُرْفة**: saçtan tutamdır.
Dedi: ve ondan Kays’ın sözü: **تكاد تنْغرِفُ**: yani kopacak gibi olur.
el-Leys dedi: **الغُرفةُ**: üst oda; ve yedinci göğe **غُرْفة** denir.
Lebîd’in bir beytini okudu:
سَوَّى فأغلقَ دونَ غُرْفة عَرْشه
سبْعاً شِداداً فوق فرع المَنقل
Dedi: ve **الغرِيف**: sık ağaçlıkta bir sudur.
Dedim: **الغرفة**’nin tefsirinde söylediği, dediği gibidir; **الغرِيف**’in sık ağaçlığın suyu olduğu sözüyse bâtıldır. **الغرِيفُ**: içindeki ağaçlarıyla birlikte bizzat sık ağaçlığın kendisidir.
Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: Benû Esed **النعْل**’e **الغَرِيفة** derler.
Şemmer dedi: Tayyi’ de bunu söyler.
et-Tırimmâh dedi:
خَرِيع النعْو مضطرب النواحي
كأخلاقِ الغريفةِ ذا غصون
Kılıcın pabucu, eğer deridense ona da **غريفةٌ** denir.
el-Asma‘î dedi: **ناقةٌ غارفة**: hızlı yürüyüşlü; **وابِلٌ غوارف** ve **خيْلٌ مغارف**: sanki koşuyu avuçlayarak avuçlarlar; ve **فرَسٌ مِغرف**.
Muzâhim dedi:
بأيدي اللَّهامِيمِ الطُّوال المغارف
İbn Düreyd: **فرس غرّاف**: şehvete düşkün, ayaklarıyla yerden çok alan; ve **الغُرفة**: ilmikli düğümlenmiş ip; ve **غرفْت البعير أغرِفه وأَغرُفُه**: başına bir **غرفة** (o ilmikli düğümlenmiş iptir) attığın zaman.

**رغف** : el-Leys dedi: **الرغيف** **الرُّغُف** ve **الرُّغفانِ** üzere cem‘ edilir.
İbn Düreyd dedi: **رغفْت البعير**: ona tohum ve un yedirdiğin zaman; ve **الرّغف**’in aslı: hamuru toplayıp onu topaklaştırmandır.

**فغر** : el-Leys dedi: denir: **فَغَر الرجل فاه يفْغَره فغْراً**; onu açtığı zaman; ve o, ağzı geniş olandır: **فغر الفم**.
Bir başkası dedi: **الفُغَر**: vadilerin ağızlarıdır; teki **فُغْرَة**.
Adiyy b. Zeyd dedi:
كالبيضِ في الرَّوضِ المنوّر قد
أفضى إليْه إلى الكثيب فُغَرْ
Ağzını sürekli açan küçük bir hayvancık; ona **الفاغر** denir. Ve denir: **أفغر النّجْم**; o **الثريّا**dır; tepeye yükselip başının tepesine geldiği zaman; ona bakan ağzını açar.
el-Leys dedi: **الفَغْر**: çiçeğin açması; **فغم** ve **فَقّحَ** olduğu zaman.
Dedim: sanırım o, vâv ile **الفغو**’yu kastetti; onu tashîf etti ve onu râ yaptı.
İbn Düreyd dedi: **الفاغرة**: güzel kokudan bir türdür; **المفْغَرة**: geniş arazidir.
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **فغرَ الفمُ**: açıldı; ve sahibi onu **فغره**.
Şemmer dedi: **فغر فَمَه** ve **أفغرَه**.
Şu beyit okundu:
وأفغر الكالئين النجمُ أو كربوا

**غفر** : el-Leys dedi: denir: Allah’ım bize **مغفرةً** ve **غفْراً** ve **غُفراناً** bağışla; şüphesiz sen **الغفور الغفار**sın; ey bağışlama ehli.
Enes hadîsinde: Nebî, azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَأَهْلُ } ( المدثر : 56 ) ; dedi: ( O, kendisinden sakınılmaya ehildir; ona ortak koşulmaz. Ve ortak koşmaktan sakınana bağışlamaya ehildir. )
Dedim: **الغفْر**’ün aslı örtme ve kapatmadır. Allah onun günahlarını **غفر** etti: yani onları örttü ve onunla onu topluluğun başları üzerinde rezil etmedi. Örttüğün her şeyi **غفرتَه**. Ondan, başta demir miğferin yumurtasının altında bulunan şeye **مغفر** denildi.
İbn Şümeyl dedi: o, adamın yumurtanın altına yaptığı halkalardır; boyna doğru uzar, onu korur. Dedi: ve bazen **المِغْفَر** külah gibidir; ancak daha geniştir; adam onu başına atar; zırha ulaşır; sonra yumurta onun üstüne giyilir; işte o **الْمِغفَرُ** omuzların üzerine sarkıtılır; ve bazen **المغفَر** yumurtanın altında dîbâc ve **خَز**dan yapılır.
el-Asma‘î dedi: **غَفر الرجلُ متاعه يَغفِرُه غَفْراً**: onu içine aldığı zaman.
Ve denir: elbiseni siyaha boya; çünkü o kire daha **أَغْفَرُ**dur: yani onu daha çok örter.
Ve ondan: Allah onun günahlarını **غَفرَ** etti; yani örttü. Ve denir: onların içinde ne **غَفِيرَةٌ** vardır ne **عذيرة**: yani bağışlamazlar ve mazur görmezler.
Ve denir: **جمّاً غَفيراً** geldiler; ve **جَمَّاءَ الغفير** ve **الجَمّاءَ الغفيرَ** ve **الغفيرة**: topluluklarıyla geldiler. **الغفْرُ**: kumaşın tüyü; **الغفْرُ**: kadının bacağında bulunan kıl; **الغُفْرُ**: **الأَرْوِيَّة** yavrusu; cem‘i **أَغفَارٌ**; yanında **غُفرٌ** varsa anası **مُغفِرٌ**dur. **الغِفَارَةُ**: yayın başında bulunan, kirişin üzerinde yürüdüğü bir deri parçasıdır.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: o, kirişin üzerinde yürüdüğü çentiğin üzerindeki yamadır. Ve **الغِفَارةُ**: sanki bulutun üstünde bir bulut gibi bir buluttur.
Ebû Ubeyd, Ebü’l-Velîd el-Kilâbî’den: **الغِفارةُ**: kadının başında bulunan, onunla başörtüsünü yağdan koruduğu bir bez parçasıdır.
el-Asma‘î: **الغَفِيرَةُ**: kulakta bulunan kıldır.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: yara bozulup sonra nüksettiği zaman **غفَر يَغفِرُ غفْراً** denir; ve **زَرِف يَزْرَفُ زَرَفاً**.
Dedi: ve el-Kisâî **الغفْرِ** ve **الزَّرَفِ** hakkında bunun benzerini söyledi.
Ve yine dedi: adam hastalığından kalkıp sonra nüksettiği zaman **غفَرَ يَغفِرُ غفْراً** denir.
el-Leys dedi: **غَفِر الثوبُ يَغفَرُ غفَراً**: tüyü kabardığı zaman. Ve **الغفْرُ**: ayın menzillerinden bir menzildir.
Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **اغفِروا هذا الأَمرَ بغُفْرَتِه**: yani onu, onunla ıslah edilmesi gereken şeyle ıslah edin. Ve bir şeyin örtüldüğü her elbise **غِفارةٌ**dır.
Ve ondan: **غِفَارةُ البِزْيَوْن**; onunla semerler örtülür; cem‘i **غفاراتٌ** ve **غفائِرُ**. Ve denir: **أَغْفَرَ العُرْفُطُ**; **مَغافيرَه**’ini çıkardığı zaman.
el-Leys dedi: **المغْفارُ**: **العُرْفُطِ**tan çıkan tatlı bir akıntıdır; suyla serpilir, sonra içilir.
Dedi: ve **الإجَّاصةِ**’nin sakızı: **مِغفار**dır. Ve insanlar **يَتمغْفرون** olarak çıktılar: yani onu ağacından toplamak için çıktılar.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المَغافيرُ** sakız gibidir; **الرِّمْث** ve başkasında olur; tatlıdır, yenir. Teki **مُغْفور**dur. Ve **الرِّمْثُ** **أَغفر** etmiştir.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الرِّمْثُ** tuzlu bitkiler arasındandır; onun **مَغافيرُ** vardır. **المغافير**: dallarının uçlarından akan bir şeydir; rengi bakımından pekmez gibidir; onu damla damla tatlı görürsün; insan onu yer; ta ki iki yanağı onunla kararsın; o, dudağını ve ağzını **مِثل الدِّبْق** gibi yapışkanlaştırır; ve **الرُّبِّ** ona yapışır. **الرِّمْثُ** ancak **الصَّفَرِيَّةِ**de, **أَوْرَس** ettiği zaman **يُغفِرُ**.
Denir: bu **الرِّمْثِ**in **مَغافيرَ**i ne güzeldir. Dedi: ve bazısı dedi: bütün **الحَمْضِ** soğukta **يورِسُ** eder; o, onun kokulanması ve köpürmesidir; **مَغافيرَه**’ini çıkarır; kokusunu uzaktan bulursun.
Dedi: **المَغافيرُ**: **الرُّبِّ** gibi tatlı bir baldır; ancak o beyazdır.
Bir başkası dedi: ve Araplara ait bir mesel: **هذا الْجَنَى لا أن يُكَدَّ المُغْفُرُ**; bu, çok hayır elde eden adam için söylenir. **المغفرُ** ise sakız ağacından bir çubuktur; ondan beyazlayan şey silinir; ondan güzel bir içecek yapılır.
Bazısı dedi: sakızdan yuvarlaklaşan şeye **المُغْفُرْ** denir; parmak gibi uzayan şeye **الصُّعْرُورُ** denir; ondan yere akan şeye **الذَّوْبُ** denir.
el-Ganeviyye dedi: ondan akıp da ağaç ile yer arasında iplikler gibi kalan şeye **شآبيبُ الصمغ** denir; ve şu beyti okudu:
كأَنَّ سَيْلَ مَرْغِهِ المُلَعْلَعِ
شؤبوبُ صمغٍ طلحهُ لم يُقطع
Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: bal içti; bunun üzerine eşlerinden bir kadın ona dedi: **أكلتَ مَغافيرَ**; **المغافير** ile **صمغَ العُرْفُطِ**’u kastetti; onun tefsiri geçti.

**رفغ** : el-Leys dedi: **الرَّفغُ** ve **الرُّفْغُ** iki lugattır; o, uyluğun iç tarafından **الأُرْبية** yanındadır. Ve **ناقة رَفْغَاءُ**: **الرفغ**ı geniş. Ve **ناقة رَفِغَةٌ**: bir yaradır. Dedi: ve **الرَّفْغُ**: tırnak kiri.
Hadiste: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) namaz kıldı da namazında yanıldı; ona denildi: ey Allah’ın Resûlü, sanki yanıldın; dedi: ( Nasıl yanılmayayım; sizden birinizin **رفْغُ**u tırnağı ile parmak ucu arasındadır. )
Ebû Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **الرفْغِ**’in cem‘i **أَرْفاغٌ**dır; o, koltuk altları ve bedenden **المغَابِنُ**dir; bu, develerde ve insanlarda olur.
Ebû Ubeyd dedi: hadisteki manası: iki testis ile uylukların kökleri arasıdır; o, **المغابنِ**dendir. Bunu açıklayan şey, Ömer (رضي الله عنه) hadîsidir: ( إِذا التقى الرّفْغَان فقد وجبَ الغُسْلُ ) ; yani: erkekle kadından o yer birleştiği zaman; bu da ancak iki sünnet yerinin birleşmesinden sonra olur.
Dedi: birinci hadisin manası: sizden biriniz bedeninden o yeri kaşır; onun kiri ve pisliği parmaklarına yapışır; tırnak ile parmak ucu arasında kalır. O, bundan ancak tırnakların uzatılmasını ve kesmeyi terk etmeyi, uzayıncaya kadar bırakmayı yadırgadı.
el-Leys dedi: **عيشٌ رَفِيغٌ**: bereketli; ve o, **رَفاغةٍ** ve **رفاغِيَةٍ** içindedir. Şu beyti okudu:
تحتَ دُجُنَّاتِ النَّعيم الأَرْفَغِ
Ebû Ubeyd: **الرَّفاغَةُ** ve **الرَّفْغُ**: bolluk ve genişliktir.
Ebû Mâlik dedi: **الرّفْغُ** vadinin en aşağılık yeri ve toprağı bakımından en kötüsüdür. Ve falan kimse, toprağın **رَفْغِ**i gibi bir malla geldi.
Ebû Züeyb dedi:
أتَى قريةً كانت كثيراً طعامُها
كَرَفْغِ التُّراب كل شيءٍ يَمِيرُها
Dedi: ve **الأرْفاغُ**: insanların aşağı tabakasıdır; teki **رَفْغٌ**dur.
Ebû Zeyd: **الرَّفْغُ** ve **الرّقاقُ** birdir; o, düz arazidir; cem‘i **رِفاغ**dır. Ve **الرُّفَغْنِيَةُ** ve **الرُّفَهْنِيَةُ**: geçimin genişliğidir.

**فرغ** : el-Leys dedi: denir: **فَرَغَ يَفْرُغ** ve **فَرِغَ يَفْرَغُ** **فراغاً**. Ve şu şekilde okunmuştur: ( أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ ) ( سبأ : 23 ) ; ve “kalplerini korkudan boşalttı” diye tefsir edilmiştir.
Azze ve celle’nin sözüne gelince: ( لاَ يَشْعُرُونَ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً إِن كَادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) ( القصص : 10 ) ; o iki vecih üzere tefsir edilir: birincisi: Musa’nın zikri dışında her şeyden **فارِغاً** oldu; ikincisi: Allah ona onu kendisine geri vereceğini vaat ettiği için, Musa hakkında kaygılanmadan kalbi **فارغاً** oldu. Her iki sözü de tefsir ve Arapça ehli benimser.
el-Leys, onun sözü hakkında dedi: ( لاَ يَشْعُرُونَ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً إِن كَادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ( yani sabırdan boş. Ve ( **فُرُغاً** ) diye okunmuştur; yani boşaltılmış.
Ebû Mansûr dedi: söz, tefsir ehli için zikrettiğimizdir; el-Leys’in kendi görüşüyle söylediği değil.
**الفَرْغُ**: kovanın boşaltma yeri; o, suyu alan deliğidir. **الفِرَاغُ**: suyun ondan döküldüğü tarafıdır. Şu beyit okundu:
تَسْقِي به ذاتَ فِراغٍ عَثْجَلاَ
Bir başkası dedi:
كأَنَّ شِدْقَيْهِ إذا تَهَكَّمَا
فَرْغانِ مِن غَرْبَيْنِ قد تَخَرَّمَا
Dedi: ve onun **فَرْغُهُ**: deliğinin genişliğidir.
el-Asma‘î, Ebû Zeyd ve Ebû Amr dedi: kovaların **فُروغُ**u ve **ثُروغُ**u: **العَراقي** arasındaki şeydir; teki **فَرْغٌ** ve **ثَرْغٌ**dur. **الفِرَاغُ** ise, İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, Araplarda her kap **فِراغٌ**dır. Ve **الفَرْلأنِ**: ayın menzillerinden iki menzildir; biri **الفَرْغُ المُقَدَّمُ**, diğeri **الفَرْغُ المؤخر**; ikisi de **بُرج الدَّلْو**dadır. **الإفراغُ**: dökmedir.
Allah azze ve celle dedi: ( أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا ) ( البقرة : 250 ) ; yani: dök.
Ve denir: **افْتَرَغْتَ**; kendi üzerine su döktüğün zaman. Ve **درهمٌ مُفْرَغ**: yani kalıba dökülmüş, darp edilmiş değil. Ve **فرس فريغُ المشي**: geniş adımlı, hızlı yürüyüşlü; ve **فَرُغَ فَراغَةً**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الفَرْغُ** **الفُروغ**un tekidir; o, **العَراقي** arasından suyun çıktığı yerdir.
Dedi: ve denir: kanı **فِرْغاً** gitti; yani heder.
Şair dedi:
فإن تَكُ أذْوَادٌ أُصِبْنَ ونِسْوةٌ
فَلَنْ تَذْهَبوا فَرْغاً بِقَتْلِ حِبالِ
Ve **طريق فَريغ**: geniş olduğu zaman.
Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
فَأَجَزْتُه بأَفلَّ تحسبُ أَثرهُ
نهْجاً أبانَ بذي فريغٍ مَخْرفِ
Ve **اسْتَفْرَغَ** falan kimse çabasını: gücünden ve takatinden hiçbir şey bırakmadığı zaman. Ve **فرسٌ مُسْتَفْرَغُ**: hazır oluşundan hiçbir şey saklamaz.
el-Asma‘î dedi: **الْفِرَاغ** deriden geniş, iri bir havuzdur.
Ebû’n-Necm dedi:
طَاوِيَةٍ جَنْبَيْ فِرَاغٍ عَثْجَلِ
Ve onun hakkında denir: **الْفِرَاغِ** ile onun memesini kastet; yani içindeki süt kurumuş, buruşmuştur.
İmruü’l-Kays dedi:
وَنَحَتْ له عن أَرْزِ تَالئة
فِلْقٍ فرَاغِ معابلٍ طُحْلِ
Burada **الْفِرَاغ** ile geniş ağızlı ok uçlarını kastetti.
Ebû Zeyd dedi: develerden **الْفِراغُ**: sütü bol, memenin torbası geniş olandır.
İbnü’l-A‘râbî, azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( تُكَذِّبَانِ سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ ) ( الرحمن : 31 ) ; yani: size yöneleceğiz.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والفاء وما يثلثهما)
  (رفق)  الراء والفاء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على موافقةٍ ومقاربةٍ بلا عُنْف. فالرِّفق: خلاف العُنْف؛ يقال رفَقْتُ أْرْفُق. وفي الحديث: "إنّ الله جلّ ثناؤه يحبُّ الرِّفْق في الأمر كله".
  هذا هو الأصل ثم يشتقّ منه كلُّ شيءٍ يدعو إلى راحةٍ وموافَقة. والمرفق([1]) مَِرفق الإنسان؛ لأنه يستريح في الاتِّكاء عليه. يقال ارتَفَق الرّجلُ: إذا اتَّكأ على مَِرفقه في جلوسه. ومن ذلك الحديثُ لمّا سأل الأعرابيُّ عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، قيل له: "هو ذاكَ الأمغَرُ المرتَفِقُ"، أي المتَّكئ على مَِرفقه.ويقال فيه مَرْفِق ومِرْفَق، حكاهما ثعلب. والرُِّفْقَة: الجماعة ترافِقُهم في سفرك؛ واشتقاقه من الباب، للموافَقة، ولأنَّهم إذا تَمَاشَوْا تحاذَوْا بمرافقِهم. قال الخليل: الرُِّفْقة في السفر: الجماعة الذين يرافِقونك، فإذا تفرَّقْتم ذهب اسمُ الرُِّفقة. قال: والرّفيق: الذي يرافقك، وهو أن يجمعَك وإياه رفْقة؛ وليس يذهب اسمُه إذا تفرَّقْتُما. والمُرْفِق: الأمر الرَّافِقُ بك. والرِّفاقُ: حبلٌ يشدُّ به مَِرفق البعير إلى وَظيفِهِ. وهو قوله:
  * كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ([2]) *
  والمِرْفق: المِرْحاض، والجمع مَرَافِق. ويقال ارتفَقَ الرّجلُ ساهراً، إذا بات على مَِرفقِهِ لا ينام. وشاةٌ مُرَفَّقَةٌ([3]): يداها بَيْضاوانِ إلى المرفقين. والرَّفَق: انفتالٌ عن الجنب؛ ناقةٌ رَفْقاءُ، وجملٌ أرفَقُ. ويقال ماءٌ رَفَقٌ ومَرتعٌ رفَقٌ، أي سهلُ المطْلَب.
  (رفل)  الراء والفاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَعةٍ ووُفُورٍ. من ذلك رَفَل في ثيابه يَرْفُل، وذلك إذا طالَتْ عليه فجَرَّها. والرِّفَلُّ: الفَرَس الطويل الذّنَب.
  (رفن)  [الراء والفاء والنون ليس أصلاً([4])]، وإنّما النُّون [في رِفَنٍّ] مبدلةٌ من لام؛ لأنّه في الأصل رِفَلٌّ. فأما قولهم ارفأَنَّ، إِذا سكَنَ، فإنّ النون فيه زائدة.
  (رفه)  الراء والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَعمةٍ وسَعة مَطْلَبٍ. من ذلك الرِّفْهُ، وهو أن تَرِدَ الإِبلُ كلَّ يومٍ متى شاءت. قال الشاعر([5]):
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرةٍ *** وكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِرُ  ومن ذلك الرَّفاهَةُ في العَيش والرّفاهِية. ويقال: بينَنَا وبين فلانٍ ليلةٌ رافهة، أي ليِّنة السّيرِ لا تُعيِي. ومن ذلك الإرفاه: كثرة [التدَهُّن([6])]، وهو من الرِّفْه الذي ذكرناه. ورُفِّه عنه: إذا نُفِّس عنه الكَربُ.
  (رفو/أ)  الراء والفاء والحرف المعتل أو الهمزة أصلٌ واحد يدلُّ على موافقةٍ وسكون وملاءَمة. من ذلك رفَوْتُ الثَّوْبَ أرفُوه، ورفَأته أرفَؤه. ورفَوْت الرّجلَ، إذا سكَّنْته من رُعْب. قال:
رَفَوْنِي وقالُوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ *** فقلتُ وأنكرتُ الوجوهَ هُمُ هُمُ([7])  والمرافاة([8]): الاتِّفاق. قال:
ولمَّا أنْ رأيتُ أبَا رُوَيمٍ *** يُرَافِينِي ويَكرَهُ أن يُلاما([9])  والرِّفاء: الاتِّفاق والالتحام. ومن ذلك الحديث "أنّه نَهَى أن يقال بالرِّفاء والبنين". يقال ذلك لِلْمُمْلِك. ومن الباب أرفَأْتُ إليه، إِذا لَجَأْتَ إِليه. وأرفأْتُ فلاناً في البيع، إذا زِدْتَه محاباة. ومنه أرفأْتُ السّفينةَ، إذا قرّبْتَها للشَّطّ. وذلك المكان مَرْفَأٌ.
  ومما شذَّ عن الباب: اليَرْفَئِيُّ، قال قوم: هو راعي الغَنَم؛ وقال قومٌ: هو الظليم. ويقال: بلْ كل نافرٍ يَرْفَئِيٌّ.
  (رفت)  الراء والفاء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على فَتٍّ ولَيٍّ. يقال رفَتُّ الشّيءَ بيدي، إِذا فتَتَّه حتّى صارَ رُفاتا. وارْفَتَّ الحَبْلُ، إذا انقطع. واشتُقّ منه رفَتَ عُنقَه، إِذا دقَّها وَلَفَتَها [و] لوَاها.
  (رفث)  الراء والفاء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو كلُّ كلام يُستَحْيا من إظهاره. وأصلُه الرَّفَثُ، وهو النِّكاح. قال الله جلّ ثناؤُه: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إلى نِسَائِكُمْْ [البقرة 187]. والرّفَث: [الفُحْش] في الكلام. يقال أَرْفَثَ وَرَفَثَ.
  (رفد)  الراء والفاء والدال أصلٌ واحدٌ مطّرد منقاس، وهو المعاوَنة والمظاهَرة بالعَطاء وغيره. فالرَّفْد مصدر رفَدَهُ يَرْفِدُه، إذا أعطاه. والاسم الرِّفْد. وجاء في الحديث: "ويكون الفَيْء رِفْداً"، أي يكون صِلاتٍ لا يوضَع مواضِعَه. ويقال ارتفَدْتَ من فلانٍ: أصبْتُ من كَسبه. وأُرفِدت المال: اكتسبته. والرافد: المُعين، والمُرْفِدُ أيضاً. ورفَدَ بنو فلانٍ فلاناً، إذا سَوَّدُوه عليهم وعظَّموه، وهو مرفَّد. والرّافِدانِ: دِجْلةُ والفرات. قال الفرزدق:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])  وترافدوا، إذا تعاوَنُوا عليه، والرِّفادة: شيءٌ كانت قريش تُرَافِدُ به في الجاهلية، يُخرِج كلُّ إنسانٍ شيئاً، ثم يشترون به للحاجِّ طعاماً وزَبيباً وشراباً. والرَّوافِد: خشب السَّقف؛ وهو من الباب؛ لأنه يُرفدَ بها السَّقْف. قال:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])  والمرفد: العُظَّامَة التي تعظِّم بها الرّسْحاء عَجِيزتَها. ومن الباب الرِّفْد، وهو القَدَح الضَّخم؛ وهو الرَّفْد والمِرْفَد أيضاً.
  ويقال المِرْفَد: الإناء الذي يُقْرَى فيه. والرَّفُود: الناقة تملأ الرِّفْد، وهو القدح الضخم، في حَلْبةٍ واحدة. والرُّفَيْدات: قومٌ من العرَب.
  (رفز)  الراء والفاء والزاء ليس هو عندنا أصلاً، لكنَّهم قالوا: إنّ الرّفْز الضَّرْب؛ يقال ما يَرْفِزُ منه عِرْقٌ: أي ما يضرِب. قال:
وبلدةٍ للداء فيها غامِزُ *** مَيْتٍ بها العِرقُ الصَّحيح الرَّافِزُ([12])  (رفس)  الراء والفاء والسين قريبٌ من الباب الذي قبله، إلا أنّ في كتاب الخليل: الرَّفْس: الصَّدْمة في الصَّدر بالرِّجْل.
  (رفش)  الراء والفاء والشين ليس* شيئاً. ويقولون: الرَّفْش الأكل.
  (رفص)  الراء والفاء والصاد فيه كلمة واحدة. يقولون: ارتَفَص السِّعْر: غَلاَ. فأما الرُّفْصَة فالماءُ يكون بين القوم نَوْبةً. ويقال إنه مقلوب من الفُرْصة. يقال: هم يتفارصُون الماءَ بينهم ويترافصون، إذا تناوبوا. وقد كتب البابُ في موضعه.
  (رفض)  الراء والفاء والضاد أصلٌ واحد، وهو التَّرك، ثم يشتقّ منه. يقال رَفَضْتُ الشيءَ: تركته. هذا هو الأصل، ثم يشتقّ منه ارفَضَّ الدّمْعُ من العين: سال، كأنه تَرَكَ موضِعَه. وكلُّ متفرّقٍ مرفَضّ. ويقال للطَّريق المتفرِّقة أخادِيده: رِفَاض. قال:
  * كالعِيسِ فَوقَ الشَّرَكِ الرِّفاضِ([13]) *
  والرَّفَض: الفِرَق، في قول ذي الرُّمّة:
  * بها رَفَضٌ مِنْ كلِّ خَرْجَاء صَعْلةٍ([14]) *
  أي فِرَق. وفي القِربة رفَضٌ من ماءٍ: مثلُ الجُرْعة، كأنها رُفِضَت فيه. يقال فيه رفَّضْتُ. ورُفُوض الأرض: مواضعُ لا تُمْلَك، كأنها رُفِضت. والرَّاوفض: جنودٌ تَركوا أميرَهم وانصَرفوا. ويقال: رجلٌ رُفَضَةٌ، للذي يُمسِك الشيءَ ثم لا يلبثُ أن يدَعَه، ويقال رَفَضَ النّخلُ، وذلك إِذا انتشر عِذْقه وسقط قِيقاؤُه. ويقال في أرضِ بني فلانٍ رُفوض من كلأ، إذا كان متفرِّقاً بعيداً بعضُه من بعض، وقال بعضهم: مَرافِضُ الوادي: مَفاجرُه، وذلك حيث يرفضُّ إليه السَّيل. قال ابن السّكيت: راعٍ رُفضَةٌ قُبَضَة، للذي يقبض الإبلَ ويجمعها، فإذا صار إلى الموضع الذي [تحبُّه و] تهواه [رفَضَها([15])] فتركها ترعَى حيث شاءت تذهب وتجيء.
  (رفع)  الراء والفاء والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خلاف الوضع. تقول: رفعتُ الشيءَ رفعاً؛ وهو خلاف الخَفْض. ومَرفُوع الناقةِ في سيرها: خلاف المَوْضوع. قال طرَفة:
مَوضُوعُها زَوْلٌ ومرفوعها *** كمَرِّ صَوْبٍ لِجبٍ وَسْطَ ريحْ([16])  يقال رَفَع البعيرُ ورَفَّعته أنا.
  ومن الباب الرَّفع: تقريب الشيء. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ﴾ [الواقعة 34]، أي مقرَّبة لهم. ومن ذلك قوله رَفَعْتُه للسُّلطان، ومصدر ذلك الرُِّفْعانُ ويقال للناقة إذا رفَعت اللِّبَأ في ضَرعها: هي رافعٌ. والرفع: إذاعة الشيء وإظهارُه. ومنه الحديث، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "كلُّ  رافِعَة رفعَتْ علينا من البَلاغ([17]) فقد حرَّمتُها"، أي كلُّ جماعةٍ مبلِّغة تبلّغ عنا فلتبلّغ أنِّي حرَّمْتُ المدينَةَ. وذلك كقولهم رَفَع فلانٌ على العامل، وذلك إذا أذاعَ خَبرَه ورَفْع الزَّرعِ: أن يُحمل بعد الحَصاد إلى البَيْدر؛ يقال هذه أيّام الرَِّفاع.
  (رفغ)  الراء والفاء والغين كلمةٌ تدل على ضَعةٍ ودناءة. فالرَّفْغ ألأَمُ الوادِي وشرُّه تُراباً. والرُّفْغ: أصل الفخِذ، وكلُّ موضع اجتمع فيه الوَسَخ. وفي الحديث: "كيف لا أُوهِمُ ورُفْغُ أحدِكم بين ظُفْره وأنملته([18])". والأَرفاغ من الناس: السِّفْلة. فأما قولهم عيشٌ رافغ ورفيغ: طيّب واسع، فهذا له وجهان: إمّا أن يكونَ الغَينُ منقلبةً عن الهاء فيكون من الرَّفْه، وإمَّا أن يكون شُبِّه مالُه في كثرته برَفْغ التُّراب، يراد به الكثرة.
---------------------------------------------------------------
([1]) المرفق كمنبر ومجلس.
([2]) البيت لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (رفق) والمخصص (7: 153/ 13: 129).
([3]) ذكرت هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) أثبت هذه التكملة مطاوعة لطريقة ابن فارس، وللحاجة إليها.
([5]) هو لبيد. ديوانه 52 طبع 1880 واللسان (رفه، غمر). وفي الموضع الأول من اللسان "غير صادية"، وقد أشير إليها في شرح الديوان. وفي جميع المواضع: "فكلها كارع".
([6]) التكملة من المجمل واللسان. وفي الحديث "أنه نهى عن الإرفاء".
([7]) البيت لأبي خراش الهذلي، كما في اللسان (رفأ، رفا)، وهو مطلع قصيدة له في شرح السكري 71 والقسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 62. و انظر الخزانة (1: 211).
([8]) في الأصل: "والرافات"، صوابه في المجمل.
([9]) البيت في المجمل واللسان (رفا) والخزانة (1: 211). وفي الأصل: "أبا ذريم" صوابه من المراجع السابقة.
([10]) ديوان الفرزدق 487 واللسان (رفد، حذذ) والكامل 479 ليبسك والمعارف 179 والشعراء (ترجمة الفرزدق) وزهر الآداب (1: 21) والأغاني (19: 17) وكنايات الجرجاني 74 والحيوان (5: 197/6: 510). وفي المجمل: "أأطعمت".
([11]) البيت في اللسان (بخخ، رفد) وقد سبق في (بخ).
([12]) البيتان في اللسان (رفز، رقز) حيث أنشد في الموضع الأخير رواية "الراقز"، وكلاهما بمعنى. وفي الأصل: "رافز"، صوابه "الرافز"، أي إن العرق الصحيح يموت بها من الفزع.
([13]) البيت لرؤبة في ديوانه 82 واللسان (رفض). ورواية ابن فارس تطابق رواية الجوهري.  قال ابن بري: "صوابه: بالعيس، لأن قبله:
* يقطع أجواز الفلا انقضاضي *".
([14]) عجزه كما في الديوان 516 واللسان (رفض): *وأخرج يمشي مثل مشي المخبل*
([15]) هذه التكملة والتي قبلها من المجمل.
([16]) في ديوان طرفة 13: "مرفوعها زول وموضوعها"، وبهذه الرواية صحح ابن بري رواية البيت. انظر اللسان. وسيعيده في (وضع).
([17]) ويروى أيضاً "من البلاغ" بضم الباء وتشديد اللام، أي المبلغين.
([18]) الأنملة: رأس الإصبع، وفيها تسع لغات تثليث الهمزة مع تثليث الميم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الفاء** ve ikisini üçleyen şeyler)
  (**رفق**)  **الراء** ve **الفاء** ve **القاف** tek bir asıldır; şiddetsiz bir uygunluğa ve yakınlığa delâlet eder. Şu hâlde **الرِّفق**: şiddetin zıddıdır; “**رفَقْتُ** **أْرْفُق**” denir. Hadiste: “Allah—övgüsü yüce olsun—işin hepsinde **الرِّفْق**i sever” (buyurulmuştur).
  Bu asıldır; sonra ondan, rahatlığa ve uygunluğa çağıran her şey türetilir. Ve **المرفق**([1]) insanın **مَِرفق**udur; çünkü ona dayanmakta rahat eder. “Adam **ارتَفَق** etti” denir: oturuşunda **مَِرفقه**una dayanırsa. Ve bundan (olan) hadistir: bedevî, Resûlullah صلى الله عليه وسلم hakkında sorunca ona: “O, şu **الأمغَرُ المرتَفِقُ**tur” denildi; yani **مَِرفقه**una dayanmış olan. Ve onda **مَرْفِق** ve **مِرْفَق** denir; ikisini de Sa‘leb rivayet etmiştir. Ve **الرُِّفْقَة**: yolculuğunda onlarla birlikte gittiğin topluluktur; onun türeyişi babdandır: uygunluk içindir; ve çünkü onlar yürüdüklerinde **مرافق**leriyle hizalanırlar. Halîl dedi: yolculukta **الرُِّفْقة**: sana refakat eden topluluktur; siz ayrıldığınızda **الرُِّفقة** adı gider. Dedi: ve **الرّفيق**: sana refakat edendir; o, seni ve onu bir **رفْقة**de toplamasıdır; siz ikiniz ayrıldığınızda onun adı gitmez. Ve **المُرْفِق**: sana yumuşak davranan iş. Ve **الرِّفاقُ**: devenin **مَِرفق**unu **وَظيف**ine bağlamakla bağlanan iptir. Ve o, şu sözdür:
  * Kin sahibi gibi **الرِّفاقِ** içinde yürür([2]) *
  Ve **المِرْفق**: hela; çoğulu **مَرَافِق**. Ve “adam uykusuz olarak **ارتفَقَ** etti” denir: **مَِرفقِهِ** üzerinde, uyumadan geceleyince. Ve **شاةٌ مُرَفَّقَةٌ**([3]): iki eli dirseklere kadar beyaz olan (koyun). Ve **الرَّفَق**: yan taraftan bir dönüştür; **ناقةٌ رَفْقاءُ** ve **جملٌ أرفَقُ**. Ve “**ماءٌ رَفَقٌ** ve **مَرتعٌ رفَقٌ**” denir; yani istenmesi kolay.
  (**رفل**)  **الراء** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; genişliğe ve bolluğa delâlet eder. Bundan: elbiselerinde **رَفَل** etti, **يَرْفُل**; bu, (elbise) ona uzayıp da onu sürüklediği zamandır. Ve **الرِّفَلُّ**: kuyruğu uzun attır.
  (**رفن**)  [**الراء** ve **الفاء** ve **النون** asıl değildir([4])]; ancak **رِفَنٍّ**deki **النُّون**, bir **لام**dan بدل edilmiştir; çünkü asılda **رِفَلٌّ**dur. Ama onların “**ارفأَنَّ**” sözü, sakinleştiği zaman; onda **النون** زائدedir.
  (**رفه**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الهاء** tek bir asıldır; nimete ve istek genişliğine delâlet eder. Bundan **الرِّفْهُ**: develerin her gün, ne zaman isterlerse suya varmasıdır. Şair([5]) dedi:
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرةٍ *** وكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِرُ
  Ve bundan: yaşayışta **الرَّفاهَةُ** ve **الرّفاهِية**. Ve “bizimle falan arasında **ليلةٌ رافهة** vardır” denir; yani yürüyüşü yumuşak, yormaz. Ve bundan **الإرفاه**: [**التدَهُّن**([6])] çokluğudur; bu, zikrettiğimiz **الرِّفْه**dendir. Ve “ondan **رُفِّه** edildi” denir: sıkıntı ondan giderilince.
  (**رفو/أ**)  **الراء** ve **الفاء** ve illetli harf yahut **الهمزة** tek bir asıldır; uygunluğa, sükûna ve uyuma delâlet eder. Bundan: elbiseyi **رفَوْتُ** ederim, **أرفُوه**; ve onu **رفَأته** ederim, **أرفَؤه**. Ve adamı **رفَوْت** ettim: onu korkudan sakinleştirdiğim zaman. Dedi:
رَفَوْنِي وقالُوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ *** فقلتُ وأنكرتُ الوجوهَ هُمُ هُمُ([7])
  Ve **المرافاة**([8]): anlaşmadır. Dedi:
ولمَّا أنْ رأيتُ أبَا رُوَيمٍ *** يُرَافِينِي ويَكرَهُ أن يُلاما([9])
  Ve **الرِّفاء**: anlaşma ve kaynaşmadır. Ve bundan hadistir: “**بالرِّفاء والبنين** denilmesini yasakladı.” Bu, evlenen kimseye söylenir. Ve babdandır: ona **أرفَأْتُ** ettim; ona sığındığın zaman. Ve satışta falana **أرفأْتُ** ettim: ona kayırma ile artırdığın zaman. Ve ondan: gemiyi **أرفأْتُ** ettim: onu kıyıya yaklaştırdığın zaman. Ve o yer **مَرْفَأٌ**dur.
  Ve babdan şâz olanlardandır: **اليَرْفَئِيُّ**; bir kavim dedi: o, koyun çobanıdır; bir kavim dedi: o, devekuşu erkeğidir. Ve denir: bilakis her ürkek olan **يَرْفَئِيٌّ**dir.
  (**رفت**)  **الراء** ve **الفاء** ve **التاء** tek bir asıldır; ufalama ve bükmeye delâlet eder. “Şeyi elimle **رفَتُّ** ettim” denir: onu ufalayıp **رُفاتا** oluncaya kadar. Ve ip **ارْفَتَّ** etti: koptuğu zaman. Ve ondan “boynunu **رفَتَ** etti” türetilmiştir: onu inceltip büküp [ve] çevirdiği zaman.
  (**رفث**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الثاء** tek bir asıldır; o, açığa vurulmasından haya edilen her sözdür. Aslı **الرَّفَثُ**tur; o da cinsel birleşmedir. Allah—övgüsü yüce olsun—dedi: ﴿Oruç gecesinde kadınlarınıza **الرَّفَثُ** size helâl kılındı﴾ [البقرة 187]. Ve **الرّفَث**: sözde [**الفُحْش**]tur. “**أَرْفَثَ** ve **رَفَثَ**” denir.
  (**رفد**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الدال** tek bir asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o, bağış ve başkasıyla yardımlaşma ve destekleşmedir. Şu hâlde **الرَّفْد**: “ona verdi” mânasında **رفَدَهُ يَرْفِدُه**nun masdarıdır. İsim **الرِّفْد**dir. Hadiste geldi: “ve **الفَيْء** **رِفْداً** olur”; yani yerlerine konulmayan bağışlar olur. Ve “falancadan **ارتفَدْتَ**” denir: onun kazancından elde ettim. Ve “malı **أُرفِدت**” (denir): onu kazandım. Ve **الرافد**: yardımcıdır; **المُرْفِدُ** de (böyledir). Ve “falanoğulları falanı **رفَدَ** etti” (denir): onu üzerlerine efendi kıldıkları ve onu büyüttükleri zaman; o, **مرفَّد**dir. Ve **الرّافِدانِ**: Dicle ve Fırat’tır. Ferazdak dedi:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])
  Ve “**ترافدوا**” (denir): onun üzerinde yardımlaştıkları zaman. Ve **الرِّفادة**: câhiliyede Kureyş’in onunla yardımlaştığı bir şeydi; her insan bir şey çıkarır, sonra onunla hacı için yiyecek, kuru üzüm ve içecek satın alırlardı. Ve **الرَّوافِد**: tavanın keresteleridir; o, babdandır; çünkü tavan onunla desteklenir. Dedi:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])
  Ve **المرفد**: **الرّسْحاء**ın kalçasını büyüttüğü büyüklüktür. Ve babdandır **الرِّفْد**: büyük kadehtir; o, **الرَّفْد** ve **المِرْفَد** de (denir).
  Ve **المِرْفَد** denir: içinde ikram edilen kaptır. Ve **الرَّفُود**: bir sağımda **الرِّفْد**i—o büyük kadehtir—dolduran devedir. Ve **الرُّفَيْدات**: Araplardan bir kavimdir.
  (**رفز**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الزاء** bize göre asıl değildir; fakat onlar dediler: **الرّفْز** vuruştur; “ondan bir damar **يَرْفِزُ** etmez” denir: yani vurmaz. Dedi:
وبلدةٍ للداء فيها غامِزُ *** مَيْتٍ بها العِرقُ الصَّحيح الرَّافِزُ([12])
  (**رفس**)  **الراء** ve **الفاء** ve **السين**, bir önceki bab’a yakındır; ancak Halîl’in kitabında: **الرَّفْس**: ayakla göğüste darbedir.
  (**رفش**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الشين** bir şey değildir. Ve derler: **الرَّفْش** yemektir.
  (**رفص**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الصاد**da tek bir kelime vardır. Derler: fiyat **ارتَفَص** etti: pahalandı. Ama **الرُّفْصَة**: kavimler arasında nöbetle olan sudur. Ve denir ki o, **الفُرْصة**dan kalb edilmiştir. “Suyu aralarında **يتفارصُون** ve **يترافصون**” denir: nöbetleşe yaptıkları zaman. Bab, yerinde yazılmıştır.
  (**رفض**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الضاد** tek bir asıldır; o, terk etmektir; sonra ondan türetilir. “Şeyi **رَفَضْتُ** ettim” denir: onu terk ettim. Bu asıldır; sonra ondan “gözden yaş **ارفَضَّ** etti” türetilir: aktı; sanki yerini terk etti. Ve her dağılmış olan **مرفَضّ**dır. Ve yolların ayrık yarıntılarına **رِفَاض** denir. Dedi:
  * **كالعِيسِ** فوقَ الشَّرَكِ **الرِّفاضِ**([13]) *
  Ve **الرَّفَض**: fırkalardır; Zü’r-Rumme’nin sözünde:
  * بها **رَفَضٌ** مِنْ كلِّ خَرْجَاء صَعْلةٍ([14]) *
  yani fırkalar. Ve kırbada sudan **رفَضٌ** vardır: yudum gibi; sanki onda bırakılmıştır. Onda “**رفَّضْتُ**” denir. Ve **رُفُوض** yer: mülk edinilmeyen yerlerdir; sanki terk edilmiştir. Ve **الرَّاوفض**: emirlerini terk edip dönen askerlerdir. Ve “adam **رُفَضَةٌ**” denir: bir şeyi tutup sonra çok geçmeden bırakan kimse için. Ve “hurma ağacı **رَفَضَ** etti” denir; bu, salkımı yayıldığı ve **قِيقاؤُه** düştüğü zamandır. Ve “falanoğullarının arazisinde ottan **رُفوض** vardır” denir: birbirinden uzak, dağınık olduğu zaman. Ve onların bazısı dedi: **مَرافِضُ الوادي**: onun yarıklarıdır; bu, selin ona doğru aktığı yerdir. İbnü’s-Sikkît dedi: **راعٍ رُفضَةٌ قُبَضَة**: develeri tutup toplayan kimse için; sevdiği ve arzuladığı yere varınca [**رفَضَها**([15])] eder; böylece onları, diledikleri yerde otlasınlar diye bırakır; gider gelirler.
  (**رفع**)  **الراء** ve **الفاء** ve **العين** tek bir asıldır; koymanın zıddına delâlet eder. “Şeyi **رفعتُ** ettim, **رفعاً**” dersin; o, **الخَفْض**ın zıddıdır. Devenin yürüyüşünde **مَرفُوع**u: **المَوْضوع**un zıddıdır. Tarafe dedi:
مَوضُوعُها زَوْلٌ ومرفوعها *** كمَرِّ صَوْبٍ لِجبٍ وَسْطَ ريحْ([16])
  “Deve **رَفَع** etti” denir; ve ben onu **رَفَّعته** ettim.
  Ve babdandır **الرَّفع**: şeyi yaklaştırmak. Allah—övgüsü yüce olsun—dedi: ﴿**وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ**﴾ [الواقعة 34]; yani onlara yaklaştırılmış. Ve bundan “onu sultana **رَفَعْتُ** ettim” sözü; bunun masdarı **الرُِّفْعانُ**dur. Ve deveye, memesindeki ağız sütünü **رفَعت** ettiği zaman: o, **رافعٌ**dır. Ve **الرفع**: şeyi yaymak ve açığa vurmaktır. Ondan hadistir; Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Üzerimize tebliğden **رافِعَة** kaldıran her (topluluk) onu haram kıldım”; yani bizden tebliğ eden her topluluk, benim Medine’yi haram kıldığımı tebliğ etsin. Bu, onların “falanca âmile karşı **رَفَع** etti” sözü gibidir; bu, haberini yaydığı zamandır. Ve ekinin **رَفْع**ı: hasattan sonra harman yerine taşınmasıdır; “bunlar **الرَِّفاع** günleridir” denir.
  (**رفغ**)  **الراء** ve **الفاء** ve **الغين** aşağılık ve değersizliğe delâlet eden bir kelimedir. Şu hâlde **الرَّفْغ**: vadinin en alçağı ve toprağı en kötüsüdür. Ve **الرُّفْغ**: uyluğun köküdür; ve pisliğin toplandığı her yerdir. Hadiste: “Nasıl yanılmayayım; hâlbuki birinizin **رُفْغُ** tırnağı ile parmak ucu arasındadır([18])” (buyurulmuştur). Ve insanlardan **الأَرفاغ**: aşağı tabakadır. Ama onların “**عيشٌ رافغ ورفيغ**: hoş, geniş” sözü; bunun iki vechi vardır: ya **الغَين** **الهاء**dan dönmüş olur da **الرَّفْه**den olur; yahut malının çokluğunda, toprağın **رَفْغ**ine benzetilmiştir; onunla çokluk kastedilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ف غ
امـرأة رفغـاء‏:‏ واسعـة الرفـغ‏.‏
‏"‏ ولا يـزال رفغ أحدكم بين ظفره وأنملته ‏"‏‏.‏
والأرفاغ مجامع الأوساخ فتعهدوها وهي المغابن‏.‏
وفلان في العيش الرافغ والرفيغ والأرفغ‏.‏
قال‏:‏ تحـت دجنات النعيم الأرفغ وإنه لفي رفاغة من عيشة ورفاغية وهي السعة والخصب‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ نزلوا في أرفاغ الوادي وفي رفغ الوادي وهو ألأم موضع منه وشره تراباً‏.‏
وهو من أرفاغ قومه‏:‏ سفلتهم وأراذلهم‏.‏

##### Türkçe

ر ف غ
**امـرأة رفغـاء**: **الرفـغ**’u geniş (olan).

“Ve sizden birinizin **رفغ**’u, tırnağı ile parmak ucu arasında olmaya devam eder.”

**الأرفاغ** pisliklerin toplandığı yerlerdir; öyleyse onları gözetin; onlar **المغابن**’dir.

Ve falan, geçimde **الرافغ** ve **الرفيغ** ve **الأرفغ** içindedir.

Dedi ki: Nimetin **الأرفغ**’inin koyu gölgeleri altında. Ve o, bir geçimden **رفاغة** ve **رفاغية** içindedir; ve o, genişlik ve bolluktur.

Mecazdan: Vadinin **أرفاغ**’ında ve vadinin **رفغ**’unda indiler; ve o, onun en aşağılık yeridir ve toprağı bakımından en kötüsüdür.

Ve o, kavminin **أرفاغ**’ındandır: onların aşağı tabakası ve rezilleri.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّفْغُ والرُّفْغُ: أُصُولُ الفَخِذيْنِ من باطن وهما ما اكْتَنَفَا أَعالي جانِبَي العانةِ عند مُلْتَقَى أَعالي بَواطِنِ الفخذين وأَعلى البطن، وهما أَيْضاً أُصول الإبْطَيْنِ، وقيل: الرُّفْغ من باطن الفَخذِ عند الأُرْبِيَّةِ، والجمع أَرْفُغٌ وأَرْفاغٌ ورِفاغٌ؛ قال الشاعر:قد زَوَّجُوني جَيْأَلاً، فيها حَدَبْ،
دَقِيقةَ الأَرْفاغِ ضَخْماءَ الرُّكَبْ
وناقةٌ رَفْغاءُ: واسِعةُ الرُّفْغِ. وناقة رفِغةٌ: قَرِحةُ الرفْغَيْنِ. والرَّفْغاءُ من النساء: الدَّقِيقةُ الفَخِذيْن المُعِيقةُ (* قوله «
المعيقة» كذا ضبط بالأَصل، وهو في القاموس بلا ضبط، وبهامش شارحه ما نصه: قوله المعيقة يظهر أن الميم من زيادة الناسخ في المتن وحقه العيقة كضيقة بتشديد الياء على فيعلة من عوق، وفي اللسان عيق اتباع لضيق أي بشد الياء فيهما، في ضيقة تعويق للرجل عن حاجته، قاله نصر). الرّفْغَيْنِ الصغيرة المَتاعِ. وقال ابن الأَعرابي: المَرافِغُ أُصول اليدين والفخذين لا واحد لها من لفظها. والأَرْفاغُ: المَغابنُ من الآباط وأُصولِ الفخذين والحوالِبِ وغيرها من مَطاوِي الأَعْضاء وما يجتمع فيه الوَسَخُ والعَرَقُ. والمَرْفُوغةُ: التي التَزَقَ خِتانُها صغيرة فلا يصل إِليها الرِّجال. والرُّفْغُ: وسَخُ الظفُر، وقيل: الوسخ الذي بين الأُنْملة والظُّفْرِ، وقيل: الرُّفْغ كل موضع يجتمع فيه الوسخ كالإبْط والعُكْنةِ ونحوهما. وفي الحديث: أَنَّ النبي، صلى الله عليه وسلم، صلَّى فأَوْهَم في صلاتِه فقيل له: يا رسولَ الله كأَنك قد أَوْهَمْتَ، قال: وكيف لا أُوهِمُ ورُفْغُ أَحدِكم بين ظُفُرِه وأُنْمُلَتِه؟ قال الأَصمعي: جمْع الرُّفْغ أَرْفاغٌ وهي الآباطُ والمَغابِنُ من الجسد يكون ذلك في الإبلِ والناسِ؛ قال أَبو عبيد: ومعناه في هذا الحديث ما بين الأُنثيين وأُصول الفخذين وهي المَغابِنُ، ومما يُبَيِّنُ ذلك حديث عمر: إِذا التقى الرُّفْغانِ فقد وجَبَ الغُسْلُ، يريد إذا التقى ذلك من الرجلِ والمرأَةِ ولا يكون هذا إلاَّ بعد التقاء الخِتانَيْنِ، قال: ومعنى الحديث الأَوَّل أَنَّ أَحدهم يحك ذلك المَوْضِعَ من جسده فيَعْلَقُ دَرَنه ووسَخُه بأَصابعه فيبقى بين الظفر والأُنملة، وإِنما أَنْكَرَ من هذا طُولَ الأَظفار وتركَ قَصِّها حتى تطولَ، وأَراد بالرُّفْغ ههنا وسَخَ الظفر كأَنه قال ووسَخُ رُفْغ أَحدِكم، والمعنى أَنكم لا تُقَلِّمُونَ أَظْفاركم ثم تحكون أَرْفاغَكم فيَعْلَقُ بها ما فيها من الوَسخ، والله أَعلم؛ قلت: وقوله في تفسير الحديث لا يكون التقاء الرُّفْغَيْنِ من الرجل والمرأَة إلاَّ بعد التقاء الخِتانَيْن فيه نظر لأَنه قد يمكن أَن يلتقي الرفغان ولا يلتقي الخِتانان، ولكنه أَراد الغالب من هذه الحالة، والله أَعلم. والرُّفْغان:أَصْلا الفخذين. وفي الحديث: عشر من السنة كذا وكذا ونَتْفُ الرُّفْغَيْن أَي الإِبْطين، وجعل الفراء الرفغين الإِبطين في قوله في الحديث: عشر من السنة منها تقليم الأَظْفار ونَتْفُ الرُّفْغَيْنِ؛ وهو في حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: ونَتْفُ الإِبْطِ، وهو مروي عن أَبي هريرة أَنَّ النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: خمس من الفِطْرةِ: الاسْتِحْدادُ والخِتانُ وقَصُّ الشارِب ونتفُ الإِبْطِ وتَقْلِيمُ الأَظفارِ. ابن شميل: والرُّفْغُ من المرأَة ما حولَ فرجها.وقال أَعرابي: تَرَفَّغَ الرجلُ المرأَةَ إذا قعد بين فخذيها لِيَطأَها، وفي موضع آخر: رَفَغَ الرجلُ المرأَةَ إِذا قعد بين فخذيها. ويقال: تَرَفَّغَ فلان فوق البعير إِذا خشي أَن يَرْمِيَ به فلَفَّ رجْلَيه عند ثِيلِ البعير. والرَّفْغُ: تِبْنُ الذُّرةِ؛ قال الشاعر:
دُونكِ بوغاءَ تُرابَ الرَّفْغِ
والرَّفْغُ: أَسفلُ الفلاةِ وأَسفلُ الوادِي. والرَّفْغُ أَيضاً: المكان الجَدْبُ الرَّقِيقُ المُقارِبُ. والرَّفْغُ: الأَرضُ الكثيرةُ التُّراب. وجاءَ فلان بمال كرَفْغِ التراب في كثرته. وتراب رَفْغٌ وطعامٌ رَفْغٌ: لَيِّن. قال بعضهم: أَصل الرَّفْغِ اللِّينُ والسُّهولةُ. والرَّفْغُ: الناحيةُ؛ عن الأَخفش؛ وقول أَبي ذؤَيب:
أَتى قَرْيةً كانَتْ كثيراً طَعامُها،
كرَفْغِ التُّرابِ ، كلُّ شيءٍ يَميرُها
يُفَسَّر بجميع ذلك أَو بعامَّتِه. ابن الأَعرابي: يقال هو في رَفْغٍ من قومه وفي رَفْغٍ من القريةِ إذا كان في ناحيةٍ منها وليس في وسَط قومه. والرَّفْغُ: السِّقاءُ الرَّقِيقُ المُقارِبُ. والرَّفْغُ أَلأَيامُ موْضِعٍ في الوادِي وشَرُّه تُراباً. وأَرْفاغُ الناسِ: أَلائمهُم وسُفَّالُهم، الواحد رَفْغٌ. وقال أَبو حنيفة: أَرْفاغ الوادِي جَوانِبُه. والرَّفْغ: الأَرضُ السَّهْلة، وجمعها رِفاغٌ. والرَّفْغُ والرَّفاغةُ والرَّفاغِيةُ: سَعةُ العَيْشِ والخِصْبُ والسَّعةُ. وعيشٌ أَرْفَغ ورافِغٌ ورفِيغٌ: خصيبٌ واسِعٌ طيِّب. ورَفُغَ عيشُه، بالضم، رَفاغةً: اتَّسَعَ. وتَرَفَّغَ الرجلُ: تَوَسَّعَ. لفي وإنه رَفاغةٍ ورَفاغِيةٍ من العيش مثل ثمانية؛ وأَنشد:
تحتَ دُجُنَّاتِ الأَرْفَغِ
والرُّفَغْنِيةُ والرُّفَهْنِيةُ: سعة العيش. وفي حديث عليّ: أَرْفَغَ لكم المَعاشَ أَي أَوْسَعَ، وفي حديثه: النَّعَم الرَّوافِغُ، جمع رافِغةٍ. والأَرْفَغُ: موضِعٌ.

##### Türkçe

**الرَّفْغُ** ve **الرُّفْغُ**: uylukların iç taraftan kökleri; bunlar, uylukların iç taraflarının üstlerinin ve karnın üstünün birleştiği yerde, avret yerinin iki yanının üstlerini kuşatan şeylerdir; bunlar ayrıca koltuk altlarının kökleridir. Ve denildi ki: **الرُّفْغُ**, iç taraftan uyluğun **الأُرْبِيَّةِ** yanında olandır. Çoğulu **أَرْفُغٌ** ve **أَرْفاغٌ** ve **رِفاغٌ**’dır; şair dedi ki:
قد زَوَّجُوني جَيْأَلاً، فيها حَدَبْ،
دَقِيقةَ **الأَرْفاغِ** ضَخْماءَ الرُّكَبْ

Ve **ناقةٌ رَفْغاءُ**: **الرُّفْغِ**’i geniş olan. Ve **ناقة رفِغةٌ**: iki **الرفْغ**’i yaralı olan. Ve kadınlardan **الرَّفْغاءُ**: uylukları ince, engelleyici, iki **الرّفْغ**’i küçük, az eşyalı olan.
(* «المعيقة» sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir; o, **القاموس**’ta ضبطsızdır; şârihinin kenar notunda metni şudur: «المعيقة» sözü, metinde **الميم**’in nâsihin ziyadesinden olduğu ve doğrusunun **العيقة** olduğu görünür; **ضيقة** gibi, **عوق**’tan **فيعلة** vezninde, **الياء**’ın şeddeli olması üzere. Ve **اللسان**’da **عيق** **ضيق**’e tâbi olarak, yani ikisinde de **الياء**’ın şeddeli olmasıyla; **ضيقة**’da erkeği ihtiyacından alıkoyan bir engelleme vardır; bunu **نصر** söyledi).

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَرافِغُ** ellerin ve uylukların kökleridir; onun lafzından tekili yoktur. Ve **الأَرْفاغُ**: koltuk altlarından ve uyluk köklerinden ve **الحوالِبِ**’den ve başka uzuv kıvrımlarından olan **المَغابنُ**; ve içinde kir ve terin toplandığı şeylerdir. Ve **المَرْفُوغةُ**: küçükken sünnet yeri yapışmış olan; böylece erkekler ona ulaşamaz.

Ve **الرُّفْغُ**: tırnağın kiri; ve denildi ki: parmak ucuyla tırnak arasındaki kir; ve denildi ki: **الرُّفْغُ**, koltuk altı ve **العُكْنةِ** ve benzerleri gibi, kirin toplandığı her yerdir. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, namaz kıldı da namazında yanıldı; ona denildi ki: Ey Allah’ın Resûlü, sanki yanıldın. Dedi ki: “Nasıl yanılmayayım ki, sizden birinizin **رُفْغُ**’u tırnağı ile parmak ucu arasındadır?” **الأَصمعي** dedi: **الرُّفْغُ**’un çoğulu **أَرْفاغٌ**’dır; o, bedenin koltuk altları ve **المَغابِنُ**’idir; bu, develerde ve insanlarda olur. **أَبو عبيد** dedi: Bunun bu hadisteki manası, iki testis ile uylukların kökleri arasındadır; bunlar **المَغابِنُ**’dir. Bunu açıklayan şey, Ömer hadisi: “İki **الرُّفْغانِ** buluştuğunda gusül vacip olmuştur.” Yani erkeğin ve kadının ondan olanı buluştuğunda; bu, ancak iki **الخِتانَيْنِ**’in buluşmasından sonra olur. Dedi ki: Birinci hadisin manası, onların birinin bedeninden o yeri kaşımasıdır; böylece onun pası ve kiri parmaklarına yapışır da tırnak ile parmak ucu arasında kalır. O, bundan ancak tırnakların uzatılmasını ve kesmeyi terk etmeyi, ta uzayıncaya kadar, yadırgadı. Ve burada **الرُّفْغ** ile tırnak kirini kastetti; sanki “sizden birinizin **رُفْغ**’unun kiri” dedi. Mana: Siz tırnaklarınızı kesmiyorsunuz; sonra **أَرْفاغَكم**’i kaşıyorsunuz da içindeki kirden olan şey ona yapışıyor; Allah daha iyi bilir. Dedim ki: Hadisi tefsirdeki “erkeğin ve kadının iki **الرُّفْغ**’inin buluşması, iki **الخِتان**’ın buluşmasından sonra olmaz” sözü, onda bir bakış vardır; çünkü iki **الرفغان** buluşup iki **الخِتانان** buluşmayabilir; fakat o, bu hâlin galibini kastetti; Allah daha iyi bilir.

Ve **الرُّفْغان**: uylukların iki köküdür. Ve hadiste: “Sünnetten on şey: şöyle şöyle ve iki **الرُّفْغ**’in yolunması”, yani iki koltuk altı. Ve **الفراء**, hadisteki sözünde iki **الرفغين**’i iki koltuk altı yaptı: “Sünnetten on şey; onlardan tırnakların kesilmesi ve iki **الرُّفْغ**’in yolunması.” Ve o, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisi içindedir: “**الإِبْطِ**’un yolunması.” Ve Ebû Hureyre’den rivayet edilmiştir ki Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Fıtrattan beş şey: **الاسْتِحْدادُ** ve **الخِتانُ** ve bıyığın kısaltılması ve **الإِبْطِ**’un yolunması ve tırnakların kesilmesi.”

İbn Şümeyl: **الرُّفْغُ**, kadından, ferci etrafında olan şeydir. Ve bir bedevî dedi: Adam kadına **تَرَفَّغَ** eder; yani onunla cima etmek için iki uyluğu arasına oturur. Ve başka bir yerde: Adam kadına **رَفَغَ** eder; yani iki uyluğu arasına oturur. Ve denilir: Falan, deve üzerinde **تَرَفَّغَ** etti; yani onu atmasından korktuğunda, deve kuyruğunun dibinde iki bacağını doladı.

Ve **الرَّفْغُ**: mısırın samanı; şair dedi ki:
دُونكِ بوغاءَ تُرابَ **الرَّفْغِ**

Ve **الرَّفْغُ**: çölün altı ve vadinin altı. Ve **الرَّفْغُ** ayrıca: yakın, ince, kıraç yer. Ve **الرَّفْغُ**: toprağı çok olan arazi. Ve falan, çokluğunda toprağın **رَفْغِ**’i gibi bir mal ile geldi. Ve **تراب رَفْغٌ** ve **طعامٌ رَفْغٌ**: yumuşak. Bazıları dedi ki: **الرَّفْغِ**’in aslı yumuşaklık ve kolaylıktır.

Ve **الرَّفْغُ**: taraf; **الأَخفش**’ten. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
أَتى قَرْيةً كانَتْ كثيراً طَعامُها،
كرَفْغِ التُّرابِ ، كلُّ شيءٍ يَميرُها

Bütün bunlarla yahut çoğuyla tefsir edilir. İbnü’l-A‘râbî: Denilir ki, o, kavminden bir **رَفْغٍ** içindedir ve köyden bir **رَفْغٍ** içindedir; yani onun bir tarafındaysa ve kavminin ortasında değilse.

Ve **الرَّفْغُ**: ince, yakın tulum. Ve **الرَّفْغُ**: vadide bir yerin günleri; ve toprağı bakımından onun en kötüsü. Ve insanların **أَرْفاغُ**’u: onların aşağılıkları ve sefilleri; tekili **رَفْغٌ**’dur. Ve Ebû Hanîfe dedi: Vadinin **أَرْفاغُ**’u, onun yanlarıdır. Ve **الرَّفْغ**: kolay arazi; çoğulu **رِفاغٌ**’dır.

Ve **الرَّفْغُ** ve **الرَّفاغةُ** ve **الرَّفاغِيةُ**: geçimin genişliği ve bolluk ve genişlik. Ve **عيشٌ أَرْفَغ** ve **رافِغٌ** ve **رفِيغٌ**: bereketli, geniş, iyi. Ve geçimi **رَفُغَ**, (ضم ile) **رَفاغةً**: genişledi. Ve adam **تَرَفَّغَ** etti: genişledi. “Şüphesiz o, geçimden bir **رَفاغةٍ** ve **رَفاغِيةٍ** içindedir”; sekiz gibi. Ve şu beyit okundu:
تحتَ دُجُنَّاتِ **الأَرْفَغِ**

Ve **الرُّفَغْنِيةُ** ve **الرُّفَهْنِيةُ**: geçimin genişliği. Ve Ali hadîsinde: “Size geçimi **أَرْفَغَ** etti”; yani genişletti. Ve onun hadîsinde: **النَّعَم الرَّوافِغُ**; **رافِغةٍ**’nin çoğulu. Ve **الأَرْفَغُ**: bir yer.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرفع: ألأم موضع في الوادي، وشره ترابا، قاله أبو مالك، وهو مجاز.
 ومن المجاز أيضا: الرفغ: الناحية عن الأخفش، وقال ابن الأعرابي يقال: هو في رفغ من قومه، وفي رفغ من القرية، أي في ناحية منهم ومنها، وليس في وسط القرية.
 ج: أرفغ كأفلس، قال رؤبة:
  لاجتبت مسحولا جديب الأرفغ أراد بالمسحول: الطريق.
 وقال أبو زيد: الرفغ الأرض السهلة وج: رفاغ كجبال.
 والرفغ: السقاء الرقيق المقارب.
 وفي اللسان: الرفغ: الأرض الكثيرة التراب يقال: جاء فلان بمال كرفغ التراب، أي: في كثرته، قال أبو ذؤيب يصف جملا بختيا:
  أتى قرية كانت كثيرا طعامهـا                      كرفغ التراب كل شيء يميرها والرفغ: المكان الجدب الرقيق المقارب، كما في اللسان.

  والرفع: وسخ الظفر، ويضم وقيل: هو الوسخ الذي بين الأنملة والظفر، ومنه الحديث: وكيف لا أوهم ورفغ أحدكم بين ظفره وأنملته وقال الصاغاني: وكأنه أراد وسخ ظفره، فاختصر الكلام، ومما يبين ذلك حديثه الآخر: واستبطأ الناس الوحي، فقال: وكيف لا يحتبس الوحي، وأنتم لا تقلمون أظفاركم، ولا تنقون براجمكم، أراد أنكم لا تقلمون أظفاركم، ثم تحكون بها أرفاغكم، فيعلق بها ما في الأرفاغ.
 أو الرفغ: وسخ وعرق يجتمع في المغابن من الآباط وأصول الفخذين والحوالب وغيرها من مطاوي الأعضاء.
 والرفغ: السعة من العيش والخصب، وقد رفغ عيشه، ككرم.
 وقال ابن دريد: الرفغ: أصل الفخذ، ويضم، قال غيره: الرفغ والرفغ: أصول الفخذين من باطن، وهما ما اكتنفا أعالي جانبي العانة عند ملتقى أعالي بواطن الفخذين وأعلى البطن، وقيل: الرفغ: من باطن الفخذ عند الأربية.
 قال ابن دريد: وقيل: كل مجتمع وسخ من الجسد: رفغ، ونص الجمهرة: كل موضع من الجسد يجتمع فيه الوسخ فهو رفغ، زاد في اللسان: كالإبط والعكنة، ونحوهما وقوله: ويضم، هذا راجع لقوله أصل الفخذ، فإنه الذي ذكر فيه الوجهان، وكلام المصنف لا يخلو عن نظر، قال ابن دريد: ج: أرفاغ، ورفوغ زاد غيره: وأرفغ، كأفلس.
 وفي المصباح: الرفغ بالضم: لغة أهل العالية والحجاز، والفتح لغة تميم. قلت: وهو قول أبي خيرة.
 وتراب رفغ، وطعام رفغ، وكلس رفغ، أي: لين، وأصل الرفغ: اللين والسهولة، كما في اللسان والعباب، وقال شيخنا: أصل الرفغ: اللين والقذر، كما قاله الراغب وغيره.
 قلت: القذر ليس من أصول معاني الرفغ، وما نسبه إلى الراغب فغير وجيه، فإنه لا يذكر في كتابه إلا لغات القرآن، وليس الرفغ فيه، وشيخنا رحمه الله تعالى أحيانا ينسب إليه نظرا إلى أنه من أئمة الاشتقاق بعض التحقيقات من باب الحدس والتخمين، فتأمل.
 والرفغ بالضم الإبط عن الفراء، وروى الحديث: عشر من السنة: فذكرهن، وقال: نتف الرفغين هكذا رواه، وفسره بالإبطين، والمروي عن أبي هريرة رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: خمس من الفطرة، وفيه: ونتف الإبط، وتقليم الأظفار، وقيل: الرفغ: أصل الإبط.
 وقال ابن شميل: الرفغ: ما حول فرج المرأة وفي المصباح: ويطلق على الفرج أيضا وفي حديث عمر رضي الله عنه: إذا التقى الرفغان فقد وجب الغسل يريد: إذا التقى ذلك من الرجل والمرأة ولا يكون ذلك إلا بالتقاء الختانين، قاله أبو عبيد، واعترض صاحب اللسان، فقال: وهذا فيه نظر، لأنه قد يمكن التقاء الرفغين ولا يلتقي الختانان، ولكنه أراد الغالب من هذه الحالة، والله أعلم.
 وجمع الرفغ: أرفاغ، قال الشاعر:
  قد زوجوني جيئلا فيها حدب
  دقيقة الأرفاغ ضخماء الركب وقال ابن عباد: المرفوغة: المرأة الصغيرة الهنة لا يصل إليها الرجل وفي اللسان: هي التي ختانها صغيرة، فلا يصل إليها الرجل.
 قال ابن عباد: والرفغاء: الدقيقة الفخذين، الصغيرة الهنة، المعيقة الرفغين، وفي اللسان: الصغيرة المتاع.

  ومن المجاز: الأرفاغ: السفلة من الناس وأراذلهم تشبيها بأرفاغ الوادي، الواحد رفغ بالفتح أو بالضم كقفل وأقفال.
 والأرفغ: ع عن ابن دريد، نقله ياقوت والصاغاني.
 وفي نوادر الأعراب: ترفغها إذا قعد بين فخذيها ليطأها.
 ويقال: ترفغ فلان فوق البعير: إذا خشي أن يرمي به خلف رجليه هكذا في سائر النسخ، ووقع هكذا في نسخ العباب والتكملة، وهو غلط وتصحيف وصوابه: فلف رجليه عند ثيله، وقد أورده صاحب اللسان على الصواب.
 والرفغنية، كبلهنية: سعة العيش وكذلك الرفهنية.
 ومما يستدرك عليه: ناقة رفغاء: واسعة الرفغ، كما في اللسان، وفي الأساس: امرأة رفغاء: واسعة الرفغ.
 وناقة رفغة، كفرحة: فرجة الرفغين.
 قال ابن الأعرابي: المرافغ: أصول اليدين والفخذين، لا واحد لها من لفظها.
 والأرفاغ واحدها الرفغ والرفغ: المغابن والمحالب من الجسد، قال الأصمعي: يكون في الإبل والناس.
 ورفغ المرأة، كترفغ.
 والرفغ، بالفتح: تبن الذرة، هنا ذكره صاحب اللسان، وأنشد قول الشاعر:
  دونك بوغاء تراب الرفغ وقد ذكره الصاغاني وغيره في دفغ بالدال، وإن لم يكن تصحيفا فإن التركيب لا يدفعه إذا تؤمل فيه.
 والرفغ: أسفل الفلاة وأسفل الوادي، وقال أبو حنيفة: أرفاغ الوادي: جوانبه.
 والرفغ، والرفاغة، والرفاغية، بالفتح في الكل: سعة العيش والخصب، وعيش أرفغ، ورافغ، ورفيغ: خصيب واسع طيب، وقد رفغ، ككرم: اتسع.
 وترفغ الرجل: توسع، وقال الشاعر:
  تحت دجنات النعيم الأرفغ والرافغة: النعمة، والجمع: الروافغ.
 وأرفغ لكم المعاش: أي أوسعه.

##### Türkçe

**الرفع**: vadideki yerin en alçağı, ve toprağı en kötüsü; bunu Ebû Mâlik söylemiştir; ve bu mecazdır.
Ve mecazdan ayrıca: **الرفغ**: taraf; el-Ahfeş’ten. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Denilir: O, kavminden bir **رفغ** içindedir, ve köyden bir **رفغ** içindedir”; yani onlardan ve ondan bir taraftadır; ve köyün ortasında değildir.
Çoğulu: **أرفغ** ( **أفلس** gibi). Rü’be dedi ki:

  “Mutlaka **مسحولا** (aşınmış) bir şeyi, **جديب الأرفغ** ( **الأرفغ**’ın kıt) olanı seçerdim.”
**المسحول** ile kastetti: yol.
Ebû Zeyd dedi: **الرفغ** düz (kolay) arazidir; çoğulu: **رفاغ** ( **جبال** gibi).
Ve **الرفغ**: ince, yakın (dar) tulumdur.
Ve Lisân’da: **الرفغ**: toprağı çok olan arazi; denilir: “Falan, toprağın **رفغ**’u gibi mal ile geldi”; yani çokluğunda. Ebû Züeyb, Buhtî bir deveyi vasfederek dedi ki:

  “Yiyeceği çok olan bir köye geldi,
  her şeyi azıklandıran, toprağın **رفغ**’u gibi.”
Ve **الرفغ**: kıt, ince, yakın (dar) yer; Lisân’da olduğu gibi.

**الرفع**: tırnak kiri; ve ( **الرفع** ) damme ile de (söylenir). Ve denildi: parmak ucu ile tırnak arasındaki kirdir. Ondan hadis: “Nasıl vehmedeyim de, sizden birinizin **رفغ**’u tırnağı ile parmak ucu arasındadır?” Sâgânî dedi: Sanki tırnağının kirini kastetti; sözü kısalttı. Bunu açıklayan şey, onun diğer hadisi: “İnsanlar vahyi gecikmiş buldular; dedi ki: Vahiy nasıl tutulmasın ki, siz tırnaklarınızı kesmiyorsunuz ve parmak boğumlarınızı temizlemiyorsunuz.” Kastetti: siz tırnaklarınızı kesmiyorsunuz, sonra onlarla **أرفاغ**’ınızı kazıyorsunuz; böylece **الأرفاغ**’larda olan şey **أرفاغ**’a yapışıyor.
Veya **الرفغ**: koltuk altlarından, uyluk köklerinden, **الحوالب**’den ve organların kıvrımlarından olan **المغابن**’de toplanan kir ve terdir.
Ve **الرفغ**: geçimde genişlik ve bolluktur; ve onun geçimi **رفغ** oldu; (fiil) **كرم** gibi.
İbn Düreyd dedi: **الرفغ**: uyluğun köküdür; ve damme ile (de söylenir). Başkası dedi: **الرفغ** ve **الرفغ**: iç taraftan uylukların kökleridir; ikisi, uylukların içlerinin üstlerinin ve karnın üstünün birleştiği yerde, kasığın iki yanının üstlerini kuşatan şeydir. Ve denildi: **الرفغ**: kasık yanında uyluğun iç tarafındandır.
İbn Düreyd dedi: Ve denildi: bedenden kirin toplandığı her yer: **رفغ**’dur. Cemhere’nin nassı: bedenden kirin toplandığı her yer, o **رفغ**’dur. Lisân’da artırdı: koltuk altı ve karın kıvrımı gibi ve benzerleri. Ve onun sözü: “ve damme ile (söylenir)”; bu, “uyluğun kökü” sözüne racidir; çünkü iki vecih onun hakkında zikredilmiştir. Musannifin sözü nazardan hâlî değildir. İbn Düreyd dedi: çoğulu: **أرفاغ** ve **رفوغ**. Başkası artırdı: ve **أرفغ** ( **أفلس** gibi).
Misbah’ta: damme ile **الرفغ**: Âliye ve Hicaz ehlinin lügatidir; fetha ile (olan) Temîm’in lügatidir. Dedim: Bu, Ebû Hayra’nın sözüdür.
**رفغ** toprak, **رفغ** yemek, **رفغ** kireç; yani: yumuşak. **الرفغ**’ın aslı: yumuşaklık ve kolaylıktır; Lisân ve ‘Ubâb’da olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: **الرفغ**’ın aslı: yumuşaklık ve pisliktir; Râgıb ve başkalarının söylediği gibi.
Dedim: pislik, **الرفغ**’ın anlamlarının asıllarından değildir; ve onu Râgıb’a nispet ettiği şey yerinde değildir; çünkü o, kitabında ancak Kur’ân lügatlerini zikreder; ve **الرفغ** onda yoktur. Ve şeyhimiz—Allah ona rahmet etsin—bazen ona nispet eder; çünkü o, اشتقاق imamlarındandır; bazı tahkikleri, sezgi ve tahmin babındandır; öyleyse düşün.
Ve damme ile **الرفغ**: koltuk altıdır; Ferrâ’dan. Ve hadisi rivayet etti: “Sünnetten on (şey) vardır”; onları zikretti; ve dedi: “**الرفغين**’i yolmak”; böyle rivayet etti; ve onu iki koltuk altı ile tefsir etti. Ebû Hureyre’den—Allah ondan razı olsun—rivayet olunan: Peygamber—Allah ona salât ve selâm etsin—dedi: “Fıtrattan beş (şey)”; içinde: “koltuk altını yolmak ve tırnakları kesmek.” Ve denildi: **الرفغ**: koltuk altının köküdür.
İbn Şümeyl dedi: **الرفغ**: kadının ferci etrafında olan şeydir. Misbah’ta: ferce de ıtlak olunur. Ömer’in—Allah ondan razı olsun—hadisinde: “İki **رفغان** buluştuğu zaman gusül vacip olmuştur”; kasteder: erkek ve kadından bunun buluşması; bu da ancak iki sünnet yerinin buluşmasıyla olur; bunu Ebû Ubeyd söyledi. Lisân sahibi itiraz etti; dedi: “Bunda nazar vardır; çünkü iki **رفغ**’un buluşması mümkün olur da iki sünnet yeri buluşmaz.” Fakat o, bu hâlin galibini kastetti; Allah daha iyi bilir.
**الرفغ**’un çoğulu: **أرفاغ**. Şair dedi ki:

  “Beni, içinde kamburluk olan bir **جيئلا** ile evlendirdiler;
  **دقيقة الأرفاغ** ( **الأرفاغ**’ı ince), dizleri iri.”
İbn Abbâd dedi: **المرفوغة**: küçük **الهنة**’li kadın; erkek ona ulaşamaz. Lisân’da: sünnet yeri küçük olandır; erkek ona ulaşamaz.
İbn Abbâd dedi: **الرفغاء**: uylukları ince, **الهنة**’si küçük, iki **رفغ**’u engelleyici olandır. Lisân’da: eşyası küçük olandır.

Ve mecazdan: **الأرفاغ**: insanların aşağı tabakası ve rezilleri; vadinin **أرفاغ**’ına benzetme olarak. Tekili: fetha ile veya damme ile **رفغ**; **قفل** ve **أقفال** gibi.
**الأرفغ**: bir yer ( **ع** ); İbn Düreyd’den; bunu Yâkût ve Sâgânî nakletti.
A‘râb’ın nevâdirinde: “Onu **ترفغها**”; yani iki uyluğu arasına oturup onu çiğnemek (cinsel ilişki etmek) için.
Ve denilir: “Falan, devenin üstünde **ترفغ** etti”; eğer arka iki bacağının arkasına onu atmasından korktuysa. Böylece, diğer bütün nüshalarda (vardır); ve ‘Ubâb ve Tekmile nüshalarında böyle vaki olmuştur; ve bu yanlıştır ve tashîftir. Doğrusu: kuyruğu yanında iki bacağını doladı. Lisân sahibi onu doğru üzere zikretmiştir.
**الرفغنية**, **بلهنية** gibi: geçimde genişliktir; ve aynı şekilde **الرفهنية**.
Üzerine istidrâk olunanlardandır: **رفغاء** deve: **الرفغ**’u geniş; Lisân’da olduğu gibi. Esâs’ta: **رفغاء** kadın: **الرفغ**’u geniş.
Ve **رفغة** deve, **فرحة** gibi: iki **رفغ**’un aralığı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المرافغ**: iki elin ve iki uyluğun kökleridir; lafzından tekili yoktur.
Ve **الأرفاغ**—tekili **الرفغ** ve **الرفغ**—: bedenden **المغابن** ve **المحالب**’dir. Asma‘î dedi: develerde ve insanlarda olur.
Kadının **رفغ**’u; **ترفغ** gibi.
Ve fetha ile **الرفغ**: darı samanıdır; burada Lisân sahibi onu zikretti; ve şairin sözünü şahit getirdi:

  “Al sana **بوغاء**; **الرفغ** toprağı.”
Sâgânî ve başkaları onu **دفغ**’da, **الدال** ile zikretti; eğer tashîf değilse, terkip, onda düşünüldüğünde onu reddetmez.
Ve **الرفغ**: çölün altı ve vadinin altıdır. Ebû Hanîfe dedi: vadinin **أرفاغ**’ı: yanlarıdır.
Ve **الرفغ** ve **الرفاغة** ve **الرفاغية**—hepsinde fetha ile—: geçimde genişlik ve bolluktur. Ve **أرفغ** geçim, ve **رافغ**, ve **رفيغ**: bol, geniş, hoş. Ve **رفغ** oldu, **كرم** gibi: genişledi.
Ve adam **ترفغ** etti: genişledi. Şair dedi ki:

  “**الأرفغ** nimetin karanlıkları altında.”
Ve **الرافغة**: nimettir; çoğulu: **الروافغ**.
“Size geçimi **أرفغ** etti”; yani onu daha geniş kıldı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَفْغَ عَيْشُهُ
1 رَفْغَ عَيْشُهُ ذ , [aor. رَفُغَ ,] inf. n. رَفَاغَةٌ, His means of subsistence became ample, or abundant. (S.) [See also رَفْغٌ, below.] -A2- [رَفَغَ, aor. رَفَغَ , He made the means of subsistence ample, or abundant. You say,] أَرْفَغُ لَكُمُ المَعَاشَ I will make ample, or abundant, to you the means of subsistence. (TA.) -A3- رَفَغَ المَرْأَةَ i. q. ترفّغها, q. v. (TA.)

ترفّغ
5 ترفّغ ذ He (a man) became, or made himself, ample, or abundant, in his means of subsistence; syn. تَوَسَّعَ: (S:) or he exhibited ampleness, or abundance, in his means of subsistence. (PS.) -A2- ترفّغ فَوْقَ البَعِيرِ He (a man), feared that the camel [upon which he was riding] would throw him, and therefore wound his legs next the sheath of his [the camel's] penis: [i. e., pressed his heels against the camel's أَرْفَاغ (or groins):] in the K, as also in the O and Tekmileh, خَلْفَ رِجْلَيْهِ is erroneously put for فَلَفَّ رِجْلَيْهِ, the reading in the L. (TA.) ― -b2- ترفّغها, He sat between her thighs, for the purpose of compressing her; (K;) from the Nawلdir el-Aarلb; as also ↓ رَفَغَهَا, i.e. رَفَغَ المَرْأَةَ. (TA.)

رَفْغٌ
رَفْغٌ ذ Softness, tenderness, or smoothness: (O, L, K: *) this is the primary signification, accord. to the O and L: accord. to MF, softness, tenderness, or smoothness, and uncleanness, or dirtiness; but this addition is wrong; and he has wrongly ascribed this explanation to Er-Rلghib, who mentions in his book only the words of the Kur-لn. (TA.) ― -b2- Ampleness, or abundance, of the means of subsistence; and abundance of herbage, or of the goods, conveniences, or comforts, of life: (S, K, * TA:) and so ↓ رَفَاغَةٌ, (JK, * S, * TA,) an inf. n., (S,) and ↓ رَفَاغِيَةٌ, [also, app., an inf. n., like رَفَاهِيَةٌ;] (JK, * S, * TA;) and ↓ رُفَغْنِيَةٌ, like بُلَهْنِيَةٌ (K, TA) and رُفَهْنِيَةٌ, (TA,) [in which the last three letters, following the غ, are all augmentative,] signifies [the same, or] ampleness, or abundance, of the means of subsistence. (K, TA.) -A2- Also, (S, Msb, K, &c.,) and ↓ رُفْغٌ, (S, Msb, TA,) the former of the dial. of Temeem, and the latter of the dial. of the people of El- 'ءliyeh and of El-Hijلz, (Aboo-Kheyreh, Msb, TA,) [The groin;] the root of the thigh; (ISk, Jm, Msb, K; and Mgh in art. وهم;) and any of the other مَغَابِن [or places of flexure or creasing]; (ISk, Msb;) and any place of the body in which dirt collects, (ISk, Jm, L, Msb, K,) such as the armpit and the crease of the belly and the like: (L:) or the inner side of the thigh, at the root: (JK:) or the inner side of the root of each thigh, next the upper parts of the sides of the pubes, where the upper parts of the inner sides of the thighs and the upper part of the belly [app. a mistake for the lower part of the belly] meet: (TA:) [or each of the two inguinal creases; for] the رُفْغَانِ are between the pubes and the thigh, [one on each side,] and are also called the مَغَابِن: (Zj in his “ Khalk el-Insلn: ”) the latter (رُفْغٌ) also particularly signifies the armpit: (Fr, Mgh, K:) or, as some say, the root [or innermost part] of the armpit: (TA:) and the same, (ISh, K,) or each, (Msb,) the parts around the فَرْج [or vulva, or external portion of the organs of generation,] (ISh, Msb, K) of a woman: (ISh, K:) and sometimes the فَرْج itself: (Msb:) the pl. is أَرْفَاغٌ (S, Mgh, Msb, K) and رُفُوغٌ (Msb, K) and رِفَاغٌ and [of pauc.] أَرْفُغٌ, the first of which four is pl. of رُفْغٌ, [and is properly a pl. of pauc.,] the rest being pls. of رَفْغٌ: (Msb:) [accord. to J,] أَرْفَاغٌ signifies the مَغَابِن [or places of flexure, or creasing,] of the armpits, and of the roots of the thighs: (S:) accord. to As, the armpits, and the [other] مَغَابِن of the body: (Mgh in art. وهم:) IAar says that ↓ مَرَافِغُ signifies the roots of the arms and of the thighs, and has no proper sing.: and الارفاغ is the sing. of الرُّفَغُ (واحد الرُّفَغِ [but this is app. a mistranscription for وُاحِدُهُ الرُّفْغُ meaning that أَرْفَاغٌ has for its sing: رُفْغٌ]): and ↓ رُفَغٌ signifies the مَغَابِن and مَحَالِب [by which latter are app. meant the places that sweat] of the body: accord. to As, what is thus termed is in camels and in human beings. (TA. [But the sing. verb in this last clause suggests that there is another mistranscription here, and a looseness of explanation; and that we should read thus: “ and رُفْغٌ (not رُفَغٌ) signifies any of the مَغَابِن and of the مَحَالِب of the body. ”]) ― -b2- Also, both words, The dirt of the nail: (K:) or the dirt that is between the end of the finger and the nail, when the nail is not pared, after scratching the أَرْفَاغ [or groins and armpits and the like]: (TA:) or the former [or each] signifies the dirt of the مَغَابِن [or places of flexure, or creasing, of the body]; (K;) or the dirt and sweat that collect in the مغابن of the armpits, and of the roots of the thighs, and other places of folding of the limbs. (TA.) ― -b3- Also the former word, (رَفْغٌ,) (assumed tropical:) A soft, or plain, tract, or piece, of land: (JK, K: *) pl. رِفَاغٌ. (K.) ― -b4- (assumed tropical:) Land having much soil or dust. (L, K.) [Hence,] one says, جَآءَ فُلَانٌ بِمَالٍ كَرَفْغِ التُّرَابِ (assumed tropical:) Such a one came with, or brought, wealth, or cattle, abundant as the soil, or dust, thus termed. (L.) ― -b5- (assumed tropical:) A place affected with drought, or barrenness, (L, K,) thin, or shallow, [in its soil,] of middling quality. (L.) ― -b6- (tropical:) The vilest place in a valley, and the worst in re spect of soil: (Aboo-Mلlik, K, * TA:) the lowest part of a valley and of a desert: (TA:) or أَرْفَاغُ الوَادِى signifies the sides of the valley. (AHn, JK, TA.) ― -b7- (tropical:) A side, or lateral part or region: (Akh, IAar, K:) pl. أَرْفُغٌ. (K.) You say, هُوَ فِى رَفْغٍ مِنْ قَوْمِهِ, and مِنَ القَرْيَةِ, (tropical:) He is in a side, or lateral part, not in the middle, of his people, or party, and of the town, or village. (IAar, TA.) ― -b8- Also sing. of أَرْفَاغٌ meaning (tropical:) The lower, or lowest, baser or basest, meaner or mean est, sort, or the rabble, or refuse, of mankind; (JK, K, TA;) likened to the أَرْفَاغ of a valley: or the sing. of ارفاغ in this sense is ↓ رُفْغٌ. (TA.) ― -b9- (assumed tropical:) A skin for water, or for milk, that is thin, or rendered thin, (accord. to different copies of the K,) and of little worth. (K, TA.) ― -b10- (assumed tropical:) The straw of [the species of millet called] ذُرَة: so accord. to the author of the L; but accord. to others, it is دَفْغٌ, with دال, if this be not a mis transcription. (TA.) -A3- As an epithet, رَفْغٌ sig nifies Soft; applied to dust, or earth, and to food, or wheat, (طَعَام,) and to كِلْس [or quicklime, &c.]. (K, * TA.)

رُفْغٌ
رُفْغٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

رُفَغٌ
رُفَغٌ ذ : see رَفْغٌ in the middle of the paragraph.

رَفِغَةٌ
رَفِغَةٌ ذ A she-camel having purulent pustules, ulcers, or sores, in the رُفْغَانِ [meaning groins or armpits]. (A, TA.)

رَفْغَآءُ
رَفْغَآءُ ذ [fem. of أَرْفَغُ], applied to a woman, (JK, Ibn-'Abbلd, L, K,) Small in the مَتَاع [or vulva]: (L:) or thin in the thighs, small in the هَن [or vulva], deep in the رُفْغَانِ [or groins]: (JK, Ibn 'Abbلd, K:) or a woman narrow in the أَرْفَاغ [or groins, or inguinal creases, or the like]: (TA in art. ربل, from the 'Eyn:) or, applied to a woman, (A,) or to a she-camel, (JK, L,) wide in the رُفْغ [app. meaning the vulva or the parts around the vulva]. (JK, A, L.)

عَيْشٌ رَفِيغٌ
عَيْشٌ رَفِيغٌ ذ (JK, S, TA) and ↓ رَافِغٌ (S, TA) and ↓ أَرْفَغُ (TA) Ample, or abundant, (JK, S, TA,) and pleasant, or good, (S, TA,) means of subsist ence. (JK, S, TA.)

رَفَاغَةٌ
رَفَاغَةٌ ذ : see رَفْغٌ, second sentence.

رَفَاغِيَةٌ
رَفَاغِيَةٌ ذ : see رَفْغٌ, second sentence.

رُفَغْنِيَةٌ
رُفَغْنِيَةٌ ذ : see رَفْغٌ, second sentence.

رَافِغٌ
رَافِغٌ ذ : see رَفِيغٌ.

رَافِغَةٌ
رَافِغَةٌ ذ , i. q. نِعْمَةٌ [app. as meaning A benefit, benefaction, favour, boon, or blessing]: pl. رَوَافِغُ. (TA.)

أَرْفَغُ
أَرْفَغُ ذ : see رَفِيغٌ. ― -b2- Its fem., رَفْغَآءُ, is mentioned above, by itself.

مَرْفُوغَةٌ
مَرْفُوغَةٌ ذ [syn. with مَرْصُوفَةٌ] A woman small in the هَن [or vulva], (JK, Ibn-'Abbلd, K,) or whose place of circumcision has cohered [after the operation] when she was young, and, conse quently, (L,) impervia viro. (JK, Ibn-' Abbلd, L, K.)

مَرَافِغُ
مَرَافِغُ ذ : see رَفْغٌ, in the middle of the paragraph.

##### Türkçe

**رَفْغَ عَيْشُهُ**
1 **رَفْغَ عَيْشُهُ** ذ, [muzâri‘ı **رَفُغَ**,] mastar ismi **رَفَاغَةٌ**: Geçim vasıtası genişledi yahut bol oldu. (S.) [Aşağıda **رَفْغٌ**’a da bak.] -A2- [**رَفَغَ**, muzâri‘ı **رَفَغَ**: Geçim vasıtasını geniş yahut bol kıldı. Şöyle dersin:] **أَرْفَغُ لَكُمُ المَعَاشَ** “Size geçim vasıtasını geniş yahut bol kılacağım.” (TA.) -A3- **رَفَغَ المَرْأَةَ**, **ترفّغها** ile aynı (i. q.); bk. (q. v.). (TA.)

**ترفّغ**
5 **ترفّغ** ذ: O (erkek) geçim vasıtası bakımından genişledi yahut kendini geniş kıldı; eş anlamlısı **تَوَسَّعَ**: (S:) yahut geçim vasıtası bakımından genişlik yahut bolluk gösterdi. (PS.) -A2- **ترفّغ فَوْقَ البَعِيرِ**: O (erkek), [üzerinde bindiği] devenin onu atmasından korktu; bu yüzden bacaklarını onun [devenin] penis kılıfına bitişik olarak sardı: [yani topuklarını devenin **أَرْفَاغ**’ına (yahut kasıklarına) bastırdı:] K’de, O’da ve Tekmileh’te de, **خَلْفَ رِجْلَيْهِ** yanlışlıkla **فَلَفَّ رِجْلَيْهِ** yerine konmuştur; L’deki okunuş budur. (TA.) ― -b2- **ترفّغها**: Onu sıkıştırmak maksadıyla onun uylukları arasına oturdu; (K;) Nawâdir el-A‘râb’dan; bunun gibi ↓ **رَفَغَهَا**, yani **رَفَغَ المَرْأَةَ**. (TA.)

**رَفْغٌ**
**رَفْغٌ** ذ: Yumuşaklık, incelik yahut pürüzsüzlük: (O, L, K: *) O ve L’ye göre bu, aslî anlamdır: MF’ye göre, yumuşaklık, incelik yahut pürüzsüzlük ve pislik yahut kirlilik; fakat bu ilâve yanlıştır; ve bu açıklamayı Er-Râghib’e yanlış nispet etmiştir; o, kitabında yalnız Kur’ân’ın sözlerini zikreder. (TA.) ― -b2- Geçim vasıtasının genişliği yahut bolluğu; ve otun bolluğu yahut hayatın mallarının, kolaylıklarının yahut rahatlıklarının bolluğu: (S, K, * TA:) ve böyledir ↓ **رَفَاغَةٌ**, (JK, * S, * TA,) bir mastar ismi, (S,) ve ↓ **رَفَاغِيَةٌ**, [ayrıca, görünüşe göre, **رَفَاهِيَةٌ** gibi bir mastar ismi;] (JK, * S, * TA;) ve ↓ **رُفَغْنِيَةٌ**, **بُلَهْنِيَةٌ** gibi (K, TA) ve **رُفَهْنِيَةٌ**, (TA,) [bunlarda غ’den sonra gelen son üç harfin hepsi ziyâde harflerdir,] [aynı şeyi yahut] geçim vasıtasının genişliğini yahut bolluğunu ifade eder. (K, TA.) -A2- Yine, (S, Msb, K, vb.,) ve ↓ **رُفْغٌ**, (S, Msb, TA,) birincisi Temîm lehçesinden, ikincisi el-‘Âliyeh halkının ve el-Hicâz’ın lehçesinden olmak üzere, (Aboo-Kheyreh, Msb, TA,) [Kasık;] uyluğun kökü; (ISk, Jm, Msb, K; ve Mgh, **وهم** maddesinde;) ve diğer **مَغَابِن**’lerden herhangi biri [yahut bükülme yahut kırışma yerleri]; (ISk, Msb;) ve kirin toplandığı bedenin herhangi bir yeri, (ISk, Jm, L, Msb, K,) koltuk altı ve karın kıvrımı ve benzeri gibi: (L:) yahut uyluğun iç tarafı, kökünde: (JK:) yahut her bir uyluğun kökünün iç tarafı, kasıkların yanlarının üst kısımlarına bitişik olarak; uylukların iç taraflarının üst kısımları ile karnın üst kısmının [görünüşe göre karnın alt kısmı yerine bir hata] birleştiği yer: (TA:) [yahut iki kasık kıvrımının her biri; zira] **رُفْغَانِ** kasıklar ile uyluk arasındadır, [her iki yanda birer tane,] ve ayrıca **مَغَابِن** diye adlandırılır: (Zj, “Khalk el-Insân”ında:) ikincisi (**رُفْغٌ**) ayrıca özellikle koltuk altını ifade eder: (Fr, Mgh, K:) yahut bazılarına göre koltuk altının kökü [yahut en iç kısmı]: (TA:) ve aynı şey, (ISh, K,) yahut her biri, (Msb,) kadının **فَرْج**’i [yahut vulvası, yahut üreme organlarının dış kısmı] çevresindeki kısımlar, (ISh, Msb, K) (ISh, K:) ve bazen **فَرْج**’in kendisi: (Msb:) çoğulu **أَرْفَاغٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **رُفُوغٌ** (Msb, K) ve **رِفَاغٌ** ve [azlık çoğulu olarak] **أَرْفُغٌ**’dur; bu dördünün ilki **رُفْغٌ**’un çoğuludur, [ve aslında azlık çoğuludur,] geri kalanlar **رَفْغٌ**’un çoğullarıdır: (Msb:) [J’ye göre,] **أَرْفَاغٌ**, koltuk altlarının ve uyluk köklerinin **مَغَابِن**’lerini [yahut bükülme yahut kırışma yerlerini] ifade eder: (S:) As’a göre, koltuk altları ve bedenin [diğer] **مَغَابِن**’leri: (Mgh, **وهم** maddesinde:) IAar der ki ↓ **مَرَافِغُ** kolların ve uylukların köklerini ifade eder ve bunun sahih bir tekili yoktur: ve **الارفاغ** **الرُّفَغُ**’un tekilidir (واحد الرُّفَغِ [fakat bu, görünüşe göre, **وُاحِدُهُ الرُّفْغُ** için bir yanlış yazımdır; yani **أَرْفَاغٌ**’un tekili **رُفْغٌ**’dur]): ve ↓ **رُفَغٌ** bedenin **مَغَابِن**’lerini ve **مَحَالِب**’lerini [bu ikincisiyle görünüşe göre terleyen yerler kastedilir] ifade eder: As’a göre, böyle adlandırılan şey develerde ve insanlarda olur. (TA. [Fakat bu son cümledeki tekil fiil, burada da başka bir yanlış yazım ve açıklamada gevşeklik bulunduğunu; ve şöyle okumamız gerektiğini düşündürür: “ve **رُفْغٌ** (**رُفَغٌ** değil) bedenin **مَغَابِن**’lerinden ve **مَحَالِب**’lerinden herhangi birini ifade eder.”]) ― -b2- Yine, her iki kelime: Tırnağın kiri: (K:) yahut tırnak kesilmediğinde, **أَرْفَاغ**’ı [yahut kasıkları ve koltuk altlarını ve benzerlerini] kaşıdıktan sonra parmak ucuyla tırnak arasındaki kir: (TA:) yahut birincisi [yahut her biri] bedenin **مَغَابِن**’lerinin [yahut bükülme yahut kırışma yerlerinin] kiri demektir; (K;) yahut koltuk altlarının ve uyluk köklerinin مغابن’lerinde ve uzuvların diğer katlanma yerlerinde toplanan kir ve ter. (TA.) ― -b3- Yine birinci kelime (**رَفْغٌ**), (mecaz kabul edilerek:) Yumuşak yahut düz bir arazi parçası: (JK, K: *) çoğulu **رِفَاغٌ**. (K.) ― -b4- (mecaz kabul edilerek:) Toprağı yahut tozu çok olan arazi. (L, K.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: **جَآءَ فُلَانٌ بِمَالٍ كَرَفْغِ التُّرَابِ** (mecaz kabul edilerek:) Filân kimse, böyle adlandırılan toprak yahut toz kadar bol mal yahut davar ile geldi yahut getirdi. (L.) ― -b5- (mecaz kabul edilerek:) Kuraklık yahut kısırlıkla etkilenmiş yer, (L, K,) toprağı ince yahut sığ, orta nitelikte. (L.) ― -b6- (mecaz:) Vadideki en aşağılık yer ve toprak bakımından en kötü olan: (Aboo-Mâlik, K, * TA:) bir vadi ve bir çölün en alçak kısmı: (TA:) yahut **أَرْفَاغُ الوَادِى** vadinin yanlarını ifade eder. (AHn, JK, TA.) ― -b7- (mecaz:) Bir yan yahut yanal kısım yahut bölge: (Akh, IAar, K:) çoğulu **أَرْفُغٌ**. (K.) Şöyle dersin: **هُوَ فِى رَفْغٍ مِنْ قَوْمِهِ**, ve **مِنَ القَرْيَةِ**, (mecaz:) O, kavminin yahut topluluğunun ve kasabanın yahut köyün ortasında değil, bir yanında yahut yanal kısmındadır. (IAar, TA.) ― -b8- Yine **أَرْفَاغٌ**’un tekilidir; şu anlamda (mecaz:) İnsanların en aşağı yahut en aşağısı, daha bayağı yahut en bayağı sınıfı; yahut ayaktakımı yahut süprüntüsü; (JK, K, TA;) vadinin **أَرْفَاغ**’ına benzetilmiştir: yahut bu anlamda ارفاغ’ın tekili ↓ **رُفْغٌ**’dur. (TA.) ― -b9- (mecaz kabul edilerek:) Su yahut süt için, ince olan yahut inceltilmiş olan, (K’nin farklı nüshalarına göre,) ve değeri az olan bir tulum. (K, TA.) ― -b10- (mecaz kabul edilerek:) [**ذُرَة** denilen darı türünün] samanı: L’nin müellifine göre böyledir; fakat başkalarına göre bu, **دَفْغٌ**’dur, **الدال** ile; eğer bu bir yanlış yazım değilse. (TA.) -A3- Sıfat olarak **رَفْغٌ**, Yumuşak demektir; toza yahut toprağa, ve yiyeceğe yahut buğdaya (**طَعَام**), ve **كِلْس**’e [yahut sönmemiş kirece, vb.] uygulanır. (K, * TA.)

**رُفْغٌ**
**رُفْغٌ** ذ: Bir sonraki önceki paragrafın iki yerinde geçer.

**رُفَغٌ**
**رُفَغٌ** ذ: Paragrafın ortasında **رَفْغٌ**’a bak.

**رَفِغَةٌ**
**رَفِغَةٌ** ذ: **رُفْغَانِ**’de [kasıklar yahut koltuk altları anlamında] irinli kabarcıkları, ülserleri yahut yaraları bulunan dişi deve. (A, TA.)

**رَفْغَآءُ**
**رَفْغَآءُ** ذ [**أَرْفَغُ**’un müennesi], kadına uygulanarak, (JK, Ibn-‘Abbâd, L, K,) **مَتَاع**’da [yahut vulvada] küçük: (L:) yahut uyluklarda ince, **هَن**’de [yahut vulvada] küçük, **رُفْغَانِ**’de [yahut kasıklarda] derin: (JK, Ibn ‘Abbâd, K:) yahut **أَرْفَاغ**’da [yahut kasıklarda, yahut kasık kıvrımlarında, yahut benzerinde] dar olan kadın: (TA, **ربل** maddesinde, ‘Eyn’den:) yahut kadına uygulanarak, (A,) yahut dişi deveye, (JK, L,) **رُفْغ**’da geniş olan [görünüşe göre vulva yahut vulva çevresindeki kısımlar anlamında]. (JK, A, L.)

**عَيْشٌ رَفِيغٌ**
**عَيْشٌ رَفِيغٌ** ذ (JK, S, TA) ve ↓ **رَافِغٌ** (S, TA) ve ↓ **أَرْفَغُ** (TA): Geçim vasıtası bakımından geniş yahut bol, (JK, S, TA,) ve hoş yahut iyi, (S, TA). (JK, S, TA.)

**رَفَاغَةٌ**
**رَفَاغَةٌ** ذ: **رَفْغٌ**’a bak, ikinci cümle.

**رَفَاغِيَةٌ**
**رَفَاغِيَةٌ** ذ: **رَفْغٌ**’a bak, ikinci cümle.

**رُفَغْنِيَةٌ**
**رُفَغْنِيَةٌ** ذ: **رَفْغٌ**’a bak, ikinci cümle.

**رَافِغٌ**
**رَافِغٌ** ذ: **رَفِيغٌ**’a bak.

**رَافِغَةٌ**
**رَافِغَةٌ** ذ, **نِعْمَةٌ** ile aynı (i. q.) [görünüşe göre “bir fayda, ihsan, lütuf, bağış yahut nimet” anlamında]: çoğulu **رَوَافِغُ**. (TA.)

**أَرْفَغُ**
**أَرْفَغُ** ذ: **رَفِيغٌ**’a bak. ― -b2- Bunun müennesi **رَفْغَآءُ**, yukarıda müstakil olarak zikredilmiştir.

**مَرْفُوغَةٌ**
**مَرْفُوغَةٌ** ذ [**مَرْصُوفَةٌ** ile eş anlamlı] **هَن**’de [yahut vulvada] küçük olan kadın, (JK, Ibn-‘Abbâd, K,) yahut küçükken sünnet yeri [ameliyattan sonra] yapışmış olan ve bunun sonucu olarak, (L,) erkeğe geçit vermeyen. (JK, Ibn-‘Abbâd, L, K.)

**مَرَافِغُ**
**مَرَافِغُ** ذ: Paragrafın ortasında **رَفْغٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَفَغَ
رَفَغَ U ( n. ac. رَفَاْغَة 22t ),
a.  Was prosperous, comfortable, enjoyable ( life ).

رَفْغ
رَفْغ 1 ,
a.  Ampleness, abundance; comfort.

b.  Groin.

c.  ( pl. أَرْفَاْغ 38 ), Side; region.

d.  Rabble.

رُفْغ
رُفْغ 3 ,
a.  see 1 (b) , ( d ).

رَاْفِغَة
رَاْفِغَة 21t , ( pl. رَوَاْفِغُ 41 ),
a.  Benefit, favour.

رَفَاْغَة
رَفَاْغَة 22t ,
a.  see 1 (a) .

رَفِيْغ
رَفِيْغ 25 ,
a.  Prosperous; comfortable; ample, abundant.

رَفَاغِيَة
رَفَاغِيَة ,  رُفَغْنِيَة
a.  see 1 (a) .

##### Türkçe

**رَفَغَ**
**رَفَغَ** U (mastar ismi: **رَفَاْغَة** 22t),
a. Müreffeh oldu; rahat oldu; zevkli oldu (hayat).

**رَفْغ**
**رَفْغ** 1,
a. Genişlik, bolluk; rahatlık.

b. Kasık.

c. (çoğulu: **أَرْفَاْغ** 38), yan; bölge.

d. Ayaktakımı.

**رُفْغ**
**رُفْغ** 3,
a. bkz. 1 (b), (d).

**رَاْفِغَة**
**رَاْفِغَة** 21t, (çoğulu: **رَوَاْفِغُ** 41),
a. Fayda, lütuf.

**رَفَاْغَة**
**رَفَاْغَة** 22t,
a. bkz. 1 (a).

**رَفِيْغ**
**رَفِيْغ** 25,
a. Müreffeh; rahat; geniş, bol.

**رَفَاغِيَة**
**رَفَاغِيَة**, **رُفَغْنِيَة**
a. bkz. 1 (a).
