# رفق (ر-ف-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir

- Harfler: ر - ف - ق
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُرْتَفَقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْتَعَلًا | Dayanak | 2 | 2 | [18:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/18:29.md) |
| [الْمَرَافِقِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D9%82%D9%90.md) | الْمَفَاعِلِ | Dirsekler | 1 | 1 | [5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/5:6.md) |
| [رَفِيقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/siga/%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Yoldaş | 1 | 1 | [4:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/4:69.md) |
| [مِرْفَقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/siga/%D9%85%D9%90%D8%B1%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | مِفْعَلًا | Destek | 1 | 1 | [18:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/18:16.md) |

## Mücavir kökler — 79 mücavir (97 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
2. [سردق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Onun çiti
3. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Su
4. [شوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Karaltı, uzaktan görülebilen karaltı demektir
5. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Çukur
6. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Yüz demektir
7. [سندس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İpek kumaş
8. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Su bitkisi
9. [كعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Topuk demektir
10. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Biçim gibi
11. [أرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Misvak ağacıdır
12. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Birbirinize dokundunuz
13. [مهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Küllenmiş közdür
14. [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kovuk
15. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hudr : Sebzedir
16. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
17. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hilye takı demektir
18. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bayır, yokuş yer demektir
19. [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki…
20. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Büyük akarsu
21. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Berg parlak taş demektir
22. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
23. [عدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
24. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
25. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
26. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sufur” süpürgedir
27. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mesih
28. [سور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
29. [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hazırladık
30. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baş demektir
31. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
32. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
33. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
34. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sevb dış elbise demektir
35. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bürde” gocuk demektir
36. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Akar temiz sudur
37. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çeper, çit demektir
38. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yan demektir
39. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İçecek
40. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eveye kuş yuvası demektir
41. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İyi
42. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayağın alt tarafı demektir
43. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
44. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
45. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cariye yelkenli sandal demektir
46. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rical ayak demektir
47. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sütle dolu memedir
48. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bes besese dağınık taşlar demektir
49. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Namaz
50. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
51. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
52. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
53. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
54. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
55. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
56. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
57. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
58. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
59. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
60. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D9%82/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رفق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md), [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md), [عطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81.md), [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sertlik ve kabalıktan uzaklaşarak uyum sağlama, dirseğe dayanarak dinlenme ve destek alma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsana hayat yolculuğunda kolaylık, sükûnet, güvenli sığınak ve uyumlu yoldaşlık bahşetme |
| Çekirdek Özet 3 | Şiddet ve zorlamayı dışlayan, ilişkileri esneklik ve karşılıklı destek mekanizmasıyla inşa eden ahlaki ve hukuki düzen |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca pasif bir yumuşak huyluluk veya zayıflık sayıp, onun taşınabilir dirsek desteği, fonksiyonel fayda ve bilinçli refakat boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رف | İnce ve esnek bir yüzeyin gevşemesi, hafifçe dalgalanması, kaldırma veya kanat çırpma hareketi. [رفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AA.md) ufalanıp gevşeme, [رفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AB.md) sözde gevşeklik ve teklifsizlik, [رفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF.md) destek verip kaldırma, [رفرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B1%D9%81.md) hafifçe kanatlanıp örtme, [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) yukarı doğru kaldırma köklerinde esneklik, hafiflik ve destek ortak karakterdir. | ق | Boğazın gerisinden çıkan güçlü ve tutucu bir ses eklenerek, esnek ve hafif salınım hareketini sağlam bir eklem, dirsek desteği, tutarlı bir yoldaşlık ve kalıcı bir uyum sınırına bağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncülük, yönelme ve zihinsel tercih | Eylemin bilinçli bir yönelişle ve kasti bir iradeyle başlatılmasını temsil eder. |
| ف | Ağız; açıklık, soluk verme, dışa vurum ve temas | Katılığın kırılarak nefes alacak bir alanın açılmasını ve temasın yumuşak tutulmasını gösterir. |
| ق | Ufuktaki güneş veya bağlanan ip/halka; toplanma, tutunma ve sınır | Açılan ve yumuşatılan ilişkinin dağılmadan sabit bir düğüm, dayanak ve intizam noktasına raptedilmesini sağlar. |
| رفق | Bilinçli bir yönelişle sertliği kırıp bir dayanak ve bağ etrafında uyumla birleşme | İnsanın başkasını incitmeden ona dirsek veya kol vererek dayanması, yolculukta uyum içinde kenetlenmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kolun büküldüğü mafsal olan dirsek (مِرْفَق), hayvanın ön ayağını bağlamada kullanılan ip (رِفَاق) ve kişinin koluna veya dirseğine dayanarak rahatça oturması (ارتفاق). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde devenin göğsü ile dirseği arasındaki açıklık ve rahat adım atışı vasfedilirken kök, devenin dirseğinin kaburgalarına çarpmayıp serbest hareket etmesi anlamında kullanılmıştır. Şair Tarafe b. el-Abd muallakasında devesinin dirseklerinin yanlarından uzak ve esnek oluşunu bu kökle betimler. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in oturma biçimi tasvir edilirken geçen "الْمُرْتَفِقُ" ifadesi, dirseğine yaslanarak rahat ve sükûnet içinde oturan kimseyi anlatmak için kullanılmıştır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Tarafe b. el-Abd.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde رفق kökü, fiziksel olarak birleşme, yapışma, uyum sağlama ve bir nesneye veya kimseye yaslanarak destek alma semantik ekseninde gelişmiştir. Klasik İbranicede yer alan *hithrappeḳ* (התרפק) fiili, birine muhabbetle yaslanmak, yanaşmak veya sevgilinin koluna dayanmak anlamını taşır (örneğin Ezgiler Ezgisi [8:5](https://lisan.digital/tr/ayet/8:5.md)). Süryanicede *refaq* kökü ve türevleri de birleşme, yanaşma, bir araya gelme ve sofrada birlikte yaslanarak oturma (accumbere) eylemlerine karşılık gelir. Arapça kök, bir yandan dirsek kemiğinin bedene sağladığı fiziksel dayanak işlevini korumuş, diğer yandan toplumsal ve ahlaki düzlemde sertliğin karşıtı olan nezaket, kolaylaştırma ve yol arkadaşlığı kavramına evrilmiştir. Bu durum, Sami kök matrisinde fiziksel bir temas ve dayanma eyleminin zamanla ahlaki ve hukuki bir refakat ve kolaylık zeminine dönüştüğünü gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dirsek mafsalından türeyen dayanma ve yumuşaklık | Dirseğin (مِرْفَق) dayanılan en pratik organ olması, insanın sükûnete ermesini ve işlerin zorlanmadan yürütülmesini doğurmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *rafaq* ve Süryanice *refaq* biçimleri | Bir kimseye yaslanma, dirseğe dayanma ve birlikte oturup dinlenme anlamındaki semantik ve fonetik paralellik tamdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve güvenilir bir eşköken tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رفق | Anlamlı | Uyum, kolaylık, dirsek desteği | Sertliğin zıddı olarak işleri nezaketle yürütmek, dirseğe dayanmak ve yoldaşlık etmek. | Hedef köktür. |
| [رقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%81.md) | Anlamlı | Bir tür beyaz yılan veya hızlı sıçrama | Hızlı, ani hareket etme veya çöl canlılarının esnek kıvrılma eylemi. | Kur'an'da geçmez; fiziksel esneklik bağı vardır. |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Ayırma, bölme, temyiz etme | İki nesnenin veya fikrin arasını açmak, hak ile batılı birbirinden ayırmak. | Kur'an'da geçer; birleştirici رفق kökünün zıt yönlü açılımıdır. |
| [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Delme, omurga kemiği kırılması, muhtaçlık | Omurganın delinmesi veya kırılması sonucu çöküntüye uğramak, desteğini yitirmek. | Kur'an'da geçer; dirsek desteğinin yok oluşuna işaret eder. |
| [قرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Kabuk soyma, suça bulaşma, töhmet | Ağacın kabuğunu kazımak, bir eyleme veya şüpheye doğrudan temas edip yapışmak. | Kur'an'da geçer; temas ve yapışma çekirdeğini paylaşır. |
| [قفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Boş ve otsuz arazi, çöl, iz sürme | Üzerinde su ve ot bulunmayan kuru toprak; yiyeceksiz ve desteksiz kalma. | Kur'an'da geçmez; fayda ve dayanağın bulunmadığı ortamı anlatır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رفق | Merkez | Kolaylık, dirsek dayanağı ve yoldaşlık | Sertliği terk ederek amaca uygun, zahmetsiz ve destekleyici bir tavır takınma. | Hem fiziki destek hem de ahlaki esneklik barındırır. |
| [لطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md) | Komşu | İncelik, sezilmez iyilik ve şefkat | [لطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md), işin arka planındaki sezdirilmez inceliği ve mikroskobik zarafeti öne çıkarır; رفق ise doğrudan davranış ve işlem kolaylığıdır. | [لطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md) kökünde gizlilik ve derinlik esastır. |
| [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Maddi ve manevi yumuşaklık | [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md), katı veya sert olmama durumudur (maddenin esnekliği); رفق ise bu esnekliğin eylemde bir metoda dönüşmesidir. | [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) nitelik, رفق tutum ve yöntemdir. |
| [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) | Komşu | Beraberlik ve eşlik etme | [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md), zaman veya mekan birlikteliğini vurgularken رفق, yolda birbirine destek olmayı ve yükü hafifletmeyi ifade eder. | Her sahip refik değildir; refiklikte yük paylaşımı şarttır. |
| [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md) | Zıt | Kaba kuvvet, sertlik ve zorbalık | İşleri hiddet, acele, kabalık ve şiddet yoluyla zorlayarak yürütme tavrıdır. | رفق kökünün doğrudan ve mutlak zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رفق | Kolaylık, dirsek dayanağı, yoldaşlık | Sertliğin zıddı olup işi incelik ve uyumla yapma, dirseğe dayanıp rahatlama. | Kesin |
| Latince | Commoditas / Comitas / Cubitum | Uygunluk, nezaket, dirsek | *Comitas* beşeri nezaketi, *commoditas* işlevsel rahatlığı, *cubitum* ise dirsek mafsalını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Gentleness / Support / Companion | Nezaket, dayanak, yol arkadaşı | *Gentleness* ahlaki boyutunu, *elbow-rest/facility* altyapı ve dirsek desteğini, *companion* refakati karşılar. | Kesin |
| Almanca | Sanftmut / Stütze / Gefährte | Yumuşak huyluluk, destek, yoldaş | *Sanftmut* şiddetsizliği, *Gefährte* yolculuk ortaklığını, *Stütze* ise dayanılan dirsek işlevini verir. | Güçlü |
| Fransızca | Douceur / Accompagnement / Appui | Yumuşaklık, eşlik etme, dayanak | *Douceur* kabalık karşıtı tavrı, *appui* fiziki veya manevi dayanağı, *accompagnement* yoldaşlığı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَرَافِقِ | Abdestte yıkanması emredilen kol eklemi (dirsekler) | Fıkhi ve ibadi hüküm bağlamında; bedensel sınır tayini (Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md)). |
| مِرْفَقًا | İnsanın sığındığı zorluktan çıkaran kolaylık ve destek | Mağaraya sığınan gençlerin ilahi lütuf ve yardıma nail olma duası (Kehf [18:16](https://lisan.digital/tr/ayet/18:16.md)). |
| مُرْتَفَقًا | Dinlenilecek, dirsek dayayıp huzur bulunacak mekan / sahte dayanak | Ahiret sahnelerinde; cehennemin kötü bir konak, cennetin ise mükemmel bir dinlenme yeri oluşu (Kehf [18:29](https://lisan.digital/tr/ayet/18:29.md), Kehf [18:31](https://lisan.digital/tr/ayet/18:31.md)). |
| رَفِيقًا | Hayat ve ahiret yolculuğunda insana destek olan güzel yoldaş | Peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle kurulan ideal refakat bağı (Nisâ [4:69](https://lisan.digital/tr/ayet/4:69.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi lütuf, inayet ve tevfîk | Allah’ın kullarına teklifte bulunurken onların fıtratına uygun kolaylığı murat etmesi ve zorbalığı reddetmesi. | Lütuf ve ilahi merhametin kula sağladığı zihinsel ve fiili sığınak. |
| Fıkıh | Abdest azaları ve ortak kullanım alanları (merâfık) | Abdestte dirseklerin yıkama sınırına dahil olup olmadığı (gāye/mugayyâ) ve binalardaki ortak kullanım (irtifak) hakları. | Hukuki sınır tayini ve mülkiyetin sağladığı intifa ve destek imkânları. |
| Tefsir | Kehf suresindeki barınak ve Nisâ suresindeki yoldaşlık | Ashâb-ı Kehf’in mağarada bulduğu ilahi dayanak ile cennet ehlinin birbiriyle kurduğu kusursuz arkadaşlığın mahiyeti. | Zahiri darlıktan kurtaran manevi genişlik ve dirsek dayanan ebedi sedirler. |
| Hadis | Ahlaki tavır, davet yöntemi ve yönetim üslubu | "Allah refîktir, her işte rıfkı sever" nebevi ilkesi gereğince sertliğin her türlüsünden teberri etme gereği. | Şiddetin zıddı olarak işleri zarafet, sabır ve kolaylaştırma ile neticelendirme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi teklif ve kulluk ilişkisi | Kolaylaştırma (Taysîr) | Dine girişte ve amelde zorlamayı kaldırıp itaati tabiileştirme | Dini yükümlülüklerin kulun gücünü aşmayacak bir dirsek desteği gibi tanzim edilmesi. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve pedagoji | Tedricilik ve nezaket | Bilgi aktarımında zihni zorlamadan basamak basamak ilerleme | Eğitilen zihne baskı yapmaksızın, kavrayış kabiliyetine yaslanarak hakikati sevdirme. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu hukuku | Yumuşak güç ve adil idare | İtaati kaba cebrilikle değil, güven ve refakat duygusuyla sağlama | Yöneticinin halkına karşı kırıcı olmaması, onlara sığınak ve dayanak teşkil etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kamu altyapısı ve irtifak hakları | Altyapı ve ortak fayda (Merâfık) | Üretim ve tüketimde maliyetleri düşüren ortak kolaylıklar kurma | Şehirlerin su, yol, kanalizasyon gibi ortak donatılarının topluma karşılıksız destek sağlaması. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanikteki manivela desteği ve eklem mafsalı (Fulcrum / Hinge) | Dirsek mafsalı, kuvvet kolunu optimize ederek en az enerjiyle en yüksek işi üreten mekanik destek noktası gibi çalışır; sürtünmeyi ve yıpranmayı minimize eder. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide sosyal destek ağı ve hukuktaki irtifak hakkı (Social support / Easement) | Bireyin kriz anında dayanabileceği toplumsal dayanışma mekanizması ile bir mülkün diğerine sağladığı geçit veya su gibi vazgeçilmez hukuki dayanaklar. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | رفق kökünü yalnızca duygusal bir nezaket, pasif bir uysallık veya etkisiz bir hoşgörü derekesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; abdest sınırındaki dirsekten mağaradaki stratejik sığınağa, cennetteki estetik dayanaklardan hak yolundaki sarsılmaz yoldaşlığa kadar hayatın bütününü taşıyan fonksiyonel bir altyapı ve destek mekanizmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rıfk kavramı pasiflik sanıldığında, İslam davetinin ve siyasetinin gerektirdiği bilinçli, sağlam, fonksiyonel ve dönüştürücü destek ağları zafiyet olarak görülür; zulme karşı sığınılacak stratejik "merâfık" inşa edilemez. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insanla kurduğu ilişkinin cebir ve şiddet değil; fıtrata yaslanan, insanın taşıma kapasitesini gözeten ve ona yol boyunca dirsek desteği sunan bir yöntem olduğunu kavratır. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | İbadetlerin maddi sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde (Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md)), kriz ve sığınma anlarında ilahi yardımın stratejik mahiyetini anlatan kıssalarda (Kehf [18:16](https://lisan.digital/tr/ayet/18:16.md)) ve ahiret yoldaşlığını tasvir eden ayetlerde (Nisâ [4:69](https://lisan.digital/tr/ayet/4:69.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı katılık, kabalık ve baskıcılıkla özdeşleştiren yaklaşımları tashih eder; dinin temel gayesinin mümini yalnızlıktan ve yorgunluktan kurtaracak güvenli bir dayanak (mürtefek) kurmak olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kolun büküldüğü dirsek eklemi, hayvanı kaçmaması için bağlayan köstek ipi ve insanın bir yere dirseğiyle dayanarak dinlenmesi.
- Soyut anlam: İlişkilerde sertlik ve hoyratlığı terk ederek uyum, kolaylık, işlevsel destek ve güvenli bir yol arkadaşlığı üretme ahlakı.
- Sistematik karşılık: Bir yapının, sistemin veya bireyin çöküşünü önleyen, sürtünmeyi en aza indirerek hareketi mümkün kılan hukuki, ahlaki ve fiziksel dayanak ağı (irtifak/altyapı).
- LaTeX modeli: $$R = \frac{A \cdot C}{F + 1}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R$ ulaşılan rıfk ve kolaylık düzeyini; $A$ sisteme sağlanan dirsek dayanağını ve altyapı desteğini; $C$ yoldaşlar arasındaki uyum ve refakat katsayısını; $F$ ise sürtünme, kabalık ve şiddet miktarını temsil eder. Şiddet ve katılık ($F$) sıfıra yaklaştıkça, destek ve uyumun çarpımı olan rıfk ($R$) en üst verimlilik seviyesine ulaşır.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/4:69.md) — رَفِيقًا

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا

Meal (IK): Kim, Allah’a ve peygambere itaat ederse; işte onlar, şehidler ve salihlerle birliktedirler. Ne iyi arkadaştır onlar.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/5:6.md) — الْمَرَافِقِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [Kehf 18:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/18:16.md) — مِرْفَقًا

وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا

Meal (IK): Onlara: Madem siz, onlardan ve Allah’tan başka tapmakta olduklarınızdan ayrıldınız; o halde mağaraya çekilin ki Rabbınız; size, rahmetinden genişlik versin, işinizde kolaylık göstersin, denildi.

### [Kehf 18:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/18:29.md) — مُرْتَفَقًا

وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا

Meal (IK): De ki: Gerçek, Rabbınızdandır. İsteyen inansın, isteyen inkar etsin. Şüphesiz ki zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırlamışızdır. Onlar feryad edip yardım dilediklerinde, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su kendilerine sunulur. O, ne kötü içecek ve ne kötü duraktır.

### [Kehf 18:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/ayet/18:31.md) — مُرْتَفَقًا

أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا

Meal (IK): İşte onlara; altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bilezikler takınırlar, ince ve kalın ipekliden yeşil elbiseler giyerek tahtları üzerine otururlar. O ne güzel mükafat ve ne güzel duraktır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir. Sonra dirseğe dönüşmüş, mirfak dirsek, refakat koluna girerek arkadaşlık etmekten arkadaşlık anlamına gelmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والراء والفاء معهما
ق ر ف، ف ر ق، ف ق ر، ر ف ق، ق ف ر مستعملات قرف: القِرْفُ: قشر المقل ونحوه وقشر السدر، وكل قِرْفٍ قشر.
وقَرَفتُه قَرْفاً أي نحيته عنه، وكذلك تَقْرِفُ الجلبة من القرحة. والقطعة منه قِرْفةٌ.
والقَرْفُ من الذنب، وفلان يُقْرَفُ بالسوء أي يرمى به ويظن به، واقتَرَف ذنباً أي أتاه وفعله.
وهؤلاء جميعاً قِرْفَتي أي بهم وعندهم أظن بغيتي، وسل بني فلان فإنهم قِرْفةٌ أي موضع خبره.
وقَرَفْتُ فلاناً أي وقعت فيه وذكرته بسوء.
واقتَرَفْتُ أي اكتسبت لأهلي.
والقُروفُ: الأوعية، الواحد قَرْف، وهي التي تتخذ من الجلود.
وفرس مُقرِفٌ: داني الهجنة، وتقول: ما يخشى عليه القَرفُ أي مداناة الهجنة، قال:
تريك غرة وجه غير مُقرِفةٍ
أي لم تخالطها الهجنة.
فرق: الفَرْقُ: موضع المَفرِق من الرأس في الشعر.
والفَرقُ: تفريقٌ بين شيئين فرقأً حتى يَفتَرِقا ويَتَفَرَّقا.
وتَفَارقَ القوم وافتَرَقوا أي فارق بعضهم بعضاً.
والأفْرَقُ كالأفلج، إلا أن الأفلجَ ما يَفْلَجُ، والأفرَقُ يكون خلقة.
وشاة فَرْقاءُ: بعيدة ما بين الطبيين، والأَفْرَقُ من ذكورها: بعيد ما بين الخصيتين.
والأفرَقُ من الدواب: الذي أحدى حرقفتيه شاخصة، والأخرى مطمئنة.
والماشطة تمشط كذا فرقاً أي ضرباً.
والفِرقُ طائفة من الناس ومن كل شيء، وقوله تعالى: "كل فِرْقٍ كالطود العظيم" يريد من الماء.
والفَريقُ من الناس أكثر من الفِرْق.
والفُرْقةُ مصدر الافترِاقِ، وهذا ما خالف مصادر افتعل، وحده فُرقةٌ على فعلة مثل عذرة ونحوها.
والفُرْقانُ: كل كتاب أنزل به فَرْقُ الله بين الحق والباطل "ويجعل الله للمؤمنين فُرقاناً" أي حجة ظاهرة على المشركين، وظفراً.
ويوم الفُرقانِ يوم بدر وأحد، فَرَقَ الله بين الحق والباطل.
وسمي عمر بن الخطاب فاروقاً، وذلك أنه قتل منافقاً اختصم إليه رغبة عن قضاء قضى له رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فقال جبرئيل عليه السلام قد سمى الله عمر الفاروق، فقال رسول الله: "انظروا ما فعل عمر، فقد صنع شيئاً، لله فيه رضى فوجدوه قد قتل منافقاً".
والناقة إذا مخضت تفرق فروقاً وهو نفارها وذهابها نادة من الوجع فهي فارق وتجمع على فوارق وفرق، وكذلك تشبه السحابة المتفردة لا تخلف، وربما كان قبلها رعد وبرق، قال ذو الرمة:
أو مزنة فارِقٌ يجلو غواربها		تبوج البرق والظماء علجوم
والعُلْجُومُ: الظلام المتراكم.
وانفَرَقَ الصبح أي انْفَلَقَ، والفَرْقُ هو الفَلْقُ، لغتان، قال ذو الرمة:
حتى إذا انشق عن إنسانه فَـرَقٌ		هاديه في أخريات الليل منتصب
والفَرَقُ: مكيال ضخم لأهل العراق.
ورجل فَروقةٌ وامرأة فَروقةٌ، وقد فَرِقَ فَرَقاً فهو فَرِقٌ من الخوف.
ورجل فَرُقٌ وامرأة فَرُقةٌ وقوم فَروقة.
والمطعونُ إذا برأ قيل: أفَرقَ إفراقاً، وقوله تعالى: "وقرآناً فَرَقْناه" بالتخفيف، فمعناه أحكمناه، كقوله: "فيها يُفْرَقُ كل أمر حكيم".
والفَريقةُ: تمر يطبخ بأشياء يتداوى بها.
والفَروقةُ: شحم الكلية، قال:
فبتنا وباتت قدرهـم ذات هـزة		يضيء لها شحم الفَروقةِ والكلى
رفق: الرِّفقُ: لبن الجانب ولطافة الفعل وصاحبه رفيقٌ، وتقول: ارفُقْ وتَرَفَّقْ ورفقاً معناه ارفُقْ رِفقاً، ولذلك نُصِبَ، ورَفَق رِفقاً.
والارِتفاقُ: التوكؤ على مِرفَقِه.
والمِرْفَقُ من كل شيء، من المتكأ واليد والأمر، قال الله عز وجل: "ويهيء لكم من أمركم مِرفقاً"، أي رفقاً وصلاحاً لكم من أمركم.
ومِرْفَقُ الدار من المغتسل والكنيف ونحوه.
والرِّفْقُ: انفتال المرفق عن الجنب، وناقة رفْقاءُ وجمل أرفَقُ.
ورفيقُكَ: الذي تجمعه وإياك رُفْقةٌ واحدة، في سفر يُرافقكَ، فإذا تفرقوا ذهب عنهم اسم الرفقة، ولا يذهب اسم الرفيق، وتسمى الرفقة ما داموا منضمين في مجلس واحد ومسير واحد.
وقد تَرافَقُوا وارتفَقُوا فهم رفقاء، الواحد رفيق، قال الله تعالى: "وحسن أولئك رفيقاً" أي رفقاء في الجنة.
وتقول: هذا الأمر رفيق بك ورافق بك وعليك.
وكان رجل من ربيعة نَازَعَ رجلاً من مُوازَنةٍ فوجأه بجمع كفه فمات فأخذت عاقلته بديته، وقال شاعرهم"
يا قوم من يعذر من عجرد		القاتل النفس على الدانـق
لما رأى مـيزانـه شـائلاً		وجاه بين الأذن والعاتـق
فخر من وجـأتـه مـيتـاً		كأنما دهده مـن حـالـق
فبعض هذا الوجء يا عجرد		ماذا على قومك بالرّافِـقِ
فقر: الفَقارُ منضد بعضه ببعض من لدن العجب إلى قحفة الرأس.
والفَقْر: الحاجة، وافتَقَر فلان وافقَرَه الله، وهو الفقيرُ، والفَقيرُ لغة رديئة. وأغنى الله مَفاقِرَه أي وجوه فَقرِهِ.
والفَقارةُ والفِقْرةُ ويجمعان الفَقارُ والفِقَرُ، والعدد بالتاء فِقَراتٌ.
والفُقْرةُ: حفرة يفقرها الإنسان تفقيراً لغرس فسيل.
وأرض متفقرة: فيها فُقرٌ كثير.
والفاقِرةُ: الداهية تكسر فقار الظهر.
وأفقَرْتُه دابة أي أعرته للحمل والمركب.
ويقال في النضال أراميك من أدنى فِقْرةٍ ومن أبعد فِقْرةٍ أي من أبعد معلم يتعلمونه من رابية أو هدف أو حفرة ونحوه.
والتّفقيرُ: بياض في أرجل الدواب ومخالط للأسؤق إلى الركب، وشاة مُفَقَّرةٌ وفرس مُفَقَّرٌ.
وهذا مَفقُور الظهر، وفقير الظهر، قال لبيد:
لما رأى لبد النسور تطايرت		رفع القوادم كالفَقيرِ الأعزل
قفر: القَفرُ الخالي من الأمكنة، وربما كان به كلاٌّ قليل.
واقفَرَت الأرض من الكلأ، والدار من أهلها فهي قفرٌ وقِفارٌ، وتجمع لسعتها على توهم المواضع، كل موضع على حياله قفر، فإذا سميت أرضاً بهذا الاسم أنثت.
وأقْفَرَ فلان من أهله بقي وحده منفرداً عنهم كما قال عبيد:
أقفَرَ من أهله عـبـيد		فاليوم لا يبدي ولا يعيد

وأقفَرَ جسده من اللحم، ورأسه من الشعر، وإنه لقفر الرأس أي لا شعر عليه، وإنه لقفر الجسم من اللحم، قال:
لا قَفِراً عشا ولا مهبجا
وقال:
لمة قَفْر كشعاع السنبل
والقَفارُ: الطعام الذي لا أدم فيه ولا دسم، قال:
والزاد لا آن ولا قفارُ
ويعني بالآني البطيء.
وفي الحديث: "ما أقْفَرَ قوم عندهم خل" أي لا يعدمون.
والقَفُّورُ: من أفاديه الطيب، قال:
مثواة عطارين بالعطـور		أهضامها والمسك والقَفّورِ
شبه ريح الكناس ببيت العطارين.
وقفيرةُ اسم أم الفرزدق.
والقائِفُ يقتفرُ الأثم.

##### Türkçe

**القاف** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

ق ر ف، ف ر ق، ف ق ر، ر ف ق، ق ف ر kullanımdadır. **قرف**: **القِرْفُ**: **المقل** ve benzerinin kabuğu ve **السدر** kabuğu; her **قِرْفٍ** kabuktur.
Ve **قَرَفتُه** onu **قَرْفاً** (olarak) yani onu ondan uzaklaştırdım; yine **تَقْرِفُ** **الجلبة** (da) **القرحة**’dan (yani) yaradan (uzaklaştırır). Ve ondan olan parça **قِرْفةٌ**’dir.
Ve **القَرْفُ** günahtandır; ve falan kimse **يُقْرَفُ بالسوء** yani onunla atılır ve onun hakkında (öyle) zannedilir; ve **اقتَرَف** bir günahı yani ona geldi ve onu yaptı.
Ve bunların hepsi benim **قِرْفَتي**’mdir; yani onlarla ve onların yanında maksadımı zannederim; ve falanın oğullarına sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**’dir, yani onun haberinin yeridir.
Ve **قَرَفْتُ** falanı yani onun hakkında (kötüye) düştüm ve onu kötülükle andım.
Ve **اقتَرَفْتُ** yani ehlim için kazandım.
Ve **القُروفُ**: kaplardır; teki **قَرْف**; ve onlar derilerden yapılanlardır.
Ve **فرس مُقرِفٌ**: melezi yakın (olan); ve dersin: onun üzerine **القَرفُ**’tan korkulmaz; yani meleze yakınlıktan. Dedi ki:
تريك غرة وجه غير مُقرِفةٍ
yani melezlik ona karışmamıştır.

**فرق**: **الفَرْقُ**: başın saçta **المَفرِق** yeridir.
Ve **الفَرقُ**: iki şey arasında **تفريقٌ**’tir; **فرقأً** (olarak) ta ki **يَفتَرِقا** ve **يَتَفَرَّقا**.
Ve kavim **تَفَارقَ** etti ve **افتَرَقوا** yani bazısı bazısından ayrıldı.
Ve **الأفْرَقُ** **الأفلج** gibidir; ancak **الأفلجَ** (olan) **ما يَفْلَجُ**’dur; **الأفرَقُ** ise yaratılışça olur.
Ve **شاة فَرْقاءُ**: iki meme başı arası uzak (olan); ve erkeklerinden **الأَفْرَقُ**: iki testis arası uzak (olan).
Ve binek hayvanlarından **الأفرَقُ**: iki kalçasından birisi dik, diğeri sakin (olan).
Ve saç tarayan (kadın) şöyle tarar: **فرقاً** yani vuruş (vuruş).
Ve **الفِرقُ** insanlardan bir taife ve her şeyden (bir taife)dir; ve Yüce Allah’ın sözü: "كل **فِرْقٍ** كالطود العظيم" sudan (olanı) kasteder.
Ve **الفَريقُ** insanlardan **الفِرْق**’ten daha çoktur.
Ve **الفُرْقةُ** **الافترِاقِ**’ın masdarıdır; ve bu, **افتعل** masdarlarına muhalif olandır; onun tekili **فُرقةٌ**’dir, **عذرة** ve benzerleri gibi **فعلة** üzere.
Ve **الفُرْقانُ**: Allah’ın hak ile bâtıl arasında ayırmasıyla indirilen her kitaptır: "ويجعل الله للمؤمنين **فُرقاناً**" yani müşrikler üzerine açık bir hüccet ve bir zafer.
Ve **يوم الفُرقانِ** Bedir ve Uhud günüdür; Allah hak ile bâtıl arasında ayırdı.
Ve Ömer b. el-Hattâb’a **فاروقاً** adı verildi; bu, kendisine (dava için) başvuran bir münafığı öldürdüğü içindir; (o münafık) Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in kendisi lehine verdiği bir hükümden yüz çevirerek ona (Ömer’e) çekişmeye geldi; bunun üzerine Cebrâil عليه السلام: Allah Ömer’i **الفاروق** diye adlandırdı, dedi; Resûlullah dedi ki: "انظروا ما فعل عمر، فقد صنع شيئاً، لله فيه رضى فوجدوه قد قتل منافقاً".
Ve dişi deve doğum sancısı çektiğinde **تفرق فروقاً** eder; bu onun ürkmesi ve acıdan kaçıp uzaklaşmasıdır; o halde o **فارق**’tır; ve **فوارق** ve **فرق** üzere cem edilir. Yine, ardı sıra (yağmur) bırakmayan tek başına buluta benzetilir; ve belki ondan önce gök gürültüsü ve şimşek olur. Zû’r-Rumme dedi ki:
أو مزنة فارِقٌ يجلو غواربها		تبوج البرق والظماء علجوم
Ve **العُلْجُومُ**: birikmiş karanlıktır.
Ve **انفَرَقَ** sabah yani **انْفَلَقَ**; ve **الفَرْقُ** **الفَلْقُ**’tur; iki lehçedir. Zû’r-Rumme dedi ki:
حتى إذا انشق عن إنسانه فَـرَقٌ		هاديه في أخريات الليل منتصب
Ve **الفَرَقُ**: Irak ehli için büyük bir ölçek.
Ve erkek **فَروقةٌ** ve kadın **فَروقةٌ**; ve o **فَرِقَ فَرَقاً** etmiştir; o halde o korkudan **فَرِقٌ**’tir.
Ve erkek **فَرُقٌ** ve kadın **فَرُقةٌ** ve kavim **فَروقة**.
Ve mızrakla yaralanmış kimse iyileştiğinde: **أفَرقَ إفراقاً** denir. Ve Yüce Allah’ın sözü: "وقرآناً **فَرَقْناه**" (tahfîf ile); manası: onu sağlam kıldık; "فيها **يُفْرَقُ** كل أمر حكيم" sözü gibi.
Ve **الفَريقةُ**: bazı şeylerle pişirilen, onunla tedavi olunan hurmadır.
Ve **الفَروقةُ**: böbreğin iç yağıdır. Dedi ki:
فبتنا وباتت قدرهـم ذات هـزة		يضيء لها شحم الفَروقةِ والكلى

**رفق**: **الرِّفقُ**: yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliği; ve onun sahibi **رفيقٌ**’tir. Ve dersin: **ارفُقْ** ve **تَرَفَّقْ** ve **رفقاً**; manası: **ارفُقْ رِفقاً**; bu yüzden nasb edildi; ve **رَفَق رِفقاً**.
Ve **الارِتفاقُ**: **مِرفَقِه** üzerine dayanmadır.
Ve **المِرْفَقُ** her şeydendir: yaslanılacak yerden, elden ve işten. Aziz ve Celîl Allah dedi ki: "ويهيء لكم من أمركم **مِرفقاً**" yani işinizden size bir yumuşaklık ve bir صلاح.
Ve evin **مِرْفَقُ**’u gusül yeri, hela ve benzeri (yer)lerdendir.
Ve **الرِّفْقُ**: dirseğin yandan dönmesidir; ve dişi deve **رفْقاءُ** ve erkek deve **أرفَقُ**.
Ve senin **رفيقُكَ**: seninle onun arasında tek bir **رُفْقةٌ**’nın topladığı (kimsedir); bir yolculukta sana eşlik eder; ayrıldıklarında onlardan **الرفقة** adı gider; **الرفيق** adı gitmez. Ve onlar tek bir mecliste ve tek bir yürüyüşte birleşik kaldıkları müddetçe **الرفقة** diye adlandırılır.
Ve **تَرافَقُوا** ve **ارتفَقُوا**; o halde onlar **رفقاء**’dır; tekili **رفيق**. Yüce Allah’ın sözü: "وحسن أولئك **رفيقاً**" yani cennette yoldaşlar.
Ve dersin: bu iş sana karşı **رفيق**’tir ve sana ve üzerine **رافق**’tır.
Ve Rebîa’dan bir adam, Muvâzene’den bir adamla çekişti; onu avuç içinin toplamıyla vurdu; o da öldü; bunun üzerine âkilesi onun diyetini yüklendi. Ve onların şairi dedi ki:
يا قوم من يعذر من عجرد		القاتل النفس على الدانـق
لما رأى مـيزانـه شـائلاً		وجاه بين الأذن والعاتـق
فخر من وجـأتـه مـيتـاً		كأنما دهده مـن حـالـق
فبعض هذا الوجء يا عجرد		ماذا على قومك بالرّافِـقِ

**فقر**: **الفَقارُ**: **العجب**’den başın **قحفة**’sine kadar, bazısı bazısı üzerine dizilmiş (omurlar)dır.
Ve **الفَقْر**: ihtiyaçtır; falan **افتَقَر** etti; ve Allah onu **افقَرَه**; ve o **الفقيرُ**’dir; **الفَقيرُ** kötü bir dildir (kullanımdır). Ve Allah onun **مَفاقِرَه**’ini yani onun **فَقرِهِ**’nin yönlerini zengin kıldı.
Ve **الفَقارةُ** ve **الفِقْرةُ**; ikisi **الفَقارُ** ve **الفِقَرُ** olarak cem edilir; ve **التاء** ile sayı (çoğulu) **فِقَراتٌ**.
Ve **الفُقْرةُ**: insanın fidan dikmek için **تفقيراً** (olarak) kazdığı çukurdur.
Ve **أرض متفقرة**: onda çok **فُقرٌ** vardır.
Ve **الفاقِرةُ**: sırtın omurlarını kıran musibettir.
Ve **أفقَرْتُه** bir binek hayvanı (verdim) yani yük ve binek için ona ödünç verdim.
Ve ok atışında şöyle denir: en yakın **فِقْرةٍ**’den ve en uzak **فِقْرةٍ**’den sana atarım; yani bir tepe, hedef, çukur ve benzeri bir yerden öğrendikleri en uzak işaretten.
Ve **التّفقيرُ**: binek hayvanlarının ayaklarında beyazlıktır; ve **الأسؤق**’a karışmış olarak dizlere kadar (çıkar). Ve koyun **مُفَقَّرةٌ** ve at **مُفَقَّرٌ**.
Ve bu, sırtı **مَفقُور**’dur ve sırtı **فقير**’dir. Lebîd dedi ki:
لما رأى لبد النسور تطايرت		رفع القوادم كالفَقيرِ الأعزل

**قفر**: **القَفرُ**: mekânlardan boş olandır; ve belki onda az bir ot olur.
Ve yer ottan **واقفَرَت**; ve ev ehlinden (boşaldı); o halde o **قفرٌ** ve **قِفارٌ**’dır; ve genişliği sebebiyle yerleri vehmetme üzere cem edilir: her yer kendi başına bir **قفر**’dır; onu bu adla bir arazi diye adlandırdığında müennes kılarsın.
Ve falan kimse ehlinden **أقْفَرَ**; onlardan ayrı tek başına kaldı; Ubeyd’in dediği gibi:
أقفَرَ من أهله عـبـيد		فاليوم لا يبدي ولا يعيد

Ve bedeni etten **أقفَرَ** etti; ve başı saçtan (boşaldı). Ve o, başı **قفر**’dır; yani üzerinde saç yoktur. Ve o, bedeni etten **قفر**’dır. Dedi ki:
لا قَفِراً عشا ولا مهبجا
Ve dedi ki:
لمة قَفْر كشعاع السنبل
Ve **القَفارُ**: içinde katık ve yağ olmayan yemektir. Dedi ki:
والزاد لا آن ولا قفارُ
Ve **الآني** ile yavaşı kasteder.
Ve hadiste: "ما **أقْفَرَ** قوم عندهم خل" yani mahrum kalmazlar.
Ve **القَفُّورُ**: güzel kokunun **أفاديه**’sindendir. Dedi ki:
مثواة عطارين بالعطـور		أهضامها والمسك والقَفّورِ
**الكناس**’ın kokusunu attarların eviyle benzetti.
Ve **وقفيرةُ** el-Ferazdak’ın annesinin adıdır.
Ve **القائِفُ** günahı **يقتفرُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَِفْقُ: ضدُّ العنف، وقد رَفَقَ به يَرْفُقُ. وحَكى أبو زيد: رَفَقْتُ به وأَرْفَقْتُه بمعنىً، وكذلك تَرفَّقْتُ به. ويقال أيضاً: أَرْفَقْتُهُ، أي نَفَعْتُهُ. والرُفْقَةُ: الجماعةُ تُرافِقُهمْ في سفرك. والرِفْقَةُ بالكسر مثله، والجمع رِفاقٌ. تقول منه: رافَقْتُهُ. وتَرافَقْنا في السفر. والرَفيقُ: المُرافِقُ؛ والجمع الرُفَقاءُ. فإذا تَفَرَّقْتُمْ ذهب اسم الرُفْقَةِ ولا يذهب اسم الرفيق. وهو أيضاً واحدٌ وجمعٌ، مثل الصديق. قال الله تعالى: "وحَسُنَ أولئك رَفيقاً". والرَفيقُ أيضاً: ضدُّ الأخْرق. ورَفَقْتُ الناقة أَرْفُقُها رَفْقاً،وهو أن تشدَّ عضدَها لتُخْبَلَ عن أن تُسرع، وذلك إذا خيف أن تَنزِع إلى وطنها؛ وذلك الحبل هو الرِفاقُ. ومنه قول بشر:
فإنِّـي والـشَـكــاةَ وآلَ لأْمٍكذاتِ الضِغْنِ تمشي في الرِفاقِ
والمِرْفَقُ وَالمَرْفِقُ: مَوْصِلُ الذراعِ في العضُد، وكذلك المرْفَقُ والمَرْفِقُ من الأمر، وهو ما ارنَفَقْتَ به وانتفعت به. ومَرافِقُ الدار: مصابُّ الماء ونحوِها. والمِرْفَقَةُ بالكسر: المخدّةُ. وقد تَمَرْفَقَ. إذا أخَذَ مِرْفَقَةً. وبات فلان مُرْتَفِقاً، أي متَّكئاً على مِرْفَقِ يده. وَناقةٌ رَفْقاءُ، وجملٌ أَرْفَقٌ: بيِّن الرَفَقِ، وهو انفتال المِرْفَقِ عن الجنب. وماءٌ رَفَقٌ ومرتعٌ رَفَقٌ، أي سهلُ المطلبِ.

##### Türkçe

**الرَِفْقُ**: şiddetin zıddıdır; ve “ona yumuşak davrandı” **رَفَقَ به يَرْفُقُ**. Ebû Zeyd nakletti: “ona yumuşak davrandım” **رَفَقْتُ به** ve “ona yumuşak davrandım” **أَرْفَقْتُه** bir mânâdadır; bunun gibi “ona yumuşak davrandım” **تَرفَّقْتُ به**. Ve ayrıca denilir: “ona fayda verdim” **أَرْفَقْتُهُ**; yani “ona fayda verdim” **نَفَعْتُهُ**.

**الرُفْقَةُ**: yolculuğunda kendileriyle birlikte bulunduğun topluluktur. **الرِفْقَةُ** (kesre ile) de bunun gibidir; çoğulu **رِفاقٌ**. Bundan şöyle dersin: “onunla arkadaşlık ettim” **رافَقْتُهُ**. Ve “yolculukta birlikte arkadaşlık ettik” **تَرافَقْنا في السفر**.

**الرَفيقُ**: eşlik eden; çoğulu **الرُفَقاءُ**. Siz ayrıldığınızda **الرُفْقَةِ** adı gider, **الرفيق** adı gitmez. O, ayrıca tekil ve çoğuldur; **الصديق** gibi. Yüce Allah dedi ki: “Ve işte onlar ne güzel **رَفيقاً**.”

**الرَفيقُ** ayrıca: **الأخْرق**ın zıddıdır.

“Deveyi bağladım” **رَفَقْتُ الناقة أَرْفُقُها رَفْقاً**: o, hızlanmaktan alıkonulsun diye onun pazusunu bağlamandır; bu, yurduna meyletmesinden korkulduğu zaman olur; o ip **الرِفاقُ**tur. Bundan Bişr’in sözü:
فإنِّـي والـشَـكــاةَ وآلَ لأْمٍكذاتِ الضِغْنِ تمشي في الرِفاقِ

**والمِرْفَقُ وَالمَرْفِقُ**: pazuda kolun birleşim yeridir; ve yine işten **المرْفَقُ والمَرْفِقُ**: kendisiyle dayandığın ve kendisinden faydalandığın şeydir; **ارنَفَقْتَ به** ve ondan faydalandın **انتفعت به**. Evin **مَرافِقُ**ı: suyun döküldüğü yerler ve benzerleridir.

**والمِرْفَقَةُ** (kesre ile): yastıktır. Ve “yastık edindi” **تَمَرْفَقَ**; yani bir yastık aldı **أخَذَ مِرْفَقَةً**. Ve falan kimse **مُرْتَفِقاً** olarak geceledi; yani elinin dirseğine dayanmış olarak **متَّكئاً على مِرْفَقِ يده**.

Bir dişi deve **رَفْقاءُ**, bir erkek deve **أَرْفَقٌ**: **الرَفَقِ**i açıkça belli; o, dirseğin böğürden dışa dönmesidir **انفتال المِرْفَقِ عن الجنب**.

Bir su **رَفَقٌ** ve bir otlak **رَفَقٌ**: yani istenmesi kolaydır **سهلُ المطلبِ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ر ف
قرف ، قفر ، رقف ، رفق ، فرق ، فقر : مستعملات .
قرف : الحرانيّ عن ابن السكيت قال : القَرْف : مصدَرُ قَرَفْت القَرْحة أقرِفها قَرْفاً ، إذا نَكَأْتَها .
أبو عبيد يقال للجُرح إذا تقشَّر قد تَقرَّف واسم الجلدة القِرْفة ، وأنشد :
عُلالَتُنا في كلِّ يومِ كريهةٍ
بأَسيافنا والقَرْحُ لم يتقرّفِ
وقال ابن السكيت : قَرَفتُ الرجلَ بالذنب قَرْفاً : إذا رميتَه به .
وقال الأصمعي : يقال : قَرَف عليه يَقْرف قَرْفاً : إذا بَغى عليه . وقَرَفَ فلانٌ فلاناً : إذا وقع فيه . وأصل القرف : القَشْر . والقِرْف : القِشْر .
يقال : صَبَغَ ثوبه بقِرْف السِّدْر ، أي : بقِشره .
ابن السكيت : القَرْفُ : شيءٌ من جُلود يُعمَل فيه الخَلْع . والخَلْع : أن يؤخذ لحمُ جَزورٍ وَيُطبخ بشحمه ويُجعل فيه توابل ، ثم يفرَّغ في هذا الْجِلد .
قال معقِّر البارقيّ :
وذُبانِيَّةٍ وَصَّتْ بنيها
بأنْ كذَبَ القَراطِفُ وَالقُرُوف
قال : وَقِرْف كل شجرة قِشرها .
وقال أبو سعيدٍ في قوله :
بأَنْ كَذبَ القراطف وَالقُرُوفُ
قال : القَرْف : الأديم الأحمر .
وَروى أبو ترابٍ عن أبي عمرو : القُرُوف : الأُدْم الحُمْر الواحد قَرْف .
قال : والقُرُوف والظروف بمعنى واحد .
وَقال اللِّحيانيّ : يقال : أحمرُ قَرف ، وَبعضهم يقول : أحمرُ كالقَرف . والقَرْف : الأديم الأحمر ، وأنشد :
أَحمرُ كالقَرْف وَأَحْوَى أَدعَجُ
الأصمعي يقال : تركتُهم على مِثل مَقْرِف الصَّمْغَة ، أي : مَقْشِر الصَّمغة . ويقال : اقتَرَف ، أي : اكتسَبَ ، وبعيرٌ مُقتَرفٌ ، وهو الذي اشتُرِيَ حديثاً .
ويقال : ما أَقْرَفَتْ يدي شيئاً مما تكره ، أي : ما دانت وما قارَبتْ . وَالمُقْرِف من الخيل الذي دانَى الهُجْنة من قِبَل أبيه .
ويقال : إنِّي لأخشَى عَلَى فلانٍ القَرَف ، أي : مداناة المَرَض .
ابن السكيت : يقال : قَرَفَ فلانٌ فلاناً ، إذا اتهمهُ بسرقة أو غيرها .
ويقال : هو قَرَفٌ من ثوبي أو بعيري ، وهو قِرْفتي : إذا اتهمَه .
الليث : القِرْفة دواء معروف . وفلان يُقْرَف بسوء ، أي : يُرقى به ، واقتَرَف ذَنْباً ، أي : أتاه وفَعَله .
وقالت عائشة : ( كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يُصبح جُنباً مِن قرافٍ غير احتلام ) ، أي : مِن جماع وخِلاط .
وقال أبو عمرو : القَرَف : الوباء ، يقال : احذَر القَرَفَ في غَنَمكَ ، وقد اقتَرَف فلانٌ
من مَرَضَى آل فلان ، وقد أقرفوه إقرافاً ، وهو أن يأتيهم وهمْ مَرْضى فيصيبه ذلك .
أبو سعيد : إنَّه لقَرَفٌ أن يَفعل ذاك ، مِثل قَمَن وخَليق .
وقال ابن الزُّبير : ( ما على أحدِكم إِذا أتى المسجدَ أن يُخرج قِرْفةَ أنفِه ) ، أي : ينقي أنفه مما يَبِس فيه من المُخاط ولَزِق بداخله .
ويقال : معنى قولهم : إنّه لأحمرُ قَرْف : إذا كان شديد الحمرة ، كأنه قُرِف ، أي : قُشِر من شدة حُمرته .
فرق : قال الليث : الفَرْق : موضع المفْرِق من الرأس . والفَرْق : تفريق بين الشيئين حتَّى ينفرق .
الحراني عن ابن السكّيت قال : الفَرْق مصدر فَرَقتُ الشعر . والفِرْق : القَطيع مِن الغَنَم العظيم .
قال الراعي :
ولكنّما أَجْدَى وأَمْتَعَ جَدُّه
بِفِرْق يُخَشِّيهِ بِهَجْهَجَ ناعِقُهْ
وفي حديث ابن أبي هالة في صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن انفَرَقتْ عَقيصتُه فَرَقَ ، وإلاَّ فلا يبلغُ شَعْرُه شحمة أذنه إذا هو وفَّره ) ، ويُروَى : ( عَقِيقته ) أراد أنَّه كان لا يَفرِقُ شعرَه إلاَّ أن ينْفرِق هو ، وكان هذا في أوّل الإسلام ثم فرق بعدُ .
والفَريقة : القطعة من الغنم ، ويقال : هي الغَنَم الضَّالة . وأفرَقَ فلانٌ غَنَمه : إذا أضلَّها وأضاعها .
وقال كثير :
وذِفْرَى ككاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ
أصابَ فَريقةَ لَيْلٍ فعاثا
وقال ابن السكّيت : الفَريقة : التَّمْر والحُلْبَة تُجعَل للنُفَساء .
وقال أبو كبير :
ولقد وردتُ الماءَ لَونُ جِمامِه
لون الفريقة صُفِّيتْ للمدنَفِ
قال : والفَريقة : فريقة الغَنَم ، أن تَنْفرِق منها قِطعةٌ أو شاةٌ أو شاتان أو ثلاث شياه فتذهَب عن جماعة الغنم تحت الليل .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ ) ( البقرة : 50 ) ، معنى فرقنا بكم البحرَ جاء تفسيره في آية أخرى وهو قوله : ( فَأَوْحَيْنَآ إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِب بِّعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ ) ( الشعراء : 63 ) ، أراد فانفَرَق البحر فصار كالجبال العظام وصاروا في قَراره .
وقوله : ( وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ ) ( الإسراء : 106 ) ، وقرىء : ( فَرَّقْناه ) : أنزَل الله جلّ وعزّ القرآن جملةً إلى سَماء الدُّنيا ، ثم نَزَل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في عشرين سنة . فرَّقه الله في التنزيل ليَفهمَه الناس .
وقال الليث في قوله : ( وقرآناً فَرَقناه ) معناه
أحكمناه ، كقوله : ( ) مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ) ( الدخان : 4 ) .
وقال الفرّاء في قوله : ( وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ ( قرأه أصحاب عبد الله مخفّفة ، والمعنى : أحكمناه وفصَّلناه ، كما قال الله فيها : ( ) مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ( ، أي : يفصَّل .
قال : وروي عن ابن عبّاس : ( فَرّقناه ) بالتثقيل ، يقول : لم ينزل في يوم ولا يومين ، نزل متفرّقاً .
قال : وحدّثنيه الحكم بن ظهير عن السّدّيّ عن أبي مالك عن ابن عباس : ( فرقناه ) مخففة .
وقوله جلّ وعزّ : ( ( وَإِذْ ءَاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) ( البقرة : 53 ) ، يجوز أن يكون الفرقان الكتابَ بعينه ، وهما معاً التوراة ، إلاّ أنّه أعيد ذِكره باسمٍ غير الأوّل . وعنى به أنّه يفرّق بين الحق والباطل . وقد ذكر الله الفرقانَ لموسى في غير هذا الموضع فقال : ( وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَآءً ) ( الأنبياء : 48 ) ، أراد التوراة ، فسمَّى الله جلّ وعزّ الكتابَ المنزَل على محمدٍ ( صلى الله عليه وسلم ) فُرقاناً ، وسَمَّى الكتابَ المنزَل على موسى فُرقاناً . والمعنى : أنه جلّ وعزّ فَرّق بكلِّ واحدٍ منهما بين الحقّ والباطل .
وقال الفرّاء : المعنى : آتينا موسى الكتاب وأتينا محمداً الفرقان ، والقول الذي ذكرناه قبله واحتججنا له من الكتاب بما احتججنا ، هو القول ، والله أعلم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفِرق : الجَبَل . والفِرق : الهضبة . رواه أبو عمرو .
والفِرْق : المَوْجَة . والفِرْق : الجَبل . والفِرْق : الهَضْبة . قال ذلك ابن الأعرابي .
قال : ويقال : فرقتُ أفرُقُ بين الكلام . وفرَّقتُ بين الأجسام .
قال : وقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرَّقا ) ، بالأبدان لأنه يقال : فرّقتُ بينهما فتَفرَّقا .
أبو عبيدٍ عن الكسائيّ : الأفرق من الرجال : الذي ناصيتُه كأنَّها مفروقة .
ومنه قيل : دِيك أفرَق ، وهو الذي له عُرْفانِ . والأفرق من الخيل : الناقص إحدى الوَرِكَين .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأفرق من الخيل : الذي نَقَصَتْ إحدى فخذيه عن الأخرى .
وقال الليث : الأفرق شِبه الأفلج ، إلاَّ أن الأفلج زعموا ما يُفلَّج . والأفرق : خِلْقة .
قال : والفَرْقاء من الشاء : البعيد ما بين الخُصْيَتَين .
قال : والأفرق مِن الدوابّ : الذي إحدى حَرْقَفَتيْه شاخصةٌ ، والأخرى مطمئنّة .
قال : ويقال للماشطة : تمشِّط كذا وكذا فَرْقاً ، أي : كذا وكذا ضَرْباً .
والفِرْق : طائفةٌ من الناس .
قال : وقال أَعرابيٌّ لصبيان رآهم هؤلاءِ فِرْقُ سوء .
قال : والفَريق : الطائفة من الناس ، وَهم أَكثر من الفِرْق . وَالفُرقة : مصدر الافتراق .
قلت : الفُرْقة : اسم يوضع موضع المصدر الحقيقي من الافتراق .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ ) ( الأنفال : 41 ) .
قال أَبو إسحاق : يوم الفُرقان هو يومُ بَدْر ، لأنَّ الله جلَّ وعَزّ أَظهرَ فيه مِن نَصْره ما كان فيه فُرقانٌ بين الحق وَالباطل . وَنحو ذلك قاله الليث .
قال : وَسمَّى الله عُمر الفاروقَ لأنه ضرب بالحق على لسانه في حديث ذكره .
حدّثنا عثمان عن جرير عن منصور عن مجاهد في قوله : ( إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا ) ( الأنفال : 29 ) .
قال عثمان : وَحدثنا يحيى بن يمان عن سفيان عن أبيه عن منذر الثوري عن الربيع بن خيثم : ( إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا ( ، قال : من كل أَمرٍ ضاقَ على الناس .
وَحدثنا الحسن عن عثمان عن ابن نمير عن وَرقاء عن ابن أَبي نجيح عن مجاهد : ( يوم الفرقان ) ، قال : يوم بدر ، فرق فيه بين الحق وَالباطل .
أبو عبيد عن الأصمعي والكسائي قال : إذا أخذ الناقةَ المخاضُ فندَّت في الأرض فهي فارق ، وَجمعها فُرق ، وَقد فرقت تفرق فروقاً وَنحو ذلك قال الليث .
قال : وَكذلك السحابة المنفردة لا تخلِف ، وَربما كان قبلَها رَعْدٌ وَبَرَق .
وَقال ذو الرّمة :
أو مُزنةٌ فارقٌ يجلو غواربَها
تَبَوُّجُ البرق والظّلماءُ علجومُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَفْرقْنا إبلَنا العامَ ، إذا حَلَّوها في المَرعَى والكَلأ لم ينتجوها ولم يُلقِحوها .
وقال الليث : والمطعون إذا برأ قيل : أفرَقَ يُفْرِق إفراقاً .
قلت : وكذلك كلُّ عليل أفاق من علّته فقد أفرَقَ .
وانفَرَقَ البحر وانفَلق واحدٌ .
قال : وهو الغَرَقَ والفَلَق للفجر .
وأَنشد :
حتَّى إذا انشقَّ عن إنسانه فَرَقٌ
هادِيه في أخريات الليل منتصبُ
وفي الحديث : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتوضأ بالمُدّ ويَغْتسل بالصَّاع .
وقالت عائشة : ( كنت أغتسل معه عليه السلام من إناءٍ يقال له : الفَرَق ) .
قالت : والمحدِّثون يقولون الفَرْق . وكلام العرب الفَرَق . قال ذلك أحمد بن يحيى وخالد بن يزيد ، وهو إناءٌ يأخذ ستّةَ عشر مُدّاً ، وذلك ثلاثة آصُع .
والفَرَق أيضاً : الخَوف ؛ وقد فَرِق يَفرَق فَرَقاً .
وأخبرني الإياديُّ عن شمِر أنه قال : رجلٌ فَروقة وفَرُّوقة وفاروقة . وهو الفَزِع الشديد الفَرَق .
قال : وبلَغني أن الفَرُوقة : الحرمة .
وأنشد :
ما زال عنه حُمقُه ومُوقُهُ
واللّؤم حتى انتُهِكتْ فَرُوقُه
أبو عبيد عن الأموي : الفَروقة : شَحْم الكليتين .
وأنشدنا :
فبِتْنا وباتت قِدْرُهم ذات هِزَّةٍ
تضيء لنا شَحْم الفروقة والكُلَى
وقال غيره : أرض فَرِقة : في نبتها فَرَق : إذا لم تكن واصيةً متّصلة النبات .
وأنكر شمر الفَروقة بمعنى شَحم الكليتين فيما أخبرني الإياديّ عنه .
ويقال : وقفتُ فلاناً على مَفارق الحديث ، أي : على وجوهه . وقد فارقْتُ فلاناً مِنْ حسابي على كذا وكذا : إذا قطعتَ الأمر بينك وبينَه على أمرٍ وَقَع عليه اتّفاقُكما . وكذلك صادَرْتُه على كذا وكذا .
ويقال : فَرَق لي هذا الأمرُ يَفرُق فُروقاً : إذا تبيَّنَ ووضَح .
وفُرُوق : موضعٌ أو ماءٌ في ديار بني سعد .
وأنشدني رجلٌ منهم :
لا باركَ اللَّهُ على الفُروقِ
ولا سَقاها صائبُ البُروق
وقال أبو زيد : الفُرْقانُ والفرْق : إناء ، وأنشد :
وهيَ إذا أَدَرَّها العَبْدان
وسطَعتْ بمشرفٍ شَيْحانِ
ترفِد بعد الصَّفِّ في الفُرْقانِ أراد بالصفّ قِدحين قد صُفَا .
وقال أبو مالك : الصفّ : أن تصفّ بين القدحين فتملأهما .
والفَرقانِ : قدحان مفترقان .
وقوله : ( بمشرِف شيحان ) ، أي : بعُنُق طويل .
قال أبو حاتم : قال الراجز :
يرفد بعد الصَّفّ في فُرقانِ
قال : الفُرْقان : جمع الفرْق ، والفرْق : أربعة أرباع . والصف : أن يصفّ بين مِحلبين أو ثلاثة من اللبن .
رفق : أبو العباس عن سلمة عن الفراء قال : الرَّفاقة والرُّفْقة واحد .
وقال الليث : الرُّفْقة يسمَّون رُفْقة ما داموا منضمِّين في مجلس واحد ومسيرٍ واحد ،
فإذا تفرَّقوا ذهبت عنهم اسمُ الرُّفْقة .
قلت : وجمعُ الرفْقة رُفَق ورِفَاق .
والرُّفقة : القوم ينهضون في سَفَرٍ يسيرون معاً ، وينزلون معاً ولا يفترقون ، وأكثر ما يسمَّون رُفقةً : إذا نهضوا مُيَّاراً .
وقال الليث : الرِّفق : لين الجانب ولَطافة الفِعل ، وصاحبُه رفيق ، وقد رفَقَ يَرْفُق . وإذا أمرتَ قلتَ : رفقاً ، ومعناه : رُفق رِفقاً . ويقال : رَفُقَ يرفُق أيضاً .
أبو عبيد عن أبي زيد والأصمعي : رفقتُ به وأرفقْتُه .
شمِر عن ابن الأعرابي : رفَقَ : انتظَر ، ورَفُق : إذا كان رقيقاً بالعمل .
قال شمر : ويقال : رَفَق به ورَفُقَ به ، ورَفِيق به ، وهما رفيقانِ وهم رُفقاء .
وقال أبو زيد : رفَق الله بك ورَفَق عليك رِفقاً ومَرْفِقاً ، وأَرْفَقك الله إرفاقاً .
وقال الله جل وعز : ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ) ( النساء : 69 ) .
قال أبو إسحاق : يعني النبيَّين عليهم السلام ، لأنه قال : ( وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَائِكَ ( يعني المطيعين ، ) مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَآءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ( يعني الأنبياء ومن معهم .
قال : ورفيقاً منصوب على التمييز ينوب عن رُفقاء .
وقال الفراء : لا يجوز أن ينوب الواحد عن الجميع إلا أن يكون من أسماء الفاعلين ، لا يجوز حسن أولئك رجلاً . وأجازه الزجاج . وقال : وهو مذهب سيبويه .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه خُيِّر عند موته بين البقاء في الدنيا ونعيمها وبين ما عند الله مقبوضاً إليه ، فاختار ما عندَ الله .
وقال : ( بل أختارُ أن أكون مع الرفيق الأعلى ) أراد بالرفيق الأعْلى جمع النبيِّين ، وهو قوله عز وجل : ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ( . ولما كان الرفيق مشتقاً مِن فِعلٍ جاز أن ينوب عن الرفَقاء .
وقال الليث : يُجمع الرفيق : رُفقاء .
قال : ورفيقك : الذي يرافِقك في السفر ، يجمعُك وإياه رُفقةٌ واحدة ، وقد ترافَقوا وارتفَقوا ، والواحد منهم رَفيق ، والجميع أيضاً رفيق .
قال : ويقال : هذا الأمر بك رَفيق ورافق عليك .
وقال شمر في حديث عائشة : ( فوجدتُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يَثقُل في حِجري ) .
قالت : ( فذهبتُ أنظرُ في وجهه فإذا بَصَرُه قد شَخص وهو يقول : بل الرفيق الأعلى من الجَنَّة . وقُبض ) .
حدَّثنا السعدي قال : حدثنا ابن عفان عن ابن نمير عن الأعمش عن مسلم بن صُبيح
عن مسروق عن عائشة : كان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إذا ثقل إنسان من أهله مسحه بيده اليمنى ثم يقول : ( أذهِب الباس ربَّ الناس ، واشف وأنت الشافي لا شافيَ إلاّ شِفاك ، شفاء لا يغادر سُقماً ) .
قالت عائشة : فلما ثقُل أخذتُ بيده اليمنى فجعلت أمسحه وأقولهنّ ، فانتزع يدَه مني وقال : ( اللهمّ اغفر لي ، واجعلني من الرَّفيق ) .
وقوله : ( من الرفيق ) يدلّ على أنّ المراد بالرفيق جماعةُ الأنبياء .
قال شمر : قال أبو عدنان : قوله : ( اللهمَّ ألْحِقْني بالرَّفيق الأعلى ) .
سمعت أبا الفهد الباهليَّ يقول : إنّه تبارك وتعالى رَفيق وَفيق ، فكان معناه : أَلْحِقني بالرفيق ، أي : بالله .
قلت : والعلماءُ على أنَّ معناه : أَلْحِقْني بجماعة الأنبياء ، والله أعلم بما أراد .
ويقال للمتطبِّب : مترفِّق ورَفيق . وكُره أن يُقال طبِيب ، في خبرٍ وَرَد عن النبي عليه السلام .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : ناقةٌ رَفْقاء ، وهو أن يَستَدَّ إحْليلُ خِلْفها .
وقال شمر : قال زَيد بن كُثْوَة : إذا انسدَّ أحاليلُ الناقة قيل : بها رَفَق ، وناقة رَفيقة ، وهو حرفٌ غريب .
وقال الليث : المِرفاق من الإبل : التي إذا صُرَّتْ أوجَعَها الصِّرار ، فإذا حُلِبَتْ خرج منها دمٌ وهي الرَّفِقَة .
وقال الفرّاء في قوله : ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ) ( الكهف : 16 ) ، كسره الأعمش والحسن ، يعني الميم من مِرْفق .
قال : ونَصَبَها أهلُ المدينة وعاصم ؛ فكأَنَّ الذين فتحوا الميم وكسروا الفاء أرادوا أنْ يفرقوا بين المَرْفَق من الأمر وبين المِرْفَق من الإنسان .
قال : وأكثر العرب على كسر الميم من الأمر ومِن مِرفق الإنسان . والعرب أيضاً تفتح الميم من مَرْفِق الإنسان لغتان في هذا . وفي هذا .
وقال الأخفش في قوله : ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ( ، وهو ما ارْتفَقْتَ به .
ويقال : مَرْفِق الإنسان .
وقال يونسُ : الذي أختار المِرْفَق في الأمر ، والمِرْفق في اليد .
وقال جلّ وعزّ : ( نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً ) ( الكهف : 31 ) .
قال الفراء : أنّث الفعل على معنى الجنة ، ولو ذكّر كان صواباً .
وأخبرني المنذريُّ عن الحَرَّاني عن ابن
السكيت قال : مرتَفَقاً ، أي : متّكئاً .
يقال : قد ارتَفَق : إذا اتَّكأ عَلَى مِرْفَقه .
وقال الليث : المِرفق مكسورٌ من كلِّ شيء ، من المتَّكَأِ ، ومن اليد ، ومن الأمر .
قال : والْمِرفق من مَرافق الدار ، من المغتسَل والكنيف ونحوه .
قال : والرَّفق : انفتال المِرفق عن الجَنْب ، ناقةٌ رَفْقاء وجَمَل أَرْفق .
قلتُ : الذي حفِظتُه وسمعتُه بهذا المعنى ناقةٌ دَفْقاء وَجَمَلٌ أَدفق : إذا انفتَق مِرفَقُه عن جَنبه ، وقد ذكرته فيما تقدَّم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الرفاق : أن يشدّ حَبْلٌ من عُنق البعير إلى رُسْغِه . يقال : رَفِقْتُ البَعيرَ أَرفُقُه رَفْقاً .
ومنه قول بشر :
وإنِّي والشَّكاةَ مِن آلِ لأمٍ
كذاتِ الضِّغْنِ تمشي في الرِّفاق
قال : وقال الأصمعيُّ : الرُّفاقُ : أَنْ يُخشَى على الناقةِ أَن تَنزِعَ إلى وطَنها فيشدَّ عضُدها شدّاً شديداً ، لتُخْبَلَ عن أن تُسْرِع .
وقد يكونُ الرِّفاقُ أيضاً أنْ تَظْلعَ من إحدى يديها فيخشَون أَنْ تُبْطر اليدُ الصحيحةُ السقيمةَ ذَرْعَها فيصيرَ الظَّلْع كَسْراً ، فيُحَزّ عضُد اليد الصحيحة لكي تَضْعُف فيكون سَدْوُهُما وَاحداً .
وقال غيره : جَمَلٌ مِرْفاقٌ : إذا كان مِرفقُه يصيب جَنْبَه .
وقال شمر : سمعتَ ابن الأعرابيّ ينشد بيتَ عَبِيد :
مِن بينِ مُرتفِق منها ومُنصاحِ
وفسَّر المُنصَاحَ : الفَائضَ الجاريَ على وَجْه الأرض . والمرتفِق : الممتلىء الواقف الثابت الدائم كَرَب أن يمتلىء أو امتلأ .
قال : والرفَق : الماء القصير الرِّشاء .
وقال غيره : يقال : تطلَّبتُ حاجةً فوجدتها رَفَق البِغية : إذا كانت سَهْلةً .
ورَوى أبو عبيدة بيت عَبِيد :
مِن بينِ مُرتَفِق منها ومُنصَاحِ
قال : المُنصاح : المنشق .
فقر : قال الليث : الفَقْر : الحاجة ، وفِعْلُه الافتقار ، والنعت فقير . وقد أفقره الله ، والفُقْر : لُغة رديئة .
وأَغنَى اللَّهُ مفاقِرَه ، أي : وجوه فقرِه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) ، فسمعتُ المنذريَّ يقول : سمعتُ أبا العباس وسُئل عن تفسير الفقيرِ والمسكين ؟ فقال : قال أبو عمرو بن العلاء فيما يَروي عنه الأصمعي : الفقير الذي له ما يأكل .
قال : والمسكين الذي لا شيء له .
وقال الراعي :
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلُوبَتُه
وَفْق العِيالِ فلم يُترَك له سَبَدُ
قال المنذرِيُّ : وأخبَرني ابنُ فَهْمٍ عن محمد بن سلاّم عن يونس قال : الفقير يكون له بعضُ ما يقيمه . والمسكين : الذي لا شيء له .
قال : وقلت لأعرابي مرَّةً : أَفَقِيرٌ أَنت ؟ قال : لا والله ، بل : مسكين .
قال : فالمسكين أَسْوَأ حالاً من الفقير . والفقير : الذي له بُلْغَةٌ من العيش .
وقال أبو بكر : يروى عن الأصمعي أنه قال : المسكينُ أحسَنُ حالاً من الفقير .
قال : وكذلك قال أحمد بن عبيد ، قال : وهو الصحيح عندنا ، لأنَّ الله قال : ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِى الْبَحْرِ ) ( الكهف : 79 ) ، وهي تساوي جملةً .
قال : والذي احتجَّ به يونس أنه قال لأعرابي : أفقيرٌ أنت ؟ قال : لا والله بل مسكين يجوز أن يكون أراد لا والله بل أنا أحسن حالاً من الفقير .
قال : والبيت الذي احتج به ليس فيه حجة لأن المعنى كانت لهذا الفقير حلوبة فيما مضى وليست له في هذه الحالة حلوبة .
قال : والفقير معناه المفقور الذي نُزِعَت فِقرة من ظهره فانقطع صُلبه من شدَّةِ الفقر ، فلا حال هي أوْكد من هذه . وأنشد :
رفع القوادمَ كالفَقِير الأعزلِ
وأخبرني المنذريُّ عن خالد بن يزيد أنه قال : كأنَّ الفقيرَ إنما سُمِّي فقيراً لزمانة تصيبُه مع حاجة شديدة تمنعه الزمانة من التصرُّف في الكسب على نفسه ، فهذا هو الفقير .
وَيقال : أصابته فاقرة ، وهي التي فَقَرَت فَقارَه ، أي : خَرَزَ ظهرِه .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه أنشده للبيد :
لمّا رأى لُبَدُ النُّسُورَ تطايرتْ
رَفَعَ القوادمَ كالفَقير الأعزَلِ
وقال : الفقير : المكسور الفَقار ، يُضرب مثلاً لكلِّ ضعيف لا ينفُذُ في الأمور ، قال : وأقلّ فِقَر البعير ثماني عشرة ، وأكثرها إحدى وعشرون ، إلى ثلاث وعشرين ، ويقال : فِقْرةٌ وثلاثُ فِقَر وفَقارة ، وتُجمع فِقَاراً .
وقال الفرّاء في قوله : ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) .
قال : الفقراء : هم أهلُ صُفَّة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) كانوا لا عشائرَ لهم ، فكانوا يلتمسون الفَضْل بالنَّهار ، ويأوْون إلى المسجد . قال : والمساكين الطوَّافون على الأبواب .
وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنّه قال : الفقراء : الزَّمْنَى الضِّعاف الذين لا حِرْفة لهم ، وأهل
الحِرْفة الضّعيفةِ التي لا تَقع حِرْفتُهم مِن حاجتهم مَوقِعاً . والمساكين : السُّؤَّال ممّن لا حرفةَ لهم تقع موقعاً ولا تغنيه وعيالَه .
قلت : فالفقير أشدُّهما حالاً عند الشافعي .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : للإنسان أربعٌ وعشرون فَقَارةً وأربعٌ وعشرون ضِلَعاً ، ستُّ فَقارات في العُنق وستّ فقَاراتٍ في الكاهل ، والكاهل بين الكتفين ، وبين كلِّ ضِلعين من أضلاع الصّدر فَقارة من فقارات الكاهل الستّ ، ثم ست فقارات ، أسفلَ مِن فَقارات الكاهل ، وهي فَقارات الظَّهر التي بحذاء البطن بين ضِلَعين من أضلاع الجنبين فَقارةٌ منها ، ثم يقال لفَقارةٍ واحدةٍ تَفرُق بين فَقار الظهر والعَجز : القَطاة ، ويلي القَطاة رأسا الوَرِكَين ، ويقال لهما : الغُرابان ، وبَعدها تمامُ فَقار العَجُز ، وهي سِتّ فَقارات آخرُها القُحْقُح ، والذَّنَبُ متّصل بها ، وعن يمينها ويسارها الجاعِرَتان ؛ وهما رأسا الورِكين اللذان يَليانِ آخرَ فَقَارةٍ من فَقارات العَجُز ، قال : والفَهقَة : فَقارةٌ في أصل العُنُق داخلة في كُوَّة الدماغِ التي إذا فُصِلتْ أدخَلَ الرّجلُ يدَه في مَغْرِزها فيخرج الدماغ .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( ( بَاسِرَةٌ تَظُنُّ أَن يُفْعَلَ ) ( القيامة : 25 ) ، المعنى : توقِن أن يفعل بها داهية من العذاب ، ونحو ذلك قال الفرّاء .
قال : وقد جاءت أسماءُ القيامة والعذاب بمعنى الدَّواهي وأسمائها .
وقال الليث : الفاقرة : داهية تكسر الظَّهر .
قال : والفاقرة : الداهية ، وهو الوَسْم الذي يُفْقَر به الأنف .
أبو عبيد عن الأصمعي : الفَقْر : أن يُحَزَّ أنفُ البعير حتَّى يَخْلُص إلى العَظْم أو قريبٍ منه ، ثم يُلوَى عليه جَرير ، يُذَلَّل بذلك الصَّعْبُ .
ومنه قيل : عُملتْ به الفاقرة .
وقال الأصمعي : الوديَّةُ إذا غُرست حُفِرَ لها بئر فغُرِستْ ، ثم كُبس حَولَها بتُرْنُوق المَسِيل والدّمْن ، فتلك البئر هي الفقير . يقال : فَقَّرْنا للوَدِية تفقيراً .
قال ابن الأعرابي : قال أبو زياد : تكون الجرفة في اللهزمة ، وقد يفقر الصعب من الإبل ثلاثة أفقُر في خطمه ، فإذا أراد صاحبُه أن يذلّه ويمنعه من مرحه جعل الجرير الذي على فقره الذي يلي مشفره فَمَلكه كيف شاء . وإن كان بين الصَّعب والذّلول جعل على فقره الأوسط فتزيد في مشيه واتَّسع ، فإذا أراد أن ينبسط ويذهب بلا مؤونة على صاحبه جعل الجرير على فقره الأعلى فذهب كيف شاء ، قال : وإذا حزّ الأنف حزّاً فذلك الفَقْر ، وبعير مفقِر .
شمر عن أبي عبيدة قال : الفقير له ثلاثة مواضع ، يقال : نَزلْنا ناحية فقير بني فلان ،
يكون الماء فيه ها هنا ركيَّتان لقومٍ ، فهُمْ عليه ؛ وها هنا ثلاث ، وها هنا أكثر ، فيقال : فقيرُ بني فلان ، أي : حِصَّتُهم منها ، كقوله :
تَوزَّعْنا فقيرَ مياهِ أُقْرٍ
لكلِّ بني أبٍ مِنها فقيرُ
فحِصّة بعضِنا خَمسٌ وسِتٌّ
وحصّة بعضنا مِنهنَّ بِيرُ
والثاني : أفواه سُقُف القُنِيّ .
وأنشد :
فوَرَدتْ والليلُ لمّا ينجلي
فقيرَ أفواهٍ ركيات القُنِي
والثالث : تُحفَر حفرةٌ ثم تُغرَس فيها الفسيلة ، فهي فقير كقوله :
احفِرْ لكلّ نخلةٍ فقيرا
وقال الليث : يقولون في النِّضال : أراميكَ مِن أدنى فُقْرة ، ومن أبعَد فُقْرة ، أي : مِن أَبعَد مَعْلم يتعلّمونه مِن حُفْرة أو من هَدَفٍ أو نحوِه .
قال : والفُقْرة : حُفْرة في الأرض ، وأرضٌ منْفِقَرة : فيها فُقَر كثيرة .
وحدثني محمد بن إسحاق عن أبي الهيثم عن إبراهيم بن موسى عن ابن أبي زائدة عن مُجالد عن عامر ، في قول الله جلَّ وعزّ : ( وَالسَّلَامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدْتُّ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيّاً ) ( مريم : 33 ) .
قال : فُقَراتُ ابن آدم ثلاث : يوم وُلِد ، ويوم يموت ، ويوم يُبعث حيّاً ؛ هي التي ذَكَر عيسى .
قال محمد بن إسحاق : قَال أبو الهيثم : الفُقَرات : هي الأمور العظام .
كما قيل في قتل عثمان : ( أن استَحلُّوا الفقر الثلاث : حرمة الشهر الحرام ، وحرمة البلد ، وحرمة الخليفة ) .
قلت : ورَوَى القُتيبيُّ قول عائشة في عثمان : ( المركوبُ منه الفِقَر الأربع ) ، بكسر الفاء .
وقال : الفِقَر : خَرَزات الظهر ؛ الواحدة فِقْرة .
قال : وضربَتْ فَقار الظَّهر مثلاً لما ارتُكِب منه ، لأنها موضع الركوب . وأرادت أنّه رُكب منه أَربع حُرَم عظام تَجِب له بها الحقوق ، فلم يَرعوْها وانتهكوها ، وهي حُرمته بصحبته النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وصهرِه ، وحُرمة البلد ، وحرمة الخلافة ، وحرمة الشهر الحرام .
قلت : والرواية الصحيحة : ( الفقَر الثلاث ) بضم الفاء على ما فسّره ابن الأعرابي وأبو الهيثم ، ويؤيد قولَهما ما قاله الشعبيّ في تفسير الآية وقوله : ( فُقرات ابن آدم ثلاث ) .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي أَنه قال : البعيرُ يقرَم أنفُه ، وتلك القُرْمة يقال لها : الفُقْرة ، فإن لم يَسْكُنْ قُرِم أخرى ثم
ثالثة .
قال : ومنه قول عائشة في عثمان : ( بَلَغتمْ منه الفُقَر الثلاث ) .
قال : وقال أبو زياد : يُفقَر الصَّعبُ من الإبل ثلاثة أفقُرٍ في خَطْمه ، فإذا أراد صاحبه أن يُذلّه ويَمنعَه مِن مرَحِه جعلَ الجرير على فقره الذي يَلِي مشفَره ، فملكه كيف شاء ، وإن كان بين الصَّعب والذَّلُول جعلَ الجريرَ على فقْره الأوسط فتزيدَ في مَشْيه واتَّسَع ، فإن أَراد أَلا يكون عليه منه مَؤونة جعل الجَرير على فَقره الأعلى فذهب كيف شاء .
فهذه الأقاويل أولَى بنا في تفسيره الفُقَر ممَّا فسّره القُتيبي .
وقال شمِر : الفقير : اسم بئرٍ بعينها .
وأنشد :
ما ليلةُ الفقير إلاَّ شَيْطانْ
مجنونةٌ تُودِي برُوحِ الإنسان
لأنَّ السَّيْر إليها مُتْعِب .
وقال ابن دريد : الفقير وجمعُها فُقُر ، وهي رَكايا يَنْفُذُ بعضُها إلى بعض . قال : وفقَّرتُ الْخَرَزَ ، إذا ثَقَّبته .
وأنشد :
شَذْراً مُفقَّراً
قلت : وأصل هذا مأخوذ من الفَقار .
وقال ابن المظفّر في هذا الباب : التفقير في رجل الدوابّ : بياضٌ يخالط الأسوُقَ إلى الرُكَب . شاةٌ مُفقَّرة وفرس مفقَّر .
قلت : هذا تصحيفٌ عندي ، والصواب بهذا المعنى التقفيز بالزاي والقاف قبل الفاء .
وقال أبو عبيدة : إذا كان البياض في يدَي الفرس إلى مرفقيه دون الرِّجلين فهو أقفز .
وروى أبو العباس عن عمرٍ و عن أبيه قال : إذا كان البياض في يدَي الفرس فهو مقفَّز ، فإذا ارتفع إلى رُكبتيه فهو مجبَّب وهو مأخوذ من القفَّازين .
وذكر أبو عبيدٍ وُجوه العَوارِي فقال : أمَّا الإفقار فأن يُعطيَ الرجلُ الرجلَ دابَّته فيركبها ما أحبَّ في سَفر أو حَضر ثم يردّها عليه .
أبو عبيد عن الكسائيّ : أركب المهرُ ، أي : حانَ له أن يركب . وأفقرَ ظهرُه بمعناه . قال : وأفقرك الرَّمي وأكثَبكَ : أمكنك .
وقال ابن السكيت : أفقرتُ فلاناً بعيراً : إذا أعرتَه بعيراً يَركب ظهرَه في سَفَر ثم يَردُّه ، وهي الفُقْرى . ويقال : قد أفْقَرك الصَّيدُ : إذا قَرُب منكَ أو أمكنك مِن رَمْيه . وقد فَقَرْتُ أنفَ البعير أفقِرُه : إذا حززتَه بحديدة ، ثم وضعْتَ على موضع الحزِّ منه جريراً وعليه وتَرٌ مَلْوِيّ لتُذِلّه .
ومنه قولهم : عَمِلتُ به الغاقرة .
وقال ابن الأعرابيّ : فُقُور النَّفس وشُقُورُها هَمُّها ، وواحد الفُقور فَقْرٌ .
وقال الليث : رجل مُفْقَر ، أي : قوي .
وقال ابن شُميل : إنَّه لَمُفْقَر لذاك الأمرِ ، أي : مُقْرِن له ضابط مُفْقِر لهذا الغُرم وهذا القِرْن ومؤْدٍ سواءٌ .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُفَقَّر مِن السيوف الذي فيه حُزوز مطمئنّة عن متنه .
وقال أبو العباس : سُمِّي سيفُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ذا الفَقَار لأنه كانت فيه حُفَر صغارٌ حِسَان ، ويقال للحُفْرة فُقْرة ، وجمعُها فُقَر ، وللبئر العتيقةَ فَقِير ، وجمعُه فُقُر . ولأمور الناس فُقورٌ وفَقُور .
قفر : قال الليث : القَفْر : المكان الخَلاء مِن الناس ، وربما كان به كلأ قليل . وقد أقْفَرَت الأرضُ من الكَلأَ والناس ، وأقفرت الدارُ مِن أهلها . وتقول : أرضٌ قَفْر ودارٌ قَفْر ، وأرضٌ قِفار ودارٌ قِفار ، تُجمَع لسَعَتها على توهُّم المواضع كل موضع على حِياله قَفْر فإذا سمَّيْتَ أرضاً بهذا الاسم أنَّثْتَ . ويقال : أقْفر فلانٌ من أهله : إذا انفردَ عنهم وبقيَ وحْدَه . وأنشد لعَبِيد :
أقْفَر مِن أهلِه عَبيدُ
فاليومَ لا يُبدي ولا يُعِيدُ
ويقال : أفْقَر حسدُه مِن اللَّحم ، وأقفَر رأسُه من الشعر ، وأنه لَقَفِر الرأس ، أي : لا شَعر عليه ، وإنه لقَفِر الجسم من اللحم .
وقال العجاج :
لا قَفِراً عَشّاً ولا مُهبَّجا
أبو عبيد : القَفِرة من النساء : القليلة اللحم .
والعرب تقول : نزلنا ببني فلانٍ فبتْنا القَفْر : إذا لم يُقْرَوْا .
وفي الحديث : ( ما أقفَرَ بيتٌ فيه خَلٌّ ) .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد وغيره : هو مأخوذ من القَفَار ، وهو كلُّ طعام يؤكل بلا أُدْم .
يقال : أكلتُ اليومَ طعاماً قَفَاراً : إذا أكَلَه غير مأدوم ، ولا أرى أصله مأخوذاً إلاّ مِن القَفر ، مِن البلد الذي لا شيءَ به .
وقال الليث : القَفُّورُ : شيء مِن أفاوِيه الطِّيب . وأنشد :
مَثْواةُ عَطَّارِينَ بالعُطورِ
أَهضامِها والمسكِ والقَفُّورِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الكافور : وِعاءُ الطَلْع ، ويقال له أيضاً : قَفُّور .
قلت : وكذلك الكافور الطِّيبُ يقال له : قَفُّور .
وقال شمِر : القَفّور في بيت ابن أحمر : نبت ، وهو قوله :
تَرعَى القَطاةُ الخِمسَ قَفُّورَها
ثم تَعُرُّ الماءَ فيمن يَعُرُّ
ابن السكيت : أقفرَ فلانٌ إقفاراً ، إذا لم يكن له أدْم . ويقال : أكَل خُبْزَه قَفاراً : بغير أُدْم .
أبو الهيثم : القَفار والقَفير : الطعام إذا كان غير مأدومٍ . ومنه : ما أقفَرَ بيتٌ فيه خلٌّ ، أي : لم يَخْلُ من الأُدْم .
ويقال : أقْفَرْنا ، أي : صِرْنا إلى القَفْر . ويقال : قَفَر أثرَه يَقفِر قَفْراً ، وتقفّره تقفُّراً ، واقتَفَره اقتفاراً : إذا تتبَّعَهُ .
وأنشد :
ولا يزالُ أمامَ القوم يَقتَفِر
رواه المبرد : ( ولا تراه أمامَ القوم يقتفر ) وفسّره ، قال : يقول : لا يسبقهم إلى شيء من الزّاد .
وقال ابن الأعرابي : نبتٌ قِفرٌ : لا صَيُّورَ له في البطن .
قال : وسئل أعرابيٌّ عن الوشيح ، وهو اسم بقلة ، فقال : قذر قَفير ، أي : لا خير فيه .
وقال ابن دُريد : القَفير : الزَّبيل ؛ لغة يمانية .
ورَوَى عمرو عن أبيه قال : القَفير ، والقَلِيف ، والبَحْوَنة : الجُلَّة العظيمة البَحرانية التي يُحمَل فيها القُبَاب ، وهو الكَنْعَد المالِح .
وقال ابن دريد : القَفَر : الشَّعَر ، وأنشد :
قد عَلمتْ خودٌ بساقيها القَفَر
قلت : الذي عرفناه بهذا المعنى الغَفَر بالغين ، ولا أعرفُ القَفَر .
وقال الليث : قُفَيرة : اسم أمّ الفرزدق .
قلت : كأنَّه تصغير القَفيرةِ من النساء ، وقد مرّ تفسيره .
وقال أبو زيد : قَفِر مالُ فلان وزَمِرَ يَقْفَر ويَذْمَرُ قَفراً وزَمَراً : إذا قَلَّ مالُه ، وهو قَفِر المال زَمرُه .
رقف : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرُّقوف : الرُّفوف .
وفي ( نوادر الأعراب ) : رأيته يُرقَف من البرد ، أي : يُرعَد .
ترقف : اسم بلد أو امرأة ، منه العباس بن الوليد الترقفي .
وقال أبو مالك : أُرقفَ إرقافاً ، وقَفَّ قفوفاً ، وهي القشعريرة .
قال الأزهري : والقرقفة : الرعدة ، مأخوذ من الإرقاف ، كررت القاف في أولها .
وقال أبو عبيد : القرقف : اسم للخمر ، وأنكر قول من قال إنها تقرقف ، يعني ترعد الناس .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والفاء وما يثلثهما)
  (رفق)  الراء والفاء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على موافقةٍ ومقاربةٍ بلا عُنْف. فالرِّفق: خلاف العُنْف؛ يقال رفَقْتُ أْرْفُق. وفي الحديث: "إنّ الله جلّ ثناؤه يحبُّ الرِّفْق في الأمر كله".
  هذا هو الأصل ثم يشتقّ منه كلُّ شيءٍ يدعو إلى راحةٍ وموافَقة. والمرفق([1]) مَِرفق الإنسان؛ لأنه يستريح في الاتِّكاء عليه. يقال ارتَفَق الرّجلُ: إذا اتَّكأ على مَِرفقه في جلوسه. ومن ذلك الحديثُ لمّا سأل الأعرابيُّ عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، قيل له: "هو ذاكَ الأمغَرُ المرتَفِقُ"، أي المتَّكئ على مَِرفقه.ويقال فيه مَرْفِق ومِرْفَق، حكاهما ثعلب. والرُِّفْقَة: الجماعة ترافِقُهم في سفرك؛ واشتقاقه من الباب، للموافَقة، ولأنَّهم إذا تَمَاشَوْا تحاذَوْا بمرافقِهم. قال الخليل: الرُِّفْقة في السفر: الجماعة الذين يرافِقونك، فإذا تفرَّقْتم ذهب اسمُ الرُِّفقة. قال: والرّفيق: الذي يرافقك، وهو أن يجمعَك وإياه رفْقة؛ وليس يذهب اسمُه إذا تفرَّقْتُما. والمُرْفِق: الأمر الرَّافِقُ بك. والرِّفاقُ: حبلٌ يشدُّ به مَِرفق البعير إلى وَظيفِهِ. وهو قوله:
  * كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ([2]) *
  والمِرْفق: المِرْحاض، والجمع مَرَافِق. ويقال ارتفَقَ الرّجلُ ساهراً، إذا بات على مَِرفقِهِ لا ينام. وشاةٌ مُرَفَّقَةٌ([3]): يداها بَيْضاوانِ إلى المرفقين. والرَّفَق: انفتالٌ عن الجنب؛ ناقةٌ رَفْقاءُ، وجملٌ أرفَقُ. ويقال ماءٌ رَفَقٌ ومَرتعٌ رفَقٌ، أي سهلُ المطْلَب.
  (رفل)  الراء والفاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَعةٍ ووُفُورٍ. من ذلك رَفَل في ثيابه يَرْفُل، وذلك إذا طالَتْ عليه فجَرَّها. والرِّفَلُّ: الفَرَس الطويل الذّنَب.
  (رفن)  [الراء والفاء والنون ليس أصلاً([4])]، وإنّما النُّون [في رِفَنٍّ] مبدلةٌ من لام؛ لأنّه في الأصل رِفَلٌّ. فأما قولهم ارفأَنَّ، إِذا سكَنَ، فإنّ النون فيه زائدة.
  (رفه)  الراء والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَعمةٍ وسَعة مَطْلَبٍ. من ذلك الرِّفْهُ، وهو أن تَرِدَ الإِبلُ كلَّ يومٍ متى شاءت. قال الشاعر([5]):
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرةٍ *** وكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِرُ  ومن ذلك الرَّفاهَةُ في العَيش والرّفاهِية. ويقال: بينَنَا وبين فلانٍ ليلةٌ رافهة، أي ليِّنة السّيرِ لا تُعيِي. ومن ذلك الإرفاه: كثرة [التدَهُّن([6])]، وهو من الرِّفْه الذي ذكرناه. ورُفِّه عنه: إذا نُفِّس عنه الكَربُ.
  (رفو/أ)  الراء والفاء والحرف المعتل أو الهمزة أصلٌ واحد يدلُّ على موافقةٍ وسكون وملاءَمة. من ذلك رفَوْتُ الثَّوْبَ أرفُوه، ورفَأته أرفَؤه. ورفَوْت الرّجلَ، إذا سكَّنْته من رُعْب. قال:
رَفَوْنِي وقالُوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ *** فقلتُ وأنكرتُ الوجوهَ هُمُ هُمُ([7])  والمرافاة([8]): الاتِّفاق. قال:
ولمَّا أنْ رأيتُ أبَا رُوَيمٍ *** يُرَافِينِي ويَكرَهُ أن يُلاما([9])  والرِّفاء: الاتِّفاق والالتحام. ومن ذلك الحديث "أنّه نَهَى أن يقال بالرِّفاء والبنين". يقال ذلك لِلْمُمْلِك. ومن الباب أرفَأْتُ إليه، إِذا لَجَأْتَ إِليه. وأرفأْتُ فلاناً في البيع، إذا زِدْتَه محاباة. ومنه أرفأْتُ السّفينةَ، إذا قرّبْتَها للشَّطّ. وذلك المكان مَرْفَأٌ.
  ومما شذَّ عن الباب: اليَرْفَئِيُّ، قال قوم: هو راعي الغَنَم؛ وقال قومٌ: هو الظليم. ويقال: بلْ كل نافرٍ يَرْفَئِيٌّ.
  (رفت)  الراء والفاء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على فَتٍّ ولَيٍّ. يقال رفَتُّ الشّيءَ بيدي، إِذا فتَتَّه حتّى صارَ رُفاتا. وارْفَتَّ الحَبْلُ، إذا انقطع. واشتُقّ منه رفَتَ عُنقَه، إِذا دقَّها وَلَفَتَها [و] لوَاها.
  (رفث)  الراء والفاء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو كلُّ كلام يُستَحْيا من إظهاره. وأصلُه الرَّفَثُ، وهو النِّكاح. قال الله جلّ ثناؤُه: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إلى نِسَائِكُمْْ [البقرة 187]. والرّفَث: [الفُحْش] في الكلام. يقال أَرْفَثَ وَرَفَثَ.
  (رفد)  الراء والفاء والدال أصلٌ واحدٌ مطّرد منقاس، وهو المعاوَنة والمظاهَرة بالعَطاء وغيره. فالرَّفْد مصدر رفَدَهُ يَرْفِدُه، إذا أعطاه. والاسم الرِّفْد. وجاء في الحديث: "ويكون الفَيْء رِفْداً"، أي يكون صِلاتٍ لا يوضَع مواضِعَه. ويقال ارتفَدْتَ من فلانٍ: أصبْتُ من كَسبه. وأُرفِدت المال: اكتسبته. والرافد: المُعين، والمُرْفِدُ أيضاً. ورفَدَ بنو فلانٍ فلاناً، إذا سَوَّدُوه عليهم وعظَّموه، وهو مرفَّد. والرّافِدانِ: دِجْلةُ والفرات. قال الفرزدق:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])  وترافدوا، إذا تعاوَنُوا عليه، والرِّفادة: شيءٌ كانت قريش تُرَافِدُ به في الجاهلية، يُخرِج كلُّ إنسانٍ شيئاً، ثم يشترون به للحاجِّ طعاماً وزَبيباً وشراباً. والرَّوافِد: خشب السَّقف؛ وهو من الباب؛ لأنه يُرفدَ بها السَّقْف. قال:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])  والمرفد: العُظَّامَة التي تعظِّم بها الرّسْحاء عَجِيزتَها. ومن الباب الرِّفْد، وهو القَدَح الضَّخم؛ وهو الرَّفْد والمِرْفَد أيضاً.
  ويقال المِرْفَد: الإناء الذي يُقْرَى فيه. والرَّفُود: الناقة تملأ الرِّفْد، وهو القدح الضخم، في حَلْبةٍ واحدة. والرُّفَيْدات: قومٌ من العرَب.
  (رفز)  الراء والفاء والزاء ليس هو عندنا أصلاً، لكنَّهم قالوا: إنّ الرّفْز الضَّرْب؛ يقال ما يَرْفِزُ منه عِرْقٌ: أي ما يضرِب. قال:
وبلدةٍ للداء فيها غامِزُ *** مَيْتٍ بها العِرقُ الصَّحيح الرَّافِزُ([12])  (رفس)  الراء والفاء والسين قريبٌ من الباب الذي قبله، إلا أنّ في كتاب الخليل: الرَّفْس: الصَّدْمة في الصَّدر بالرِّجْل.
  (رفش)  الراء والفاء والشين ليس* شيئاً. ويقولون: الرَّفْش الأكل.
  (رفص)  الراء والفاء والصاد فيه كلمة واحدة. يقولون: ارتَفَص السِّعْر: غَلاَ. فأما الرُّفْصَة فالماءُ يكون بين القوم نَوْبةً. ويقال إنه مقلوب من الفُرْصة. يقال: هم يتفارصُون الماءَ بينهم ويترافصون، إذا تناوبوا. وقد كتب البابُ في موضعه.
  (رفض)  الراء والفاء والضاد أصلٌ واحد، وهو التَّرك، ثم يشتقّ منه. يقال رَفَضْتُ الشيءَ: تركته. هذا هو الأصل، ثم يشتقّ منه ارفَضَّ الدّمْعُ من العين: سال، كأنه تَرَكَ موضِعَه. وكلُّ متفرّقٍ مرفَضّ. ويقال للطَّريق المتفرِّقة أخادِيده: رِفَاض. قال:
  * كالعِيسِ فَوقَ الشَّرَكِ الرِّفاضِ([13]) *
  والرَّفَض: الفِرَق، في قول ذي الرُّمّة:
  * بها رَفَضٌ مِنْ كلِّ خَرْجَاء صَعْلةٍ([14]) *
  أي فِرَق. وفي القِربة رفَضٌ من ماءٍ: مثلُ الجُرْعة، كأنها رُفِضَت فيه. يقال فيه رفَّضْتُ. ورُفُوض الأرض: مواضعُ لا تُمْلَك، كأنها رُفِضت. والرَّاوفض: جنودٌ تَركوا أميرَهم وانصَرفوا. ويقال: رجلٌ رُفَضَةٌ، للذي يُمسِك الشيءَ ثم لا يلبثُ أن يدَعَه، ويقال رَفَضَ النّخلُ، وذلك إِذا انتشر عِذْقه وسقط قِيقاؤُه. ويقال في أرضِ بني فلانٍ رُفوض من كلأ، إذا كان متفرِّقاً بعيداً بعضُه من بعض، وقال بعضهم: مَرافِضُ الوادي: مَفاجرُه، وذلك حيث يرفضُّ إليه السَّيل. قال ابن السّكيت: راعٍ رُفضَةٌ قُبَضَة، للذي يقبض الإبلَ ويجمعها، فإذا صار إلى الموضع الذي [تحبُّه و] تهواه [رفَضَها([15])] فتركها ترعَى حيث شاءت تذهب وتجيء.
  (رفع)  الراء والفاء والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خلاف الوضع. تقول: رفعتُ الشيءَ رفعاً؛ وهو خلاف الخَفْض. ومَرفُوع الناقةِ في سيرها: خلاف المَوْضوع. قال طرَفة:
مَوضُوعُها زَوْلٌ ومرفوعها *** كمَرِّ صَوْبٍ لِجبٍ وَسْطَ ريحْ([16])  يقال رَفَع البعيرُ ورَفَّعته أنا.
  ومن الباب الرَّفع: تقريب الشيء. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ﴾ [الواقعة 34]، أي مقرَّبة لهم. ومن ذلك قوله رَفَعْتُه للسُّلطان، ومصدر ذلك الرُِّفْعانُ ويقال للناقة إذا رفَعت اللِّبَأ في ضَرعها: هي رافعٌ. والرفع: إذاعة الشيء وإظهارُه. ومنه الحديث، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "كلُّ  رافِعَة رفعَتْ علينا من البَلاغ([17]) فقد حرَّمتُها"، أي كلُّ جماعةٍ مبلِّغة تبلّغ عنا فلتبلّغ أنِّي حرَّمْتُ المدينَةَ. وذلك كقولهم رَفَع فلانٌ على العامل، وذلك إذا أذاعَ خَبرَه ورَفْع الزَّرعِ: أن يُحمل بعد الحَصاد إلى البَيْدر؛ يقال هذه أيّام الرَِّفاع.
  (رفغ)  الراء والفاء والغين كلمةٌ تدل على ضَعةٍ ودناءة. فالرَّفْغ ألأَمُ الوادِي وشرُّه تُراباً. والرُّفْغ: أصل الفخِذ، وكلُّ موضع اجتمع فيه الوَسَخ. وفي الحديث: "كيف لا أُوهِمُ ورُفْغُ أحدِكم بين ظُفْره وأنملته([18])". والأَرفاغ من الناس: السِّفْلة. فأما قولهم عيشٌ رافغ ورفيغ: طيّب واسع، فهذا له وجهان: إمّا أن يكونَ الغَينُ منقلبةً عن الهاء فيكون من الرَّفْه، وإمَّا أن يكون شُبِّه مالُه في كثرته برَفْغ التُّراب، يراد به الكثرة.
---------------------------------------------------------------
([1]) المرفق كمنبر ومجلس.
([2]) البيت لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (رفق) والمخصص (7: 153/ 13: 129).
([3]) ذكرت هذه الكلمة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([4]) أثبت هذه التكملة مطاوعة لطريقة ابن فارس، وللحاجة إليها.
([5]) هو لبيد. ديوانه 52 طبع 1880 واللسان (رفه، غمر). وفي الموضع الأول من اللسان "غير صادية"، وقد أشير إليها في شرح الديوان. وفي جميع المواضع: "فكلها كارع".
([6]) التكملة من المجمل واللسان. وفي الحديث "أنه نهى عن الإرفاء".
([7]) البيت لأبي خراش الهذلي، كما في اللسان (رفأ، رفا)، وهو مطلع قصيدة له في شرح السكري 71 والقسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 62. و انظر الخزانة (1: 211).
([8]) في الأصل: "والرافات"، صوابه في المجمل.
([9]) البيت في المجمل واللسان (رفا) والخزانة (1: 211). وفي الأصل: "أبا ذريم" صوابه من المراجع السابقة.
([10]) ديوان الفرزدق 487 واللسان (رفد، حذذ) والكامل 479 ليبسك والمعارف 179 والشعراء (ترجمة الفرزدق) وزهر الآداب (1: 21) والأغاني (19: 17) وكنايات الجرجاني 74 والحيوان (5: 197/6: 510). وفي المجمل: "أأطعمت".
([11]) البيت في اللسان (بخخ، رفد) وقد سبق في (بخ).
([12]) البيتان في اللسان (رفز، رقز) حيث أنشد في الموضع الأخير رواية "الراقز"، وكلاهما بمعنى. وفي الأصل: "رافز"، صوابه "الرافز"، أي إن العرق الصحيح يموت بها من الفزع.
([13]) البيت لرؤبة في ديوانه 82 واللسان (رفض). ورواية ابن فارس تطابق رواية الجوهري.  قال ابن بري: "صوابه: بالعيس، لأن قبله:
* يقطع أجواز الفلا انقضاضي *".
([14]) عجزه كما في الديوان 516 واللسان (رفض): *وأخرج يمشي مثل مشي المخبل*
([15]) هذه التكملة والتي قبلها من المجمل.
([16]) في ديوان طرفة 13: "مرفوعها زول وموضوعها"، وبهذه الرواية صحح ابن بري رواية البيت. انظر اللسان. وسيعيده في (وضع).
([17]) ويروى أيضاً "من البلاغ" بضم الباء وتشديد اللام، أي المبلغين.
([18]) الأنملة: رأس الإصبع، وفيها تسع لغات تثليث الهمزة مع تثليث الميم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الفاء** وما يثلثهما)
  (**رفق**)  **الراء** ve**الفاء** ve**القاف** tek bir asıldır; şiddet olmaksızın bir uygunluğa ve yakınlığa delâlet eder. Artık **الرِّفق**: **العُنْف**’un zıddıdır; **رفَقْتُ أْرْفُق** denir. Hadiste: “Şüphesiz Allah—övgüsü yüce olsun—işin hepsinde **الرِّفْق**’i sever.”

  Bu asıldır; sonra ondan, rahatlığa ve uygunluğa çağıran her şey türetilir. Ve **المرفق**([1]) insanın **مَِرفق**’udur; çünkü ona dayanmakta rahat eder. Denir: **ارتَفَق** adam, oturuşunda **مَِرفق**’una dayanırsa. Ve bundan, hadistir: bedevî Resûlullah صلى الله عليه وسلم hakkında sorunca ona denildi: “O, işte şu **الأمغَرُ المرتَفِقُ**”, yani **مَِرفق**’una dayanmış olan. Ve onda **مَرْفِق** ve **مِرْفَق** denir; ikisini de Sa‘leb rivayet etti. Ve **الرُِّفْقَة**: yolculuğunda onlarla beraberlik ettiğin topluluktur; ve onun iştikakı babdandır, uygunluk içindir; ve çünkü onlar yürüdüklerinde **مرافق**’leriyle hizalanırlar. Halîl dedi: yolculukta **الرُِّفْقة**: sana refakat eden topluluktur; siz ayrıldığınızda **الرُِّفقة** adı gider. Dedi: ve **الرّفيق**: sana refakat eden kimsedir; o, seni ve onu bir **رفْقة**’de toplamasıdır; ve siz ikiniz ayrıldığınızda onun adı gitmez. Ve **المُرْفِق**: sana yumuşak davranan iş. Ve **الرِّفاقُ**: devenin **مَِرفق**’unu **وَظيف**’ine bağlamakla bağlanan iptir. Ve o, şu sözdür:
  * **كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ**([2]) *
  Ve **المِرْفق**: hela; çoğulu **مَرَافِق**. Ve denir: **ارتفَقَ** adam uykusuz olarak; eğer **مَِرفق**’u üzerinde geceler de uyumazsa. Ve **شاةٌ مُرَفَّقَةٌ**([3]): iki eli dirseklere kadar beyaz olan. Ve **الرَّفَق**: yan taraftan bir dönüştür; **ناقةٌ رَفْقاءُ** ve **جملٌ أرفَقُ**. Ve denir: **ماءٌ رَفَقٌ** ve **مَرتعٌ رفَقٌ**, yani istenmesi kolay.

  (**رفل**)  **الراء** ve**الفاء** ve**اللام** tek bir asıldır; genişliğe ve bolluğa delâlet eder. Bundan: **رَفَل** elbiselerinde **يَرْفُل**; bu, ona uzayıp da onları sürüklediği zamandır. Ve **الرِّفَلُّ**: kuyruğu uzun at.

  (**رفن**)  [**الراء** ve**الفاء** ve**النون** asıl değildir([4])]; ancak **النُّون** [**رِفَنٍّ**’de] bir **لام**’dan bedeldir; çünkü aslında **رِفَلٌّ**’dur. Ama onların **ارفأَنَّ** sözü, sakinleştiği zaman; şüphesiz ondaki **النون** ziyadedir.

  (**رفه**)  **الراء** ve**الفاء** ve**الهاء** tek bir asıldır; nimete ve istek genişliğine delâlet eder. Bundan **الرِّفْهُ**; o, develerin her gün, ne zaman isterlerse suya gelmeleridir. Şair([5]) dedi:
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرةٍ *** وكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِرُ
  Ve bundan **الرَّفاهَةُ** geçimde ve **الرّفاهِية**. Ve denir: bizimle falan arasında **ليلةٌ رافهة** vardır; yani yürüyüşü yumuşak, yormaz. Ve bundan **الإرفاه**: [**التدَهُّن**([6])]’ün çokluğu; o, zikrettiğimiz **الرِّفْه**’dendir. Ve **رُفِّه عنه**: eğer ondan sıkıntı ferahlatıldıysa.

  (**رفو/أ**)  **الراء** ve**الفاء** ve illetli harf yahut hemze tek bir asıldır; uygunluğa, sükûna ve uyuma delâlet eder. Bundan: **رفَوْتُ الثَّوْبَ أرفُوه** ve **رفَأته أرفَؤه**. Ve **رفَوْت** adamı; eğer onu korkudan sakinleştirdinse. Dedi:
رَفَوْنِي وقالُوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ *** فقلتُ وأنكرتُ الوجوهَ هُمُ هُمُ([7])
  Ve **المرافاة**([8]): anlaşma. Dedi:
ولمَّا أنْ رأيتُ أبَا رُوَيمٍ *** يُرَافِينِي ويَكرَهُ أن يُلاما([9])
  Ve **الرِّفاء**: anlaşma ve kaynaşma. Ve bundan hadistir: “Şüphesiz o, **بالرِّفاء والبنين** denilmesini yasakladı.” Bu, evlenen kimseye söylenir. Ve babdandır: **أرفَأْتُ إليه**; eğer ona sığındıysan. Ve **أرفأْتُ فلاناً في البيع**; eğer ona kayırma ile artırdıysan. Ve ondan: **أرفأْتُ السّفينةَ**; eğer onu kıyıya yaklaştırdıysan. Ve o yer **مَرْفَأٌ**’dur.

  Ve babdan şâz olanlardan: **اليَرْفَئِيُّ**; bir kavim dedi: o koyun çobanıdır; ve bir kavim dedi: o devekuşu erkeğidir. Ve denir: bilakis her ürkek olan **يَرْفَئِيٌّ**’dir.

  (**رفت**)  **الراء** ve**الفاء** ve**التاء** tek bir asıldır; ufalama ve bükmeye delâlet eder. Denir: **رفَتُّ** şeyi elimle; eğer onu ufalayıp **رُفاتا** oluncaya kadar yaptıysan. Ve **ارْفَتَّ الحَبْلُ**; eğer koptuysa. Ve ondan türetildi: **رفَتَ عُنقَه**; eğer onu inceltip büküp [ve] çevirdiyse.

  (**رفث**)  **الراء** ve**الفاء** ve**الثاء** tek bir asıldır; o, açığa vurulmasından haya edilen her sözdür. Ve aslı **الرَّفَثُ**’tur; o, cinsel ilişkidir. Allah—övgüsü yüce olsun—dedi: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إلى نِسَائِكُمْْ [البقرة 187]. Ve **الرّفَث**: sözde [**الفُحْش**]tur. Denir: **أَرْفَثَ** ve**رَفَثَ**.

  (**رفد**)  **الراء** ve**الفاء** ve**الدال** ölçülü, kıyaslı, düzenli tek bir asıldır; o, bağış ve başkasıyla yardımlaşma ve destekleşmedir. Artık **الرَّفْد**: **رفَدَهُ يَرْفِدُه**’nun masdarıdır; eğer ona verdiyse. Ve isim **الرِّفْد**. Hadiste geldi: “ve **الفَيْء** **رِفْداً** olur”; yani yerlerine konulmayan bağışlar olur. Ve denir: **ارتفَدْتَ** falandan; onun kazancından elde ettim. Ve **أُرفِدت المال**: onu kazandım. Ve **الرافد**: yardımcıdır; **المُرْفِدُ** da. Ve **رفَدَ** falan oğulları falanı; eğer onu üzerlerine efendi kılıp büyüttülerse; o, **مرفَّد**’dir. Ve **الرّافِدانِ**: Dicle ve Fırat’tır. Ferazdak dedi:
بَعثْتَ على العِراق ورافديْهِ *** فَزَارِيّاً أحَذَّ يَدِ القَميصِ([10])
  Ve **ترافدوا**; eğer onun üzerinde yardımlaştılarsa. Ve **الرِّفادة**: câhiliyede Kureyş’in onunla yardımlaştığı bir şeydi; her insan bir şey çıkarır, sonra onunla hacı için yiyecek, kuru üzüm ve içecek satın alırlardı. Ve **الرَّوافِد**: tavanın keresteleridir; ve o babdandır; çünkü tavan onunla desteklenir. Dedi:
روافِدُه أكرمُ الرّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحْرٍ خِضَمّْ([11])
  Ve **المرفد**: **الرّسْحاء**’ın kalçasını büyüttüğü büyüklüktür. Ve babdandır **الرِّفْد**; o, büyük kadehtir; ve o **الرَّفْد** ve **المِرْفَد** de.

  Ve denir: **المِرْفَد**: içinde ikram edilen kaptır. Ve **الرَّفُود**: bir sağımda **الرِّفْد**’i, o büyük kadehi dolduran dişi devedir. Ve **الرُّفَيْدات**: Araplardan bir kavimdir.

  (**رفز**)  **الراء** ve**الفاء** ve**الزاء** bize göre asıl değildir; lâkin onlar dediler: şüphesiz **الرّفْز** vuruştur; denir: ondan bir damar **يَرْفِزُ** değil: yani vurmaz. Dedi:
وبلدةٍ للداء فيها غامِزُ *** مَيْتٍ بها العِرقُ الصَّحيح الرَّافِزُ([12])
  (**رفس**)  **الراء** ve**الفاء** ve**السين** bir önceki bab’a yakındır; ancak Halîl’in kitabında: **الرَّفْس**: ayakla göğüste çarpmadır.

  (**رفش**)  **الراء** ve**الفاء** ve**الشين** bir şey değildir. Ve derler: **الرَّفْش** yemektir.

  (**رفص**)  **الراء** ve**الفاء** ve**الصاد**’da tek bir kelime vardır. Derler: **ارتَفَص السِّعْر**: pahalandı. Ama **الرُّفْصَة**: kavimler arasında nöbetle olan sudur. Ve denir: o, **الفُرْصة**’dan kalbedilmiştir. Denir: onlar suyu aralarında **يتفارصُون** ve**يترافصون**; eğer nöbetleşirlerse. Bab, yerinde yazılmıştır.

  (**رفض**)  **الراء** ve**الفاء** ve**الضاد** tek bir asıldır; o, terk etmektir; sonra ondan türetilir. Denir: **رَفَضْتُ** şeyi: onu terk ettim. Bu asıldır; sonra ondan **ارفَضَّ الدّمْعُ** gözden: aktı; sanki yerini terk etti. Ve her dağılmış olan **مرفَضّ**’dır. Ve yolların ayrılmış yarıklarına **رِفَاض** denir. Dedi:
  * كالعِيسِ فَوقَ الشَّرَكِ الرِّفاضِ([13]) *
  Ve **الرَّفَض**: fırkalardır; Zü’r-Rumme’nin sözünde:
  * بها رَفَضٌ مِنْ كلِّ خَرْجَاء صَعْلةٍ([14]) *
  yani fırkalar. Ve kırbada sudan **رفَضٌ** vardır: yudum gibidir; sanki onda bırakılmıştır. Onda **رفَّضْتُ** denir. Ve **رُفُوض الأرض**: mülk edinilmeyen yerlerdir; sanki terk edilmiştir. Ve **الرَّاوفض**: emirlerini terk edip dönen askerlerdir. Ve denir: **رجلٌ رُفَضَةٌ**, bir şeyi tutup sonra çok geçmeden bırakan kimse için. Ve denir: **رَفَضَ النّخلُ**; bu, salkımı yayıldığında ve **قِيقاؤُه** düştüğünde. Ve denir: falan oğullarının arazisinde ottan **رُفوض** vardır; eğer dağınık olup bir kısmı bir kısmından uzaksa. Ve bazıları dedi: **مَرافِضُ الوادي**: onun yarıklarıdır; bu, selin ona doğru aktığı yerdir. İbnü’s-Sikkît dedi: **راعٍ رُفضَةٌ قُبَضَة**; develeri tutup toplayan, sonra [sevdiği ve] arzuladığı yere varınca [**رفَضَها**([15])] onları bırakıp diledikleri yerde otlasınlar diye salıveren kimse için; gider gelirler.

  (**رفع**)  **الراء** ve**الفاء** ve**العين** tek bir asıldır; koymanın zıddına delâlet eder. Dersin: **رفعتُ** şeyi **رفعاً**; o, **الخَفْض**’un zıddıdır. Devenin yürüyüşünde **مَرفُوع**: **المَوْضوع**’un zıddıdır. Tarafe dedi:
مَوضُوعُها زَوْلٌ ومرفوعها *** كمَرِّ صَوْبٍ لِجبٍ وَسْطَ ريحْ([16])
  Denir: deve **رَفَع** ve ben onu **رَفَّعته**.

  Ve babdandır **الرَّفع**: şeyi yaklaştırmak. Allah—övgüsü yüce olsun—dedi: ﴿وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ﴾ [الواقعة 34]; yani onlara yaklaştırılmış. Ve bundan, “onu sultana **رَفَعْتُ**” sözün; bunun masdarı **الرُِّفْعانُ**’dır. Ve deveye, memesindeki ilk sütü **اللِّبَأ**’yı kaldırdığında: o **رافعٌ**dır denir. Ve **الرفع**: şeyi yaymak ve açığa vurmaktır. Ondan hadistir; Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Bize dair tebliğden **رافِعَة** kaldıran her şey, onu haram kıldım”; yani bizden tebliğ eden her topluluk, benim Medine’yi haram kıldığımı tebliğ etsin. Ve bu, onların “falan, âmile karşı **رَفَع** etti” sözleri gibidir; bu, haberini yaydığı zamandır. Ve **رَفْع الزَّرعِ**: hasattan sonra harman yerine taşınmasıdır; denir: bunlar **الرَِّفاع** günleridir.

  (**رفغ**)  **الراء** ve**الفاء** ve**الغين** aşağılık ve bayağılığa delâlet eden bir kelimedir. Artık **الرَّفْغ**: vadinin en alçağı ve toprağı en kötüsüdür. Ve **الرُّفْغ**: uyluğun köküdür; ve pisliğin toplandığı her yerdir. Hadiste: “Nasıl yanılmam; hâlbuki sizden birinin **رُفْغُ** tırnağı ile parmak ucu arasındadır([18]).” Ve insanlardan **الأَرفاغ**: aşağı tabakadır. Ama onların “**عيشٌ رافغ ورفيغ**: iyi, geniş” sözleri; bunun iki yönü vardır: ya **الغَين** **الهاء**’dan dönmüştür de **الرَّفْه**’dendir; yahut malının çokluğunda toprağın **رَفْغ**’una benzetilmiştir; onunla çokluk kastedilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ف ق
أرفـق بـه وترفـق ورفـق به ورفق وفيه رفق وهو لين الجانب ولطافة الفعل‏.‏
واسترفقته فأرفقني بكـذا‏:‏ نغمنـي وارتفقـت بـه‏:‏ انتفعت‏.‏
ومالي فيه مرفق ومرفق‏.‏
وما فيها مرفق من مرافق الدار نحو المتوضأ والمطبخ ونحوه‏.‏
وسمعتهم يقولون‏:‏ مالي في هذا رفق‏.‏
وأخذ المكّاس الرفق‏.‏
ورافقتـه فـي السفـر وارتفقنـا وترافقنـا وهو رفيقي وهم رفيقي ورفقائي ‏"‏ وحسن أولئك رفيقاً ‏"‏ وكنت في رفاقة فلان وخرجت في رفقة من الرفاق وجمعتني وإياه رفقة واحدة‏.‏
وفلان زاد الرفـاق‏.‏
وتوكـأ علـى المرفقـة وارتفـق عليهـا‏.‏
وبـت مرتفقاً‏:‏ متكئاً على مرفقي ‏"‏ وحسنت مرتفقاً ‏"‏ ويقال‏:‏ نصبوا المرافق على المرافق‏.‏
وقال أبو النجم‏:‏ يكسرن في الأظلـال والمشـارق مرافق السندس للمرافق ومـن المجاز‏:‏ هذا الأمر رافق بك وعليك ورفيق‏:‏ نافع‏.‏
وهذا أرفق بك‏.‏
وأرفقني هذا الأمر ورفق بي‏:‏ نفعني‏.‏
وبتّ مرتفقاً والرمل مرفقتي‏.‏
وتقول بكرمك أثق وعلى سؤددك أرتفق أي أتوكأ‏.‏

##### Türkçe

ر ف ق
Ona **أرفـق** etti ve **ترفـق** etti; ona **رفـق** etti ve **رفق** etti; onda **رفق** vardır; o, yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliğidir.
Onu benden **استرفقته** de, bana şu ile **فأرفقني**: beni nimetlendirdi; onunla **ارتفقـت بـه**: faydalandım.
Benim onda **مرفق** ve **مرفق** yoktur.
Onda, evin **مرافق**’ından, **المتوضأ** ve **المطبخ** ve benzeri gibi, bir **مرفق** yoktur.
Onların şöyle dediklerini işittim: “Benim bunda **رفق**’um yoktur.”
**المكّاس** **الرفق**’u aldı.
Onunla yolculukta **رافقتـه** ve biz **ارتفقنـا** ve biz **ترافقنـا**; o benim **رفيقي**’mdir ve onlar benim **رفيقي**’mdir ve **رفقائي**’mdir: “Ve ne güzel, onlar **رفيقاً** olarak.” Ve ben falanın **رفاقة**’sında idim; ve **الرفاق**’tan bir **رفقة** içinde çıktım; ve beni ve onu tek bir **رفقة** bir araya getirdi.
Falan, **الرفـاق** azığıdır.
**المرفقـة** üzerine dayandı ve onun üzerine **ارتفـق** etti.
**مرتفقاً** olarak geceledim: **مرفقي** üzerine yaslanmış olarak: “Ve ne güzel **مرتفقاً**.” Ve denilir: **المرافق**’ı **المرافق** üzerine diktiler.
Ebû’n-Necm dedi ki:
“Gölgeliklerde ve doğuşlarda kırarlar,
**السندس**’in **مرافق**’ını **للمرافق** için.”
Ve mecazdan: Bu iş, seninle ve senin üzerine **رافق** ve **رفيق**’tir: faydalıdır.
Ve bu, senin için daha **أرفق**’tır.
Bu iş beni **أرفقني** etti ve bana **رفق** etti: bana fayda verdi.
**مرتفقاً** olarak geceledim; ve kum, benim **مرفقتي**’mdir.
Ve “Kereminle güvenirim ve efendiliğinle **أرتفق** ederim” dersin; yani dayanırım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرِّفْق: ضد العنْف. رَفَق بالأَمر وله وعليه يَرْفُق رِفْقاً ورَفُقَ يَرْفُقُ ورَفِقَ: لطَفَ. ورفَقَ بالرجل وأَرْفَقه بمعنى. وكذلك تَرفَّق به. ويقال: أَرْفقْته أَي نَفَعْته، وأَوْلاه رافِقةً أَي رِفْقاً، وهو به رَفِيق لَطِيف، وهذا الأَمر بكَ رفيق ورافِقٌ، وفي نسخة: ورافِقٌ عليك. الليث: الرِّفق لِين الجانب ولَطافةُ الفعل، وصاحبه رَفِيق وقد رَفَقَ يَرفُقُ، وإِذا أَمرت قلت: رِفْقاً، ومعناه ارفُق رِفقاً. ابن الأَعرابي: رَفقَ انْتَظر، ورَفُق إِذا كان رفيقاً بالعمل. قال شمر: ويقال رَفَق به ورَفُقَ به وهو رافِقٌ به ورَفِيق به. أَبو زيد: رَفق الله بك ورفَق عليك رِفْقاً ومَرْفِقاً وأَرفقَك الله إِرْفاقاً. وفي حديث المُزارعة: نهانا عن أَمرٍ كان بنا رافقاً أَي ذا رِفْق؛ والرِّفْقُ: لين الجانب خِلاف العنف. وفي الحديث: ما كان الرِّفْق في شيء إِلاَّ زانَه أَي اللّطفُ، وفي الحديث: في إِرْفاقِ ضَعِيفِهم وسَدّه خَلَّتهم أَي إِيصال الرِّفْق إِليهم؛ والحديثِ الآخر: أَنت رَفِيق واللهُ الطَّبِيبِ أَي أَنت تَرفُق بالمريض وتُلَطِّفُه والله الذي يُبْرئه ويُعافِيه. ويقال للمُتَطَبِّب: مُترفِّق ورَفِيق، وكره أَن يقال طبيب في خبر ورد عن النبي، صلى الله عليه وسلم.
والرِّفْقُ والمِرْفَقُ والمَرْفِقُ والمَرفَقُ: ما اسْتُعِينَ به، وقد تَرَفَّقَ به وارْتفَق. وفي التنزيل: ويُهَيِّئُ لكم من أَمركم مِرْفَقاً؛ مَن قرأَه مِرْفَقاً جعله مثل مقْطَع، ومن قرأَه مَرْفِقاً جعله اسماً مثل مسجد، ويجوز مَرْفَقاً أَي رِفْقاً مثل مَطْلَع ولم يُقرأْ به؛ التهذيب: كسر الحسنُ والأَعمش الميم من مِرْفَق، ونصبَها أَهل المدينة وعاصم، فكأَن الذين فتحوا الميم وكسروا الفاء أَرادوا أَن يَفْرقُوا بين المَرفِق من الأَمر وبين المِرْفَق من الإِنسان، قال: وأَكثر العرب على كسر الميم من الأَمر ومن مِرفَق الإِنسان؛ قال: والعرب أَيضاً تفتح الميم من مَرفِق الإِنسان، لغتان في هذا وفي هذا. وقال الأَخفش في قوله تعالى ويهيِّئ لكم من أَمركم مِرْفَقاً: وهو ما ارتفَقْت به، ويقال مَرفِق؛ وقال يونس: الذي اختاره المَرْفِقُ في الأَمر، والمِرْفَقُ في اليد، والمِرْفَقُ المُغْتَسَلُ. ومَرافِقُ الدار: مَصابُّ الماء ونحوُها. التهذيب: والمِرْفَقُ من مَرافِق الدار من المغتسل والكنيف ونحوه. وفي حديث أَبي أَيُّوب: وجدْنا مَرافِقَهم قد اسْتُقْبِل بها القِبْلةُ، يريد الكُنُفَ والحُشُوشَ، واحدها مِرْفَق، بالكسر. الجوهري: والمِرْفَق والمَرْفِقُ مَوْصِلُ الذراع في العَضُد، وكذلك المِرفَق والمَرفِقُ من الأَمر وهو ما ارتفقْت وانْتفعْت به. ابن سيده: المِرفَق والمَرفِق من الإِنسان والدابة أَعلى الذِّراع وأَسفلُ العَضُد. والمِرفَقةُ، بالكسر، والمِرْفَقُ: المُتَّكأُ والمِخَدَّةُ. وقد تَرفَّق عليه وارْتَفَقَ: تَوَكَّأَ، وقد تَمَرْفَقَ إِذا أَخذَ مِرْفَقةً. وبات فلان مُرتَفِقاً أَي مُتَّكِئاً على مِرفَق يده؛ وأَنشد ابن بري لأَعشى باهِلةَ:
فبِتُّ مُرْتَفِقاً، والعينُ ساهِرةٌ،
كأَنَّ نَوْمي عليَّ، اللَّيلَ، مَحْجُورُ
وقال عز وجل: نِعْمَ الثوابُ وحَسُنَت مُرْتَفَقاً؛ قال الفراء: أُنِّثَ الفعل على معنى الجنة، ولو ذُكِّرَ كان صواباً؛ ابن السكيت: مرتفَقاً أَي مُتَّكأً. يقال: قد ارْتفَق إِذا اتَّكأَ على مِرْفَقةٍ. وقال الليث: المِرفق مكسور من كل شيء من المُتَّكَأِ ومن اليد ومن الأَمر. وفي الحديث: أَيُّكم ابنُ عبد المطلب؟ قالوا: هو الأَبيضُ المُرتفِق أَي المتكِئُ على المِرفَقة، وهي كالوِسادة، وأَصله من المِرْفَق كأَنه اسْتعملَ مِرفقه واتَّكأَ عليه؛ ومنه حديث ابن ذي يَزَنَ:
اشْرَبْ هَنيئاً عليكَ التاج مُرْتَفِقا
وقيل: المِرْفَقُ من الإِنسان والدابة، والمَرْفِقُ الأَمر الرَّفيقُ، ففُرِقَ بينهما بذلك.
والرَّفَقُ: انْفِتالُ المِرْفَقِ عن الجنب، وقد رَفِقَ وهو أَرْفَقُ، وناقة رَفْقاء؛ قال أَبو منصور: الذي حفظته بهذا المعنى ناقة دَفْقاء وجمل أَدْفَقُ إِذا انْفَتَق مِرفَقُه عن جنبه، وقد تقدم ذكره. وبعير مَرْفوقٌ: يشتكي مِرفَقه. وناقة رَفقاء: اشْتَدَّ إِحليل خِلْفها فحلَبت دماً، ورَفِقةٌ: وَرِمَ ضَرْعُها، وهو نحو الرَّفْقاء؛ وقيل: الرَّفِقةُ التي تُوضع التَّوْدِيةُ على إِحليلها فيَقْرَح؛ قال زيد بن كُثْوَةَ: إِذا انْسَدَّت أَحالِيل الناقة قيل: بها رَفَقٌ، وناقة رَفِقة؛ قال: وهو حرف غريب. الليث: المِرْفاقُ من الإِبل إِذا صُرَّت أَوْجَعها الصِّرار، فإِذا حُلِبت خرج منها دم، وهي الرَّفِقةُ: وناقة رَفِقة أَيضاً: مُذْعِنة. والرِّفاق: حبل يشد من الوَظِيف إِلى العضد، وقيل: هو حبل يشد في عنق البعير إِلى رُسْغه؛ قال بشر بن أَبي خازم:
فإِنَّكَ والشَّكاةَ مِن آلِ لأْمٍ،
كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشي في الرِّفاقِ
والجمعُ رُفُقٌ. وذاتُ الضغن: ناقة تَنْزِعُ إِلى وَطَنِها، يعني أَنَّ ذات الضغن ليست بمُستقيمة المشي لما في قلبها من النِّزاع إلى هَواها، وكذلك أَنا لست بمستقيم لآل لأْم لأَن في قلبي عليهم أَشياء؛ ومثله قول الآخر:
وأَقْبَلَ يَزْحَفُ زَحْفَ الكَسِير،
كأَنَّ، على عَضُدَيْهِ، رِفاقا
ورَفَقها يرفُقها رَفْقاً: شدَّ عليها الرِّفاق، وذلك إِذا خِيف أَن تنزِع إِلى وطَنِها فَشَدَّها. الأَصمعي: الرِّفاقُ أَن يُخْشَى على الناقة أَن تَنزع إِلى وطنها فيُشدَّ عضُدُها شدّاً شديداً لتُخْبَل عن أَن تُسْرِعَ، وذلك الحبل هو الرِّفاق؛ وقد يكون الرِّفاق أَيضاً أَن تَظلَع من إِحدى يديها فيَخْشون أَن تُبْطِرَ
اليدُ الصحيحةُ السقيمةَ ذَرْعَها فيَصيرَ الظَّلَعُ كَسْراً، فيُحزَّ عضُد اليد الصحيحةِ لكي تَضْعُفَ فيكون سَدْوُهما واحداً. وجمل مِرْفاق إِذا كان مِرْفَقُه يُصيب جنبه.
ورافَق الرجلَ: صاحَبَه. ورَفِيقُك: الذي يُرافِقُك، وقيل: هو الصاحب في السفر خاصّة، الواحد والجمع في ذلك سواء مثل الصَّدِيق. قال الله تعالى: وحَسُن أُولئكَ رَفِيقاً؛ وقد يجمع على رُفَقاء، وقيل: إِذا عَدا الرَّجلان بلا عمل فهما رَفِيقانِ، فإِن عَمِلا على بَعِيرَيْهما فهما زَمِيلانِ. وتَرافَق القوم وارْتفَقُوا: صاروا رُفَقاء. والرُّفاقةُ والرُّفْقةُ والرِّفْقة واحد: الجماعة المُترافِقون في السفر؛ قال ابن سيده: وعندي أَن الرِّفْقةَ جمع رَفِيق، والرُّفْقة اسم للجمع، والجمع رِفَقٌ ورُفَقٌ ورِفاقٌ. ابن بري: الرِّفاقُ جمع رُفْقةٍ كعُلْبةٍ وعِلابٍ؛ قال ذو الرمة:قِياماً يَنْظُرُونَ إِلى بِلالٍ،
رِفاقَ الحَجِّ أَبْصَرَتِ الهِلالا
قالوا في تفسير الرِّفاق: جمع رُفْقة، ويجمع رُفَق أَيضاً، ومَن قال رِفْقة قال رِفَقٌ ورِفاقٌ، وقيس تقول: رِفْقة، وتميم: رُفْقة. ورِفاقٌ أَيضاً: جمع رَفِيق ككريم وكِرام. والرِّفاقُ أَيضاً: مصدر رافَقْتُه. الليث: الرّفقة يُسمون رفقة ما داموا منضمين في مجلس واحد ومَسير واحد، فإِذا تفرَّقوا ذهب عنهم اسم الرّفْقة؛ والرّفْقة: القوم يَنْهَضُونَ في سَفَر يسيرون معاً وينزلون معاً ولا يَفْترِقون، وأَكثرُ ما يُسمَّوْن رفقة إِذا نهضوا مُيّاراً، وهما رَفِيقانِ وهم رُفقاء. ورَفِيقُك: الذي يُرافِقُك في السفر تَجْمَعُك وإِيّاه رفقة واحدة، والواحد رَفِيق والجمع أَيضاً رَفِيق، تقول: رافَقْته وتَرافَقْنا في السفر. والرَّفِيق: المُرافِقُ، والجمع الرُّفقاء فإِذا تفرَّقوا ذهب اسم الرفقة ولا يذهب اسم الرفيق. وقال أَبو إِسحاق في معنى قوله: وحسُن أُولئك رفيقاً، قال: يعني النبيين، صلوات الله عليهم أَجمعين، لأنه قال: ومَن يُطِع الله والرسول فأُولئك، يعني المُطِيعين مع الذين أَنعم الله عليهم من النبيين والصدِّيقين والشُّهداء والصالحين، وحسُن أُولئك رفيقاً، يعني الأَنبياء ومَن معهم، قال: ورفيقاً منصوب على التمييز ينوب عن رُفقاء؛ وقال الفراء: لا يجوز أَن ينوب الواحد عن الجمع إِلا أَن يكون من أَسماء الفاعلين، لا يجوز حسُن أُولئك رجلاً، وأَجازه الزجاج وقال: هو مذهب سيبويه. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه خُيِّرَ عند موته بين البَقاء في الدنيا والتوسِعة عليه فيها وبين ما عند الله فقال: بل مع الرفيقِ الأَعلى، وذلك أَنه خُيِّر بين البقاء في الدنيا وبين ما عند الله فاختار ما عند الله، وكأَنه أَراد قوله عز وجل: وحَسُنَ أُولئك رفيقاً، ولما كان الرفيق مشتقّاً من فعل وجاز أَن ينوب عن المصدر وُضع مَوْضع الجميع. وقال شمر في حديث عائشة: فوجدت رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يَثْقُل في حِجْري، قالت: فذهبت أَنظر في وجهه فإِذا بصرهُ قد شَخَص وهو يقول: بل الرفِيقَ الأَعْلى من الجنة، وقُبِضَ؛ قال أَبو عَدْنانَ: قوله في الدعاء اللهم أَلْحِقْني بالرَّفيق الأَعلى، سمعت أَبا الفَهْدِ الباهِليّ يقول: إِنه تبارك وتعالى رَفِيقٌ وَفِيقٌ، فكأَن معناه أَلحقني بالرَّفيق أَي بالله، يقال: اللهُ رَفيق بعباده، من الرِّفْق والرأْفة، فهو فَعِيل بمعنى فاعل؛ قال أَبو منصور: والعلماء على أَن معناه أَلحقني بجماعة الأَنبياء الذين يسكنون أَعلى عِلِّيِّين، وهو اسم جاء على فَعِيل، ومعناه الجَماعة كالصَّدِيق والخَليط يقع على الواحد والجمع، والله عز وجل أَعلم بما أَراد؛ قال: ولا أَعرف الرفيق في صفات الله تعالى. وروى الأَزهري من طريق آخر عن عائشة قالت: كان رسول الله، صلى الله عليه وسلم، إِذا ثَقُل إِنسان من أَهله مسَحَه بيده اليمنى ثم يقول: أَذْهِبِ الباسَ
ربَّ الناسِ، واشْفِ أَنتَ الشافي، لا شِفاء إِلا شِفاؤُك، شِفاءٌ لا يُغادِرُ سَقَماً؛ قالت عائشة: فلما ثقل أَخذت بيده اليمنى، فجعلت أَمْسَحُه وأَقولهن، فانتزع يده مني وقال: اللهم اغفر لي واجعلني من الرَّفيق؛ وقوله من الرَّفيق يدل على أَن المراد بالرفيق جماعة الأَنبياء. والرفيقُ: ضدُّ الأَخْرَق. ورَفِيقةُ الرجل: امرأَته؛ هذه عن اللحياني؛ قال: وقال أَبو زياد في حديثه سأَلني رَفيقي؛ أَراد زوجتي، قال: ورَفيقُ المرأَة زوجها؛ قال شمر: سمعت ابن الأَعرابي يُنشد بيت عبيد:
من بَين مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاحِ
وفسر المُنْصاحَ الفائضَ الجاري على وجه الأرض.
والمُرْتَفِقُ: المُمْتلِئ الواقف الثابت الدائم، كَرَبَ أَن يَمتلئ أَو امْتلأَ، ورواه أَبو عبيدة وقال: المنصاح المُنْشَقُّ. والرَّفَقُ: الماءُ القصير الرِّشاء. وماءٌ رَفَقٌ: قصير الرشاء. ومَرْتَعٌ رَفِيق: لبس بكثير. ومَرْتَعٌ رَفَقٌ: سهل المَطْلَبِ. ويقال: طلبْتُ حاجة فوجدتها رَفَق البُغْيةِ إِذا كانت سَهْلة. وفي ماله رَفَقٌ أَي قِلَّةٌ، والمعروف عند أَبي عبيد رَقَقٌ، بقافين.
والرَّافِقةُ: موضع أَو بلد. وفي حديث طَهْفةَ في رواية: ما لم تُضْمِرُوا الرِّفاق، وفُسِّرَ بالنِّفاق. ومَرْفَقٌ اسم رجل من بني بكر بن وائل قتلته بنو فَقْعَسٍ؛ قال المَرّارُ الفَقعسِيُّ:
وغادَرَ مَرْفَقاً، والخَيْلُ تَرْدي
بسَيْلِ العِرْضِ، مُسْتَلَباً صَرِيعا

##### Türkçe

**الرِّفْق**: şiddetin zıddı. Bir işte, onun için ve onun üzerine **رَفَق** eder; **رِفْقاً** ile **يَرْفُق** eder.
Ve **رَفُقَ يَرْفُقُ** ve **رَفِقَ**: yumuşak davrandı. Ve adamla **رفَقَ** etti ve onu **أَرْفَقه**; anlamca. Aynı şekilde onunla **تَرفَّق** etti. Ve denilir: **أَرْفقْته** yani ona fayda verdim; ve ona **رافِقةً** verdi, yani **رِفْقاً**; ve o, onunla **رَفِيق** (yumuşak, nazik)tir; ve bu iş seninle **رفيق** ve **رافِقٌ**dur; bir nüshada: ve sana **رافِقٌ**.
Leys: **الرِّفق** yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliğidir; ve onun sahibi **رَفِيق**tir; ve **رَفَقَ يَرفُقُ** etmiştir; ve emrettiğinde dersin ki: **رِفْقاً**; manası: **ارفُق** (yumuşak davran), **رِفقاً**.
İbnü’l-A‘râbî: **رَفقَ** bekledi; ve **رَفُق** işte **رفيقاً** (yumuşak) olduğunda. Şemmer dedi: ve denilir: onunla **رَفَق** etti ve onunla **رَفُقَ** etti; ve o, onunla **رافِقٌ** ve onunla **رَفِيق**tir.
Ebû Zeyd: Allah seninle **رَفق** etsin; ve sana **رِفْقاً** ve **مَرْفِقاً** olarak **رفَق** etsin; ve Allah sana **إِرْفاقاً** olarak **أَرفقَك** etsin.
Ve **المُزارعة** hadîsinde: bize, bizimle **رافقاً** olan bir işten nehyetti; yani **ذا رِفْق**; ve **الرِّفْقُ**: yanın yumuşaklığı; şiddetin hilâfı.
Ve hadîste: **الرِّفْق** bir şeyde olmadı mı, mutlaka onu süsledi; yani yumuşaklık.
Ve hadîste: onların zayıflarına **إِرْفاقِ** ve onların ihtiyacını kapatmada; yani **الرِّفْق**i onlara ulaştırma.
Ve diğer hadîs: “Sen **رَفِيق**sin, Allah ise **الطَّبِيبِ**”; yani sen hastaya **تَرفُق** eder ve ona yumuşak davranırsın; Allah ise onu iyileştiren ve afiyet veren kimsedir.
Ve **المُتَطَبِّب**e denilir: **مُترفِّق** ve **رَفِيق**; ve Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, gelen bir haberde “**طبيب**” denilmesi hoş görülmemiştir.

Ve **الرِّفْقُ** ve **المِرْفَقُ** ve **المَرْفِقُ** ve **المَرفَقُ**: kendisiyle yardım olunan şeydir; onunla **تَرَفَّقَ** etti ve **ارْتفَق** etti.
Ve tenzîlde: “Sizin için işinizden bir **مِرْفَقاً** hazırlar”; onu **مِرْفَقاً** okuyan, onu **مقْطَع** gibi kıldı; onu **مَرْفِقاً** okuyan, onu **مسجد** gibi bir isim kıldı; ve **مَرْفَقاً** caizdir, yani **رِفْقاً**, **مَطْلَع** gibi; onunla okunmamıştır.
**التهذيب**: Hasan ve A‘meş, **مِرْفَق**ın mîm’ini kesreli okudu; Medineliler ve Âsım onu nasb etti; sanki mîm’i fetha, fâ’yı kesre yapanlar, işten olan **المَرفِق** ile insandan olan **المِرْفَق** arasında ayırmak istediler. Dedi: Arapların çoğu, işten olanın da, insanın **مِرفَق**ının da mîm’ini kesreli yapar. Dedi: Araplar ayrıca insanın **مَرفِق**ının mîm’ini fetha yapar; bunda da bunda da iki lehçedir.
Ahfeş, “işinizden bir **مِرْفَقاً** hazırlar” sözü hakkında dedi: o, kendisiyle **ارتفَقْت** ettiğin şeydir; ve **مَرفِق** denilir.
Yûnus dedi: seçtiği: işte **المَرْفِقُ**, elde **المِرْفَقُ**; ve **المِرْفَقُ** yıkanılan yerdir.
**مَرافِقُ** ev: suyun döküldüğü yerler ve benzerleridir.
**التهذيب**: ve evin **مَرافِق**ından **المِرْفَقُ**, yıkanma yeri, hela ve benzeri şeylerdendir.
Ebû Eyyûb hadîsinde: “Onların **مَرافِق**lerini kıbleye karşı çevrilmiş bulduk”; helaları ve tuvaletleri kasteder; tekili **مِرْفَق**tır, kesre ile.
Cevherî: **المِرْفَق** ve **المَرْفِقُ**, önkolun üst koldaki birleşim yeridir; aynı şekilde işten olan **المِرفَق** ve **المَرفِقُ** de, kendisiyle **ارتفقْت** ettiğin ve faydalandığın şeydir.
İbn Sîde: insandan ve binek hayvandan **المِرفَق** ve **المَرفِق**, önkolun üstü ve üst kolun altıdır.
Ve **المِرفَقةُ** (kesre ile) ve **المِرْفَقُ**: yaslanılan şey ve yastıktır.
Ve onun üzerine **تَرفَّق** etti ve **ارْتَفَقَ**: dayandı; ve **تَمَرْفَقَ** etti: bir **مِرْفَقةً** aldığında.
Ve falan kimse **مُرتَفِقاً** olarak geceledi; yani elinin **مِرفَق**ına yaslanmış.
İbn Berrî, A‘şâ Bâhile’ye ait olarak okuttu:
فبِتُّ مُرْتَفِقاً، والعينُ ساهِرةٌ،
كأَنَّ نَوْمي عليَّ، اللَّيلَ، مَحْجُورُ

Ve azîz ve celîl dedi: “Ne güzel mükâfat; ve **مُرْتَفَقاً** ne güzel oldu.”
Ferrâ dedi: fiil, cennet manasına göre müennes yapıldı; müzekker yapılsa da doğru olurdu.
İbnü’s-Sikkît: **مرتفَقاً** yani yaslanılan yer. Denilir: **ارْتفَق** etti; bir **مِرْفَقةٍ** üzerine yaslandığında.
Leys dedi: **المِرفق** her şeyden kesreli gelir: yaslanılan şeyden, elden ve işten.
Ve hadîste: “Hanginiz Abdülmuttalib’in oğlusunuz?” Dediler: “O, **المُرتفِق** olan beyazdır”; yani **المِرفَقة** üzerine yaslanan; o da yastık gibidir. Aslı **المِرْفَق**tandır; sanki **مِرفق**unu kullanmış ve ona dayanmıştır.
Ve ondan, İbn Zî Yezen hadîsi:
اشْرَبْ هَنيئاً عليكَ التاج مُرْتَفِقا

Ve denildi: insandan ve binek hayvandan olan **المِرْفَقُ**; ve **المَرْفِقُ** ise yumuşak iş (**الأَمر الرَّفيقُ**)tir; böylece ikisi arasında bununla ayrım yapıldı.

Ve **الرَّفَقُ**: dirseğin yandan ayrılmasıdır; ve **رَفِقَ** etmiştir; ve o **أَرْفَقُ**tur; ve **رَفْقاء** deve.
Ebû Mansûr dedi: bu manada ezberlediğim: **دَفْقاء** deve ve **أَدْفَقُ** erkek deve; dirseği yanından ayrıldığında; onun zikri geçmişti.
Ve **مَرْفوقٌ** deve: dirseğinden şikâyet eder.
Ve **رَفقاء** deve: memesinin idrar yolu şiddetlendi; böylece kan sağdı.
Ve **رَفِقةٌ**: memesi şişti; o, **الرَّفْقاء** gibidir.
Ve denildi: **الرَّفِقةُ**, idrar yoluna **التَّوْدِيةُ** konulan ve böylece yara olan şeydir.
Zeyd b. Küsve dedi: deve idrar yolları tıkandığında “onda **رَفَقٌ** var” denilir; ve **رَفِقة** deve. Dedi: bu garip bir harftir.
Leys: develerden **المِرْفاقُ**, bağlandığında bağın acıttığıdır; sağılınca ondan kan çıkar; o **الرَّفِقةُ**dir. Ve **رَفِقة** deve ayrıca: boyun eğen.

Ve **الرِّفاق**: **الوَظِيف**ten üst kola bağlanan iptir; ve denildi: devenin boynunda, bileğine kadar bağlanan iptir.
Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
فإِنَّكَ والشَّكاةَ مِن آلِ لأْمٍ،
كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشي في الرِّفاقِ

Ve çoğulu **رُفُقٌ**dur.
Ve **ذاتُ الضغن**: yurduna meyleden bir devedir; yani **ذات الضغن**, kalbinde hevasına yurduna çekilme bulunduğundan yürüyüşü düzgün değildir; ben de Âl-i Le’m’e karşı düzgün değilim; çünkü kalbimde onlara karşı şeyler vardır.
Ve onun benzeri, diğerinin sözü:
وأَقْبَلَ يَزْحَفُ زَحْفَ الكَسِير،
كأَنَّ، على عَضُدَيْهِ، رِفاقا

Ve onu **رَفَقها يرفُقها رَفْقاً**: üzerine **الرِّفاق**ı bağladı; bu, yurduna meyletmesinden korkulduğunda onu bağlamasıdır.
Asma‘î: **الرِّفاقُ**, deveye yurduna meyledecek diye korkulup üst kolunun çok şiddetli bağlanmasıdır ki hızlanmaktan alıkonulsun; o ip **الرِّفاق**tır.
Ve **الرِّفاق** ayrıca şu da olabilir: ellerinden birinde topallık olur da sağlam elin, sakatın önkolunu aşırı götürüp topallığın kırığa dönüşmesinden korkarlar; bu yüzden sağlam elin üst kolu kesilerek bağlanır ki zayıflasın; böylece ikisinin yürüyüşü bir olsun.
Ve **مِرْفاق** erkek deve: dirseği yanına değdiğinde.

Ve adamla **رافَق** etti: ona arkadaş oldu.
Ve **رَفِيقُك**: sana **يُرافِقُ** olan kimsedir; ve denildi: özellikle yolculuktaki arkadaştır; bunda tekil ve çoğul eşittir; **الصَّدِيق** gibi.
Allah تعالى dedi: “Ve onlar ne güzel **رَفِيقاً**dır.”
Ve **رُفَقاء** üzerine çoğul yapılabilir.
Ve denildi: iki adam iş yapmadan koşarsa ikisi **رَفِيقانِ**dir; develeri üzerinde iş yaparlarsa ikisi **زَمِيلانِ**dir.
Ve kavim **تَرافَق** etti ve **ارْتفَقُوا**: **رُفَقاء** oldular.
Ve **الرُّفاقةُ** ve **الرُّفْقةُ** ve **الرِّفْقة** bir şeydir: yolculukta birbirine eşlik eden topluluk.
İbn Sîde dedi: ve bence **الرِّفْقة**, **رَفِيق**in cem‘idir; **الرُّفْقة** ise cemaat için isimdir; ve cem‘i **رِفَقٌ** ve **رُفَقٌ** ve **رِفاقٌ**dur.
İbn Berrî: **الرِّفاقُ**, **رُفْقةٍ**nin cem‘idir; **عُلْبةٍ** ve **عِلابٍ** gibi.
Zü’r-Rumme dedi:
قِياماً يَنْظُرُونَ إِلى بِلالٍ،
رِفاقَ الحَجِّ أَبْصَرَتِ الهِلالا

**الرِّفاق**ın tefsirinde dediler: **رُفْقة**nin cem‘idir; **رُفَق** da cem‘ yapılır.
Ve kim **رِفْقة** derse **رِفَقٌ** ve **رِفاقٌ** der; Kays: **رِفْقة** der; Temîm: **رُفْقة**.
Ve **رِفاقٌ** ayrıca: **رَفِيق**in cem‘idir; **كريم** ve **كِرام** gibi.
Ve **الرِّفاقُ** ayrıca: “ona **رافَقْتُه**”nin masdarıdır.
Leys: **الرّفقة**ya, bir mecliste ve bir yürüyüşte birleşik kaldıkları müddetçe **رفقة** derler; ayrıldıklarında **الرّفْقة** adı onlardan gider.
Ve **الرّفْقة**: bir yolculukta kalkıp birlikte yürüyen, birlikte konaklayan ve ayrılmayan kavimdir; en çok, erzak temin ediciler olarak kalktıklarında **رفقة** diye adlandırılırlar; ikisi **رَفِيقانِ**, onlar **رُفقاء**dır.
Ve **رَفِيقُك**: yolculukta sana **يُرافِقُ** olan; seninle onun arasında tek bir **رفقة** toplayan; tekil **رَفِيق**, cem‘ de **رَفِيق**tir. Dersin: onunla **رافَقْته** ve yolculukta **تَرافَقْنا**.
Ve **الرَّفِيق**: **المُرافِقُ**tur; cem‘i **الرُّفقاء**dır; ayrıldıklarında **الرفقة** adı gider, **الرفيق** adı gitmez.
Ebû İshâk, “Ve onlar ne güzel **رفيقاً**dır” sözünün manasında dedi: yani peygamberlerdir—Allah’ın salâtları onların hepsinin üzerine olsun—çünkü “Kim Allah’a ve resule itaat ederse işte onlar” dedi; yani itaat edenler, Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle, sıddîklarla, şehitlerle ve salihlerle beraberdir; “Ve onlar ne güzel **رفيقاً**dır”; yani peygamberler ve onlarla beraber olanlar. Dedi: **ورفيقاً** temyiz olarak mansuptur; **رُفقاء**dan bedel olur.
Ferrâ dedi: tekilin çoğul yerine geçmesi caiz değildir; ancak fâil isimlerinden olursa; “Onlar ne güzel adamdır” caiz değildir. Zeccâc onu caiz gördü ve dedi: bu, Sîbeveyh’in mezhebidir.
Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet edildi: ölümü sırasında, dünyada kalmak ve orada kendisine genişlik verilmesi ile Allah katında olan arasında muhayyer bırakıldı; dedi ki: “Bilakis **الرفيقِ الأَعلى** ile.” Bu, dünyada kalmak ile Allah katında olan arasında muhayyer bırakıldığı ve Allah katında olanı seçtiği içindir; sanki azîz ve celîl’in “Ve onlar ne güzel **رفيقاً**dır” sözünü kastetti.
Ve **الرفيق** bir fiilden türemiş olduğundan ve masdar yerine geçmesi caiz olduğundan, cemaatin yerine konuldu.
Şemmer, Âişe hadîsinde dedi: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, kucağımda ağırlaşırken buldum.” Dedi: “Yüzüne bakmaya gittim; bir de baktım ki gözü dikilmiş; şöyle diyordu: ‘Bilakis cennetten **الرفِيقَ الأَعْلى**’; ve ruhu alındı.”
Ebû ‘Adnân: duada “Allah’ım beni **الرَّفيق الأَعلى**a ilhak et” sözü hakkında: Ebû’l-Fehd el-Bâhilî’yi işittim; “O, tebâreke ve teâlâ, **رَفِيقٌ وَفِيقٌ**tir” diyordu; sanki manası: beni **الرَّفيق**e, yani Allah’a ilhak et. Denilir: Allah kullarına **رَفيق**tir; **الرِّفْق** ve merhamettendir; o, fâil manasında **فَعِيل**dir.
Ebû Mansûr dedi: âlimler, manasının, en yüksek **عِلِّيِّين**de oturan peygamberler cemaatine ilhak et, olduğunda ittifak ettiler; ve o, **فَعِيل** üzere gelen bir isimdir; manası cemaat, **الصَّدِيق** ve **الخَليط** gibi; tekile ve çoğula gelir. Allah عز وجل ne murad ettiğini daha iyi bilir. Dedi: Allah تعالى’nın sıfatlarında **الرفيق**i bilmem.
Ezherî, Âişe’den başka bir yoldan rivayet etti: dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ehli içinden bir insan ağırlaştığında onu sağ eliyle mesheder, sonra şöyle derdi:
“Gider **الباس**ı, ey insanların Rabbi; şifa ver, sen şifa verensin; senin şifandan başka şifa yoktur; bir şifa ki hastalık bırakmaz.”
Âişe dedi: ağırlaşınca sağ elini tuttum; onu meshediyor ve onları söylüyordum; elini benden çekti ve dedi: “Allah’ım beni bağışla ve beni **الرَّفيق**ten kıl.”
Ve “**من الرَّفيق**” sözü, **الرفيق**ten muradın peygamberler cemaati olduğuna delalet eder.
Ve **الرفيقُ**: **الأَخْرَق**ın zıddıdır.
Ve erkeğin **رَفِيقةُ**si: karısıdır; bu, Lihyânî’dendir. Dedi: Ebû Ziyâd, hadîsinde “Bana **رَفيقي** sordu” dedi; karımı kastetti. Dedi: kadının **رَفيقُ**i kocasıdır.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi, Ubeyd’in beytini okurken işittim:
من بَين مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاحِ
Ve **المُنْصاحَ**ı, yer yüzü üzerinde taşan, akan diye tefsir etti.
Ve **المُرْتَفِقُ**: dolu, duran, sabit, devamlı olandır; dolmaya yaklaşmış yahut dolmuştur. Ebû Ubeyde onu rivayet etti ve dedi: **المنصاح** yarılmış olandır.

Ve **الرَّفَقُ**: kısa ipli su.
Ve **رَفَقٌ** su: ipi kısa.
Ve **رَفِيق** otlak: çok otlu, sık.
Ve **رَفَقٌ** otlak: talebi kolay.
Ve denilir: bir ihtiyaç istedim de onu **رَفَق البُغْيةِ** buldum; istek kolay olduğunda.
Ve malında **رَفَقٌ** vardır; yani azlık. Ebû Ubeyd’e göre bilinen **رَقَقٌ**tur; iki kāf ile.

Ve **الرَّافِقةُ**: bir yer yahut belde.
Tahfe hadîsinde bir rivayette: “**الرِّفاق**ı gizlemediğiniz müddetçe”; ve **النِّفاق** ile tefsir edildi.
Ve **مَرْفَقٌ**, Bekr b. Vâil oğullarından bir adamın adıdır; Benû Fak‘as onu öldürdü. Merrâr el-Fak‘asî dedi:
وغادَرَ مَرْفَقاً، والخَيْلُ تَرْدي
بسَيْلِ العِرْضِ، مُسْتَلَباً صَرِيعا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ف ق * * الرِّفْقُ * ضد العنف وقد * رَفَقَ * به يرفق بالضم * رِفْقاً * و * رَفَقَ * به و * أرْفَقَهُ * و * تَرَفَّقَ * به كله بمعنى و * أرْفَقَهُ * أيضا نفعه و * الرِّفْقَةُ * الجماعة ترافقهم في سفرك بضم الراء وكسرها أيضا والجمع * رِفَاقٌ * تقول منه * رَافَقَهُ * و * تَرَافَقُوا * في السفر و * الرَّفِيقُ المُرَافِقُ * والجمع * الرُّفَقَاءُ * فإذا تفرقوا ذهب اسم الرفقة ولا يذهب اسم الرفيق وهو أيضا واحد وجمع كالصديق قال الله تعالى ﴿وحسن أولئك رفيقا﴾ و * الرَّفِيقُ * أيضا ضد الأخرق و * المِرْفَقُ * و * المَرْفِقُ * موصل الذراع في العضد وكذلك المِرْفق والمَرْفِق من الأمر وهو ما ارتفقت به وانتفعت فمن قرأ ﴿ويهيئ لكم من أمركم مرفقا﴾ جعله مثل مقطع ومن قرأ ﴿مرفقا﴾ جعله اسما مثل مسجد ويجوز مرفقا أر رفقا مثل مَطْلَع ومَطْلِع ولم يقرأ به و * مَرَافِقُ * الدار مصاب الماء ونحوها و * المِرْفَقَةُ * بالكسر المخدة وقد * تَمَرْفَقَ * إذا اتخذ مرفقة وبات فلان * مُرْتَفِقاً * أي متكئا على مرفق يده

##### Türkçe

* ر ف ق * * **الرِّفْقُ** * şiddetin zıddıdır; ve muhakkak **رَفَقَ** onunla, (fiil) damme ile: yarfuku; **رِفْقاً** (olarak). Ve **رَفَقَ** onunla ve **أرْفَقَهُ** ve **تَرَفَّقَ** onunla: hepsi “(aynı) mânâ ile”dir. Ve **أرْفَقَهُ** ayrıca: ona fayda verdi. Ve **الرِّفْقَةُ**: yolculuğunda onlarla birlikte gittiğin topluluk; **الراء**’nın dammesiyle ve kesresiyle de. Çoğulu: **رِفَاقٌ**. Ondan şöyle dersin: **رَافَقَهُ** ve **تَرَافَقُوا** yolculukta. Ve **الرَّفِيقُ المُرَافِقُ**; çoğulu: **الرُّفَقَاءُ**. Artık ayrıldıkları vakit, **الرفقة** adı gider; **الرفيق** adı gitmez. Ve o, ayrıca, **الصديق** gibi tekil ve çoğuldur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وحسن أولئك رفيقا﴾. Ve **الرَّفِيقُ** ayrıca ahmağın zıddıdır. Ve **المِرْفَقُ** ve **المَرْفِقُ**: pazunun içinde kolun birleşme yeridir. Keza işten **المِرْفق** ve **المَرْفِق**: onunla dirseklenip faydalandığın şeydir. Artık kim ﴿ويهيئ لكم من أمركم مرفقا﴾ okursa, onu **مقطع** gibi kılar. Ve kim ﴿مرفقا﴾ okursa, onu **مسجد** gibi bir isim kılar. Ve **مرفقا** caizdir; yani **رفقا** (mânâsında), **مَطْلَع** ve **مَطْلِع** gibi; onunla okunmamıştır. Ve **مَرَافِقُ** ev: suyun döküldüğü yerler ve benzerleri. Ve **المِرْفَقَةُ** (kesre ile): yastık. Ve muhakkak **تَمَرْفَقَ**: mırfaka edindiği zaman. Ve falan kimse **مُرْتَفِقاً** olarak geceledi; yani elinin dirseğine dayanmış olarak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرفق، بالكسر: ما استعين به وقال العضد: الرفق: حسن الانقياد لما يؤدي إلى الجميل. والرفق: اللطف وهو ضد العنف، ومنه الحديث:  ما كان الرفق في شيء إلا زانه  ، وقد رفق به، وعليه كلاهما عن أبي زيد، زاد غيره: ورفق له مثلثة اقتصر الجوهري على رفق، كنصر. وكعلم، وكرم نقلهما الصاغاني، وقال: هما لغتان، وفي الحديث:  اللهم من  رفق بأمتي فارفق به  وقال الليث: الرفق: لين الجانب، ولطافة الفعل، وصاحبه رفيق، وقد رفق يرفق رفقا بالكسر ومرفقا كمجلس، ومرفقا مثل مقعد، ومرفقا، مثل منبر الأول والثاني والرابع عن أبي زيد، والثالث عن غيره، وقرىء قوله تعالى:  ويهيىء لكم من أمركم مرفقا  بالوجهين، أي: ما ترتفقون به، قرأ بفتح الميم وكسر الفاء أبو جعفر، ونافع وابن عامر، والأعمش والبرجمي عن أبي بكر عن عاصم، والباقون بكسر الميم وفتح الفاء، ولم يقرأ بفتح الميم والفاء أحد، وفي التهذيب: كسر الحسن والأعمش الميم من مرفق، ونصبها أهل المدينة، وعاصم، فكأن الذين فتحوا الميم وكسروا الفاء أرادوا أن يفرقوا بين مرفق من الأمر، وبين المرفق من الإنسان. والمرفق، كمنبر ، ومجلس: موصل الذرواع في العضد. كما في الصحاح. وقال ابن سيده: المرفق من الإنسان والدابة: أعلى الذراع، وأسفل العضد، والجمع المرافق، قال الله تعالى:  وأيديكم إلى المرافق  قال الأزهري: وأكثر العرب على كسر الميم للمرفق من الأمر، ومن مرفق الإنسان، قال: والعرب أيضا تفتح الميم من مرفق الإنسان، لغتان في هذا وفي هذا، وقال يونس: الذي اختاره المرفق: في الأمر، والمرفق في اليد.
 ومرافق الدار: مصاب الماء ونحوها، وكان ابن سيرين إذا دخل المرفق كف كمه على كفه. وفي التهذيب: المرفق من مرافق الدار من المغتسل والكنيف ونحوه، وفي حديث أبي أيوب- رضي الله عنه-:  وجدنا مرافقهم قد استقبل بها القبلة  يريد الكنف والحشوش، ويروى:  مراحيضهم  . والمرفقة، كمكنسة: المخدة والمتكأ. والرفقة، مثلثة. والرفاقة كثمامة: جماعة ترافقهم في سفرك ج: رفاق، وأرفاق، ورفق ككتاب، وأصحاب، وصرد قال الأعشى- يصف الجمال:
  قاطعات بطن العتيك كما تم                      ضي رفاق أمامهن رفاق وقال تابط شرا:
  سباق غايات مجد في عشيرته                      مرجع الصوت هدا بين أرفاق وقال رؤبة:
  حين احتذاها رفقة من الرفق والرفيق: المرافق وقيل: هو الصاحب في السفر خاصة. ج: رفقاء ككريم وكرماء، وقيل: إذا عدا الرجلان بلا عمل فهما رفيقان، فإن عملا على بعيريهما فهما زميلان، فإذا تفرقوا ذهب اسم الرفقة ولا يذهب اسم الرفيق وهو أيضا: للواحد و الجميع مثل: الصديق، والخليط، ومنه قوله تعالى:  وحسن أولئك رفيقا  والحديث:  بل الرفيق الأعلى من الجنة  أي: جماعة الأنبياء. والمصدر الرفاقة، كالسماحة وقال الفراء: سمعت رجلا بعرفات يقول: جعلكم الله في رفاق محمد صلى الله عليه وسلم. أو الرفقة بالكسر: جع رفيق، والرفقة بالضم: اسم للجمع، ج: رفق ورفاق كعنب وصرد، وجبال، قال ابن سيده: وقال ابن برى: الرفاق: جمع رفقة، كعلبة وعلاب، قال ذو الرمة:
  قياما ينظرون إلـى بـلال                      رفاق الحج أبصرت الهلالا

  قالوا في تفسير الرفاق: جمع رفقة، ويجمع رفق أيضا، ومن قال: رفقة قال: رفق ورفاق، وقيس تقول: رفقة، وتميم: رفقة. ورفاق أيضا: جمع رفيق، ككريم وكرام. والرفاق: مصدر رافقته. وقال الليث: الرفقة يسمون رفقة ما داموا منضمين في مجلس واحد، ومسير واحد، فإذا تفرقوا ذهب عنهم الرفقة، والرفقة: القوم ينهضون في سفر، ويسيرون معا، وينزلون معا، ولا يفترقون، وأكثر ما يسمون رفقة إذا نهضوا سيارا. والرفيق أيضا: ضد الأخرق وقد رفق، ككرم. ورفق فلان فلانا: إذا نفعه وكذلك: رفق به، كأرفقه ومنه الحديث:  في إرفاق ضعيفهم، وسد خلتهم  أي: إيصال الرفق إليهم. ورفقه رفقا: ضرب مرفقه كعضده، ورأسه، وصدره. ورفق الناقة يرفقها رفقا: شد عضدها بالحبل، قال الأصمعي: وذلك إذا خيف أن تنزع أي: تشتاق إلى وطنها، وذلك الحبل رفاق، ككتاب، والجمع: رفق ، بضمتين، وهو حبل يشد من الوظيف إلى العضد، وقيل: يشد في عنق البعير إلى رسغه، قال بشر بن أبي خازم:
  فإنى والـشـكـاة مـن ال لأم                      كذات الضغن تمشي في الرفاق

  يقول: أنا ممسك عن هجائهم كهذه الناقة التي حنت إلى وطنها، فشدت وحبست، فإن صاروا إلى ما أحب، وإلا أطلقت لساني بهجائهم. وقال ابن دريد: بعير مرفوق: إذا كان يشتكي مرفقه. وقال الليث: جمل أرفق بين الرفق، محركة أي: منفتل المرفق عن جنبه وقد رفق كفرح، وهي رفقاء، وقال الأزهري: الذي حفظته من العرب جمل أدفق، وناقة دفقاء: إذا انفتق مرفقه عن جنبه، بالدال، وقد تقدم ذكره وناقة رفقاء عن الأصمعي ورفقة كفرحة عن زيد بن كثوة أي: منسد إحليل خلفها فتحلب دما وبها رفق محركة قال -في الأخير-: وهو حرف غريب وقيل: ناقة رفقة: إذا ورم ضرعها وقيل: هي التي توضع التودية على إحليلها فيقرح. أو الرفق: فساد في الإحليل من سوء حلب الحالب أو ترك نفضه إياه فيرتد اللبن في الضرة فيعود دما أو خرطا. والمرفاق من الجمال: ما يصيب مرفقه جنبه. ومن النوق وفي العين: من الإبل: ما إذا صرت أوجعها الصرار وإذا حلبت خرج منها دم وهي الرفقة أيضا كما تقدم قاله الليث. وماء رفق محركة وكذا: مرتع رفق أي: سهل. أو ماء رفق أي قصير الرشاء ومرتع رفق: ليس بكثير. ويقال: طلبت حاجة فوجدتها رفق البغية بالتحريك: إذا كانت سهلة. ورفيق، كزبير: ابن عبيد عن وهب بن منبه، وعنه مرداس بن مافنه وأبو رافقة: محدثان. والرافقة: د متصل البناء بالرقة وهي على ضفة الفرات، قال بن الأثير: تعرف اليوم بالرقة، كان محمد بن خالد بن جبلة ينزلها، يقال: إن البخاري حدث عنه في الصحيح وقال اليعقوبي: الرافقة: مدينة جانب الرقة بناها المنصور العباسي أبو جعفر، وأتمها المهدي، ونزلها الرشيد، منها: معافى بن مدرك عن أيوب بن سواد. وقول شيخنا: فالرافقة والرقة بلد واحد لا بلدان كما يتوهم من تعداد الاسم واختلافه، فيه نظر ظاهر. والرافقة أيضا: ة، بالبحرين. وقال ابن دريد: يقال: أولى فلان فلانارافقة، وهو الرفق واللطف وحسن الصنيع. وحكى أبو زيد: أرفقه أي: رفق به، ويقال أيضا: أرفقه، أيى: نفعه وهو مجاز. ويقال: شاة مرفقة، كمعظمة أي: يداها بيضاوان إلى مرفقيها نقله الصاغاني. وارتفق الرجل: اتكأ على مرفق يده ومنه الحديث:  هو الأبيض المرتفق  . وبات فلان مرتفقا: أي متكئا على مرفق يده، وأنشد ابن بري لأعشى باهلة:
  فبت مرتفقا والعين سـاهـرة                      كأن نومي على الليل محجور أو ارتفق: إذا اتكأ على المخدة. ومنه حديث ابنا ذي يزن:
  فاشرب هنيئا عليك التاج مرتفقا وارتفق: إذا امتلأ. ومنه المرتفق من القيعان، وهو: الواقف الثابت الدائم كرب أن يمتلىء، أو امتلأ، قال شمر عن ابن الأعرابي، وبه فسر بيت عبيد بن الأبرص:
  فأصبح الروض والقيعان مترعة                      من بين مرتفق منها ومنصـاح وفسر المنصاح بالفائض الجاري على الأرض، ورواه أبو عبيد:  من بين مرتتق ...  وقد تقدم في  رت ق  .
 وترفق به بمعنى: رفق وأرفق. ورافقه مرافقة، ورفاقا: صار رفيقه في السفر والمسيرة. وترافقا في السفر: صارا رفقاء. ومما يستدرك عليه: يقال: هذا الأمر رفيق بك، ورافق بك، ورافق عليك، أي: نافع ، نقله الليث. وأنشد:

  فبعض هذا الوجء يا عجرد                      ماذا على قومك بالرافـق وهو مجاز، وكذا قولهم: هذا أرفق بك، أي: أنفع. ورفق كنصر: انتظر، عن ابن الأعرابي، ويقال للمتطبب: مترفق، ورفيق. وارتفق به: ترفق. والمرتفق: المتكأ، ومنه قوله تعالى:  وحسنت مرتفقا  قاله ابن السكيت، وقال الفراء: أنث الفعل على معنى الجنة. والمرفق، كمنبر: المتكأ، قاله الليث، وتمرفق: أخذ مرفقا. وناقة رفقة، كفرحه: مذعنة. وارتفقوا: ترافقوا. وقال أبو عدنان: قوله في الدعاء:  اللهم ألحقني بالرفيق الأعلى  ، سمعت أبا القهد الباهلي يقول: إنه تبارك وتعالى رفيق رفيق، فكان معناه ألحقني بالرفيق، أي: بالله، يقال: الله رفيق بعباده، من الرفق والرأفة، فهو فعيل بمعنى فاعل، قال الأزهري: والعلماء على أن معناه ألحقني بجماعة الأنبياء، وهو اسم جاء على فعيل ومعناه الجماعة، قال: ولا أعرف الرفيق في صفات الله. ورفيقة الرجل: امرأته، هذه عن اللحياني، قال: وقال أبو زياد، في حديثه:  سألني رفيقي  أراد زوجتي، قال: ورفيق المرأة: زوجها. ويقال: في ماله رفق، محركة، أي: قلة، ورواه أبو عبيد بقافين. والرفاق، ككتاب: مضمر رافقه في السفر، وأيضا بمعنى النفاق، وبه فسر حديث طهفة:  ما لم تضمروا الرفاق  . ومرفق، كمقعد : اسم رجل من بني بكر بن وائل قتلته بنو فقعس، قال المرار الفقعسي:
  وغادر مرفقا والخيل تـردى                      بسيل العرض مستلبا صريعا واسترفقة: استنفعه. وارتفق به: انتفع. والرافقة: قرية بمصر، من أعمال الشرقية.

##### Türkçe

**الرفق**، kesre ile: kendisiyle yardım istenilen şey. **العضد** dedi ki: **الرفق**: güzele götüren şeye güzelce boyun eğmedir. Ve **الرفق**: yumuşaklıktır; o, sertliğin zıddıdır. Ondandır hadis: “**ما كان الرفق في شيء إلا زانه**”; ve “ona **رفق** etti” ve “ona karşı **رفق** etti”; ikisi de Ebû Zeyd’den. Başkası artırdı: “ona **رفق** etti” (üçlü); Cevherî yalnız **رفق**’a, **نصر** gibi, iktisar etti. Ve **علم** gibi ve **كرم** gibi: ikisini de Sâgânî nakletti ve dedi ki: ikisi iki lehçedir. Ve hadiste: “Allah’ım, ümmetime **رفق** eden kimseye sen de ona **فارفق** et.” Leys dedi ki: **الرفق**: yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliğidir; sahibi **رفيق**tir. Ve “**رفق** eder, **يرفق** eder, **رفقا**” kesre ile; ve **مرفقا** **مجلس** gibi; ve **مرفقا** **مقعد** gibi; ve **مرفقا** **منبر** gibi; birincisi, ikincisi ve dördüncüsü Ebû Zeyd’den, üçüncüsü başkasındandır. Ve şu yüce söz iki vecihle okunmuştur: “**ويهيىء لكم من أمركم مرفقا**”; yani: kendisiyle yararlanacağınız şey. Ebû Ca‘fer, Nâfi‘, İbn Âmir, A‘meş ve Burcemî, Ebû Bekir’den, Âsım’dan, **الميم**’i fetha, **الفاء**’yı kesre ile okudu; geri kalanlar **الميم**’i kesre, **الفاء**’yı fetha ile. **الميم** ve **الفاء**’yı fetha ile kimse okumadı. **التهذيب**’de: Hasan ve A‘meş **مرفق**’tan **الميم**’i kesre etti; Medineliler ve Âsım onu fetha etti; sanki **الميم**’i fetha edip **الفاء**’yı kesre edenler, işten olan **مرفق** ile insandan olan **المرفق** arasında ayırım yapmak istediler. Ve **المرفق**، **منبر** gibi ve **مجلس**: **الذرواع**’ın **العضد**’daki birleşim yeridir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Sîde dedi ki: insandan ve binek hayvandan **المرفق**: kolun üstü ve pazının altıdır; çoğulu **المرافق**tır. Allah Teâlâ dedi ki: “**وأيديكم إلى المرافق**”. Ezherî dedi ki: Arapların çoğu, işten olan **المرفق** için de, insanın **مرفق**’u için de **الميم**’i kesre üzeredir. Dedi ki: Araplar ayrıca insanın **مرفق**’unda **الميم**’i fetha eder; bunda da onda da iki lehçedir. Yûnus dedi ki: seçtiği şudur: işte **المرفق**; elde ise **المرفق**.

Ve evin **مرافق**’i: suyun döküldüğü yer ve benzerleridir. İbn Sîrîn, **المرفق**’a girdiğinde, kolunun yenini avucunun üzerine kapatırdı. **التهذيب**’de: evin **مرفق**’u, yıkanma yeri, hela ve benzeri gibi evin **مرافق**’indendir. Ebû Eyyûb hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “**وجدنا مرافقهم قد استقبل بها القبلة**”; helaları ve tuvaletleri kasteder; şöyle de rivayet edilir: “**مراحيضهم**”. Ve **المرفقة**، **مكنسة** gibi: yastık ve dayanaktır. Ve **الرفقة**: üçlüdür. Ve **الرفاقة**، **ثمامة** gibi: seferinde kendileriyle arkadaşlık ettiğin topluluk; çoğulu: **رفاق** ve **أرفاق** ve **رفق** **كتاب** gibi; ve **أصحاب** ve **صرد**. A‘şâ dedi—develeri vasfeder:

“**قاطعات بطن العتيك كما تم                      ضي رفاق أمامهن رفاق**”

Ve Tâbit Şerran dedi:

“**سباق غايات مجد في عشيرته                      مرجع الصوت هدا بين أرفاق**”

Ve Ru’be dedi:

“**حين احتذاها رفقة من الرفق**”

Ve **الرفيق**: yoldaş; denildi ki: özellikle yolculuktaki arkadaştır. Çoğulu: **رفقاء** **كريم** ve **كرماء** gibi. Denildi ki: iki adam iş yapmaksızın koşarsa ikisi **رفيقان**dır; eğer iki develeri üzerinde iş yaparlarsa ikisi **زميلان**dır; ayrıldıklarında **الرفقة** adı gider, **الرفيق** adı gitmez. Ve o ayrıca: tek ve topluluk için, **الصديق** ve **الخليط** gibi. Ondandır yüce sözü: “**وحسن أولئك رفيقا**”. Ve hadis: “**بل الرفيق الأعلى من الجنة**”; yani: peygamberler topluluğu. Ve mastar **الرفاقة**’dır, **السماحة** gibi. Ferrâ dedi ki: Arafat’ta bir adamın şöyle dediğini işittim: “Allah sizi Muhammed—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—’in **رفاق**’ı içinde kılsın.” Veya kesre ile **الرفقة**: **رفيق**’in çoğulu; ve damme ile **الرفقة**: topluluğun adıdır; çoğulu: **رفق** ve **رفاق** **عنب** ve **صرد** ve **جبال** gibi. İbn Sîde dedi ki: İbn Berrî dedi ki: **الرفاق**: **رفقة**’nın çoğuludur; **علبة** ve **علاب** gibi. Zü’r-Rumme dedi:

“**قياما ينظرون إلـى بـلال                      رفاق الحج أبصرت الهلالا**”

**الرفاق**’ın tefsirinde dediler ki: **رفقة**’nın çoğuludur; **رفق** da çoğul yapılır. “**رفقة**” diyen “**رفق** ve **رفاق**” der. Kays “**رفقة**” der; Temîm: “**رفقة**”. Ve **رفاق** ayrıca: **رفيق**’in çoğuludur; **كريم** ve **كرام** gibi. Ve **الرفاق**: “ona **رافقته**”nin mastarıdır. Leys dedi ki: **الرفقة**’ya, bir mecliste ve bir yürüyüşte birleşik kaldıkları müddetçe **رفقة** derler; ayrıldıklarında onlardan **الرفقة** gider. Ve **الرفقة**: bir seferde kalkıp giden, birlikte yürüyen, birlikte konaklayan, ayrılmayan topluluktur; en çok, yürüyüşe kalktıklarında onlara **رفقة** denir. Ve **الرفيق** ayrıca: beceriksizin zıddıdır; ve **رفق** etti, **كرم** gibi. “Falanca falancaya **رفق** etti”: ona fayda verdiği zaman; aynı şekilde: “ona **رفق** etti”, **أرفقه** gibi. Ondandır hadis: “**في إرفاق ضعيفهم، وسد خلتهم**”; yani: onlara **الرفق**’u ulaştırmak. Ve “ona **رفقا** etti”: dirseğini, pazısı gibi; ve başını ve göğsünü vurdu. Ve “dişi deveye **رفق** etti, ona **يرفقها** **رفقا**”: pazısını iple bağladı. Asma‘î dedi ki: bu, onun (yurdundan) kopup gitmesinden korkulduğunda; yani: yurduna özlem duyduğunda olur. Ve o ip **رفاق**tır, **كتاب** gibi; çoğulu: **رفق** (iki damme ile). O, **الوظيف**’ten **العضد**’a bağlanan iptir. Denildi ki: devenin boynunda, bileğine kadar bağlanır. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

“**فإنى والـشـكـاة مـن ال لأم                      كذات الضغن تمشي في الرفاق**”

Der ki: ben, yurt özlemi çeken şu dişi deve gibi, onların hicvini tutarım; o bağlandı ve alıkondu. Eğer sevdikleri şeye dönerlerse (tamam), yoksa dilimi onların hicviyle salıveririm. İbn Düreyd dedi ki: **بعير مرفوق**: dirseğinden şikâyetçi olduğu zaman. Leys dedi ki: **جمل أرفق**: **الرفق**’u açıkça belli olan (harekeli); yani: dirseği yanından dönmüş; ve **رفق** etti, **فرح** gibi. Ve o, **رفقاء**dır. Ezherî dedi ki: Araplardan ezberlediğim: **جمل أدفق** ve **ناقة دفقاء**: dirseği yanından yarıldığı zaman; **الدال** ile; zikri geçti. Ve Asma‘î’den **ناقة رفقاء**; ve Zeyd b. Kesve’den **رفقة** **فرحة** gibi; yani: arka tarafındaki idrar yolu tıkanmış, böylece kan sağılır; ve onda **رفق** (harekeli) vardır. Dedi ki—sonuncusunda—: o, garip bir harftir. Denildi ki: **ناقة رفقة**: memesi şiştiği zaman. Denildi ki: o, idrar yoluna **التودية** konulan, böylece yara olan devedir. Veya **الرفق**: sağanın kötü sağmasından yahut onu silkeleyip boşaltmayı terk etmesinden dolayı idrar yolunda bozulmadır; böylece süt memede geri döner, kan yahut pıhtı olur. Ve develerden **المرفاق**: dirseği yanına değen şeydir. Ve dişi develerden; ve **العين**’de: develerden, **الصرار** yaptığında onu acıtan ve sağdığında ondan kan çıkan; o da, daha önce geçtiği üzere, **الرفقة**’dır; Leys söyledi. Ve **ماء رفق** (harekeli) ve aynı şekilde: **مرتع رفق**; yani: düz. Veya **ماء رفق**: ipi kısa olan; ve **مرتع رفق**: çok olmayan. Ve denilir: bir ihtiyacı istedim de onu **رفق البغية** (harekeli) buldum: kolay olduğu zaman. Ve **رفيق**، **زبير** gibi: Vehb b. Münebbih’ten, ondan da Mirdâs b. Mâfene; ve Ebû Râfiqa: iki muhaddistir. Ve **الرافقة**: **الرقة** ile bitişik, yapısı birleşik bir beldedir; Fırat kıyısındadır. İbnü’l-Esîr dedi ki: bugün **الرقة** diye bilinir. Muhammed b. Hâlid b. Ceble orada konaklardı; denilir ki Buhârî ondan **الصحيح**’te rivayet etti. Ya‘kūbî dedi ki: **الرافقة**: **الرقة**’nın yanında bir şehirdir; Abbâsî Mansûr Ebû Ca‘fer onu inşa etti, Mehdî onu tamamladı, Reşîd oraya indi. Ondandır: Muâfâ b. Mudrik, Eyyûb b. Sevâd’dan. Şeyhimizin sözü: “Öyleyse **الرافقة** ve **الرقة** tek beldedir, iki belde değildir; ismin sayılması ve farklılığı sebebiyle vehmedildiği gibi” — bunda açık bir nazar vardır. Ve **الرافقة** ayrıca: Bahreyn’de bir yer. İbn Düreyd dedi ki: denilir: falanca falancaya **رافقة** verdi; o, **الرفق** ve yumuşaklık ve güzel davranıştır. Ebû Zeyd nakletti: “ona **أرفقه**”; yani: ona **رفق** etti. Ve ayrıca denilir: “ona **أرفقه**”; yani: ona fayda verdi; bu mecazdır. Ve denilir: **شاة مرفقة**، **معظمة** gibi; yani: iki eli dirseklerine kadar beyazdır; Sâgânî nakletti. Ve adam **ارتفق** etti: elinin dirseğine dayanıp yaslandı. Ondandır hadis: “**هو الأبيض المرتفق**”. Ve falanca **مرتفقا** geceledi: yani elinin dirseğine dayanmış olarak. İbn Berrî, A‘şâ Bâhile’ye ait olarak şu beyti rivayet etti:

“**فبت مرتفقا والعين سـاهـرة                      كأن نومي على الليل محجور**”

Veya **ارتفق**: yastığa yaslandığı zaman. Ondandır Zî Yezen’in iki oğlunun hadisi:
“**فاشرب هنيئا عليك التاج مرتفقا**”
Ve **ارتفق**: dolduğu zaman. Ondandır: **المرتفق** min **القيعان**; o: dolmaya yaklaşmış yahut dolmuş, duran, sabit, daim olandır. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den (nakletti); ve onunla Ubeyd b. el-Ebras’ın beyti tefsir edildi:

“**فأصبح الروض والقيعان مترعة                      من بين مرتفق منها ومنصـاح**”

Ve **المنصاح**’ı, yerde taşan, akan diye tefsir etti. Ebû Ubeyd onu şöyle rivayet etti: “**من بين مرتتق ...**”; zikri **رت ق**’da geçti.

Ve “ona **ترفق** etti” anlamı: **رفق** etti ve **أرفق** etti. Ve “ona **رافقه**” **مرافقة** ve **رفاقا**: seferde ve yürüyüşte onun **رفيق**i oldu. Ve seferde “**ترافقا**”: **رفقاء** oldular. Ve kendisine ek olarak: denilir: “bu iş sana **رفيق**tir” ve “sana **رافق**tır” ve “üzerine **رافق**tır”; yani: faydalıdır; Leys nakletti. Ve şu beyit okundu:

“**فبعض هذا الوجء يا عجرد                      ماذا على قومك بالرافـق**”

Ve bu mecazdır. Aynı şekilde onların sözü: “bu sana **أرفق**tır”; yani: daha faydalıdır. Ve **رفق** **نصر** gibi: bekledi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve tabibe denilir: **مترفق** ve **رفيق**. Ve “onunla **ارتفق** etti”: **ترفق** etti. Ve **المرتفق**: dayanaktır. Ondandır yüce sözü: “**وحسنت مرتفقا**”; İbnü’s-Sikkît söyledi. Ferrâ dedi ki: fiili, cennet manası üzerine müennes yaptı. Ve **المرفق**، **منبر** gibi: dayanaktır; Leys söyledi. Ve **تمرفق**: bir **مرفق** aldı. Ve **ناقة رفقة**، **فرحه** gibi: boyun eğen. Ve “**ارتفقوا**”: “**ترافقوا**”. Ebû Adnân dedi ki: duada şu söz: “**اللهم ألحقني بالرفيق الأعلى**”; Ebû’l-Kahd el-Bâhilî’yi şöyle derken işittim: O—yüce ve mübarek—**رفيق**tir, **رفيق**tir; böylece manası: beni **الرفيق**’e, yani Allah’a ilhak et. Denilir: Allah kullarına **رفيق**tir; **الرفق** ve **الرأفة**’dandır; o, **فعيل**dir, **فاعل** manasında. Ezherî dedi ki: âlimler, manasının peygamberler topluluğuna ilhak et olduğu üzeredir; o, **فعيل** üzere gelmiş bir isimdir ve manası topluluktur. Dedi ki: Allah’ın sıfatlarında **الرفيق**’i bilmem. Ve erkeğin **رفيقة**’sı: karısıdır; bu, Lihyânî’dendir. Dedi ki: Ebû Ziyâd dedi—hadisinde—: “**سألني رفيقي**”; karımı kastetti. Dedi ki: kadının **رفيق**i: kocasıdır. Ve denilir: malında **رفق** (harekeli) vardır; yani: azlık. Ebû Ubeyd onu iki **قاف** ile rivayet etti. Ve **الرفاق**، **كتاب** gibi: seferde ona arkadaşlık edenin gizlediği şey; ayrıca **النفاق** manasında. Bununla Tuhfe hadisi tefsir edildi: “**ما لم تضمروا الرفاق**”. Ve **مرفق**، **مقعد** gibi: Bekr b. Vâil oğullarından bir adamın adıdır; Benû Feka‘s onu öldürdü. el-Merâr el-Feka‘sî dedi:

“**وغادر مرفقا والخيل تـردى                      بسيل العرض مستلبا صريعا**”

Ve “**استرفقة**” etti: ondan fayda istedi. Ve “onunla **ارتفق** etti”: faydalandı. Ve **الرافقة**: Mısır’da bir köy; Şarkiyye amellerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَفَقَ
1 رَفَقَ ذ , (S, O, Mgh, Msb, K,) aor. رَفُقَ , (S, Msb,) inf. n. رِفْقٌ (S, * O, Mgh, * Msb, * K) and مَرْفِقٌ and مِرْفَقٌ (AZ, O, K,) and مَرْفَقٌ; (O, K;) and رَفِقَ, (JK, O, K,) [aor. رَفَقَ ,] inf. n. رَفَقٌ; (JK;) and رَفُقَ; (JK, O, K;) He was, or became, gentle, soft, tender, gracious, courteous, or civil; or he be haved, or acted, gently, softly, &c. (JK, S, O, Mgh, Msb, K.) You say, رَفَقَ بِهِ, (AZ, S, O, Mgh, Msb, K,) and عَلَيْهِ, (AZ, O, K,) inf. ns. as above; (O, K;) and رَفِقَ, and رَفُقَ; (K;) He was, or became, gentle, &c., or he behaved, or acted, gently, &c., with him, (AZ, S, O, Mgh, Msb, K,) and to him; (AZ, O, K;) and in like manner, بِهِ ↓ ترفّق, (S, O, Mgh, K,) and ↓ ارفقهُ. (AZ, O, K.) Hence the saying of the Prophet, مَنْ رَفَقَ بِأُمَّتِى رَفَقَ اللّٰهُ بِهِ [He who is gentle, &c., with my people, God will be gentle, &c., with him]. (O.) [Hence, also,] one says, ↓ ترفّق فِى أَمْرِهِ [and رَفَقَ فِيهِ as is indicated in the O] He used gentleness, or acted gently, in his affair; syn. تَأَتَّى. (Msb in art. اتى.) And لِحَاجَتِهِ ↓ ترفّق He applied himself with gentleness to his needful affair or business; syn. تَأَتَّى. (T in art. اتى.) And لِلْأَمْرِ ↓ ترفّق He applied himself with gentle ness to the affair; syn. تَلَطَّفَ. (S in art. لطف.) ― -b2- Hence, رَفُقَ, in form like فَرُبَ, He was, or became, gentle, delicate, nice, neat, or skilful, in work or operation; the contr. of such as is termed أَخْرَق. (Msb.) ― -b3- And رَفَقْتُ العَمَلَ, with fet-h to the ف, aor. رَفُقَ , I did, or made, the deed, or work, soundly, thoroughly, skilfully, judiciously, or well. (Msb.) ― -b4- And رَفَقْتُ فِى السَّيْرِ I pro ceeded in a right, or a moderate, manner in journeying, or in pace. (Msb.) -A2- See also 4. -A3- رَفَاقَةٌ is an inf. n. signifying The being a رَفَيق. (O, K.) Fr says, I heard a man at 'Arafلt saying [to the pilgrims there assembled], جَعَلَكُمُ اللّٰهٌ فِى رَفَاقَةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ [May God make you to be in the companionship of Mohammad: may God bless and save him]. (O.) [And accord. to the TK, one says, رَفُقَ بِهِ, inf. n. رَفَاقَةٌ, meaning He became a رَفِيق with him: but what is commonly said in this sense is رَافقَهُ, q. v.] -A4- رَفَقَ فُلَانًا, He struck the مِرْفَق [or elbow] of such a one. (K.) ― -b2- And رَفَقَ النَّاقَةَ, (S, O, K,) aor. رَفُقَ , inf. n. رَفْقٌ, (S, O,) He bound the she-camel's arm [app. together with the shank (for such is the common practice)], (S, O, K,) to prevent her going quickly, (S, O,) when fearing her yearning towards, or longing for, her home, or accustomed place: (S, O, K:) [or] رَفَقَ البَعِيرَ, aor. رَفِقَ , inf. n. رَفْقٌ, he bound the camel's neck (عُنُق [probably, I think, a mistranscription for عَضُد i. e. arm,]) to his pastern, because of a slight lameness therein. (JK.) -A5- رَفِقَ said of a camel, aor. رَفَقَ , inf. n. رَفَقٌ, He had his elbow dis torted from his side. (TA and TK. [See رَفَقٌ below, and أَرْفَقُ: and see also دَفِقَ.]) ― -b2- [And رَفِقَتْ, inf. n.رَفَقٌ, is probably said of a she-camel, as meaning She had, in her teat, or teats, what is termed رَفَقٌ: see, again, this word below.]

تَرْفِيقٌ
2 تَرْفِيقٌ ذ [as the inf. n. of the verb in the phrase رُفِّقَتِ الشَّاةُ, if this verb have been used, means A sheep's, or goat's having the fore legs white to the elbows; for it] is from شَاةٌ مُرَفَّقَةٌ, explained below. (O.)

رافقهُ
3 رافقهُ ذ He was, or became, his رَفِيق, or travelling-companion; he accompanied him in a journey; (S, O, Msb, K;) inf. n. مُرَافَقَةٌ (TK) and رِفَاقٌ. (TA.) ― -b2- And this latter inf. n. also signifies The being hypocritical, or acting hypocritically. (TA. [See also 3 in art. رمق.])

ارفقهُ
4 ارفقهُ ذ : see 1, second sentence. ― -b2- Also He profited him, or was useful to him; (S, O, K;) as also ↓ رَفَقَهُ. (K.) ― -b3- [And in the present day, it means He associated him بِغَيْرِهِ with another or others.]

5 تَرَفَّقَ see 1, in four places.

ترافقوا
6 ترافقوا ذ They were, or became, travellingcompanions; they travelled, or journeyed, together; as also ↓ ارتفقوا: (JK:) and ترافقا they two were, or became, travelling-companions; &c.: (K:) and ترافقنا فِى السَّفَرِ we were, or became, companions in travelling, or journeying. (S, O.)

ارتفق
8 ارتفق ذ i. q. طلب رفقا [i. e. طَلَبَ رِفْقًا] and استعان [both meaning He sought, or demanded, aid, or help]. (Har p. 395. [See also 10.]) ― -b2- And hence, (Har ibid.,) ارتفق بِهِ He profited, or gained advantage or benefit, by him, or it, (S, Mgh, Msb, TA,) namely, a thing. (Msb.) [This phrase is also often used as meaning He made use of it; namely, a garment, and an implement, &c.] ― -b3- See also 6. -A2- Also He leaned upon the مِرْفَق of his arm [i. e. upon his elbow]: (O, Msb, * K:) or upon the pillow [called مِرْفَقَة]. (K.) -A3- And It was, or became, full, or filled. (K.)

استرفقهُ
10 استرفقهُ ذ He sought, or demanded, his profiting him, or being useful to him. (TA.)

تَمَرْفَقَ
Q. Q. 2 تَمَرْفَقَ ذ He took a مِرْفَقَة, i. e. pillow [upon which to lean with his elbow]. (S.)

رِفْقٌ
رِفْقٌ ذ an inf. n. of رَفَقَ; (O, K;) Gentleness, softness, tenderness, graciousness, courteousness, or civility; contr. of عُنْفٌ; (S, O, Mgh, Msb;) i. q. لُطْفٌ, and حُسْنُ صَنِيعٍ, (IDrd, O, K,) or لِينُ جَانِبٍ and لَطَافَةُ فِعْلٍ; and so ↓ رَفَقٌ; (JK;) and ↓ رَافِقَةٌ likewise; whence the phrase أَوْلَى فُلَانًا رَافِقَةً [He treated such a one with gentleness, &c.]. (JK, IDrd, O.) It is also explained as meaning Good submission to that which conduces to what is comely, or pleasing. (TA.) ― -b2- And Gentleness, delicacy, nicety, neatness, or skilfulness, in work or operation; contr. of خُرْقٌ. (Mgh.) ― -b3- Also A thing by means of which one seeks help or assistance. (K.) See also مِرْفَقٌ.

رَفَقٌ
رَفَقٌ ذ inf. n. of رَفِقَ: see the next preceding paragraph. -A2- [Also Easy of attainment.] You say مَرْتَعٌ رَفَقٌ [A place of pasturing, or of unrestrained and plentiful pasturing,] easy to be sought [and attained]. (S, O.) And مَآءٌ رَفَقٌ Water that is easy (JK, S, O, K) to be sought (JK, S, O) and taken: (JK:) or of which the well-rope is short. (K.) And حَاجَةٌ رَفَقُ البِغْيَةِ An object of want that is easy [to be sought and attained]. (O, K.) -A3- Also A distortion of the elbow of a camel from the side. (Lth, S, O, K. [Said to be the inf. n. of رَفِقَ, q. v.]) ― -b2- And A stoppage of the orifice of the teat, (K,) or of the orifices of the teats, (O,) of a she-camel: (O, K:) so says Zeyd Ibn-Kuthweh: (O:) or a disorder in the orifice of the teat, in consequence of being badly milked, or of the milker's not shaking the teat to remove what remained in it, so that the milk reverts into the udder, and turns to blood, or becomes coagulated and mixed with yellow water. (K. [Perhaps in this sense, also, an inf. n.: see 1, last sentence.]) -A4- See also رُفْقَةٌ.

رَفْقَةٌ
رَفْقَةٌ ذ : see what next follows.

رُفْقَةٌ
رُفْقَةٌ ذ , (JK, S, O, Mgh, Msb, K,) in the dial. of Temeem, (Msb,) and ↓ رِفْقَةٌ, (S, O, Msb, K,) in the dial. of Keys, (Msb,) and ↓ رَفْقَةٌ, and on the authority of Ibn-Tal-hah ↓ رُفَاقَةٌ, (K, [in which this last is said to be like ثُمَامَةُ, to indicate that it is with damm to the ر, but not (as will be shown below, voce رَفِيقٌ,) that it is without tenween, imperfectly decl., and determinate like الرُّفْقَةُ,]) Persons travelling, or journeying, together; (Mgh;) a company of persons [travelling, or journeying, or] with whom one is travelling, or journeying; but not when they have separated: (S, O, Msb, K:) or persons with whom one travels, or journeys, as long as they are congregated in one place of assembly, and in one journey; but not when they have separated: (JK:) pl. [of mult.] رِفَاقٌ, (S, O, Mgh, Msb, K,) which is pl. of رُفْقَةٌ, (Mgh, Msb,) and رُفَقٌ, [which is also pl. of رُفْقَةٌ,] and [of pauc.] أَرْفَاقٌ; (O, K;) and the pl. of رِفْقَةٌ is رِفَقٌ: (Msb:) or رُفْقَةٌ is a quasi-pl. n. of ↓ رَفِيقٌ, or syn. with this last used in a pl. sense; and its pl. is رِفَقٌ and رُفَقٌ and [quasi-pl. n.] ↓ رَفَقٌ. (K.) [Golius explains the first and second and third, as on the authority of the KL, by the words “ consortium, societas: ” but in my copy of the KL, I find only the first and second; and these are explained only by the words گروه همراهان, agreeably with the renderings which I have given above.] ― -b2- The pl. رِفَاقٌ also signifies Camels upon which people have gone forth to purvey for themselves wheat, or corn, or other provisions from the towns or villages; each, or every, company being termed a رُفْقَة. (TA voce رَطَانَةٌ.)

رِفْقَةٌ
رِفْقَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

رَفِقَةٌ
رَفِقَةٌ ذ as an epithet applied to a she-camel: see أَرْفَقُ.

رِفَاقٌ
رِفَاقٌ ذ The cord that is used for the purpose described in the explanation of رَفَقَ النَّاقَةَ, (S, O, K,) or in the explanation of رَفَقَ البَعِيرَ. (JK.) [See 1, in the latter part of the paragraph.] So in the saying of Bishr, (S,) i. e. of Bishr Ibn-Abee- Hلzim, (O,)
فَاـِنِّى وَالشَّكَاةَ مِنَ الِ لَأْىٍ
كَذَاتِ الضِغْنِ تَمْشِى فِى الرِّفَاقِ
(O,) or وَآلَ لَامٍ, (S, O,) accord. to different readings: (O:) [i. e. And verily I, with respect to the fault, or the complaint, of the family of Lنy, or and the family of Lلm, am like her that yearns towards, or longs for, her home, or accustomed place, going along with her arm and shank in the رفاق]: he says, I am withheld from satirizing them, like as this she-camel that yearns towards, or longs for, her home, or accustomed place, is bound and withheld; but if they do not what I approve, I will let loose my tongue with satirizing them. (O.) ― -b2- Also A thing in form like a finger, made for the teat of a she-camel when she is affected with the [disorder termed] رَفَق: it is stuffed with dates, and then the صِرَار [q. v.] is bound over it, in order that it [the teat] may be cured. (JK.)

رَفِيقٌ
رَفِيقٌ ذ Gentle, soft, tender, gracious, courteous, or civil; (JK, Msb;) as also ↓ رَافِقٌ. (JK.) ― -b2- And hence, (Msb,) Gentle, delicate, nice, neat, or skilful, in work or operation; contr. of أَخْرَقُ. (S, O, Msb, K.) ― -b3- [Hence, also,] هٰذَا الأَمْرُ رَفِيقٌ بِكَ and بِكَ ↓ رَافِقٌ and رَافِقٌ عَلَيْكَ (assumed tropical:) [This affair, or thing, is easy, or convenient, to thee: see أَرْفَقُ]. (O.) -A2- Also A companion (JK, S, O, Msb, K) and companions (JK, S, O, K) in travel-ling, or journeying, and afterwards: (Kh, S, O, Msb, K:) used as sing. and pl., (JK, S, O, K,) like صَدِيقٌ (S, O) and خَلِيطٌ: (O:) pl. رُفَقَآءُ; (JK, S, O, K;) with which ↓ رُفَاقَةٌ is syn., as in the phrase فِتْيَةٌ رُفَاقَةٌ [Young men companions &c.]. (JK.) See also رُفْقَةٌ. It is said in the Kur [iv. 71], وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقًا, (JK, S, O,) meaning رُفَقَآءَ [i. e. And good, or very good, will be those as companions after the journey of life] in Paradise! (JK.) And Mohammad is related by 'ءïsheh to have said, [just before his death,] when he had been given his choice between continuance in the present world and what was with God, and had chosen the latter, بَلِ الرَّفِيقَ الأَعْلَى مِنَ الجَنَّةِ [Nay, rather, the highest companions of Paradise]; meaning, I desire the company, or congregation, of the prophets. (O.)

رُفَاقَةٌ
رُفَاقَةٌ ذ : see رُفْقَةٌ and رَفِيقٌ.

رَافِقٌ
رَافِقٌ ذ : see رَفِيقٌ, in two places.

رَافِقَةٌ
رَافِقَةٌ ذ : see رِفْقٌ.

أَرْفَقُ
أَرْفَقُ ذ [compar. and superl. of رَفِيقٌ; meaning More, and most, gentle, &c.] ― -b2- [Hence,] one says, هٰذَا الأَمْرُ أَرْفَقُ بِكَ [and عَلَيْكَ] (assumed tropical:) This affair, or thing, is more, or most, easy, or convenient, to thee. (TA in art. عود.) [See also an instance voce مَحْنِيَةٌ (in art. حنو), last sentence.] -A2- Also, applied to a camel, Having the elbow (المِرْفَق) distorted from the side: (JK, S, O, K:) so says Lth: (O:) and so the fem. رَفْقَآءُ, applied to a she-camel: (JK, S:) but Az says that the epithet preserved by him in his memory as heard from the Arabs applied to a camel is أَدْفَقُ, with دال. (O.) ― -b2- Accord. to As, (O,) رَفْقَآءُ applied to a she-camel signifies Having the orifice of her teat stopped up; (O, K;) and so ↓ رَفِقَةٌ: (K:) the latter is said by Zeyd Ibn-Kuthweh to signify, so applied, having the orifices of her teats stopped up. (O.)

مَرْفَقٌ
مَرْفَقٌ ذ : see مِرْفَقٌ, in two places.

مَرْفِقٌ
مَرْفِقٌ ذ : see what next follows, in three places.

مِرْفَقٌ
مِرْفَقٌ ذ and ↓ مَرْفِقٌ inf. ns. of رَفَقَ, (AZ, O, K,) of which ↓ مَرْفَقٌ also is an inf. n. (O, K.) ― -b2- Also A thing by which one profits, or gains advantage or benefit. (S, O, Msb, K.) It is said in the Kur [xviii. 15], وَيُهَيِّئُ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا or ↓ مَرْفِقًا, accord. to different readers, [i. e. And He will prepare for you a condition of your case by which ye shall profit], but no one reads ↓ مَرْفَقًا, (S, O,) which, however, is allowable, meaning ↓ رِفْقًا. (S. [See رِفْقٌ, last sentence.]) The pl. is مَرَافِقُ. (Msb.) ― -b3- [Hence,] مَرَافِقُ الدَّارِ Such appertenances [or conveniences] of the house as the privy and the kitchen and the like: (Mgh, Msb:) or the sinks, and the like, of the house: (S, O, K:) and particularly privies: (O:) when used in these senses, the sing. is مِرْفَقٌ only, with kesr to the م and fet-h to the ف, (Mgh, Msb,) likened to the noun signifying an instrument. (Msb.) [See also حَيِّزٌ, in art. حوز.] ― -b4- And from the same words in the sense expl. in the second sentence above, (Msb,) مِرْفَقٌ and ↓ مَرْفِقٌ signify also The elbow, or elbow-joint; the place where the ذِرَاع joins upon the عَضُد; (S, O, K;) [in other words,] the place where the عَضُد is connected with the سَاعِد; (Mgh;) the مرفق of a man: (Msb:) [and in like manner in a beast, the elbow, or elbowjoint, as in the JK, S, O, and K, voce أَرْفَقُ; and in countless other instances: but in the K voce رُكْبَةٌ (q. v.), it seems to be applied to the knee of a beast:] pl. as above. (Msb.)

مِرْفَقَةٌ
مِرْفَقَةٌ ذ A pillow (S, O, Mgh, K) upon which one leans [with the elbow]: from مِرْفَقٌ in the sense explained in the last sentence of the next preceding paragraph. (Mgh.)

شَاةٌ مُرَفَّقَةٌ
شَاةٌ مُرَفَّقَةٌ ذ A sheep, or goat, having the fore legs white to the elbows. (O, K.)

مِرْفَاقٌ
مِرْفَاقٌ ذ A camel whose elbow hurts (يُصِيبُ) his side. (O, K.) ― -b2- And A she-camel that is hurt by the صِرَار [q. v.] when her udder is bound therewith, and from whom blood issues (JK, O, K) when she is loosed [therefrom] (اـِذَا حُلَّتْ), (JK,) or when she is milked (اذا حُلِبَتْ). (O, K.)

مَرْفُوقٌ
مَرْفُوقٌ ذ A camel having a complaint of his مِرْفَق [or elbow]. (IDrd, O, K.)

مُرْتَفَقٌ
مُرْتَفَقٌ ذ A place, or thing, upon which one leans [properly with the مِرْفَق, or elbow]. (Bd in xviii. 28 and 30.)

مُرْتَفِقٌ
مُرْتَفِقٌ ذ Leaning upon his elbow. (S, O.) -A2- Also Full, standing, and continuing, or remaining: (O, K:) or nearly full: so explained by IAar as occurring in the following verse of 'Obeyd Ibn-El-Abras, (O,) describing rain that had filled the low tracts of ground: (TA in art. صوح:)
فَأَصْبَحَ الرَّوْضُ وَالقِيعَانُ مُمْرِعَةً
مِنْ بَيْنِ مُرْتَفِقٍ مِنْهَا وَمُنْصَاحِ
[And the meadows, and the plain, or soft, low tracts, became abundant with herbage, partly by what was full, &c., in consequence thereof, and partly by what was flowing, running upon the surface of the ground]: (O:) or, as some relate it, مُتْرَعَةً [i. e. “ filled ”]; and مُرْتَتِقٍ, which means herbage “ of which the blossoms have not yet come forth from their calyxes; ” and مُنْصَاح [accord. to this reading] meaning herbage “ of which the blossoms have appeared: ” (TA in art. صوح:) [or, accord. to the reading مُرْتَتِقٍ, the meaning may be, “ partly such as were compact thereof, ” i. e. of the meadows &c., “ and partly such as were cracked ” by the heat and drought:] another reading is
مِنْ بَيْنِ مُرْتَفِقٍ مِنْهَا وَمِنْ طَاحِى
 من طاحى meaning “ of what was flowing and going away. ” (TA ubi suprà.) [Nearly the whole of this art. is wanting in the copies of the TA to which I have had access.]

##### Türkçe

**رَفَقَ**
1 **رَفَقَ** ذ , (S, O, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **رَفُقَ** , (S, Msb,) mastarı **رِفْقٌ** (S, * O, Mgh, * Msb, * K) ve **مَرْفِقٌ** ve **مِرْفَقٌ** (AZ, O, K,) ve **مَرْفَقٌ**; (O, K;) ve **رَفِقَ**, (JK, O, K,) [muzâri‘ı **رَفَقَ** ,] mastarı **رَفَقٌ**; (JK;) ve **رَفُقَ**; (JK, O, K;) O, yumuşak huylu, nazik, ince, lütufkâr, kibar veya medeni idi yahut oldu; yahut yumuşakça, nazikçe vb. davrandı yahut hareket etti. (JK, S, O, Mgh, Msb, K.) Dersin ki, **رَفَقَ بِهِ**, (AZ, S, O, Mgh, Msb, K,) ve **عَلَيْهِ**, (AZ, O, K,) mastarları yukarıdaki gibidir; (O, K;) ve **رَفِقَ**, ve **رَفُقَ**; (K;) O, onunla yumuşak huylu vb. idi yahut oldu, yahut onunla yumuşakça vb. davrandı, (AZ, S, O, Mgh, Msb, K,) ve ona karşı; (AZ, O, K;) ve aynı şekilde, **بِهِ** ↓ **ترفّق**, (S, O, Mgh, K,) ve ↓ **ارفقهُ**. (AZ, O, K.) Bundan dolayı Peygamber’in sözü: **مَنْ رَفَقَ بِأُمَّتِى رَفَقَ اللّٰهُ بِهِ** [Ümmetime yumuşak davranan kimseye Allah yumuşak davranır]. (O.) [Bundan dolayı ayrıca] denir ki, ↓ **ترفّق فِى أَمْرِهِ** [ve O’da işaret edildiği üzere **رَفَقَ فِيهِ**] O, işinde yumuşaklık kullandı yahut yumuşak davrandı; eş anlamlısı **تَأَتَّى**. (Msb, madde **اتى**.) Ve **لِحَاجَتِهِ** ↓ **ترفّق** O, ihtiyacına dair işine yumuşaklıkla yöneldi; eş anlamlısı **تَأَتَّى**. (T, madde **اتى**.) Ve **لِلْأَمْرِ** ↓ **ترفّق** O, işe yumuşaklıkla yöneldi; eş anlamlısı **تَلَطَّفَ**. (S, madde **لطف**.) ― -b2- Bundan dolayı, **رَفُقَ**, **فَرُبَ** gibi bir vezinde: O, işte yahut icrada yumuşak, ince, zarif, düzgün yahut mahir idi yahut oldu; **أَخْرَق** diye adlandırılanın zıddı. (Msb.) ― -b3- Ve **رَفَقْتُ العَمَلَ**, **ف**’ye fetha ile, muzâri‘ı **رَفُقَ** , Ben işi sağlamca, tam olarak, maharetle, isabetle yahut iyi yaptım. (Msb.) ― -b4- Ve **رَفَقْتُ فِى السَّيْرِ** Ben yürüyüşte yahut hızda doğru yahut mutedil bir tarz üzere ilerledim. (Msb.) -A2- 4’e de bak. -A3- **رَفَاقَةٌ** bir mastardır; **رَفَيق** olmayı ifade eder. (O, K.) Fr der ki: ‘Arafât’ta [orada toplanmış hacılara] diyen bir adam işittim: **جَعَلَكُمُ اللّٰهٌ فِى رَفَاقَةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ** [Allah sizi Muhammed’in arkadaşlığı içinde kılsın: Allah ona salât ve selâm etsin]. (O.) [Ve TK’ye göre denir ki, **رَفُقَ بِهِ**, mastarı **رَفَاقَةٌ**, manası: O, onunla bir **رَفِيق** oldu: fakat bu manada yaygın olan **رَافقَهُ**’dur, bkz.] -A4- **رَفَقَ فُلَانًا**, O, falancanın **مِرْفَق**’ına [yahut dirseğine] vurdu. (K.) ― -b2- Ve **رَفَقَ النَّاقَةَ**, (S, O, K,) muzâri‘ı **رَفُقَ** , mastarı **رَفْقٌ**, (S, O,) O, dişi devenin kolunu [görünüşe göre incikle birlikte (zira yaygın uygulama böyledir)] bağladı, (S, O, K,) onun hızlı gitmesini engellemek için, (S, O,) evine yahut alıştığı yerine özlem duymasından yahut arzulamasından korkulduğunda: (S, O, K:) [yahut] **رَفَقَ البَعِيرَ**, muzâri‘ı **رَفِقَ** , mastarı **رَفْقٌ**, o, deveyi boynundan (**عُنُق** [muhtemelen, zannımca, **عَضُد** yani kol için bir yanlış yazımdır]) bileğine bağladı; onda hafif bir topallık bulunduğu için. (JK.) -A5- Deve hakkında söylenen **رَفِقَ**, muzâri‘ı **رَفَقَ** , mastarı **رَفَقٌ**, O, dirseği yanından eğrilmiş idi. (TA ve TK. [Aşağıda **رَفَقٌ**’a ve **أَرْفَقُ**’a bak; ayrıca **دَفِقَ**’a da bak.]) ― -b2- [Ve **رَفِقَتْ**, mastarı **رَفَقٌ**, muhtemelen dişi deve hakkında, memesinde yahut memelerinde **رَفَقٌ** denilen şey bulunması manasında söylenir: aşağıda yine bu kelimeye bak.]

**تَرْفِيقٌ**
2 **تَرْفِيقٌ** ذ [**رُفِّقَتِ الشَّاةُ** ibaresindeki fiilin mastarı olarak—eğer bu fiil kullanılmışsa—Bir koyunun yahut keçinin ön ayaklarının dirseklere kadar beyaz olması demektir; zira o] aşağıda açıklanan **شَاةٌ مُرَفَّقَةٌ**’dandır. (O.)

**رافقهُ**
3 **رافقهُ** ذ O, onun **رَفِيق**’i yahut yol arkadaşı idi yahut oldu; bir yolculukta ona eşlik etti; (S, O, Msb, K;) mastarı **مُرَافَقَةٌ** (TK) ve **رِفَاقٌ**. (TA.) ― -b2- Ve bu son mastar ayrıca münafıklık etmek yahut münafıkça davranmak manasına da gelir. (TA. [Ayrıca madde **رمق**’ta 3’e de bak.])

**ارفقهُ**
4 **ارفقهُ** ذ : 1’in ikinci cümlesine bak. ― -b2- Ayrıca: O, ona fayda verdi yahut ona yararlı oldu; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **رَفَقَهُ**. (K.) ― -b3- [Ve günümüzde, **بِغَيْرِهِ** ile, onu bir başkasıyla yahut başkalarıyla ilişkilendirdi manasına gelir.]

5 **تَرَفَّقَ** 1’e, dört yerde, bak.

**ترافقوا**
6 **ترافقوا** ذ Onlar yol arkadaşları idi yahut oldular; birlikte yolculuk ettiler; bunun gibi ↓ **ارتفقوا**: (JK:) ve **ترافقا** ikisi yol arkadaşı idi yahut oldu; vb.: (K:) ve **ترافقنا فِى السَّفَرِ** biz yolculukta arkadaş idik yahut olduk. (S, O.)

**ارتفق**
8 **ارتفق** ذ **طلب رفقا** [yani **طَلَبَ رِفْقًا**] ve **استعان** ile aynı manadadır [ikisi de: yardım yahut destek aradı yahut talep etti]. (Har s. 395. [10’a da bak.]) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Har aynı yer,) **ارتفق بِهِ** O, onunla yahut onun sayesinde (S, Mgh, Msb, TA,) yani bir şey ile, faydalandı yahut menfaat elde etti. (Msb.) [Bu ibare ayrıca çoğu kez “onu kullandı” manasında kullanılır; yani bir elbise ve bir alet vb.] ― -b3- 6’ya da bak. -A2- Ayrıca: O, kolunun **مِرْفَق**’ına [yani dirseğine] dayanıp yaslandı: (O, Msb, * K:) yahut **مِرْفَقَة** denilen yastığa. (K.) -A3- Ve: O, dolu idi yahut doldu. (K.)

**استرفقهُ**
10 **استرفقهُ** ذ O, onun kendisine fayda vermesini yahut kendisine yararlı olmasını istedi yahut talep etti. (TA.)

**تَمَرْفَقَ**
Q. Q. 2 **تَمَرْفَقَ** ذ O, bir **مِرْفَقَة** aldı; yani [dirseğiyle yaslanmak için] yastık. (S.)

**رِفْقٌ**
**رِفْقٌ** ذ **رَفَقَ**’ın mastarıdır; (O, K;) Yumuşaklık, nezaket, incelik, lütufkârlık, kibarlık yahut medenilik; **عُنْفٌ**’ün zıddı; (S, O, Mgh, Msb;) **لُطْفٌ** ve **حُسْنُ صَنِيعٍ** ile aynı manadadır, (IDrd, O, K,) yahut **لِينُ جَانِبٍ** ve **لَطَافَةُ فِعْلٍ**; ve bunun gibi ↓ **رَفَقٌ**; (JK;) ve ↓ **رَافِقَةٌ** dahi; buradan **أَوْلَى فُلَانًا رَافِقَةً** ibaresi [O, falancaya yumuşaklık vb. ile muamele etti]. (JK, IDrd, O.) Ayrıca, güzel yahut hoş olana götüren şeye iyi boyun eğme manasında da açıklanır. (TA.) ― -b2- Ve işte yahut icrada yumuşaklık, incelik, zarafet, düzgünlük yahut maharet; **خُرْقٌ**’un zıddı. (Mgh.) ― -b3- Ayrıca: Kendisiyle yardım yahut destek aranan bir şey. (K.) **مِرْفَقٌ**’a da bak.

**رَفَقٌ**
**رَفَقٌ** ذ **رَفِقَ**’ın mastarıdır: bir önceki paragrafı gör. -A2- [Ayrıca: elde edilmesi kolay.] Dersin: **مَرْتَعٌ رَفَقٌ** [Otlatma yeri yahut serbest ve bol otlatma yeri,] aranması [ve elde edilmesi] kolay. (S, O.) Ve **مَآءٌ رَفَقٌ** Aranması (JK, S, O) ve alınması (JK:) kolay olan su: (JK, S, O, K:) yahut kuyu ipi kısa olan. (K.) Ve **حَاجَةٌ رَفَقُ البِغْيَةِ** Aranması ve elde edilmesi kolay olan bir ihtiyaç nesnesi. (O, K.) -A3- Ayrıca: Devenin dirseğinin yandan eğrilmesi. (Lth, S, O, K. [**رَفِقَ**’ın mastarı olduğu söylenir, bkz.]) ― -b2- Ve dişi devenin meme ucunun deliğinin tıkanması, (K,) yahut meme uçlarının deliklerinin tıkanması: (O, K:) Zeyd İbn-Kuthweh böyle der: (O:) yahut kötü sağma sebebiyle, yahut sağanın memede kalan şeyi gidermek için memeyi sallamaması sebebiyle meme ucunun deliğinde bir bozukluk; böylece süt memeye geri döner ve kana döner, yahut pıhtılaşır ve sarı suyla karışır. (K. [Belki bu manada da bir mastardır: 1’in son cümlesine bak.]) -A4- **رُفْقَةٌ**’ya da bak.

**رَفْقَةٌ**
**رَفْقَةٌ** ذ : hemen ardından gelene bak.

**رُفْقَةٌ**
**رُفْقَةٌ** ذ , (JK, S, O, Mgh, Msb, K,) Temîm lehçesinde, (Msb,) ve ↓ **رِفْقَةٌ**, (S, O, Msb, K,) Keys lehçesinde, (Msb,) ve ↓ **رَفْقَةٌ**, ve İbn-Talhah rivayetine göre ↓ **رُفَاقَةٌ**, (K, [bu sonuncunun **ثُمَامَةُ** gibi olduğu, **ر**’ye damme bulunduğunu göstermek içindir; fakat aşağıda, **رَفِيقٌ** maddesinde gösterileceği üzere, tenvinsiz, gayr-i munsarif ve **الرُّفْقَةُ** gibi belirli olduğu için değildir,]) Birlikte yolculuk eden kimseler; (Mgh;) yolculuk etmekte olduğun kimseler topluluğu; fakat ayrıldıklarında değil: (S, O, Msb, K:) yahut bir mecliste ve bir yolculukta bir araya geldikleri müddetçe birlikte yolculuk edilen kimseler; fakat ayrıldıklarında değil: (JK:) çoğulu [kesret] **رِفَاقٌ**, (S, O, Mgh, Msb, K,) ki **رُفْقَةٌ**’nın çoğuludur, (Mgh, Msb,) ve **رُفَقٌ**, [ki bu da **رُفْقَةٌ**’nın çoğuludur,] ve [kıllet] **أَرْفَاقٌ**; (O, K;) ve **رِفْقَةٌ**’nın çoğulu **رِفَقٌ**’tır: (Msb:) yahut **رُفْقَةٌ**, ↓ **رَفِيقٌ**’un şibh-çoğul ismidir, yahut bu sonuncuyla çoğul manada eş anlamlıdır; ve onun çoğulu **رِفَقٌ** ve **رُفَقٌ** ve [şibh-çoğul isim] ↓ **رَفَقٌ**’dur. (K.) [Golius birinciyi ve ikinciyi ve üçüncüyü KL’nin otoritesine dayanarak “consortium, societas” sözleriyle açıklar; fakat KL nüshamda yalnız birinci ve ikinciyi buluyorum; ve bunlar yalnız گروه همراهان sözleriyle açıklanmıştır; benim yukarıda verdiğim karşılıklara uygun olarak.] ― -b2- Çoğul **رِفَاقٌ** ayrıca, insanların şehirlerden yahut köylerden kendilerine buğday yahut tahıl yahut başka azıklar tedarik etmek için çıktıkları develer manasına da gelir; her bir topluluğa bir **رُفْقَة** denir. (TA, **رَطَانَةٌ** maddesi.)

**رِفْقَةٌ**
**رِفْقَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**رَفِقَةٌ**
**رَفِقَةٌ** ذ dişi deveye sıfat olarak: **أَرْفَقُ**’a bak.

**رِفَاقٌ**
**رِفَاقٌ** ذ **رَفَقَ النَّاقَةَ** açıklamasında zikredilen maksat için kullanılan ip; (S, O, K,) yahut **رَفَقَ البَعِيرَ** açıklamasında. (JK.) [Paragrafın son kısmında 1’e bak.] Bişr’in sözünde böyledir, (S,) yani Bişr İbn-Ebî-Hâzim’in, (O,)
فَاـِنِّى وَالشَّكَاةَ مِنَ الِ لَأْىٍ
كَذَاتِ الضِغْنِ تَمْشِى فِى الرِّفَاقِ
(O,) yahut farklı kıraatlere göre **وَآلَ لَامٍ**, (S, O,): (O:) [yani: Ve gerçekten ben, Le’ey ailesinin—yahut Lâm ailesinin—kusuru yahut şikâyeti hususunda, evine yahut alıştığı yerine özlem duyan, kolu ve incği **الرِّفَاقِ** içinde yürüyen dişi deve gibiyim]: der ki: Onları hicvetmekten alıkonulmuşum; tıpkı evine yahut alıştığı yerine özlem duyan bu dişi devenin bağlanıp alıkonulması gibi; fakat benim hoşnut olduğum şeyi yapmazlarsa, onları hicvetmekle dilimi salıveririm. (O.) ― -b2- Ayrıca: Dişi deve **رَفَق** [denilen hastalık] ile musap olduğunda meme ucu için yapılan, parmak biçiminde bir şey: hurma ile doldurulur, sonra onun üzerine **صِرَار** [bkz.] bağlanır; onun [meme ucunun] iyileşmesi için. (JK.)

**رَفِيقٌ**
**رَفِيقٌ** ذ Yumuşak huylu, nazik, ince, lütufkâr, kibar yahut medeni; (JK, Msb;) bunun gibi ↓ **رَافِقٌ**. (JK.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Msb,) işte yahut icrada yumuşak, ince, zarif, düzgün yahut mahir; **أَخْرَقُ**’un zıddı. (S, O, Msb, K.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **هٰذَا الأَمْرُ رَفِيقٌ بِكَ** ve **بِكَ** ↓ **رَافِقٌ** ve **رَافِقٌ عَلَيْكَ** (mecaz kabul edilerek:) [Bu iş yahut şey, sana kolay yahut elverişlidir: **أَرْفَقُ**’a bak]. (O.) -A2- Ayrıca: Bir arkadaş (JK, S, O, Msb, K) ve yolculukta yahut seferde ve sonrasında arkadaşlar; (Kh, S, O, Msb, K:) tekil ve çoğul olarak kullanılır, (JK, S, O, K,) **صَدِيقٌ** (S, O) ve **خَلِيطٌ** gibi: (O:) çoğulu **رُفَقَآءُ**; (JK, S, O, K;) bununla ↓ **رُفَاقَةٌ** eş anlamlıdır; **فِتْيَةٌ رُفَاقَةٌ** ibaresinde olduğu gibi [gençler, arkadaşlar vb.]. (JK.) **رُفْقَةٌ**’ya da bak. Kur’ân’da [iv. 71] **وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقًا**, (JK, S, O,) yani **رُفَقَآءَ** [yani: Hayat yolculuğundan sonra cennette arkadaş olarak onlar ne güzel (yahut pek güzel)dir!] manasındadır. (JK.) Ve Muhammed’in, ‘Âişe’den rivayetle, [ölümünden hemen önce,] kendisine dünya hayatında kalma ile Allah katında olan arasında tercih verildiğinde ve ikincisini seçtiğinde şöyle dediği nakledilir: **بَلِ الرَّفِيقَ الأَعْلَى مِنَ الجَنَّةِ** [Hayır; bilakis cennetin en yüce arkadaşları]; yani: peygamberlerin topluluğunu yahut cemaatini isterim. (O.)

**رُفَاقَةٌ**
**رُفَاقَةٌ** ذ : **رُفْقَةٌ** ve **رَفِيقٌ**’a bak.

**رَافِقٌ**
**رَافِقٌ** ذ : iki yerde **رَفِيقٌ**’a bak.

**رَافِقَةٌ**
**رَافِقَةٌ** ذ : **رِفْقٌ**’a bak.

**أَرْفَقُ**
**أَرْفَقُ** ذ [**رَفِيقٌ**’un ism-i tafdîli; manası: daha çok ve en çok yumuşak vb.] ― -b2- [Bundan dolayı,] denir ki, **هٰذَا الأَمْرُ أَرْفَقُ بِكَ** [ve **عَلَيْكَ**] (mecaz kabul edilerek:) Bu iş yahut şey, sana daha kolay yahut en elverişlidir. (TA, madde **عود**.) [Ayrıca madde **حنو**’da **مَحْنِيَةٌ**’da (son cümle) bir örneğe bak.] -A2- Ayrıca, deveye nispetle: Dirseği (**المِرْفَق**) yandan eğrilmiş olan: (JK, S, O, K:) Lth böyle der: (O:) ve bunun müennesi **رَفْقَآءُ**, dişi deveye nispetle: (JK, S:) fakat Az der ki: Araplardan işitip hafızasında koruduğu, deveye nispetle sıfat **أَدْفَقُ**’tur, **الدال** ile. (O.) ― -b2- As’a göre, (O,) dişi deveye nispetle **رَفْقَآءُ**, meme ucunun deliği tıkanmış olan demektir; (O, K;) ve bunun gibi ↓ **رَفِقَةٌ**: (K:) Zeyd İbn-Kuthweh, bu sonuncunun, böyle nispetle, meme uçlarının delikleri tıkanmış olan manasına geldiğini söyler. (O.)

**مَرْفَقٌ**
**مَرْفَقٌ** ذ : iki yerde **مِرْفَقٌ**’a bak.

**مَرْفِقٌ**
**مَرْفِقٌ** ذ : üç yerde, hemen ardından gelene bak.

**مِرْفَقٌ**
**مِرْفَقٌ** ذ ve ↓ **مَرْفِقٌ** **رَفَقَ**’ın mastarlarıdır, (AZ, O, K,) ve bunun ↓ **مَرْفَقٌ** da bir mastarıdır. (O, K.) ― -b2- Ayrıca: Kendisiyle faydalanılan yahut menfaat elde edilen bir şey. (S, O, Msb, K.) Kur’ân’da [xviii. 15] **وَيُهَيِّئُ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا** yahut farklı kıraatlere göre ↓ **مَرْفِقًا** denilmiştir, [yani: Ve sizin için işinizden, kendisiyle faydalanacağınız bir hâl hazırlar]; fakat hiç kimse ↓ **مَرْفَقًا** okumaz, (S, O,) hâlbuki bu caizdir; manası ↓ **رِفْقًا** olmak üzere. (S. [**رِفْقٌ**’un son cümlesine bak.]) Çoğulu **مَرَافِقُ**’tur. (Msb.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **مَرَافِقُ الدَّارِ** Evin hela ve mutfak ve benzeri gibi eklentileri [yahut kolaylıkları]: (Mgh, Msb:) yahut evin lağımları ve benzerleri: (S, O, K:) ve özellikle helalar: (O:) bu manalarda kullanıldığında tekili yalnız **مِرْفَقٌ**’tur; **م**’ye kesra ve **ف**’ye fetha ile, (Mgh, Msb,) alet ismine benzetilerek. (Msb.) [Ayrıca madde **حوز**’da **حَيِّزٌ**’a bak.] ― -b4- Ve yukarıdaki ikinci cümlede açıklanan manadaki aynı kelimelerden, (Msb,) **مِرْفَقٌ** ve ↓ **مَرْفِقٌ** ayrıca dirsek yahut dirsek eklemi; **ذِرَاع**’ın **عَضُد** üzerine birleştiği yer; (S, O, K;) [başka bir ifadeyle] **عَضُد**’un **سَاعِد** ile birleştiği yer; (Mgh;) insanın **مرفق**’ı: (Msb:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (Msb.)

**مِرْفَقَةٌ**
**مِرْفَقَةٌ** ذ Üzerine [dirsekle] yaslanılan bir yastık. (S, O, Mgh, K.) Bir önceki paragrafın son cümlesinde açıklanan manadaki **مِرْفَقٌ**’tan. (Mgh.)

**شَاةٌ مُرَفَّقَةٌ**
**شَاةٌ مُرَفَّقَةٌ** ذ Ön ayakları dirseklere kadar beyaz olan bir koyun yahut keçi. (O, K.)

**مِرْفَاقٌ**
**مِرْفَاقٌ** ذ Dirseği (يُصِيبُ) yanına dokunan yahut yanını acıtan bir deve. (O, K.) ― -b2- Ve memesi **صِرَار** [bkz.] ile bağlandığında onunla incinen ve çözüldüğünde (اـِذَا حُلَّتْ), (JK,) yahut sağıldığında (اذا حُلِبَتْ) kan çıkan bir dişi deve. (JK, O, K.)

**مَرْفُوقٌ**
**مَرْفُوقٌ** ذ **مِرْفَق**’ında [yahut dirseğinde] bir rahatsızlığı olan deve. (IDrd, O, K.)

**مُرْتَفَقٌ**
**مُرْتَفَقٌ** ذ Üzerine yaslanılan yer yahut şey [aslen **مِرْفَق** yani dirsekle]. (Bd, xviii. 28 ve 30.)

**مُرْتَفِقٌ**
**مُرْتَفِقٌ** ذ Dirseğine yaslanan. (S, O.) -A2- Ayrıca: Dolu, ayakta duran ve devam eden yahut kalan: (O, K:) yahut neredeyse dolu: IAar tarafından, ‘Obeyd İbn-El-Abras’ın aşağıdaki beytinde geçtiği üzere böyle açıklanır, (O,) alçak yerleri doldurmuş yağmuru tasvir ederek: (TA, madde **صوح**:)
فَأَصْبَحَ الرَّوْضُ وَالقِيعَانُ مُمْرِعَةً
مِنْ بَيْنِ مُرْتَفِقٍ مِنْهَا وَمُنْصَاحِ
[Ve çayırlar ve düz, yumuşak, alçak yerler, bunun neticesinde, bir kısmı dolu vb. olanla ve bir kısmı da yüzeyde akıp gidenle, otça bol oldu]: (O:) yahut bazıları onu **مُتْرَعَةً** [yani “dolu”] diye rivayet eder; ve **مُرْتَتِقٍ**, ki manası “çiçekleri henüz çanak yapraklarından çıkmamış olan ot”; ve **مُنْصَاح** [bu kıraate göre] manası “çiçekleri belirmiş olan ot”: (TA, madde **صوح**:) başka bir kıraat:
مِنْ بَيْنِ مُرْتَفِقٍ مِنْهَا وَمِنْ طَاحِى
**من طاحى** “akıp giden ve uzaklaşan şeyden” manasındadır. (TA, aynı yer.) [Bu maddenin neredeyse tamamı, erişebildiğim TA nüshalarında eksiktir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَفَقَ
رَفَقَ U ( n. ac. رَفْق 1 ),
a.  Helped, assisted, favoured.

b.  Struck the elbow of; elbowed.

c.  Bound the fore-leg of.

d.  see infra (a) .

رَفِقَ
رَفِقَ A ( n. ac. رَفَق 4 ),
a.  see infra (a) .

رَفُقَ
رَفُقَ U ( n. ac. رِفْق 2 ,  مَرْفَق 17 ,  مَرْفِق 18 ,  مِرْفَق 20 )
a.  [ Bi or 'Ala ], Was kind, gentle towards, to, with.

b.  ( n. ac. رَفَاْقَة 22t ),  see III .

رَفَّقَ
رَفَّقَ II ,
a.  Helped, assisted, aided; relieved.

رَاْفَقَ
رَاْفَقَ III ,
a.  Was, became the companion of; accompanied.

أَرْفَقَ
أَرْفَقَ IV ,
a.  Was kind, gentle to; helped &c.

b.  [ 'Ala ], Overcame.

تَرَفَّقَ
تَرَفَّقَ V
a.  [ Bi ], Was kind, gentle to.

تَرَاْفَقَ
تَرَاْفَقَ VI ,
a.  Were, became companions.

اِرْتَفَقَ
اِرْتَفَقَ VIII ,
a.  Leant on his elbow; reclined.

b.  [ Bi ], Profited by; made use, took advantage of.

c.  Was full.

d.  see X .

اِسْتَرْفَقَ
اِسْتَرْفَقَ X ,
a.  Asked help of.

b.  Sought a companion.

رَفْقَة
رَفْقَة 1t , ( pl. رِفَاْق 23 ,  أَرْفَاْق 38 ),
a.  Company;   travelling company.

رِفْق
رِفْق 2 ,
a.  Kindness, gentleness, graciousness; compassion, pity.

رِفْقَة
رِفْقَة 2t ,
a.  see 1t .

رُفْقَة
رُفْقَة 3t , ( pl. رُفَق 9 ),
a.  see 1t .

رَفَق
رَفَق 4 ,
a.  Easy; easily got at.

مِرْفَقَة
مِرْفَقَة 20t ,
a.  Cushion, pillow, bolster.

رِفَاْق
رِفَاْق 23 ,
a.  Rope, cord.

رُفَاْقَة
رُفَاْقَة 24t ,
a.  see 1t .

رَفِيْق
رَفِيْق 25 , ( pl. رُفَقَآءُ 43 ),
a.  Companion, comrade; associate; friend.

بالرِّفْق
بالرِّفْق
a.  Gently.

مَرَافِق الدَّار
مَرَافِق الدَّار
a.  Appurtenances of the house; domestic offices: well; sink; water-closet &c.

مُرْتَفَق
مُرْتَفَق [ N. P.
a.  VIII], Couch, sofa.

b.  Water-closet.

##### Türkçe

**رَفَقَ**
**رَفَقَ** U ( n. ac. **رَفْق** 1 ),
a. Yardım etti, destekledi, lütufta bulundu.

b. Dirseğiyle vurdu; dirsekledi.

c. Ön bacağını bağladı.

d. Aşağıya bak (a).

**رَفِقَ**
**رَفِقَ** A ( n. ac. **رَفَق** 4 ),
a. Aşağıya bak (a).

**رَفُقَ**
**رَفُقَ** U ( n. ac. **رِفْق** 2 ,  **مَرْفَق** 17 ,  **مَرْفِق** 18 ,  **مِرْفَق** 20 )
a. [ Bi veya 'Ala ], -e, -e karşı, -ile nazik, yumuşak huylu oldu.

b. ( n. ac. **رَفَاْقَة** 22t ), III’e bak.

**رَفَّقَ**
**رَفَّقَ** II ,
a. Yardım etti, destekledi, yardımda bulundu; ferahlattı.

**رَاْفَقَ**
**رَاْفَقَ** III ,
a. Arkadaş oldu; eşlik etti.

**أَرْفَقَ**
**أَرْفَقَ** IV ,
a. -e nazik, yumuşak huylu oldu; yardım etti vb.

b. [ 'Ala ], Üstün geldi.

**تَرَفَّقَ**
**تَرَفَّقَ** V
a. [ Bi ], -e nazik, yumuşak huylu oldu.

**تَرَاْفَقَ**
**تَرَاْفَقَ** VI ,
a. Arkadaş oldular.

**اِرْتَفَقَ**
**اِرْتَفَقَ** VIII ,
a. Dirseğine dayandı; yaslandı.

b. [ Bi ], Ondan faydalandı; kullandı, yararlandı.

c. Dolu oldu.

d. X’e bak.

**اِسْتَرْفَقَ**
**اِسْتَرْفَقَ** X ,
a. Yardım istedi.

b. Bir arkadaş aradı.

**رَفْقَة**
**رَفْقَة** 1t , ( pl. **رِفَاْق** 23 ,  **أَرْفَاْق** 38 ),
a. Topluluk; yolculuk topluluğu.

**رِفْق**
**رِفْق** 2 ,
a. Nezaket, yumuşaklık, lütufkârlık; merhamet, acıma.

**رِفْقَة**
**رِفْقَة** 2t ,
a. 1t’ye bak.

**رُفْقَة**
**رُفْقَة** 3t , ( pl. **رُفَق** 9 ),
a. 1t’ye bak.

**رَفَق**
**رَفَق** 4 ,
a. Kolay; kolayca erişilir.

**مِرْفَقَة**
**مِرْفَقَة** 20t ,
a. Minder, yastık, uzun yastık.

**رِفَاْق**
**رِفَاْق** 23 ,
a. İp, kordon.

**رُفَاْقَة**
**رُفَاْقَة** 24t ,
a. 1t’ye bak.

**رَفِيْق**
**رَفِيْق** 25 , ( pl. **رُفَقَآءُ** 43 ),
a. Arkadaş, yoldaş; ortak; dost.

**بالرِّفْق**
**بالرِّفْق**
a. Yumuşakça.

**مَرَافِق الدَّار**
**مَرَافِق الدَّار**
a. Evin müştemilâtı; ev içi hizmet yerleri: kuyu; lavabo; hela vb.

**مُرْتَفَق**
**مُرْتَفَق** [ N. P.
a. VIII], sedir, kanepe.

b. Hela.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رفق
رَفَقَ - يَرْفُقُ - مِرْفَق - ارْتَفَقَ - يَرْتَفِقُ - مُرْتَفَق
رَفَقَ - يَرْفُقُ + كائن أو شيء + كائناً أو بكائن: يريحه ويزيل عنه الضيق: ييسر له الراحة والسرور: يعينه على ضيقه ويعامله برقة ولطف ولين ومودة ورحمة، ليجعله يرتاح وينبسط
مِرْفَق: على وزن " مـِفـْعـَل اسم فعل مصدر ميمي  من " رَفَقَ - يَرْفُقُ " اسم مكان منه: المستراح: المكان الذي إذا لازمه المرء يحصل لديه فيه الشعور بالراحة والسرور وذهاب الضيق: المكان المريح الآمن: وهي اصطلاحاً المرافق العامة: أماكن الأنس والراحة: من منتزهات أو مغاسل أو مراحيض وما شابه
ارْتَفَقَ - يَرْتَفِقُ: على وزن " افتعلَ" من " رَفَقَ - يَرْفُقُ ": جهد أن " يَرْفُقَ " بشكل ذاتي: جهد أن يحصل على الراحة والسرور وذهاب الضيق بجهد وبشكل ذاتي: وهي كناية عن طلب الانتفاع بالخدمات العامة من مغاسل ومنتزه وما شابه
مُرْتَفَق: اسم مفعول من " ارْتَفَقَ - يَرْتَفِقُ ": وهي كذلكً اسم آلة أو مكان منه: الشيء الذي يرجى منه أو فيه تحقيق الراحة والسرور وذهاب الضيق: أماكن الخدمات العامة أو وسائلها: من دورات مياه ومنتزهات وما شابه
﴿إنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوه بئس الشراب وساءت مرتفقا﴾: ساءت مكاناً للإقامة وطلب الراحة والانتفاع بالماء
﴿جنات عدن تجري من تحتهم الأنهار يحلون فيها من أساور من ذهب ويلبسون ثيابا خضرا من سندس وإستبرق متكئين فيها على الأرائك نعم الثواب وحسنت مرتفقا﴾: حسنت مكاناً للإقامة اللينة والسارة وطلب الراحة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إبطال وإيقاف أثر كائن ضار في شيء أو كائن"، وهي:
بَرَأَ - يَبْرَأُ، كََشَفَ - يَكْشِف، شَفا - يَشْفِي، بَرَّ - يَبَرُّ (المتعدي)، رَفَقَ - يَرْفُقُ، رقى - يَرْقِيْ
بفرق لفظاً:
رَفِقَ - يَرْفَقُ + كائن + كائناً: يرافقه: يلزمه ويصحبه: يلزمه ويصاحبه معاملاً إياه باللين والود والرحمة
رَفَقَ - يَرْفُقُ + كائن أو شيء + كائناً أو بكائن: يبسطه ويريحه ويزيل عنه الضيق
مِرْفَق - مرفقا
 	﴿وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله فأووا إلى الكهف ينشر لكم ربكم من رحمته ويهيئ لكم من أمركم مرفقا (16)﴾ الكهف
مرتفقا
 	﴿وقل الحق من ربكم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر إنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوهبئس الشراب وساءت مرتفقا(29)﴾ الكهف ﴿أولئك لهم جنات عدن تجري من تحتهم الأنهار يحلون فيها من أساور من ذهب ويلبسون ثيابا خضرا من سندس وإستبرق متكئين فيها على الأرائك نعم الثواب وحسنت مرتفقا(31)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [رفق] ر ف ق: الرِّفْقُ ضد العنف وقد رَفَقَ به يرفق بالضم رِفْقاً و رَفَقَ به و أرْفَقَهُ و تَرَفَّقَ به كله بمعنى و أرْفَقَهُ أيضا نفعه و الرِّفْقَةُ الجماعة ترافقهم في سفرك بضم الراء وكسرها أيضا والجمع رِفَاقٌ تقول منه رَافَقَهُ و تَرَافَقُوا في السفر و الرَّفِيقُ المُرَافِقُ والجمع الرُّفَقَاءُ فإذا تفرقوا ذهب اسم الرفقة ولا يذهب اسم الرفيق وهو أيضا واحد وجمع كالصديق قال الله تعالى ﴿وحسن أولئك رفيقا﴾ و الرَّفِيقُ أيضا ضد الأخرق و المِرْفَقُ و المَرْفِقُ موصل الذراع في العضد وكذلك المِرْفق والمَرْفِق من الأمر وهو ما ارتفقت به وانتفعت فمن قرأ ﴿ويهيئ لكم من أمركم مرفقا﴾ جعله مثل مقطع ومن قرأ ﴿مرفقا﴾ جعله اسما مثل مسجد ويجوز مرفقا أر رفقا مثل مَطْلَع ومَطْلِع ولم يقرأ به و مَرَافِقُ الدار مصاب الماء ونحوها و المِرْفَقَةُ بالكسر المخدة وقد تَمَرْفَقَ إذا اتخذ مرفقة وبات فلان مُرْتَفِقاً أي متكئا على مرفق يده
ملخص القاموس المحيط
والرِفْقُ واللُّطْفُ، وحُسْنُ الصَّنيعِ. وأرْفَقَهُ: رَفَقَ به ونَفَعَهُ
الرِّفْقُ : ليِنُ الجانِب ولَطافَةُ الفِعْل وصاحِبُه رَفِيقٌ وقد رَفقَ يَرْفُق رِفقاً بالكسر
ملخص اللسان:
1.     الرِّفْق: ضد العنْف. رَفَق بالأَمر وله وعليه يَرْفُق رِفْقاً ورَفُقَ يَرْفُقُ ورَفِقَ: لطَفَ.
2. ورفَقَ بالرجل وأَرْفَقه بمعنى. وكذلك    تَرفَّق به. ويقال: أَرْفقْته أَي نَفَعْته، وأَوْلاه رافِقةً أَي رِفْقاً، وهو به رَفِيق لَطِيف
3.     المَرفِق من الأَمر وبين المِرْفَق من الإِنسان، قال: وأَكثر العرب على كسر الميم من الأَمر ومن مِرفَق الإِنسان؛ قال: والعرب أَيضاً تفتح الميم من مَرفِق الإِنسان، لغتان في هذا وفي هذا
4.     ويقال للمُتَطَبِّب: مُترفِّق ورَفِيق، وكره أَن يقال طبيب
5.     والرِّفْقُ والمِرْفَقُ والمَرْفِقُ والمَرفَقُ: ما اسْتُعِينَ به،
6.     والمِرْفَقُ المُغْتَسَلُ. ومَرافِقُ الدار: مَصابُّ الماء ونحوُها. التهذيب:والمِرْفَقُ من مَرافِق الدار من المغتسل والكنيف ونحوه.
7. والمِرْفَقُ في اليد،والمِرْفَق والمَرْفِقُ مَوْصِلُ الذراع في العَضُد،
8.     ورافَق الرجلَ: صاحَبَه. ورَفِيقُك: الذي يُرافِقُك، وقيل: هو الصاحب في    السفر خاصّة، الواحد والجمع في ذلك سواء مثل الصَّدِيق. وتَرافَق القوم وارْتفَقُوا: صاروا رُفَقاء. والرُّفاقةُ والرُّفْقةُ والرِّفْقة واحد: الجماعة المُترافِقون في السفر؛
9.     وحَسُن أُولئكَ رَفِيقاً؛ وقد يجمع على رُفَقاء، وقيل: إِذا عَدا  الرَّجلان بلا عمل فهما رَفِيقانِ، فإِن عَمِلا على بَعِيرَيْهما فهما    زَمِيلانِ.
10.                        والرِّفاقُ أَيضاً: مصدر رافَقْتُه.الرّفقة يُسمون رفقة ما داموا منضمين في مجلس واحد ومَسير واحد، فإِذا تفرَّقوا ذهب عنهم اسم الرّفْقة؛ الرِّفاق: جمع رُفْقة، ويجمع رُفَق أَيضاً ،والرَّفِيق: المُرافِقُ،والجمع الرُّفقاء فإِذا تفرَّقوا ذهب اسم الرفقة ولا يذهب اسم الرفيق
11.                        والرِّفاق: حبل يشد من الوَظِيف إِلى العضد، وقيل: هو حبل يشد في عنق البعير إِلى رُسْغه؛
12.                        قوله في الدعاء اللهم أَلْحِقْني بالرَّفيق الأَعلى، إِنه تبارك وتعالى رَفِيقٌ وَفِيقٌ، فكأَن معناه أَلحقني بالرَّفيق أَي بالله، يقال: اللهُ رَفيق بعباده، من الرِّفْق والرأْفة، فهو فَعِيل بمعنى فاعل؛
13.                        معناه أَلحقني بجماعة الأَنبياء الذين يسكنون أَعلى عِلِّيِّين،
14.                        والرفيقُ:ضدُّ الأَخْرَق.
15. ورَفِيقةُ الرجل: امرأَته؛
لسان العرب
● - رفق: الرِّفْق: ضد العنْف. رَفَق بالأَمر وله وعليه يَرْفُق رِفْقاً    ورَفُقَ يَرْفُقُ ورَفِقَ: لطَفَ. ورفَقَ بالرجل وأَرْفَقه بمعنى. وكذلك    تَرفَّق به. ويقال: أَرْفقْته أَي نَفَعْته، وأَوْلاه رافِقةً أَي رِفْقاً،    وهو به رَفِيق لَطِيف، وهذا الأَمر بكَ رفيق ورافِقٌ، وفي نسخة: ورافِقٌ    عليك. الليث: الرِّفق لِين الجانب ولَطافةُ الفعل، وصاحبه رَفِيق وقد    رَفَقَ يَرفُقُ، وإِذا أَمرت قلت: رِفْقاً، ومعناه ارفُق رِفقاً. ابن    الأَعرابي: رَفقَ انْتَظر، ورَفُق إِذا كان رفيقاً بالعمل. قال شمر: ويقال    رَفَق به ورَفُقَ به وهو رافِقٌ به ورَفِيق به. أَبو زيد: رَفق الله بك ورفَق    عليك رِفْقاً ومَرْفِقاً وأَرفقَك الله إِرْفاقاً. وفي حديث المُزارعة:    نهانا عن أَمرٍ كان بنا رافقاً أَي ذا رِفْق؛ والرِّفْقُ: لين الجانب    خِلاف العنف. وفي الحديث: ما كان الرِّفْق في شيء إِلاَّ زانَه أَي اللّطفُ،    وفي الحديث: في إِرْفاقِ ضَعِيفِهم وسَدّه خَلَّتهم أَي إِيصال الرِّفْق    إِليهم؛ والحديثِ الآخر: أَنت رَفِيق واللهُ الطَّبِيبِ أَي أَنت تَرفُق    بالمريض وتُلَطِّفُه والله الذي يُبْرئه ويُعافِيه. ويقال للمُتَطَبِّب:    مُترفِّق ورَفِيق، وكره أَن يقال طبيب في خبر ورد عن النبي، صلى الله    عليه وسلم.
والرِّفْقُ والمِرْفَقُ والمَرْفِقُ والمَرفَقُ: ما اسْتُعِينَ به، وقد    تَرَفَّقَ به وارْتفَق. وفي التنزيل: ويُهَيِّئُ لكم من أَمركم    مِرْفَقاً؛ مَن قرأَه مِرْفَقاً جعله مثل مقْطَع، ومن قرأَه مَرْفِقاً جعله اسماً    مثل مسجد، ويجوز مَرْفَقاً أَي رِفْقاً مثل مَطْلَع ولم يُقرأْ به؛    التهذيب: كسر الحسنُ والأَعمش الميم من مِرْفَق، ونصبَها أَهل المدينة وعاصم،    فكأَن الذين فتحوا الميم وكسروا الفاء أَرادوا أَن يَفْرقُوا بين    المَرفِق من الأَمر وبين المِرْفَق من الإِنسان، قال: وأَكثر العرب على كسر    الميم من الأَمر ومن مِرفَق الإِنسان؛ قال: والعرب أَيضاً تفتح الميم من    مَرفِق الإِنسان، لغتان في هذا وفي هذا. وقال الأَخفش في قوله تعالى    ويهيِّئ لكم من أَمركم مِرْفَقاً: وهو ما ارتفَقْت به، ويقال مَرفِق؛ وقال    يونس: الذي اختاره المَرْفِقُ في الأَمر، والمِرْفَقُ في اليد، والمِرْفَقُ    المُغْتَسَلُ. ومَرافِقُ الدار: مَصابُّ الماء ونحوُها. التهذيب:    والمِرْفَقُ من مَرافِق الدار من المغتسل والكنيف ونحوه. وفي حديث أَبي أَيُّوب:    وجدْنا مَرافِقَهم قد اسْتُقْبِل بها القِبْلةُ، يريد الكُنُفَ    والحُشُوشَ، واحدها مِرْفَق، بالكسر. الجوهري: والمِرْفَق والمَرْفِقُ مَوْصِلُ    الذراع في العَضُد، وكذلك المِرفَق والمَرفِقُ من الأَمر وهو ما ارتفقْت    وانْتفعْت به. ابن سيده: المِرفَق والمَرفِق من الإِنسان والدابة أَعلى    الذِّراع وأَسفلُ العَضُد. والمِرفَقةُ، بالكسر، والمِرْفَقُ: المُتَّكأُ    والمِخَدَّةُ. وقد تَرفَّق عليه وارْتَفَقَ: تَوَكَّأَ، وقد تَمَرْفَقَ    إِذا أَخذَ مِرْفَقةً. وبات فلان مُرتَفِقاً أَي مُتَّكِئاً على مِرفَق يده؛    وأَنشد ابن بري لأَعشى باهِلةَ:    فبِتُّ مُرْتَفِقاً، والعينُ ساهِرةٌ،    كأَنَّ نَوْمي عليَّ، اللَّيلَ، مَحْجُورُ    وقال عز وجل: نِعْمَ الثوابُ وحَسُنَت مُرْتَفَقاً؛ قال الفراء: أُنِّثَ    الفعل على معنى الجنة، ولو ذُكِّرَ كان صواباً؛ ابن السكيت: مرتفَقاً    أَي مُتَّكأً. يقال: قد ارْتفَق إِذا اتَّكأَ على مِرْفَقةٍ. وقال الليث:    المِرفق مكسور من كل شيء من المُتَّكَأِ ومن اليد ومن الأَمر. وفي الحديث:    أَيُّكم ابنُ عبد المطلب؟ قالوا: هو الأَبيضُ المُرتفِق أَي المتكِئُ    على المِرفَقة، وهي كالوِسادة، وأَصله من المِرْفَق كأَنه اسْتعملَ    مِرفقه واتَّكأَ عليه؛ ومنه حديث ابن ذي يَزَنَ:    اشْرَبْ هَنيئاً عليكَ التاج مُرْتَفِقا    وقيل: المِرْفَقُ من الإِنسان والدابة، والمَرْفِقُ الأَمر الرَّفيقُ،    ففُرِقَ بينهما بذلك.    والرَّفَقُ: انْفِتالُ المِرْفَقِ عن الجنب، وقد رَفِقَ وهو أَرْفَقُ،    وناقة رَفْقاء؛ قال أَبو منصور: الذي حفظته بهذا المعنى ناقة دَفْقاء وجمل    أَدْفَقُ إِذا انْفَتَق مِرفَقُه عن جنبه، وقد تقدم ذكره. وبعير    مَرْفوقٌ: يشتكي مِرفَقه. وناقة رَفقاء: اشْتَدَّ إِحليل خِلْفها فحلَبت دماً،    ورَفِقةٌ: وَرِمَ ضَرْعُها، وهو نحو الرَّفْقاء؛ وقيل: الرَّفِقةُ التي    تُوضع التَّوْدِيةُ على إِحليلها فيَقْرَح؛ قال زيد بن كُثْوَةَ: إِذا    انْسَدَّت أَحالِيل الناقة قيل: بها رَفَقٌ، وناقة رَفِقة؛ قال: وهو حرف    غريب. الليث: المِرْفاقُ من الإِبل إِذا صُرَّت أَوْجَعها الصِّرار، فإِذا    حُلِبت خرج منها دم، وهي الرَّفِقةُ: وناقة رَفِقة أَيضاً: مُذْعِنة.    والرِّفاق: حبل يشد من الوَظِيف إِلى العضد، وقيل: هو حبل يشد في عنق    البعير إِلى رُسْغه؛ قال بشر بن أَبي خازم:    فإِنَّكَ والشَّكاةَ مِن آلِ لأْمٍ،    كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشي في الرِّفاقِ    والجمعُ رُفُقٌ. وذاتُ الضغن: ناقة تَنْزِعُ إِلى وَطَنِها، يعني أَنَّ    ذات الضغن ليست بمُستقيمة المشي لما في قلبها من النِّزاع إلى هَواها،    وكذلك أَنا لست بمستقيم لآل لأْم لأَن في قلبي عليهم أَشياء؛ ومثله قول    الآخر:    وأَقْبَلَ يَزْحَفُ زَحْفَ الكَسِير،    كأَنَّ، على عَضُدَيْهِ، رِفاقا    ورَفَقها يرفُقها رَفْقاً: شدَّ عليها الرِّفاق، وذلك إِذا خِيف أَن    تنزِع إِلى وطَنِها فَشَدَّها. الأَصمعي: الرِّفاقُ أَن يُخْشَى على الناقة    أَن تَنزع إِلى وطنها فيُشدَّ عضُدُها شدّاً شديداً لتُخْبَل عن أَن    تُسْرِعَ، وذلك الحبل هو الرِّفاق؛ وقد يكون الرِّفاق أَيضاً أَن تَظلَع من    إِحدى يديها فيَخْشون أَن تُبْطِرَ    اليدُ الصحيحةُ السقيمةَ ذَرْعَها فيَصيرَ الظَّلَعُ كَسْراً، فيُحزَّ    عضُد اليد الصحيحةِ لكي تَضْعُفَ فيكون سَدْوُهما واحداً. وجمل مِرْفاق    إِذا كان مِرْفَقُه يُصيب جنبه.    ورافَق الرجلَ: صاحَبَه. ورَفِيقُك: الذي يُرافِقُك، وقيل: هو الصاحب في    السفر خاصّة، الواحد والجمع في ذلك سواء مثل الصَّدِيق. قال الله تعالى:    وحَسُن أُولئكَ رَفِيقاً؛ وقد يجمع على رُفَقاء، وقيل: إِذا عَدا    الرَّجلان بلا عمل فهما رَفِيقانِ، فإِن عَمِلا على بَعِيرَيْهما فهما    زَمِيلانِ. وتَرافَق القوم وارْتفَقُوا: صاروا رُفَقاء. والرُّفاقةُ والرُّفْقةُ    والرِّفْقة واحد: الجماعة المُترافِقون في السفر؛ قال ابن سيده: وعندي    أَن الرِّفْقةَ جمع رَفِيق، والرُّفْقة اسم للجمع، والجمع رِفَقٌ ورُفَقٌ    ورِفاقٌ. ابن بري: الرِّفاقُ جمع رُفْقةٍ كعُلْبةٍ وعِلابٍ؛ قال ذو    الرمة:قِياماً يَنْظُرُونَ إِلى بِلالٍ،    رِفاقَ الحَجِّ أَبْصَرَتِ الهِلالا    قالوا في تفسير الرِّفاق: جمع رُفْقة، ويجمع رُفَق أَيضاً، ومَن قال    رِفْقة قال رِفَقٌ ورِفاقٌ، وقيس تقول: رِفْقة، وتميم: رُفْقة. ورِفاقٌ    أَيضاً: جمع رَفِيق ككريم وكِرام. والرِّفاقُ أَيضاً: مصدر رافَقْتُه. الليث:    الرّفقة يُسمون رفقة ما داموا منضمين في مجلس واحد ومَسير واحد، فإِذا    تفرَّقوا ذهب عنهم اسم الرّفْقة؛ والرّفْقة: القوم يَنْهَضُونَ في سَفَر    يسيرون معاً وينزلون معاً ولا يَفْترِقون، وأَكثرُ ما يُسمَّوْن رفقة إِذا    نهضوا مُيّاراً، وهما رَفِيقانِ وهم رُفقاء. ورَفِيقُك: الذي يُرافِقُك    في السفر تَجْمَعُك وإِيّاه رفقة واحدة، والواحد رَفِيق والجمع أَيضاً    رَفِيق، تقول: رافَقْته وتَرافَقْنا في السفر. والرَّفِيق: المُرافِقُ،    والجمع الرُّفقاء فإِذا تفرَّقوا ذهب اسم الرفقة ولا يذهب اسم الرفيق. وقال    أَبو إِسحاق في معنى قوله: وحسُن أُولئك رفيقاً، قال: يعني النبيين،    صلوات الله عليهم أَجمعين، لأنه قال: ومَن يُطِع الله والرسول فأُولئك، يعني    المُطِيعين مع الذين أَنعم الله عليهم من النبيين والصدِّيقين والشُّهداء    والصالحين، وحسُن أُولئك رفيقاً، يعني الأَنبياء ومَن معهم، قال:    ورفيقاً منصوب على التمييز ينوب عن رُفقاء؛ وقال الفراء: لا يجوز أَن ينوب    الواحد عن الجمع إِلا أَن يكون من أَسماء الفاعلين، لا يجوز حسُن أُولئك    رجلاً، وأَجازه الزجاج وقال: هو مذهب سيبويه. وروي عن النبي، صلى الله عليه    وسلم، أَنه خُيِّرَ عند موته بين البَقاء في الدنيا والتوسِعة عليه فيها    وبين ما عند الله فقال: بل مع الرفيقِ الأَعلى، وذلك أَنه خُيِّر بين    البقاء في الدنيا وبين ما عند الله فاختار ما عند الله، وكأَنه أَراد قوله عز    وجل: وحَسُنَ أُولئك رفيقاً، ولما كان الرفيق مشتقّاً من فعل وجاز أَن    ينوب عن المصدر وُضع مَوْضع الجميع. وقال شمر في حديث عائشة: فوجدت رسول    الله، صلى الله عليه وسلم، يَثْقُل في حِجْري، قالت: فذهبت أَنظر في وجهه    فإِذا بصرهُ قد شَخَص وهو يقول: بل الرفِيقَ الأَعْلى من الجنة، وقُبِضَ؛    قال أَبو عَدْنانَ: قوله في الدعاء اللهم أَلْحِقْني بالرَّفيق الأَعلى،    سمعت أَبا الفَهْدِ الباهِليّ يقول: إِنه تبارك وتعالى رَفِيقٌ وَفِيقٌ،    فكأَن معناه أَلحقني بالرَّفيق أَي بالله، يقال: اللهُ رَفيق بعباده، من    الرِّفْق والرأْفة، فهو فَعِيل بمعنى فاعل؛ قال أَبو منصور: والعلماء    على أَن معناه أَلحقني بجماعة الأَنبياء الذين يسكنون أَعلى عِلِّيِّين،    وهو اسم جاء على فَعِيل، ومعناه الجَماعة كالصَّدِيق والخَليط يقع على    الواحد والجمع، والله عز وجل أَعلم بما أَراد؛ قال: ولا أَعرف الرفيق في صفات    الله تعالى. وروى الأَزهري من طريق آخر عن عائشة قالت: كان رسول الله،    صلى الله عليه وسلم، إِذا ثَقُل إِنسان من أَهله مسَحَه بيده اليمنى ثم    يقول: أَذْهِبِ الباسَ    ربَّ الناسِ، واشْفِ أَنتَ الشافي، لا شِفاء إِلا شِفاؤُك، شِفاءٌ لا    يُغادِرُ سَقَماً؛ قالت عائشة: فلما ثقل أَخذت بيده اليمنى، فجعلت    أَمْسَحُه وأَقولهن، فانتزع يده مني وقال: اللهم اغفر لي واجعلني من الرَّفيق؛    وقوله من الرَّفيق يدل على أَن المراد بالرفيق جماعة الأَنبياء. والرفيقُ:    ضدُّ الأَخْرَق. ورَفِيقةُ الرجل: امرأَته؛ هذه عن اللحياني؛ قال: وقال    أَبو زياد في حديثه سأَلني رَفيقي؛ أَراد زوجتي، قال: ورَفيقُ المرأَة    زوجها؛ قال شمر: سمعت ابن الأَعرابي يُنشد بيت عبيد:    من بَين مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاحِ    وفسر المُنْصاحَ الفائضَ الجاري على وجه الأرض.    والمُرْتَفِقُ: المُمْتلِئ الواقف الثابت الدائم، كَرَبَ أَن يَمتلئ    أَو امْتلأَ، ورواه أَبو عبيدة وقال: المنصاح المُنْشَقُّ.    والرَّفَقُ: الماءُ القصير الرِّشاء. وماءٌ رَفَقٌ: قصير الرشاء.    ومَرْتَعٌ رَفِيق: لبس بكثير. ومَرْتَعٌ رَفَقٌ: سهل المَطْلَبِ. ويقال: طلبْتُ    حاجة فوجدتها رَفَق البُغْيةِ إِذا كانت سَهْلة. وفي ماله رَفَقٌ أَي    قِلَّةٌ، والمعروف عند أَبي عبيد رَقَقٌ، بقافين.    والرَّافِقةُ: موضع أَو بلد. وفي حديث طَهْفةَ في رواية: ما لم    تُضْمِرُوا الرِّفاق، وفُسِّرَ بالنِّفاق. ومَرْفَقٌ اسم رجل من بني بكر بن وائل    قتلته بنو فَقْعَسٍ؛ قال المَرّارُ الفَقعسِيُّ:    وغادَرَ مَرْفَقاً، والخَيْلُ تَرْدي    بسَيْلِ العِرْضِ، مُسْتَلَباً صَرِيعا
مقاييس اللغة:
(رفق)  الراء والفاء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على موافقةٍ ومقاربةٍ بلا عُنْف. فالرِّفق: خلاف العُنْف؛ يقال رفَقْتُ أْرْفُق. وفي الحديث: "إنّ الله جلّ ثناؤه يحبُّ الرِّفْق في الأمر كله".
هذا هو الأصل ثم يشتقّ منه كلُّ شيءٍ يدعو إلى راحةٍ وموافَقة. والمرفق([1]) مَِرفق الإنسان؛ لأنه يستريح في الاتِّكاء عليه. يقال ارتَفَق الرّجلُ: إذا اتَّكأ على مَِرفقه في جلوسه. ومن ذلك الحديثُ لمّا سأل الأعرابيُّ عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، قيل له: "هو ذاكَ الأمغَرُ المرتَفِقُ"، أي المتَّكئ على مَِرفقه.ويقال فيه مَرْفِق ومِرْفَق، حكاهما ثعلب. والرُِّفْقَة: الجماعة ترافِقُهم في سفرك؛ واشتقاقه من الباب، للموافَقة، ولأنَّهم إذا تَمَاشَوْا تحاذَوْا بمرافقِهم. قال الخليل: الرُِّفْقة في السفر: الجماعة الذين يرافِقونك، فإذا تفرَّقْتم ذهب اسمُ الرُِّفقة. قال: والرّفيق: الذي يرافقك، وهو أن يجمعَك وإياه رفْقة؛ وليس يذهب اسمُه إذا تفرَّقْتُما. والمُرْفِق: الأمر الرَّافِقُ بك. والرِّفاقُ: حبلٌ يشدُّ به مَِرفق البعير إلى وَظيفِهِ. وهو قوله:
* كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ([2]) *
والمِرْفق: المِرْحاض، والجمع مَرَافِق. ويقال ارتفَقَ الرّجلُ ساهراً، إذا بات على مَِرفقِهِ لا ينام. وشاةٌ مُرَفَّقَةٌ([3]): يداها بَيْضاوانِ إلى المرفقين. والرَّفَق: انفتالٌ عن الجنب؛ ناقةٌ رَفْقاءُ، وجملٌ أرفَقُ. ويقال ماءٌ رَفَقٌ ومَرتعٌ رفَقٌ، أي سهلُ المطْلَب.
القاموس المحيط:
الرِّفْقُ، بالكسر ما اسْتُعِينَ به، واللُّطْفُ. رَفَِقَ به، وعليه، مُثَلَّثَةً، رِفْقاً ومَِرْفَِقاً، كمَجْلِسٍ ومَقْعَدٍ ومِنْبَرٍ. والمَِرْفَِقُ، كمِنْبَرٍ ومَجْلِسٍ مَوْصِلُ الذِراعِ في العَضُدِ. ومَرافِقُ الدارِ مَصابُّ الماءِ ونحوُها. وكمِكْنَسَةٍ المِخَدَّةُ. والرُِّفْقَةُ، مُثَلَّثَةً وكثُمامةٍ جَماعةٌ تُرافِقُهُم، ج ككِتابٍ وأصحابٍ وصُرَدٍ. والرَّفِيقُ المُرافِقُ، ج رُفَقاءُ، فإذا تَفَرَّقوا ذَهبَ اسمُ الرُّفْقَةِ لا اسمُ الرَّفِيقِ للواحدِ والجَميعِ، والمَصْدَرُ الرَّفاقةُ، كالسَّماحَةِ. والرُّفْقَةُ اسمٌ للجَمْعِ، ج كعِنَبٍ وصُرَدٍ وحِبالٍ.
والرَّفِيقُ: ضِدُّ الأَخْرَقِ. ورَفَقَ فلاناً: نَفَعَه، كأَرْفَقَه، وضَرَبَ مِرْفَقَه، و الناقةَ: شَدّ عَضُدَها إذا خِيفَ أن تنْزِعَ إلى وَطَنِهَا، وذلك الحَبْلُ: رِفاقٌ، ككِتابٍ. وبعيرٌ مَرْفوقٌ: يَشْتَكِي مِرْفَقَه
وأرْفَقُ، بَيِّنُ الرَّفَقِ، محرَّكةً: مُنْفَتِلُ المِرْفَقِ عن جَنْبِه. وناقةٌ رَفْقاءُ ورَفِقَةٌ، كفرِحةٍ: مُنْسَدٌّ إحْلِيلُ خِلْفِها، وبها رَفَقٌ، محرَّكةً، أو الرَّفَقُ: فَسادٌ في الإِحلِيلِ من سُوءِ حَلْبِ الحالِبِ، أو تَرْكِ نَفْضِه إياهُ، فَيَرْتَدُّ اللَّبَنُ في الضَّرَّةِ، فَيَعودُ دَماً أو خَرَطاً. والمِرْفاقُ من الجِمالِ: ما يُصيبُ مَرْفِقُه جَنْبَه، و من النُّوقِ:ما إذا صُرَّتْ أوجَعَهَا الصِرارُ، وإذا حُلِبَتْ خَرَجَ منها دَمٌ. وماءٌ رَفَقٌ، محرَّكةً: سَهْلٌ، أو قصيرُ الرِشاءِ. وحاجةٌ رَفَقُ البِغْيَةِ: سَهْلَةٌ. ورُفَيْقٌ، كزُبَيْرٍ، ابنُ عُبَيْدٍ، وأبو رُفَيْقٍ: محدِّثانِ. والرافِقَةُ: د على الفُراتِ، وتُعْرَفُ اليوم بالرَّقَّةِ، بَناها المَنْصورُ، و ة بالبَحْرَيْن، والرِفْقُ واللُّطْفُ، وحُسْنُ الصَّنيعِ. وأرْفَقَهُ: رَفَقَ به ونَفَعَهُ. وشاةٌ مُرَفَّقَةٌ، كمُعَظَّمةٍ: يَداها بَيْضاوان إلى مِرْفَقَيْها. وارْتَفَقَ: اتَّكَأَ على مِرْفَقِ يَدِه، أو على المِخَدَّةِ، وامْتَلأَ. والمُرْتَفِقُ: الواقفُ الثابتُ الدائمُ.
وتَرَفَّقَ به: رَفَقَ. ورافَقَه: صارَ رَفيقَه، وتَرافَقا.
تاج العروس:
رفق
الرِّفْقُ بالكسرِ : ما اسْتعِينَ به وقال العَضُدُ : الرِّفْقٌ : حُسنُ الانْقِيادِ لما يؤَدِّي إلى الجَميلِ . والرِّفق : اللُّطْفُ وهو ضِدُّ العُنْفِ ومنه الحَدِيث : " ما كان الرِّفْقُ في شيءٍ إِلا زانَه " وقد رَفُقَ به وعَلَيْه كلاهُما عن أَبِي زَيْدِ زادَ غيرُه : ورَفَقَ له مُثَلَّثَةً اقْتصرَ الجوهريُّ على رَفَقَ كنَصَرَ . وكعَلِمَ وكرُمَ نَقَلَهُما الصاغانِيُّ وقالَ : هما لُغَتان وفي الحَدِيث : " اللّهُمّ مَنْ " رَفَقَ بأمتِي فارْفُقْ بهِ " وقالَ اللّيْث : الرِّفْقُ : ليِنُ الجانِب ولَطافَةُ الفِعْل وصاحِبُه رَفِيقٌ وقد رَفقَ يَرْفُق رِفقاً بالكسر ومَرْفِقاً كمَجْلسٍ ومَرفَقاً مثل مَقْعَدِ ومِرفَقاً مثل مِنبرٍ الأوّلُ والثاني والرابعُ عن أَبي زَيدٍ والثالِث عن غيرِه وقُرىءَ قولُه تعالى : " ويهَيِّىءْ لَكُم من أَمرِكمْ مِرْفَقاً " بالوَجْهينِ أَي : ما تَرْتَفِقُون به قرأَ بفَتحَ الميمَ وكسرِ الفاء أَبو جَعْفَرٍ ونافِع وابنُ عامر والأَعْمَشُ والبُرْجُمِيُّ عن أبي بكر عن عاصمً والباقونَ بكسرِ الميمَ وفتح الفاءَ ولم يَقْرأ بفتح المِيم والفاءَ أَحدٌ وفي التهذيبِ : كَسَرَ الحسنُ والأَعمشُ الميم من مِرْفَق ونَصَبَها أَهلُ المدينة وعاصِمٌ فكأَنَ الذين فَتَحُوا الميم وكَسَرُوا الفاء أَرادُوا أَنْ يُفَرَقوا بين مِرْفِق من الأَمرِ وبين المِرْفَقِ من الإِنسانِ . والمِرْفَقُ كمِنبَرٍ ومَجْلِسٍ : مَوْصِلُ الذّرواعِ في العَضُد . كما في الصِّحاح . وقال ابنُ سِيدَه : المِرْفَق من الإنسانِ والدَّابَّة : أَعْلَى الذِّراعَ وأَسفلُ العَضُدِ واَلجمع المَرافِقُ قال اللهُ تَعالَى : " وأَيْدِيَكُم إِلى المَرافِقِ " قالَ الأَزْهريُّ : وأَكثر العَرَبِ على كسرِ الميم للمِرفَقِ من الأمر ومن مِرْفَق الإِنسانِ قال : والعَرَبُ أَيضاً تفتَح المِيمَ منْ مَرْفِقِ الإِنْسان لُغَتانِ في هذا وفي هذا وقال يونُس : الّذي اخْتَارهُ المَرفِقُ : في الأَمْرِ والمرِفَقُ في اليدِ
ومَرافِق الدّارِ : مَصابُّ الماءَ ونَحْوُها وكانَ ابن سِيرينَ إِذْا دَخَلَ المِرْفَقَ كَفَّ كُمَّه على كَفِّهِ . وفي التهذِيب : المِرفَقُ من مَرافِقِ الدّارِ من المُغْتَسَل والكَنِيفِ ونَحْوِه وفي حديث أبي أَيُّوَبَ - رضِيَ الله عنه - : " وَجَدْنا مَرافِقَهم قد اسْتُقْبِلَ بها القِبلَة " يُريدُ الكُنُفَ والحُشُوشَ ويُرْوَى : " مَراحِيضَهُم " . والمِرْفَقَةُ كمِكْنَسَة : المِخَدَّةُ والمُتَّكَأُ . والرفْقَة مثلثة . والرُفاقَةُ كثُمامَةٍ : جماعَة تُرافِقُهم في َسفَرِك ج : رِفاقٌ وأَرْفاقٌ ورُفَقٌ ككِتابٍ وأَصْحابٍ وصُرَدٍ قالَ الأَعْشَى - يصفُ الجِمالَ :
قاطِعاتٍ بَطْنَ العَتِيكِ كما تَمْ ... ضِي رِفاق أمامَهُنَّ رِفاقُ وقال تابَّطَ شَراً :
سَبّاقِ غاياتِ مَجْدٍ في عشَيرَتِه ... مُرَجِّعُ الصَّوْتِ هَدًّا بينَ أَرْفاقِ وقال رُؤْبَةُ :
" حِينَ احْتَذاها رُفْقَةٌ من الرُّفَقْ والرَّفِيقُ : المُرافِقُ وقيلَ : هو الصاحِبُ في السَّفَرِ خاصّة . ج : رُفَقاءُ ككَرِيم وكُرَماءَ وقِيلَ : إِذا عَدَا الرَّجُلانِ بلا عَمَلٍ فهما رَفِيقان فإِن عَمِلا عَلَى بَعِيرَيْهِما فهُما زَمِيلان فإِذا تَفرّقُوا ذَهَبَ اسمُ الرّفْقَةِ ولا يَذْهَبُ اسم الرَّفِيق وهو أَيضاً : للواحِد و الجَمِيع مثل : الصَّدِيق والخَلِيط ومنه قولُه تعالى : " وحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً " والحديث : " بل الرَّفِيقَ الأَعْلَى من الجَنَّةِ " أَي : جَماعةَ الأَنْبياءَ . والمَصْدَر الرَّفْاقَةُ كالسَّماحَةِ وقال الفَرّاءُ : سمعتُ رَجُلاً بعَرَفات يَقُول : جَعَلَكُم اللهُ في رِفاقِ مُحمَّد صَلّى اللّهُ عليه وسَلّم . أَو الرِّفقَةُ بالكسرِ : جَع رَفيِق والرُّفْقَةُ بالضمِّ : اسمٌ للجَمْع ج : رِفَقٌ ورِفاقٌ كعِنَب وصُرَد وجِبالٍ قالَ ابنُ سِيدَه : وقال ابنُ بَرِّىٍّ : الرِّفاقُ : جمِعُ رُفْقَة كعُلْبَةٍ وعِلابٍ قالَ ذُو الرُّمَّةِ :
قياماً ينْظرونَ إِلى بِلالٍ ... رِفاقَ الحَجِّ أَبْصَرَتِ الهِلالا
قالوا في تَفْسِيرِ الرِّفاقِ : جَمْعُ رُفْقَةٍ ويُجْمَعُ رُفَق أَيضاً ومن قالَ : رِفْقَة قالَ : رِفَقٌ ورِفاقٌ وقَيْسٌ تَقُول : رِفْقَة وتَمِيم : رُفْقَةٌ . ورِفاقٌ أَيضاً : جَمْعُ رَفِيقٍ ككَرِيم وكِرامٍ . والرِّفاقُ : مَصدرُ رافَقْتُه . وقالَ اللَّيْثُ : الرُّفْقَةُ يُسَمَّوْنَ رُفْقَةً ما دامُوا مُنْضَمَينَ في مَجْلسِ واحدٍ ومَسِيرٍ واحد فإذا تَفَرَّقُوا ذَهَب عنهم الرُّفْقَة والرُّفْقَةُ : القومُ ينهَضُونَ في سَفَر ويسِيرونَ مَعاً ويَنْزِلُون معاً ولا يَفْتَرِقُون وأَكثرُ ما يُسَمَّوْنَ رُفْقَةً إِذا نَهضُوا سُيّارًا . والرَّفِيقُ أَيضاً : ضِدُّ الأَخْرَق وقد رَفُقَ ككَرُمَ . ورَفَقَ فُلانٌ فُلاناً : إِذا نَفَعَه وكذلِك : رَفَقَ به كأَرْفَقَهُ ومنه الحَدِيثُ : " في إِرْفاقِ ضَعِيفِهم وسَدِّ خَلَّتِهم " أي : إِيصالِ الرِّفْقِ إِليهم . ورَفَقَه رَفْقاً : ضَرَبَ مِرْفَقَهُ كعَضَدَه ورَأسَهُ وصَدَرَه . ورَفَقَ النّاقَةَ يَرْفُقُها رَفْقاً : شَدَّ عَضُدَها بالحبْلِ قال الأَصْمَعِيُّ : وذلك إِذا خِيفَ أَنْ تَنْزِعَ أي : تَشْتاقَ إِلى وَطَنِها وذلِكَ الحَبْلُ رِفاقٌ ككِتابٍ والجمعُ : رُفُقٌ بضمَّتَيْنِ وهو حَبْلٌ يُشَدُّ من الوَظيفِ إلى العَضُد وقِيلَ : يُشَدُّ في عُنُقِ البَعيرِ إلى رُسْغِه قالَ بِشرُ بن أبِي خازِمٍ :
فإِنِّى والشَّكاةَ مِنَ الِ لأْمٍ ... كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ
يَقولُ : أَنا مُمْسِكٌ عن هِجائهم كهذِه الناقَةِ التي حَنَّتْ إلى وَطَنِها فشُدَّتْ وحُبِسَتْ فإِن صارُوا إِلى ما أُحِبُّ وإلاّ أَطْلَقْتُ لِسانِي بهِجائِهم . وقالَ ابن دُرَيْدٍ : بَعِيرٌ مَرْفُوقٌ : إذْا كان يَشْتَكِي مِرْفَقَهُ . وقالَ اللَّيثُ : جَمَلٌ أَرْفَقُ بَيِّنُ الرَّفَقِ مُحَرَّكَة أَي : مُنْفَتِلُ المِرْفَق عن جَنْبِه وقد رَفِقَ كفَرِحَ وهي رَفْقاءُ وقالَ الأَزهرِي : الذي حَفِظْتَهُ من العَرَب جَمَلٌ أَدْفَقُ وناقَةٌ دَفْقاءُ : إِذا انْفَتَق مِرْفَقُه عن جَنْبِه بالدّال وقد تَقَدَّم ذِكْرُه وناقةٌ رَفْقاءُ عن الأَصمعيِّ ورَفِقةٌ كفَرحَة عن زَيدِ بن كُثْوَةَ أي : مُنْسَدٌّ إِحليلُ خِلْفِها فتَحْلِبُ دَماً وبها رَفَقٌ مُحَرَكَةٌ قال - في الأَخيرِ - : وهو حَرْفٌ غَريبٌ وقيل : ناقَةٌ رَفِقةٌ : إذا وَرِمَ ضِرعُها وقيل : هي التي تُوضَعُ التَّوْدِيَةُ على إِحْلِيلِها فيَقْرحُ . أَو الرَّفَقُ : فَسادٌ في الإحْليلِ من سُوءِ حَلْبِ الحالِب أَو تَرْكِ نَفْضِهِ إيّاه فيَرْتَّدُ اللَّبنُ في الضَّرَّةِ فيَعودُ دماً أَو خَرَطاً . والمِرفاقُ من الجمالِ : ما يُصيبُ مِرْفَقُهُ جَنْبَهُ . ومن النَّوقِ وفي العَيْنِ : من الإبلِ : ما إذا صُرَّتْ أَوجَعَها الصِّرارُ وإذا حُلِبتْ خَرَجَ منها دَمٌ وهي الرَّفِقّةُ أيضاً كما تقدَّم قاله اللَّيْثُ . وماءٌ رَفَقٌ مُحَرَّكَةً وكذا : مَرْتّعٌ رَفَقٌ أي : سَهْلٌ . أو ماءٌ رَفَقٌ أي قَصِيرُ الرَّشاءِ ومَرْتَعٌ رَفَقٌ : ليس بكَثِيرٍ . ويُقال : طَلَبْتُ حاجةً فوجَدْتُها رَفَق البِغْيَةِ بالتَّحْرِيكِ : إذا كانَتْ سَهلَة . ورُفَيْقٌ كزُبَيرٍ : ابنُ عُبَيْد عن وَهْبِ بنِ مُنَبِّه وعنه مِرْداسُ بن مَافَنّه وأَبو رافِقَةَ : مُحَدِّثانِ . والرّافِقَةُ : د مُتَّصِلُ البِناءِ بالرّقّةِ وهي على ضَفَّةِ الفُراتِ قالَ بن الأَثيرِ : تُعْرَفُ اليومَ بالرَّقَّةِ كان محمدُ بنُ خالِدِ بنِ جَبَلَة يَنزِلُها يُقال : إِنَّ البُخارِيَّ حدَّثَ عنه في الصَّحِيح وقالَ اليَعْقُوبِيُّ : الرَّافِقةُ : مدينةٌ جانِبَ الرَّقَّةِ بناها المَنْصُور العَبَاسِيُّ أَبو جَعْفَرٍ وأَتَمَّها المَهْديُّ ونَزَلها الرَّشِيدُ مِنْها : مُعافى بن مُدْرِكٍ عن أَيُّوبَ بنِ سَوادٍ . وقولُ شَيْخِنا : فالرَّافِقَةُ والرَّقَّةُ بلدٌ واحد لا بَلَدانِ كما يُتَوَهَّمُ من تَعْداد الاسمَ واختِلافِه فيه نظر ظاهِرٌ . والرافِقةُ أيضاً : ة بالبَحْرَيْنِ . وقال ابن دُرَيْدٍ : يُقالُ : أَوْلَى فُلانٌ فُلاناًرافِقَةً وهو الرِّفْقُ واللُّطْفُ وحُسْنُ الصَّنِيعَ . وحَكَى أَبو زَيْدٍ : أَرْفَقَهُ أَي : رَفَقَ به ويُقالُ أَيضاً : أَرْفَقَه أيى : نَفَعَهُ وهو مَجازٌ . ويقال : شاةٌ مُرَفقَةٌ كمُعَظَّمَة أَي : يَداها بَيْضاوانِ إِلى مِرْفَقَيْها نقله الصّاغانِيُّ . وارْتَفَق الرَّجُلُ : اتَّكَأَ على مِرْفَقِ يَدِه ومنه الحَدِيثُ : " هو الأَبْيَضُ المُرْتَفِقُ " . وباتَ فُلانٌ مُرْتَفِقاً : أَي مُتكِئاً على مِرْفَقِ يَدِه وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيٍّ لأَعْشَى باهِلَةَ :
فبِتُّ مُرْتَفِقاً والعَينُ ساهِرَةٌ ... كأَنَّ نَوْمِي عَلَىَّ اللَّيْلَ مَحْجُورُ أَو ارْتَفَقَ : إِذا اتكَأَ على المِخَدَّةِ . ومنه حَدِيثُ ابنا ذِي يَزَنَ :
" فاشْرَبْ هَنِيئاً عَلَيْكَ التّاجُ مُرْتَفِقاً وارْتَفَق : إذا امْتَلأَ . ومِنهُ المُرْتَفِقُ من القِيعانِ وهو : الواقِفُ الثّابتُ الدّائِمُ كَرَبَ أَنْ يَمْتَلِىءَ أَو امْتَلأً قال شَمِر عن ابنِ الأَعرابِيِّ وبه فَسَّرَ بيتَ عَبِيدِ بنِ الأَبْرصِ :
فأَصْبَحَ الرَّوْضُ والقِيعانُ مُتْرَعَةً ... مِنْ بينِ مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاح وفَسَّرَ المُنْصاحَ بالفائضِ الجارِي على الأَرْضِ ورَواه أَبو عُبَيْدٍ : " من بينِ مُرْتَتِقٍ ... " وقد تَقَدَّم في " رت ق "
وتَرَفَّقَ به بمعنى : رَفقَ وأَرْفَقَ . ورافَقَهُ مُرافَقَةً ورِفاقاً : صارَ رَفِيقَهُ في السَّفَرِ والمَسِيرَةِ . وتَرافَقا في السَّفَرِ : صارَا رُفقاءَ . ومما يُسْتدرَكُ عليه : يُقال : هذا الأَمرُ رَفِيقٌ بكَ ورافِقٌ بكَ ورافِقٌ عليكَ أَي : نافِعٌ نَقَلَه اللَّيْثُ . وأَنْشَدَ :
فبعضَ هذا الوَجء يا عَجْرَدٌ ... ماذا عَلَى قومِكَ بالرّافِقِ وهو مَجازٌ وكَذا قولُهم : هذا أَرْفَقُ بكَ أَي : أَنْفَعُ . ورَفَقَ كنَصَر : انْتَظَرَ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ ويَقال للمُتَطَبِّبِ : مُتَرَفِّقٌ ورَفِيقٌ . وارْتَفَقَ به : تَرَفَّقَ . والمُرْتَفَقُ : المُتَّكَأْ ومنه قولُه تَعالَى : " وحسُنَتْ مُرْتَفَقاً " قاله ابنُ السِّكِّيتُ وقال الفَرّاءُ : أَنَّثَ الفِعْلَ عَلَى معنى الجَنَّة . والمِرْفَقُ كمِنْبر : المُتَّكَأْ قاله اللَّيْثُ وتَمَرْفَقَ : أَخَذَ مِرْفَقاً . وناقَةٌ رَفِقَةٌ كفَرِحَهْ : مُذْعِنَةٌ . وارْتَفَقُوا : تَرافَقُوا . وقال أَبو عَدْنان : قَوْلُه في الدُّعاءِ : " اللهمَّ أَلْحِقْنِي بالرَّفِيقِ الأَعْلَى " سَمِعْتُ أَبا القَهْدِ الباهِلِيَّ يقولُ : إنَّه تبارَكَ وتَعالى رَفِيقٌ رَفِيقٌ فكانَّ مَعناهُ أَلْحِقْنِي بالرَّفيقِ أَي : باللّهِ يُقال : اللهُ رَفِيقٌ بعِبادِه من الرِّفْقِ والرَّأفَةِ فهو فَعِيلٌ بمعنى فاعِل قال الأَزهرِيُّ : والعُلَماءُ على أَنَّ معناه أَلْحِقنِي بجَماعةِ الأَنْبِياءِ وهو اسمٌ جاءَ على فَعِيلٍ ومعناهُ الجَماعَةُ قال : ولا أَعْرِفُ الرَّفِيقَ في صِفاتِ اللهِ . ورَفِيقَةُ الرَّجُلِ : امْرَأَتُه هذه عن اللِّحْيانِيِّ قالَ : وقالَ أبو زِيادٍ في حَدِيثِه : " سأَلَنِي رَفِيقِي " أَرادَ زَوْجَتِي قالَ : ورَفِيقُ المَرْأَةِ : زَوْجُها . ويُقالُ : في مالِهِ رَفَق مُحَرَّكةً أَي : قِلَّةٌ ورواهُ أَبو عُبَيْد بقافَيْن . والرِّفاقُ ككِتابٍ : مَضمَرُ رافَقَه في السفَرِ وأَيضاً بمعنى النِّفاقِ وبه فُسِّرَ حَدِيثُ طَهْفَةَ : " ما لم تُضْمِرُوا الرِّفاقَ " . ومَرْفَقٌ كمَقْعَدٍ : اسمُ رَجُلٍ من بَنِي بَكرِ بنِ وائِل قَتَلَتْهُ بنو فَقْعَس قالَ المَرّارُ الفَقعَسِيُّ :
وغادَرَ مَرْفَقاً والخَيْلُ تَرْدِى ... بسَيْلِ العِرْضِ مُستلَباً صَرِيعاً واستَرْفَقَة : استَنْفَعَه . وارْتَفَقَ به : انْتَفَع . والرافِقَة : قريةٌ بمِصْرَ من أعمالِ الشرقِيّة

##### Türkçe

**رفق**
**رَفَقَ - يَرْفُقُ - مِرْفَق - ارْتَفَقَ - يَرْتَفِقُ - مُرْتَفَق**
**رَفَقَ - يَرْفُقُ** + bir varlık veya bir şey + bir varlığı yahut bir varlık ile: onu rahatlatır ve ondan darlığı giderir: ona rahatlığı ve sevinci kolaylaştırır: darlığına karşı ona yardım eder ve ona incelik, nezaket, yumuşaklık, sevgi ve merhamet ile muamele eder; onu rahat etsin ve ferahlasın diye.

**مِرْفَق**: “**مـِفـْعـَل**” vezni üzerinedir; **رَفَقَ - يَرْفُقُ**’tan mimli mastar (isim-fiil) ve ondan mekân ismidir: dinlenilen yer: kişi ona devam ettiğinde onda rahatlık ve sevinç duygusu ile darlığın gitmesi elde edilen yer: rahat, güvenli yer: ve bu, ıstılahta umumi tesislerdir: üns ve rahat yerleri: gezinti yerlerinden yahut yıkanma yerlerinden yahut tuvaletlerden ve benzerlerinden.

**ارْتَفَقَ - يَرْتَفِقُ**: “**افتعلَ**” vezni üzerinedir; **رَفَقَ - يَرْفُقُ**’tan: kendi kendine bir şekilde **يَرْفُقَ** etmeye çabaladı: çaba ile ve kendi kendine bir şekilde rahatlık ve sevinç ile darlığın gitmesini elde etmeye çabaladı: ve bu, yıkanma yerlerinden ve gezinti yerinden ve benzerinden umumi hizmetlerden faydalanma talebine kinayedir.

**مُرْتَفَق**: **ارْتَفَقَ - يَرْتَفِقُ**’tan mef’ûl ismidir: ve o, yine ondan âlet yahut mekân ismidir: ondan yahut onda rahatlık ve sevinç ile darlığın gitmesinin gerçekleştirilmesi umulan şey: umumi hizmet yerleri yahut vasıtaları: tuvaletlerden ve gezinti yerlerinden ve benzerlerinden.

﴿**إنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوه بئس الشراب وساءت مرتفقا**﴾: ikamet ve rahatlık isteme ve sudan faydalanma için yer olarak kötü oldu.

﴿**جنات عدن تجري من تحتهم الأنهار يحلون فيها من أساور من ذهب ويلبسون ثيابا خضرا من سندس وإستبرق متكئين فيها على الأرائك نعم الثواب وحسنت مرتفقا**﴾: yumuşak ve sevinçli ikamet ve rahatlık isteme için yer olarak güzel oldu.

Ve lafız, “zararlı bir varlığın bir şeyde yahut bir varlıkta etkisini iptal etme ve durdurma” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**بَرَأَ - يَبْرَأُ**، **كََشَفَ - يَكْشِف**، **شَفا - يَشْفِي**، **بَرَّ - يَبَرُّ (المتعدي)**، **رَفَقَ - يَرْفُقُ**، **رقى - يَرْقِيْ**

Lafız bakımından fark ile:
**رَفِقَ - يَرْفَقُ** + bir varlık + bir varlığı: ona arkadaşlık eder: ona bağlı kalır ve ona eşlik eder: ona yumuşaklık, sevgi ve merhamet ile muamele ederek ona bağlı kalır ve ona eşlik eder.
**رَفَقَ - يَرْفُقُ** + bir varlık veya bir şey + bir varlığı yahut bir varlık ile: onu ferahlatır ve rahatlatır ve ondan darlığı giderir.

**مِرْفَق - مرفقا**
﴿**وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله فأووا إلى الكهف ينشر لكم ربكم من رحمته ويهيئ لكم من أمركم مرفقا (16)**﴾ **الكهف**

**مرتفقا**
﴿**وقل الحق من ربكم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر إنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوهبئس الشراب وساءت مرتفقا(29)**﴾ **الكهف** ﴿**أولئك لهم جنات عدن تجري من تحتهم الأنهار يحلون فيها من أساور من ذهب ويلبسون ثيابا خضرا من سندس وإستبرق متكئين فيها على الأرائك نعم الثواب وحسنت مرتفقا(31)**﴾ **الكهف**

**مختار الصحاح**
● [**رفق**] ر ف ق: **الرِّفْقُ** şiddetin zıddıdır; ve onunla **رَفَقَ** etti, (raf’ ile) **يرفق** eder; (damme ile) **رِفْقاً**; ve onunla **رَفَقَ** etti; ve onu **أرْفَقَهُ**; ve onunla **تَرَفَّقَ** etti; hepsi “mânâca”dır; ve onu **أرْفَقَهُ** ayrıca ona fayda verdi; ve **الرِّفْقَةُ** topluluktur; yolculuğunda onlara arkadaşlık edersin; **الراء**’ın dammesiyle ve kesresiyle de; ve çoğulu **رِفَاقٌ**’tır; ondan “**رَافَقَهُ**” dersin; ve yolculukta **تَرَافَقُوا**; ve **الرَّفِيقُ** arkadaşlık eden kimsedir; ve çoğulu **الرُّفَقَاءُ**’dır; ayrıldıklarında **الرفقة** adı gider, **الرفيق** adı gitmez; ve o, ayrıca tekil ve çoğul olarak, **الصديق** gibi (kullanılır); Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**وحسن أولئك رفيقا**﴾; ve **الرَّفِيقُ** ayrıca **الأخرق**’ın zıddıdır; ve **المِرْفَقُ** ile **المَرْفِقُ**, pazunun içinde kolun birleşme yeridir; ve yine **المِرْفق** ve **المَرْفِق** işten olan (şey)dir; o, onunla **ارتفقت** ettiğin ve faydalandığın şeydir; kim ﴿**ويهيئ لكم من أمركم مرفقا**﴾ okursa onu **مقطع** gibi kılar; kim ﴿**مرفقا**﴾ okursa onu **مسجد** gibi bir isim kılar; ve **مرفقا** caizdir; yani **رفقا**; **مَطْلَع** ve **مَطْلِع** gibi; fakat onunla okunmamıştır; ve **مَرَافِقُ** evin, suyun döküldüğü yerler ve benzerleridir; ve **المِرْفَقَةُ** (kesre ile) yastıktır; ve **تَمَرْفَقَ** etti: yani bir **مرفقة** edindi; ve falan kimse **مُرْتَفِقاً** olarak geceledi: yani elinin dirseğine dayanarak yaslanmış.

**ملخص القاموس المحيط**
Ve **الرِفْقُ** ve **اللُّطْفُ**, ve **حُسْنُ الصَّنيعِ**. Ve onu **أرْفَقَهُ**: onunla **رَفَقَ** etti ve ona fayda verdi.
**الرِّفْقُ**: yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliği; ve onun sahibi **رَفِيقٌ**’tur; ve **رَفقَ يَرْفُق رِفقاً** (kesre ile) olmuştur.

**ملخص اللسان:**
1. **الرِّفْق**: şiddetin zıddı. İş ile, onun için ve onun üzerine **رَفَقَ** etti; **يَرْفُق** eder; **رِفْقاً**; ve **رَفُقَ يَرْفُقُ**; ve **رَفِقَ**: incelik gösterdi.
2. Adam ile **رفَقَ** etti ve onu **أَرْفَقه** aynı mânâdadır. Ve yine onunla **تَرفَّق** etti. Ve denir: onu **أَرْفقْته**; yani ona fayda verdim; ve ona **رافِقةً** verdi; yani **رِفْقاً**; ve o, onunla **رَفِيق**tir; latiftir.
3. İşten **المَرفِق**; ve insandan **المِرْفَق** arasındaki fark; dedi ki: Arapların çoğu, işten olanın ve insanın **مِرفَق**’ının **الميم**’ini kesreli yapar; dedi ki: Araplar ayrıca insanın **مَرفِق**’ında **الميم**’i fetha ile de yapar; bu hususta ve bunda iki lugattır.
4. Ve **المُتَطَبِّب** için denir: **مُترفِّق** ve **رَفِيق**; ve “tabip” denilmesi hoş görülmemiştir.
5. Ve **الرِّفْقُ** ve **المِرْفَقُ** ve **المَرْفِقُ** ve **المَرفَقُ**: kendisiyle yardım istenen şeydir.
6. Ve **المِرْفَقُ** yıkanılan yerdir. Ve **مَرافِقُ الدار**: suyun döküldüğü yerler ve benzerleridir. **التهذيب**: ve **المِرْفَقُ**, evin **مَرافِق**’ından, yıkanma yeri ve hela ve benzeri (yerler)dir.
7. Ve elde **المِرْفَقُ**; ve **المِرْفَق** ve **المَرْفِقُ**, pazuda kolun birleşme yeridir.
8. Ve adam ile **رافَق** etti: ona arkadaş oldu. Ve **رَفِيقُك**: sana arkadaşlık eden kimsedir; ve denildi: o, özellikle yolculuktaki arkadaştır; bunda tekil ve çoğul birdir; **الصَّدِيق** gibi. Ve kavim **تَرافَق** etti ve **ارْتفَقُوا**: **رُفَقاء** oldular. Ve **الرُّفاقةُ** ve **الرُّفْقةُ** ve **الرِّفْقة** birdir: yolculukta birbirine arkadaşlık eden topluluk.
9. ﴿**وحَسُن أُولئكَ رَفِيقاً**﴾; ve **رُفَقاء** üzerine cem’edilebilir; ve denildi: iki adam iş yapmaksızın koşarsa ikisi **رَفِيقانِ**’dır; eğer iki develeri üzerinde iş yaparlarsa ikisi **زَمِيلانِ**’dır.
10. Ve **الرِّفاقُ** ayrıca: “ona arkadaşlık ettim”in mastarıdır. **الرّفقة**: bir mecliste bir araya gelmiş ve bir yürüyüşte bir araya gelmiş oldukları müddetçe “**رفقة**” diye adlandırırlar; ayrıldıklarında onlardan **الرّفْقة** adı gider. **الرِّفاق**: **رُفْقة**’nın çoğuludur; ve **رُفَق** olarak da cem’edilir; ve **الرَّفِيق**: arkadaşlık eden kimsedir; ve çoğulu **الرُّفقاء**; ayrıldıklarında **الرفقة** adı gider, **الرفيق** adı gitmez.
11. Ve **الرِّفاق**: **الوَظِيف**’ten pazuya bağlanan iptir; ve denildi: devenin boynuna **رُسْغه**’ne kadar bağlanan iptir.
12. Duada “**اللهم أَلْحِقْني بالرَّفيق الأَعلى**” sözü: şüphesiz O, Tebâreke ve Teâlâ, **رَفِيقٌ وَفِيقٌ**’tur; sanki mânâsı: beni **بالرَّفيق**e, yani Allah’a ilhak et; denir: Allah kullarına **رَفيق**tir; **الرِّفْق** ve **الرأْفة**’dendir; o, fâil mânâsında **فَعِيل**’dir.
13. Mânâsı: beni, en yüksek **عِلِّيِّين**’de oturan peygamberler topluluğuna ilhak et.
14. Ve **الرفيقُ**: **الأَخْرَق**’ın zıddıdır.
15. Ve erkeğin **رَفِيقةُ**’si: karısıdır.

**لسان العرب**

● - رفق: **الرِّفْق**: **العنْف**’in zıddı. İşte **رَفَق** işle, onun için ve onun üzerine **يَرْفُق** **رِفْقاً**; ve **رَفُقَ يَرْفُقُ** ve **رَفِقَ**: yumuşak davrandı. Ve **رفَقَ بالرجل** ve **أَرْفَقه** bir mânâ ile (yani). Ve bunun gibi **تَرفَّق به**. Ve denilir: **أَرْفقْته** yani ona fayda verdim; ve ona **رافِقةً** verdi, yani **رِفْقاً**; ve o, onunla **رَفِيق** (yani) latif (yumuşak huylu)dır; ve bu iş seninle **رفيق** ve **رافِقٌ**dur; bir nüshada: ve senin üzerine **رافِقٌ**. **الليث**: **الرِّفق** yanın yumuşaklığı ve fiilin latifliğidir; ve onun sahibi **رَفِيق**tir; ve muhakkak **رَفَقَ يَرفُقُ**; ve emrettiğin zaman dersin ki: **رِفْقاً**; ve mânâsı: **ارفُق رِفقاً** (yani yumuşak davran, yumuşaklıkla). **ابن الأَعرابي**: **رَفقَ** bekledi; ve **رَفُق** (şu vakit) işte yumuşak huylu olursa amel ile. **شمر** dedi: Ve denilir: **رَفَق به** ve **رَفُقَ به**; ve o, onunla **رافِقٌ** ve onunla **رَفِيق**tir. **أَبو زيد**: Allah seninle **رَفق** etti; ve senin üzerine **رفَق** etti, **رِفْقاً** ve **مَرْفِقاً**; ve Allah sana **أَرفقَك** etti, **إِرْفاقاً**. Ve **المُزارعة** hadîsinde: Bizi bir işten nehyetti ki o, bizimle **رافقاً** idi; yani **رِفْق** sahibi; ve **الرِّفْقُ**: yanın yumuşaklığı, **العنف**’in hilâfı. Ve hadîste: **الرِّفْق** bir şeyde olmadı mı, ancak onu süsledi; yani **اللّطفُ**. Ve hadîste: onların zayıfına **إِرْفاقِ** ve onların ihtiyacını kapatmakta; yani **الرِّفْق**’u onlara ulaştırmak; ve diğer hadîs: Sen **رَفِيق**sin ve Allah **الطَّبِيبِ**dir; yani sen hastaya **تَرفُق** edersin ve ona **تُلَطِّفُه** edersin; ve Allah, onu iyileştiren ve ona âfiyet verendir. Ve **المُتَطَبِّب** için denilir: **مُترفِّق** ve **رَفِيق**; ve Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, vârid olan bir haberde **طبيب** denilmesini kerih gördü.

Ve **الرِّفْقُ** ve **المِرْفَقُ** ve **المَرْفِقُ** ve **المَرفَقُ**: kendisiyle yardım istenilen şey; onunla **تَرَفَّقَ** etti ve **ارْتفَق** etti. Tenzîlde: “Ve size işinizden **مِرْفَقاً** hazırlar”; onu **مِرْفَقاً** okuyan, onu **مقْطَع** gibi yaptı; onu **مَرْفِقاً** okuyan ise onu **مسجد** gibi bir isim yaptı; **مَرْفَقاً** da câizdir, yani **رِفْقاً**, **مَطْلَع** gibi; fakat onunla okunmadı; **التهذيب**: Hasan ve A‘meş, **مِرْفَق**’ın **الميم**’ini kesreledi; Medineliler ve Âsım onu nasb etti; sanki **الميم**’i fetha edip **الفاء**’yı kesreleyenler, işten olan **المَرفِق** ile insandan olan **المِرْفَق** arasında ayırmak istediler; dedi ki: Arapların çoğu, işten olanın da, insanın **مِرفَق**’ının da **الميم**’ini kesre üzeredir; dedi ki: Araplar ayrıca insanın **مَرفِق**’ının **الميم**’ini fetha eder; bunda da onda da iki lugattır. Ahfeş, Yüce Allah’ın “ve size işinizden **مِرْفَقاً** hazırlar” sözü hakkında dedi: o, kendisiyle **ارتفَقْت** ettiğin şeydir; **مَرفِق** de denir. Yûnus dedi: seçtiği şudur: işte **المَرْفِقُ**, elde **المِرْفَقُ**, ve **المِرْفَقُ** yıkanılan yer. Evin **مَرافِقُ**’i: suyun döküldüğü yerler ve benzerleri. **التهذيب**: ve evin **مَرافِق**’inden **المِرْفَقُ**, yıkanılan yerden, hela’dan ve benzerinden olandır. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Onların **مَرافِقَ**’lerini kıbleye doğru çevrilmiş bulduk”; **الكُنُفَ** ve **الحُشُوشَ**’u kasteder; onun teki kesre ile **مِرْفَق**’tır. Cevherî: ve **المِرْفَق** ile **المَرْفِقُ**, önkolun üst koldaki birleşme yeridir; aynı şekilde işten olan **المِرفَق** ve **المَرفِقُ** da, kendisiyle **ارتفقْت** ettiğin ve faydalandığın şeydir. İbn Sîde: insandan ve binek hayvandan olan **المِرفَق** ve **المَرفِق**, önkolun üstü ve üst kolun altıdır. Ve kesre ile **المِرفَقةُ**, ve **المِرْفَقُ**: yaslanılan şey ve yastık. Ona karşı **تَرفَّق** etti ve **ارْتَفَقَ**: dayandı; **تَمَرْفَقَ** etti: bir **مِرْفَقةً** aldığı zaman. Falan, **مُرتَفِقاً** olarak geceledi; yani elinin **مِرفَق**’ına yaslanmış olarak; İbn Berrî, A‘şâ Bâhile’ye ait şu beyti rivayet etti:

فبِتُّ مُرْتَفِقاً، والعينُ ساهِرةٌ،
كأَنَّ نَوْمي عليَّ، اللَّيلَ، مَحْجُورُ

Ve Azîz ve Celîl dedi: “Ne güzel mükâfat ve ne güzel **مُرْتَفَقاً**”; Ferrâ dedi: fiil, cennet mânâsı üzerine müennes kılındı; müzekker kılınsa da doğru olurdu. İbn Sikkît: **مرتفقاً** yani **مُتَّكأً**. Denir: **ارْتفَق** etti; **مِرْفَقةٍ** üzerine yaslandığı zaman. Leys dedi: **المِرفق** her şeyden kesrelidir: yaslanılandan da, elden de, işten de. Hadîste: “Hanginiz Abdülmuttalib’in oğlusunuz?” Dediler: “O, **المُرتفِق** olan beyazdır”; yani **المِرفَقة** üzerine yaslanan; o da yastık gibidir; aslı **المِرْفَق**’tandır; sanki **مِرفقه**’unu kullanmış ve onun üzerine yaslanmıştır; bundan, İbn Zî Yezen hadîsi:

اشْرَبْ هَنيئاً عليكَ التاج مُرْتَفِقا

Ve denildi: insandan ve binek hayvandan olan **المِرْفَقُ**, ve yumuşak olan iş **المَرْفِقُ**; böylece ikisi arasında bununla ayrım yapıldı.

Ve **الرَّفَقُ**: **المِرْفَقِ**’ın yan taraftan ayrılıp açılması; **رَفِقَ** etti ve o **أَرْفَقُ**’tur; ve **رَفْقاء** bir dişi deve; Ebû Mansûr dedi: bu mânâ ile ezberlediğim: **دَفْقاء** bir dişi deve ve **أَدْفَقُ** bir erkek deve; **مِرفَقُه** yanından ayrılıp açıldığı zaman; onun zikri daha önce geçti. Ve **مَرْفوقٌ** bir deve: **مِرفَقه**’undan şikâyet eder. Ve **رَفقاء** bir dişi deve: arka memesinin idrar yolu şiddetlendi de kan sağdı. Ve **رَفِقةٌ**: memesi şişti; o, **الرَّفْقاء** gibidir. Ve denildi: **الرَّفِقةُ**, idrar yoluna **التَّوْدِيةُ** konulan, böylece yaralanandır. Zeyd b. Küsve dedi: dişi devenin idrar yolları tıkandığı zaman “onda **رَفَقٌ** var” denir; ve **رَفِقة** bir dişi deve; dedi: bu garip bir harftir. Leys: develerden **المِرْفاقُ**, bağlandığı zaman bağın ona acı verdiği; sağılınca ondan kan çıkar; o, **الرَّفِقةُ**’dir. Ve ayrıca **رَفِقة** bir dişi deve: itaatkâr.

Ve **الرِّفاق**: **الوَظِيف**’ten üst kola bağlanan bir ip; ve denildi: o, devenin boynuna bağlanıp **رُسْغه**’una kadar giden bir iptir. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

فإِنَّكَ والشَّكاةَ مِن آلِ لأْمٍ،
كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشي في الرِّفاقِ

Çoğulu **رُفُقٌ**’tur. Ve **ذاتُ الضغن**: yurduna çekilen bir dişi deve; yani **ذات الضغن** yürüyüşte düzgün değildir; kalbinde hevesine doğru çekilme bulunduğu için; ben de Âl-i Le’m’e karşı düzgün değilim; çünkü kalbimde onlara karşı şeyler vardır. Bunun benzeri, başkasının sözü:

وأَقْبَلَ يَزْحَفُ زَحْفَ الكَسِير،
كأَنَّ، على عَضُدَيْهِ، رِفاقا

Ve onu **رَفَقها يرفُقها رَفْقاً**: üzerine **الرِّفاق**’ı bağladı; bu, yurduna çekilmesinden korkulduğu zaman onu bağlamasıdır. Asma‘î: **الرِّفاقُ**, dişi deveye yurduna çekilmesinden korkulup üst kolunun çok şiddetli bir bağla bağlanmasıdır; hızlı gitmekten alıkonulsun diye; o ip, **الرِّفاق**’tır. **الرِّفاق** ayrıca şu da olabilir: ön ayaklarından birinde topallık olur da sağlam elin hasta elin kolunu aşırı zorlayıp topallığın kırığa dönüşmesinden korkarlar; bu yüzden sağlam elin üst kolu bağlanır ki zayıflasın; böylece ikisinin yürüyüşü bir olsun. Ve **مِرْفاق** bir erkek deve: **مِرْفَقُه** yanına değdiği zaman.

Ve **رافَق** adamı: ona arkadaşlık etti. Ve senin **رَفِيقُك**: sana **يُرافِقُك** eden; ve denildi: özellikle yolculuktaki arkadaştır; bunda tekil ve çoğul eşittir; **الصَّدِيق** gibi. Yüce Allah dedi: “Ve işte onlar ne güzel **رَفِيقاً**”; ve bazen **رُفَقاء** üzerine çoğul yapılır. Ve denildi: iki adam iş yapmadan koşarsa ikisi **رَفِيقانِ**’dır; develeri üzerinde iş yaparlarsa ikisi **زَمِيلانِ**’dır. Kavim **تَرافَق** etti ve **ارْتفَقُوا**: **رُفَقاء** oldular. Ve **الرُّفاقةُ** ve **الرُّفْقةُ** ve **الرِّفْقة** birdir: yolculukta birbirine eşlik eden topluluk. İbn Sîde dedi: bence **الرِّفْقةَ**, **رَفِيق**’in cem‘idir; **الرُّفْقة** ise cemaat için bir isimdir; çoğul **رِفَقٌ** ve **رُفَقٌ** ve **رِفاقٌ**’tır. İbn Berrî: **الرِّفاقُ**, **رُفْقةٍ**’nın çoğuludur; **عُلْبةٍ** ve **عِلابٍ** gibi. Zü’r-Rumme dedi:

قِياماً يَنْظُرُونَ إِلى بِلالٍ،
رِفاقَ الحَجِّ أَبْصَرَتِ الهِلالا

**الرِّفاق**’ın tefsirinde dediler: **رُفْقة**’nın çoğuludur; **رُفَق** da toplanır. Ve kim **رِفْقة** derse **رِفَقٌ** ve **رِفاقٌ** der; Kays **رِفْقة** der; Temîm: **رُفْقة**. Ve **رِفاقٌ** ayrıca: **رَفِيق**’in çoğulu; **كريم** ve **كِرام** gibi. Ve **الرِّفاقُ** ayrıca: **رافَقْتُه**’nun masdarıdır. Leys: **الرّفقة**’ya, bir mecliste ve bir yürüyüşte birleşik kaldıkları müddetçe **رفقة** derler; ayrıldıkları zaman onlardan **الرّفْقة** ismi gider. Ve **الرّفْقة**: bir yolculukta kalkıp birlikte yürüyen, birlikte konaklayan ve ayrılmayan kavimdir; en çok, azık getirmeye kalktıkları zaman **رفقة** diye adlandırılırlar; ikisi **رَفِيقانِ**’dır ve onlar **رُفقاء**’dır. Ve senin **رَفِيقُك**: yolculukta sana **يُرافِقُك** eden; seninle onu tek bir **رفقة** birleştirir; tekil **رَفِيق**’tir; çoğul da **رَفِيق**’tir; dersin: ona **رافَقْته** ettim ve yolculukta **تَرافَقْنا** ettik. Ve **الرَّفِيق**: **المُرافِقُ**; çoğulu **الرُّفقاء**’dır; ayrıldıkları zaman **الرفقة** ismi gider, **الرفيق** ismi gitmez. Ebû İshâk, “ve işte onlar ne güzel **رفيقاً**” sözünün mânâsında dedi: yani peygamberlerdir, Allah’ın salâtları onların hepsinin üzerine olsun; çünkü dedi ki: “Kim Allah’a ve resule itaat ederse işte onlar”; yani itaat edenler, Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden, sıddîklardan, şehitlerden ve salihlerden olanlarla beraberdir; “ve işte onlar ne güzel **رفيقاً**”,

**يعني الأَنبياء ومَن معهم**: yani peygamberler ve onlarla beraber olanlar; dedi ki: **ورفيقاً** temyiz üzere mansuptur, **رُفقاء**’dan (çoğuldan) bedel olarak geçer; ve el-Ferrâ dedi ki: fâil isimlerinden olması hâli müstesna, tekilin çoğulun yerine geçmesi câiz değildir; **حسُن أُولئك رجلاً** câiz değildir; ez-Zeccâc bunu câiz gördü ve dedi ki: bu, Sîbeveyh’in mezhebidir. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet olundu ki: ölümü sırasında, dünyada kalmak ve onda kendisine genişlik verilmesi ile Allah katında olan şey arasında muhayyer kılındı; şöyle dedi: “Bilakis **الرفيقِ الأَعلى** ile”; bu, onun dünyada kalmak ile Allah katında olan şey arasında muhayyer kılınmış olması ve Allah katında olanı seçmiş olması sebebiyledir; sanki Aziz ve Celil olanın şu sözünü kastetmiş gibidir: **وحَسُنَ أُولئك رفيقاً**; ve **الرفيق** bir fiilden türemiş olduğundan ve masdarın yerine geçmesi câiz olduğundan, cemîin (topluluğun) yerine konuldu. Şemmer, Âişe hadisi hakkında dedi ki: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, kucağımda ağırlaşır buldum”; dedi ki: “Yüzüne bakmak için gittim; bir de baktım ki gözü dikilmiş, o da şöyle diyor: ‘Bilakis cennetten **الرفِيقَ الأَعْلى**’; ve kabzedildi.” Ebû Adnân dedi ki: duada “Allah’ım, beni **الرَّفيق الأَعلى**’ya ilhak et” sözü; Ebû’l-Fehd el-Bâhilî’nin şöyle dediğini işittim: “Şüphesiz O, Tebâreke ve Teâlâ, **رَفِيقٌ وَفِيقٌ**’tur”; sanki manası “beni **الرَّفيق**’a, yani Allah’a ilhak et”tir; “Allah kullarına **رَفيق**tir” denir; **الرِّفْق** ve **الرأْفة**’den; o, fâil manasında **فَعِيل**’dir. Ebû Mansûr dedi ki: âlimler, manasının, en yüksek **عِلِّيِّين**’de oturan peygamberler cemaatine beni ilhak et olduğu üzerinde (ittifak)tır; o, **فَعِيل** üzere gelmiş bir isimdir; manası cemaat(tir); **الصَّدِيق** ve **الخَليط** gibi, tekil ve çoğul üzerine vâki olur; Allah Azze ve Celle neyi murad ettiğini daha iyi bilir; dedi ki: Allah Teâlâ’nın sıfatlarında **الرفيق**’i tanımıyorum. El-Ezherî, başka bir yoldan Âişe’den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ehlinden bir insan ağırlaştığında onu sağ eliyle mesheder, sonra şöyle derdi: “Gider **الباسَ**’ı, ey insanların Rabbi; şifa ver, Sen şifa verensin; Senin şifandan başka şifa yoktur; bir şifa ki **سَقَماً** bırakmaz.” Âişe dedi ki: ağırlaşınca sağ elini tuttum; onu meshediyor ve onları söylüyordum; elini benden çekti ve dedi ki: “Allah’ım, beni bağışla ve beni **الرَّفيق**’ten kıl”; ve “**الرَّفيق**’ten” sözü, **الرفيق** ile muradın peygamberler cemaati olduğuna delâlet eder. **والرفيقُ**: **الأَخْرَق**’ın zıddıdır. **ورَفِيقةُ الرجل**: onun karısı; bu, el-Lihyânî’dendir; dedi ki: Ebû Ziyâd, hadîsinde “**سأَلني رَفيقي**” dedi; karımı kastetti; dedi ki: **ورَفيقُ المرأَة**: onun kocasıdır. Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin Ubeyd’in bir beytini inşâd ettiğini işittim:
من بَين مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاحِ
Ve **المُنْصاحَ**’ı, yer yüzü üzerinde taşan, akan olarak tefsir etti.

**والمُرْتَفِقُ**: dolu, duran, sabit, daim olan; dolmaya yaklaşmış yahut dolmuş; Ebû Ubeyde onu rivayet etti ve dedi ki: **المنصاح** **المُنْشَقُّ**’tır.

**والرَّفَقُ**: kısa ipli su. **وماءٌ رَفَقٌ**: ipi kısa su.

**ومَرْتَعٌ رَفِيق**: çokla karışmış. **ومَرْتَعٌ رَفَقٌ**: talebi kolay. Ve denir ki: bir ihtiyaç istedim de onu **رَفَق البُغْيةِ** buldum; kolay olduğunda. Ve malında **رَفَقٌ** vardır; yani azlık; Ebû Ubeyd katında bilinen **رَقَقٌ**’tır; iki **قاف** ile.

**والرَّافِقةُ**: bir yer yahut belde. Tuhfe hadîsinde, bir rivayette: “**ما لم تُضْمِرُوا الرِّفاق**”; **بالنِّفاق** ile tefsir edildi. **ومَرْفَقٌ**: Bekr b. Vâil oğullarından bir adamın adıdır; Benû Fak‘as onu öldürdü; el-Merrâr el-Fak‘asî dedi ki:
وغادَرَ مَرْفَقاً، والخَيْلُ تَرْدي
بسَيْلِ العِرْضِ، مُسْتَلَباً صَرِيعا

مقاييس اللغة:
(**رفق**) **الراء** ve **الفاء** ve **القاف** tek bir asıldır; şiddet olmaksızın bir uygunluğa ve yakınlığa delâlet eder. Artık **الرِّفق**: **العُنْف**’ün zıddıdır; “**رفَقْتُ أْرْفُق**” denir. Hadiste: “Allah—övgüsü yüce olan—her işte **الرِّفْق**’i sever” (buyurulmuştur).
Bu asıldır; sonra ondan, rahatlığa ve uygunluğa çağıran her şey türetilir. Ve **المرفق**([1]) insanın **مَِرفق**’udur; çünkü ona dayanmakta rahat eder. “**ارتَفَق** adam” denir: oturuşunda **مَِرفقه**’una dayanırsa. Ve bundan (olan) hadistir: bedevî, Resûlullah صلى الله عليه وسلم hakkında sorunca ona: “O, şu **الأمغَرُ المرتَفِقُ**’tir” denildi; yani **مَِرفقه**’una dayanmış olan. Ve onda **مَرْفِق** ve **مِرْفَق** denir; ikisini de Sa‘leb nakletti. Ve **الرُِّفْقَة**: yolculuğunda onlara refakat ettiğin topluluktur; türeyişi babdandır: uygunluk için; ve çünkü yürüdüklerinde **بمرافقِهم** ile hizalanırlar. Halîl dedi: yolculukta **الرُِّفْقة**: sana refakat eden topluluktur; ayrıldığınızda **الرُِّفقة** adı gider. Dedi: ve **الرّفيق**: sana refakat eden kimsedir; o, seni ve onu bir **رفْقة**’de toplamasıdır; ikiniz ayrıldığınızda onun adı gitmez. Ve **المُرْفِق**: sana yumuşak davranan iş/şeydir. Ve **الرِّفاقُ**: devenin **مَِرفق**’unu **وَظيفِهِ**’ine bağlamakla sıkılan bir iptir. O, şu sözdür:
* **كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في الرِّفاقِ**([2]) *
Ve **المِرْفق**: hela; çoğulu **مَرَافِق**. Ve “**ارتفَقَ** adam uykusuz olarak” denir: **مَِرفقِهِ** üzerinde, uyumadan geceleyince. Ve **شاةٌ مُرَفَّقَةٌ**([3]): iki eli/ön ayağı dirseklere kadar beyaz olan (koyun). Ve **الرَّفَق**: yan taraftan bir bükülmedir; **ناقةٌ رَفْقاءُ** ve **جملٌ أرفَقُ**. Ve “**ماءٌ رَفَقٌ** ve **مَرتعٌ رفَقٌ**” denir; yani istenmesi kolay.

القاموس المحيط:
**الرِّفْقُ**—kesre ile—kendisiyle yardım istenen şeydir; ve yumuşaklıktır. “**رَفَِقَ** onunla ve onun üzerine” (denir), üç vecih üzere; **رِفْقاً** ve **مَِرْفَِقاً**, **مَجْلِسٍ** ve **مَقْعَدٍ** ve **مِنْبَرٍ** gibi. Ve **المَِرْفَِقُ**—**مِنْبَرٍ** ve **مَجْلِسٍ** gibi—kolun pazuda birleştiği yerdir. Ve evin **مَرافِقُ**’i: suyun döküldüğü yerler ve benzerleridir. Ve **كمِكْنَسَةٍ** (vezninde) **المِخَدَّةُ**’dir. Ve **الرُِّفْقَةُ**—üç vecih üzere—ve **كثُمامةٍ** (vezninde): kendilerine refakat ettiğin topluluktur; çoğulu **ككِتابٍ** ve **أصحابٍ** ve **صُرَدٍ** (gibi). Ve **الرَّفِيقُ**: refakat eden; çoğulu **رُفَقاءُ**; ayrıldıklarında **الرُّفْقَة** adı gider, **الرَّفِيق** adı gitmez; tek için de topluluk için de; mastar **الرَّفاقةُ**’dır, **السَّماحَةِ** gibi. Ve **الرُّفْقَةُ** topluluk için bir isimdir; çoğulu **كعِنَبٍ** ve **صُرَدٍ** ve **حِبالٍ** (gibi).
Ve **الرَّفِيقُ**: **الأَخْرَقِ**’ın zıddıdır. Ve “falancaya **رَفَقَ**”: ona fayda verdi; **أَرْفَقَه** gibi. Ve **مِرْفَقَه**’unu ve dişi deveyi: onun **عَضُدَها**’sını, yurduna çekip gideceğinden korkulursa, bağladı; o ip: **رِفاقٌ**’tır, **ككِتابٍ** gibi. Ve **بعيرٌ مَرْفوقٌ**: **مِرْفَقَه**’undan şikâyet eder.
Ve **أرْفَقُ**—**الرَّفَقِ**i açık olan—harekeli: **المِرْفَقِ**’u yanından bükülmüş olandır. Ve **ناقةٌ رَفْقاءُ** ve **رَفِقَةٌ**—**كفرِحةٍ** gibi—arka memesinin **إحْلِيلُ**’i tıkanmış olandır; ve onda **رَفَقٌ** vardır—harekeli—; yahut **الرَّفَقُ**: sağanın kötü sağmasından, yahut onu silkeleyip boşaltmayı terk etmesinden dolayı **الإِحلِيلِ**’de bir bozulmadır; böylece süt memede geri döner; sonra kan yahut pıhtı olarak döner. Ve develerden **المِرْفاقُ**: **مَرْفِقُه**’u yanına değen (deve)dir; ve dişi develerden: bağlandığında bağ (**الصِرارُ**) onu acıtan; sağıldığında ondan kan çıkan (deve)dir. Ve **ماءٌ رَفَقٌ**—harekeli—: kolaydır; yahut ipi kısa olan (kuyu suyu). Ve **حاجةٌ رَفَقُ البِغْيَةِ**: kolaydır. Ve **رُفَيْقٌ**—**كزُبَيْرٍ** gibi—**ابنُ عُبَيْدٍ** ve **أبو رُفَيْقٍ**: iki muhaddistir. Ve **الرافِقَةُ**: Fırat üzerinde bir beldedir; bugün **الرَّقَّةِ** diye bilinir; onu **المَنْصورُ** bina etti. Ve Bahreyn’de bir beldedir. Ve **الرِفْقُ** ve **اللُّطْفُ** ve güzel davranıştır. Ve “onu **أرْفَقَهُ**”: onunla **رَفَقَ** etti ve ona fayda verdi. Ve **شاةٌ مُرَفَّقَةٌ**—**كمُعَظَّمةٍ** gibi—: iki eli/ön ayağı **مِرْفَقَيْها**’na kadar beyazdır. Ve **ارْتَفَقَ**: elinin **مِرْفَقِ**’una yahut **المِخَدَّةِ**’ye dayandı; ve doldu. Ve **المُرْتَفِقُ**: ayakta duran, sabit, daim olandır.
Ve “onunla **تَرَفَّقَ**”: **رَفَقَ** etti. Ve “ona **رافَقَه**”: onun **رَفيق**i oldu; ve “**تَرافَقا**”.

تاج العروس:
**رفق**
**الرِّفْقُ**—kesre ile—: kendisiyle yardım istenen şeydir. Ve **العَضُدُ** dedi: **الرِّفْقٌ**: güzele götüren şeye güzelce boyun eğmedir. Ve **الرِّفق**: yumuşaklıktır; **العُنْف**’ün zıddıdır; ondan hadistir: “**ما كان الرِّفْقُ في شيءٍ إِلا زانَه**”. Ve onunla ve onun üzerine **رَفُقَ** olmuştur; ikisi de Ebû Zeyd’den. Başkası artırdı: ve ona **رَفَقَ**—üç vecih üzere—; Cevherî, **رَفَقَ**’a, **نَصَرَ** gibi, hasretti. Ve **كعَلِمَ** ve **كرُمَ** (şeklinde) ikisini de Sâgânî nakletti ve dedi: ikisi iki lugattır. Ve hadiste: “Allah’ım, ümmetime kim **رَفَقَ** ederse ona **فارْفُقْ** et.” Ve Leys dedi: **الرِّفْقُ**: yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliğidir; sahibi **رَفِيقٌ**’tir. Ve **رَفقَ يَرْفُق رِفقاً**—kesre ile—ve **مَرْفِقاً** **كمَجْلسٍ** (gibi) ve **مَرفَقاً** **مثل مَقْعَدِ** (gibi) ve **مِرفَقاً** **مثل مِنبرٍ** (gibi); birincisi, ikincisi ve dördüncüsü Ebû Zeyd’den; üçüncüsü başkasından. Ve Allah’ın sözü: “**ويهَيِّىءْ لَكُم من أَمرِكمْ مِرْفَقاً**” iki vecih ile okunmuştur; yani: kendisiyle rahat ettiğiniz şey. **الميم**’in feth’i ve **الفاء**’ın kesr’i ile Ebû Ca‘fer, Nâfi‘, İbn Âmir, A‘meş ve Burcumî, Ebû Bekir tarikiyle Âsım’dan okudu; kalanlar **الميم**’in kesr’i ve **الفاء**’ın feth’i ile (okudu). **المِيم** ve **الفاء**’ın feth’i ile hiç kimse okumadı. Ve **التهذيب**’de: Hasan ve A‘meş, **مِرْفَق**’taki **الميم**’i kesreledi; Medine ehli ve Âsım onu fetha ile okudu; sanki **الميم**’i fetha, **الفاء**’ı kesre ile okuyanlar, işten olan **مِرْفِق** ile insandan olan **المِرْفَقِ** arasında ayırım yapmak istediler. Ve **المِرْفَقُ**—**كمِنبَرٍ** ve **مَجْلِسٍ** gibi—: kolun pazuda birleştiği yerdir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. İbn Sîde dedi: **المِرْفَق** insandan ve binek hayvandan: kolun üstü ve pazunun altıdır; çoğulu **المَرافِقُ**. Allah Teâlâ dedi: “**وأَيْدِيَكُم إِلى المَرافِقِ**”. Ezherî dedi: Arapların çoğu, işten olan **المِرفَقِ** için de insanın **مِرْفَق**’ı için de **الميم**’in kesr’i üzeredir. Dedi: Araplar ayrıca insanın **مَرْفِقِ**’inde **الميم**’i fetha eder; bu, bunda da onda da iki lugattır. Yûnus dedi: onun seçtiği: işte **المَرفِقُ**, elde **المرِفَقُ**’tır.
Ve evin **مَرافِق**’i: suyun döküldüğü yerler ve benzerleridir. Ve İbn Sîrîn, **المِرْفَقَ**’a girdiğinde, yenini avucu üzerine toplardı. Ve **التهذِيب**’de: evin **مَرافِق**’inden **المِرفَقُ**: yıkanma yeri, hela ve benzeri (yerler)dir. Ve Ebû Eyyûb hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Onların **مَرافِقَهم**’ini kıbleye dönük bulduk” buyurur; helaları ve tuvaletleri kasteder; ve “**مَراحِيضَهُم**” diye rivayet edilir. Ve **المِرْفَقَةُ**—**كمِكْنَسَة** gibi—: yastık ve yaslanılan şeydir. Ve **الرفْقَة** üç vecih üzeredir. Ve **الرُفاقَةُ**—**كثُمامَةٍ** gibi—: yolculuğunda kendilerine refakat ettiğin topluluktur; çoğulu: **رِفاقٌ** ve **أَرْفاقٌ** ve **رُفَقٌ**—**ككِتابٍ** ve **أَصْحابٍ** ve **صُرَدٍ** gibi. A‘şâ dedi—develeri vasfeder:
قاطِعاتٍ بَطْنَ العَتِيكِ كما تَمْ ... ضِي رِفاق أمامَهُنَّ رِفاقُ
Ve Teebbata Şerran dedi:
سَبّاقِ غاياتِ مَجْدٍ في عشَيرَتِه ... مُرَجِّعُ الصَّوْتِ هَدًّا بينَ أَرْفاقِ
Ve Ru’be dedi:
" حِينَ احْتَذاها رُفْقَةٌ من الرُّفَقْ
Ve **الرَّفِيقُ**: refakat eden. Ve denildi: özellikle yolculuktaki arkadaştır. Çoğulu: **رُفَقاءُ**—**ككَرِيم** ve **كُرَماءَ** gibi. Ve denildi: iki adam, iş yapmaksızın koşarsa ikisi **رَفِيقان**’dır; iki develeri üzerinde iş yaparlarsa ikisi **زَمِيلان**’dır. Ayrıldıklarında **الرّفْقَة** adı gider; **الرَّفِيق** adı gitmez. Ve o ayrıca: tek için de topluluk için de (kullanılır); **الصَّدِيق** ve **الخَلِيط** gibi. Ondan Allah’ın sözü: “**وحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً**”. Ve hadis: “Bilakis (ben) cennetten **الرَّفِيقَ الأَعْلَى** (istiyorum)” yani: peygamberler topluluğu. Ve mastar **الرَّفْاقَةُ**’dır, **السَّماحَةِ** gibi. Ferrâ dedi: Arafat’ta bir adamın şöyle dediğini işittim: “Allah sizi Muhammed’in—Allah ona salât ve selâm etsin—**رِفاقِ**’ında kılsın.” Yahut **الرِّفقَةُ**—kesre ile—: **جع رَفيِق**; ve **الرُّفْقَةُ**—damme ile—: topluluk için bir isimdir; çoğulu: **رِفَقٌ** ve **رِفاقٌ**—**كعِنَب** ve **صُرَد** ve **جِبالٍ** gibi. İbn Sîde dedi: ve İbn Berrî dedi: **الرِّفاقُ**: **رُفْقَة**’nin cem‘idir; **كعُلْبَةٍ** ve **عِلابٍ** gibi. Zû’r-Rumme dedi:
قياماً ينْظرونَ إِلى بِلالٍ ... رِفاقَ الحَجِّ أَبْصَرَتِ الهِلالا

**الرِّفاقِ**’ın tefsirinde dediler: **رُفْقَةٍ**’nin cem‘idir; **رُفَق** da ayrıca cem‘ yapılır. Ve “**رِفْقَة**” diyen, “**رِفَقٌ**” ve “**رِفاقٌ**” der. **قَيْسٌ**: “**رِفْقَة**” dersin; **تَمِيم**: “**رُفْقَةٌ**”. Ve **رِفاقٌ** ayrıca: **رَفِيقٍ**’in cem‘idir; **ككَرِيم وكِرامٍ** gibi. Ve **الرِّفاقُ**: “**رافَقْتُه**”nin masdarıdır.

Ve **اللَّيْثُ** dedi: **الرُّفْقَةُ**; bir mecliste ve bir yürüyüşte birleşmiş oldukları müddetçe “**رُفْقَةً**” diye adlandırılırlar; ayrıldıkları vakit, onlardan **الرُّفْقَة** gider. Ve **الرُّفْقَةُ**: bir seferde kalkıp giden, beraber yürüyen, beraber inen ve ayrılmayan kavimdir; en çok, yürüyüşçüler olarak kalktıkları zaman “**رُفْقَةً**” diye adlandırılırlar.

Ve **الرَّفِيقُ** ayrıca: **الأَخْرَق**’ın zıddıdır; ve **رَفُقَ** **ككَرُمَ** gibi (oldu). Ve **رَفَقَ فُلانٌ فُلاناً**: ona fayda verdiği zaman; ve bunun gibi: **رَفَقَ به**; **كأَرْفَقَهُ** gibi. Ondan hadis: “**في إِرْفاقِ ضَعِيفِهم وسَدِّ خَلَّتِهم**” yani: **الرِّفْقِ**’i onlara ulaştırmak.

Ve **رَفَقَه رَفْقاً**: dirseğini vurdu; **كعَضَدَه ورَأسَهُ وصَدَرَه** gibi.

Ve **رَفَقَ النّاقَةَ يَرْفُقُها رَفْقاً**: kolunu iple bağladı. **الأَصْمَعِيُّ** dedi: bu, (devenin) **تَنْزِعَ**’inden korkulduğu zaman olur; yani: vatanına özlem duyar. Ve o ip **رِفاقٌ**’tır; **ككِتابٍ** gibi; cem‘i: **رُفُقٌ** (iki damme ile). Ve o, **الوَظيفِ**’ten **العَضُد**’a bağlanan bir iptir. Ve denildi: devenin boynunda **رُسْغِه**’ine bağlanır. **بِشرُ بن أبِي خازِمٍ** dedi:

فإِنِّى والشَّكاةَ مِنَ الِ لأْمٍ ... كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشِي في **الرِّفاقِ**

Der ki: onların hicvini tutuyorum; vatanına inleyen şu deve gibi ki bağlandı ve alıkondu; eğer sevdiklerime dönerlerse (tamam), yoksa dillerimi onların hicviyle salıveririm.

Ve **ابن دُرَيْدٍ** dedi: **بَعِيرٌ مَرْفُوقٌ**: dirseğinden şikâyetçi olduğu zaman.

Ve **اللَّيثُ** dedi: **جَمَلٌ أَرْفَقُ**; **الرَّفَقِ**’i (fetha ile) açık olan; yani: dirseği yanından dönmüş (ayrılmış) olan. Ve **رَفِقَ** **كفَرِحَ** gibi (oldu); ve o **رَفْقاءُ**’dır.

Ve **الأَزهرِي** dedi: Araplardan ezberlediğim: **جَمَلٌ أَدْفَقُ** ve **ناقَةٌ دَفْقاءُ**: dirseği yanından **بالدّال** ile ayrıldığı zaman; ve onun zikri geçmişti. Ve **ناقَةٌ رَفْقاءُ** **الأَصمعيِّ**’den; ve **رَفِقةٌ** **كفَرحَة** **زَيدِ بن كُثْوَةَ**’den; yani: arka memesinin idrar yolu tıkalıdır; böylece kan sağar. Ve onda **رَفَقٌ** (fetha ile) vardır. Dedi — sonunda —: o, garip bir harftir. Ve denildi: **ناقَةٌ رَفِقةٌ**: memesi şiştiği zaman. Ve denildi: o, **التَّوْدِيَةُ** idrar yolunun üzerine konulan, böylece yaralanan (deve)dir. Yahut **الرَّفَقُ**: sağanın kötü sağmasından yahut onu silkeleyip boşaltmayı terk etmesinden dolayı idrar yolunda bozulmadır; böylece süt memede geri döner, sonra kan yahut pıhtı olarak döner.

Ve develerden **المِرفاقُ**: dirseği yanına değen (deve)dir. Ve dişi develerden ve gözde: develerden; bağlandığı zaman bağın ona acı verdiği, sağılınca ondan kan çıktığı (deve)dir; ve o **الرَّفِقّةُ**’dir de; daha önce geçtiği gibi; **اللَّيْثُ** söyledi.

Ve **ماءٌ رَفَقٌ** (fetha ile) ve yine: **مَرْتّعٌ رَفَقٌ**; yani: kolaydır. Yahut **ماءٌ رَفَقٌ**: ipi kısa olan (kuyu suyu). Ve **مَرْتَعٌ رَفَقٌ**: çok olmayan. Ve denilir: bir ihtiyaç istedim de onu **رَفَق البِغْيَةِ** (hareke ile) buldum: kolay olduğu zaman.

Ve **رُفَيْقٌ** **كزُبَيرٍ**: **ابنُ عُبَيْد**’dir; **وَهْبِ بنِ مُنَبِّه**’den; ondan **مِرْداسُ بن مَافَنّه**. Ve **أَبو رافِقَةَ**: iki muhaddistir.

Ve **الرّافِقَةُ**: **د**; **الرّقّةِ** ile bitişik bina (yer)dir; Fırat kıyısındadır. **بن الأَثيرِ** dedi: bugün **الرَّقَّةِ** ile bilinir. **محمدُ بنُ خالِدِ بنِ جَبَلَة** orada konaklardı; denilir: **البُخارِيَّ** ondan **الصَّحِيح**’te rivayet etti. Ve **اليَعْقُوبِيُّ** dedi: **الرَّافِقةُ**: **الرَّقَّةِ**’nin yanında bir şehirdir; onu Abbâsî **المَنْصُور** **أَبو جَعْفَرٍ** bina etti; **المَهْديُّ** tamamladı; **الرَّشِيدُ** oraya indi. Ondan: **مُعافى بن مُدْرِكٍ**; **أَيُّوبَ بنِ سَوادٍ**’dan.

Ve şeyhimizin sözü: “Öyleyse **الرَّافِقَةُ** ve **الرَّقَّةُ** bir beldedir; iki belde değildir; isimlerin sayılmasından ve onda ihtilafından zannedildiği gibi” — bunda açık bir nazar vardır.

Ve **الرافِقةُ** ayrıca: Bahreyn’de bir **ة**’dir.

Ve **ابن دُرَيْدٍ** dedi: denilir: falan, falana **رافِقَةً** verdi; o, **الرِّفْقُ** ve **اللُّطْفُ** ve **حُسْنُ الصَّنِيعَ**dır.

Ve **أَبو زَيْدٍ** nakletti: **أَرْفَقَهُ** yani: **رَفَقَ به**. Ve ayrıca denilir: **أَرْفَقَه** yani: ona fayda verdi; ve o mecazdır.

Ve denilir: **شاةٌ مُرَفقَةٌ** **كمُعَظَّمَة**; yani: iki eli dirseklerine kadar beyazdır; **الصّاغانِيُّ** nakletti.

Ve **ارْتَفَق الرَّجُلُ**: elinin dirseğine dayanıp yaslandı. Ondan hadis: “**هو الأَبْيَضُ المُرْتَفِقُ**”.

Ve falan **مُرْتَفِقاً** geceledi: yani elinin dirseğine dayanmış olarak. Ve **ابنُ بَرِّيٍّ** **أَعْشَى باهِلَةَ** için inşad etti:

فبِتُّ مُرْتَفِقاً والعَينُ ساهِرَةٌ ... كأَنَّ نَوْمِي عَلَىَّ اللَّيْلَ مَحْجُورُ

Yahut **ارْتَفَقَ**: yastığa yaslandığı zaman. Ondan **ابنا ذِي يَزَنَ** hadisi:

“فاشْرَبْ هَنِيئاً عَلَيْكَ التّاجُ مُرْتَفِقاً”

Ve **ارْتَفَق**: dolduğu zaman. Ondan, düzlüklerden **المُرْتَفِقُ**: duran, sabit, daim olan; dolmaya yaklaşmış yahut dolmuş olan. **شَمِر** **ابنِ الأَعرابِيِّ**’den (nakletti) ve onunla **عَبِيدِ بنِ الأَبْرصِ**’in beytini tefsir etti:

فأَصْبَحَ الرَّوْضُ والقِيعانُ مُتْرَعَةً ... مِنْ بينِ مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاح

Ve **المُنْصاحَ**’ı, yerde taşan akan (su) ile tefsir etti. Ve **أَبو عُبَيْدٍ** onu şöyle rivayet etti: “**من بينِ مُرْتَتِقٍ ...**” ve “**رت ق**”da geçmişti.

Ve **تَرَفَّقَ به**: **رَفَقَ** ve **أَرْفَقَ** manasınadır.

Ve **رافَقَهُ مُرافَقَةً ورِفاقاً**: seferde ve yürüyüşte onun arkadaşı oldu. Ve **تَرافَقا في السَّفَرِ**: ikisi **رُفقاءَ** oldu.

Ve ona müstedrek olanlardan: denilir: bu iş **رَفِيقٌ** seninle, ve **رافِقٌ** seninle, ve **رافِقٌ** senin üzerine; yani: faydalıdır; **اللَّيْثُ** nakletti. Ve inşad etti:

فبعضَ هذا الوَجء يا عَجْرَدٌ ... ماذا عَلَى قومِكَ بالرّافِقِ

Ve o mecazdır. Ve yine onların sözü: bu, sana **أَرْفَقُ**tur; yani: daha faydalıdır.

Ve **رَفَقَ** **كنَصَر**: bekledi; **ابنِ الأَعْرابِيِّ**’den. Ve tabibe denilir: **مُتَرَفِّقٌ** ve **رَفِيقٌ**.

Ve **ارْتَفَقَ به**: **تَرَفَّقَ**.

Ve **المُرْتَفَقُ**: dayanılan yer; ondan O’nun sözü (Teâlâ): “**وحسُنَتْ مُرْتَفَقاً**”; **ابنُ السِّكِّيتُ** söyledi. Ve **الفَرّاءُ** dedi: fiili, cennet manası üzerine müennes yaptı.

Ve **المِرْفَقُ** **كمِنْبر**: dayanılan yer; **اللَّيْثُ** söyledi. Ve **تَمَرْفَقَ**: bir **مِرْفَقاً** aldı.

Ve **ناقَةٌ رَفِقَةٌ** **كفَرِحَهْ**: itaatkâr.

Ve **ارْتَفَقُوا**: **تَرافَقُوا**.

Ve **أَبو عَدْنان** dedi: duadaki sözü: “**اللهمَّ أَلْحِقْنِي بالرَّفِيقِ الأَعْلَى**”; **أَبا القَهْدِ الباهِلِيَّ**’yi işittim, diyordu ki: O, Tebâreke ve Teâlâ, **رَفِيقٌ رَفِيقٌ**tur; sanki manası: beni **الرَّفيقِ**e, yani Allah’a ilhak et. Denilir: Allah, kullarına **رَفِيقٌ**tur; **الرِّفْقِ** ve **الرَّأفَةِ**’dendir; o, **فَعِيلٌ**dür, **فاعِل** manasında. **الأَزهرِيُّ** dedi: âlimler, manasının “beni peygamberler cemaatine ilhak et” olduğuna ittifak ettiler; o, **فَعِيلٍ** üzere gelmiş bir isimdir ve manası cemaatdir. Dedi: Allah’ın sıfatlarında **الرَّفِيقَ**’i bilmem.

Ve **رَفِيقَةُ الرَّجُلِ**: karısıdır; bu, **اللِّحْيانِيِّ**’dendir. Dedi: ve **أبو زِيادٍ** hadîsinde dedi: “**سأَلَنِي رَفِيقِي**”; karımı kastetti. Dedi: ve **رَفِيقُ المَرْأَةِ**: kocasıdır.

Ve denilir: malında **رَفَق** (fetha ile) vardır; yani: azlık. Ve **أَبو عُبَيْد** onu iki **ق** ile rivayet etti.

Ve **الرِّفاقُ** **ككِتابٍ**: seferde onunla arkadaş olmayı gizlemek (müzmar)dır; ve ayrıca **النِّفاقِ** manasınadır; ve onunla **طَهْفَةَ** hadisi tefsir edildi: “**ما لم تُضْمِرُوا الرِّفاقَ**”.

Ve **مَرْفَقٌ** **كمَقْعَدٍ**: **بَنِي بَكرِ بنِ وائِل**’den bir adamın adıdır; onu **بنو فَقْعَس** öldürdü. **المَرّارُ الفَقعَسِيُّ** dedi:

وغادَرَ مَرْفَقاً والخَيْلُ تَرْدِى ... بسَيْلِ العِرْضِ مُستلَباً صَرِيعاً

Ve **استَرْفَقَة**: ondan fayda istedi.

Ve **ارْتَفَقَ به**: faydalandı.

Ve **الرافِقَة**: Mısır’da, **الشرقِيّة** amellerinden bir köydür.
