# رفق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%81%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رفق

الرِّفْق: ضد العنْف. رَفَق بالأَمر وله وعليه يَرْفُق رِفْقاً ورَفُقَ يَرْفُقُ ورَفِقَ: لطَفَ. ورفَقَ بالرجل وأَرْفَقه بمعنى. وكذلك تَرفَّق به. ويقال: أَرْفقْته أَي نَفَعْته، وأَوْلاه رافِقةً أَي رِفْقاً، وهو به رَفِيق لَطِيف، وهذا الأَمر بكَ رفيق ورافِقٌ، وفي نسخة: ورافِقٌ عليك. الليث: الرِّفق لِين الجانب ولَطافةُ الفعل، وصاحبه رَفِيق وقد رَفَقَ يَرفُقُ، وإِذا أَمرت قلت: رِفْقاً، ومعناه ارفُق رِفقاً. ابن الأَعرابي: رَفقَ انْتَظر، ورَفُق إِذا كان رفيقاً بالعمل. قال شمر: ويقال رَفَق به ورَفُقَ به وهو رافِقٌ به ورَفِيق به. أَبو زيد: رَفق الله بك ورفَق عليك رِفْقاً ومَرْفِقاً وأَرفقَك الله إِرْفاقاً. وفي حديث المُزارعة: نهانا عن أَمرٍ كان بنا رافقاً أَي ذا رِفْق؛ والرِّفْقُ: لين الجانب خِلاف العنف. وفي الحديث: ما كان الرِّفْق في شيء إِلاَّ زانَه أَي اللّطفُ، وفي الحديث: في إِرْفاقِ ضَعِيفِهم وسَدّه خَلَّتهم أَي إِيصال الرِّفْق إِليهم؛ والحديثِ الآخر: أَنت رَفِيق واللهُ الطَّبِيبِ أَي أَنت تَرفُق بالمريض وتُلَطِّفُه والله الذي يُبْرئه ويُعافِيه. ويقال للمُتَطَبِّب: مُترفِّق ورَفِيق، وكره أَن يقال طبيب في خبر ورد عن النبي، صلى الله عليه وسلم.
والرِّفْقُ والمِرْفَقُ والمَرْفِقُ والمَرفَقُ: ما اسْتُعِينَ به، وقد تَرَفَّقَ به وارْتفَق. وفي التنزيل: ويُهَيِّئُ لكم من أَمركم مِرْفَقاً؛ مَن قرأَه مِرْفَقاً جعله مثل مقْطَع، ومن قرأَه مَرْفِقاً جعله اسماً مثل مسجد، ويجوز مَرْفَقاً أَي رِفْقاً مثل مَطْلَع ولم يُقرأْ به؛ التهذيب: كسر الحسنُ والأَعمش الميم من مِرْفَق، ونصبَها أَهل المدينة وعاصم، فكأَن الذين فتحوا الميم وكسروا الفاء أَرادوا أَن يَفْرقُوا بين المَرفِق من الأَمر وبين المِرْفَق من الإِنسان، قال: وأَكثر العرب على كسر الميم من الأَمر ومن مِرفَق الإِنسان؛ قال: والعرب أَيضاً تفتح الميم من مَرفِق الإِنسان، لغتان في هذا وفي هذا. وقال الأَخفش في قوله تعالى ويهيِّئ لكم من أَمركم مِرْفَقاً: وهو ما ارتفَقْت به، ويقال مَرفِق؛ وقال يونس: الذي اختاره المَرْفِقُ في الأَمر، والمِرْفَقُ في اليد، والمِرْفَقُ المُغْتَسَلُ. ومَرافِقُ الدار: مَصابُّ الماء ونحوُها. التهذيب: والمِرْفَقُ من مَرافِق الدار من المغتسل والكنيف ونحوه. وفي حديث أَبي أَيُّوب: وجدْنا مَرافِقَهم قد اسْتُقْبِل بها القِبْلةُ، يريد الكُنُفَ والحُشُوشَ، واحدها مِرْفَق، بالكسر. الجوهري: والمِرْفَق والمَرْفِقُ مَوْصِلُ الذراع في العَضُد، وكذلك المِرفَق والمَرفِقُ من الأَمر وهو ما ارتفقْت وانْتفعْت به. ابن سيده: المِرفَق والمَرفِق من الإِنسان والدابة أَعلى الذِّراع وأَسفلُ العَضُد. والمِرفَقةُ، بالكسر، والمِرْفَقُ: المُتَّكأُ والمِخَدَّةُ. وقد تَرفَّق عليه وارْتَفَقَ: تَوَكَّأَ، وقد تَمَرْفَقَ إِذا أَخذَ مِرْفَقةً. وبات فلان مُرتَفِقاً أَي مُتَّكِئاً على مِرفَق يده؛ وأَنشد ابن بري لأَعشى باهِلةَ:
فبِتُّ مُرْتَفِقاً، والعينُ ساهِرةٌ،
كأَنَّ نَوْمي عليَّ، اللَّيلَ، مَحْجُورُ
وقال عز وجل: نِعْمَ الثوابُ وحَسُنَت مُرْتَفَقاً؛ قال الفراء: أُنِّثَ الفعل على معنى الجنة، ولو ذُكِّرَ كان صواباً؛ ابن السكيت: مرتفَقاً أَي مُتَّكأً. يقال: قد ارْتفَق إِذا اتَّكأَ على مِرْفَقةٍ. وقال الليث: المِرفق مكسور من كل شيء من المُتَّكَأِ ومن اليد ومن الأَمر. وفي الحديث: أَيُّكم ابنُ عبد المطلب؟ قالوا: هو الأَبيضُ المُرتفِق أَي المتكِئُ على المِرفَقة، وهي كالوِسادة، وأَصله من المِرْفَق كأَنه اسْتعملَ مِرفقه واتَّكأَ عليه؛ ومنه حديث ابن ذي يَزَنَ:
اشْرَبْ هَنيئاً عليكَ التاج مُرْتَفِقا
وقيل: المِرْفَقُ من الإِنسان والدابة، والمَرْفِقُ الأَمر الرَّفيقُ، ففُرِقَ بينهما بذلك.
والرَّفَقُ: انْفِتالُ المِرْفَقِ عن الجنب، وقد رَفِقَ وهو أَرْفَقُ، وناقة رَفْقاء؛ قال أَبو منصور: الذي حفظته بهذا المعنى ناقة دَفْقاء وجمل أَدْفَقُ إِذا انْفَتَق مِرفَقُه عن جنبه، وقد تقدم ذكره. وبعير مَرْفوقٌ: يشتكي مِرفَقه. وناقة رَفقاء: اشْتَدَّ إِحليل خِلْفها فحلَبت دماً، ورَفِقةٌ: وَرِمَ ضَرْعُها، وهو نحو الرَّفْقاء؛ وقيل: الرَّفِقةُ التي تُوضع التَّوْدِيةُ على إِحليلها فيَقْرَح؛ قال زيد بن كُثْوَةَ: إِذا انْسَدَّت أَحالِيل الناقة قيل: بها رَفَقٌ، وناقة رَفِقة؛ قال: وهو حرف غريب. الليث: المِرْفاقُ من الإِبل إِذا صُرَّت أَوْجَعها الصِّرار، فإِذا حُلِبت خرج منها دم، وهي الرَّفِقةُ: وناقة رَفِقة أَيضاً: مُذْعِنة. والرِّفاق: حبل يشد من الوَظِيف إِلى العضد، وقيل: هو حبل يشد في عنق البعير إِلى رُسْغه؛ قال بشر بن أَبي خازم:
فإِنَّكَ والشَّكاةَ مِن آلِ لأْمٍ،
كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشي في الرِّفاقِ
والجمعُ رُفُقٌ. وذاتُ الضغن: ناقة تَنْزِعُ إِلى وَطَنِها، يعني أَنَّ ذات الضغن ليست بمُستقيمة المشي لما في قلبها من النِّزاع إلى هَواها، وكذلك أَنا لست بمستقيم لآل لأْم لأَن في قلبي عليهم أَشياء؛ ومثله قول الآخر:
وأَقْبَلَ يَزْحَفُ زَحْفَ الكَسِير،
كأَنَّ، على عَضُدَيْهِ، رِفاقا
ورَفَقها يرفُقها رَفْقاً: شدَّ عليها الرِّفاق، وذلك إِذا خِيف أَن تنزِع إِلى وطَنِها فَشَدَّها. الأَصمعي: الرِّفاقُ أَن يُخْشَى على الناقة أَن تَنزع إِلى وطنها فيُشدَّ عضُدُها شدّاً شديداً لتُخْبَل عن أَن تُسْرِعَ، وذلك الحبل هو الرِّفاق؛ وقد يكون الرِّفاق أَيضاً أَن تَظلَع من إِحدى يديها فيَخْشون أَن تُبْطِرَ
اليدُ الصحيحةُ السقيمةَ ذَرْعَها فيَصيرَ الظَّلَعُ كَسْراً، فيُحزَّ عضُد اليد الصحيحةِ لكي تَضْعُفَ فيكون سَدْوُهما واحداً. وجمل مِرْفاق إِذا كان مِرْفَقُه يُصيب جنبه.
ورافَق الرجلَ: صاحَبَه. ورَفِيقُك: الذي يُرافِقُك، وقيل: هو الصاحب في السفر خاصّة، الواحد والجمع في ذلك سواء مثل الصَّدِيق. قال الله تعالى: وحَسُن أُولئكَ رَفِيقاً؛ وقد يجمع على رُفَقاء، وقيل: إِذا عَدا الرَّجلان بلا عمل فهما رَفِيقانِ، فإِن عَمِلا على بَعِيرَيْهما فهما زَمِيلانِ. وتَرافَق القوم وارْتفَقُوا: صاروا رُفَقاء. والرُّفاقةُ والرُّفْقةُ والرِّفْقة واحد: الجماعة المُترافِقون في السفر؛ قال ابن سيده: وعندي أَن الرِّفْقةَ جمع رَفِيق، والرُّفْقة اسم للجمع، والجمع رِفَقٌ ورُفَقٌ ورِفاقٌ. ابن بري: الرِّفاقُ جمع رُفْقةٍ كعُلْبةٍ وعِلابٍ؛ قال ذو الرمة:قِياماً يَنْظُرُونَ إِلى بِلالٍ،
رِفاقَ الحَجِّ أَبْصَرَتِ الهِلالا
قالوا في تفسير الرِّفاق: جمع رُفْقة، ويجمع رُفَق أَيضاً، ومَن قال رِفْقة قال رِفَقٌ ورِفاقٌ، وقيس تقول: رِفْقة، وتميم: رُفْقة. ورِفاقٌ أَيضاً: جمع رَفِيق ككريم وكِرام. والرِّفاقُ أَيضاً: مصدر رافَقْتُه. الليث: الرّفقة يُسمون رفقة ما داموا منضمين في مجلس واحد ومَسير واحد، فإِذا تفرَّقوا ذهب عنهم اسم الرّفْقة؛ والرّفْقة: القوم يَنْهَضُونَ في سَفَر يسيرون معاً وينزلون معاً ولا يَفْترِقون، وأَكثرُ ما يُسمَّوْن رفقة إِذا نهضوا مُيّاراً، وهما رَفِيقانِ وهم رُفقاء. ورَفِيقُك: الذي يُرافِقُك في السفر تَجْمَعُك وإِيّاه رفقة واحدة، والواحد رَفِيق والجمع أَيضاً رَفِيق، تقول: رافَقْته وتَرافَقْنا في السفر. والرَّفِيق: المُرافِقُ، والجمع الرُّفقاء فإِذا تفرَّقوا ذهب اسم الرفقة ولا يذهب اسم الرفيق. وقال أَبو إِسحاق في معنى قوله: وحسُن أُولئك رفيقاً، قال: يعني النبيين، صلوات الله عليهم أَجمعين، لأنه قال: ومَن يُطِع الله والرسول فأُولئك، يعني المُطِيعين مع الذين أَنعم الله عليهم من النبيين والصدِّيقين والشُّهداء والصالحين، وحسُن أُولئك رفيقاً، يعني الأَنبياء ومَن معهم، قال: ورفيقاً منصوب على التمييز ينوب عن رُفقاء؛ وقال الفراء: لا يجوز أَن ينوب الواحد عن الجمع إِلا أَن يكون من أَسماء الفاعلين، لا يجوز حسُن أُولئك رجلاً، وأَجازه الزجاج وقال: هو مذهب سيبويه. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه خُيِّرَ عند موته بين البَقاء في الدنيا والتوسِعة عليه فيها وبين ما عند الله فقال: بل مع الرفيقِ الأَعلى، وذلك أَنه خُيِّر بين البقاء في الدنيا وبين ما عند الله فاختار ما عند الله، وكأَنه أَراد قوله عز وجل: وحَسُنَ أُولئك رفيقاً، ولما كان الرفيق مشتقّاً من فعل وجاز أَن ينوب عن المصدر وُضع مَوْضع الجميع. وقال شمر في حديث عائشة: فوجدت رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يَثْقُل في حِجْري، قالت: فذهبت أَنظر في وجهه فإِذا بصرهُ قد شَخَص وهو يقول: بل الرفِيقَ الأَعْلى من الجنة، وقُبِضَ؛ قال أَبو عَدْنانَ: قوله في الدعاء اللهم أَلْحِقْني بالرَّفيق الأَعلى، سمعت أَبا الفَهْدِ الباهِليّ يقول: إِنه تبارك وتعالى رَفِيقٌ وَفِيقٌ، فكأَن معناه أَلحقني بالرَّفيق أَي بالله، يقال: اللهُ رَفيق بعباده، من الرِّفْق والرأْفة، فهو فَعِيل بمعنى فاعل؛ قال أَبو منصور: والعلماء على أَن معناه أَلحقني بجماعة الأَنبياء الذين يسكنون أَعلى عِلِّيِّين، وهو اسم جاء على فَعِيل، ومعناه الجَماعة كالصَّدِيق والخَليط يقع على الواحد والجمع، والله عز وجل أَعلم بما أَراد؛ قال: ولا أَعرف الرفيق في صفات الله تعالى. وروى الأَزهري من طريق آخر عن عائشة قالت: كان رسول الله، صلى الله عليه وسلم، إِذا ثَقُل إِنسان من أَهله مسَحَه بيده اليمنى ثم يقول: أَذْهِبِ الباسَ
ربَّ الناسِ، واشْفِ أَنتَ الشافي، لا شِفاء إِلا شِفاؤُك، شِفاءٌ لا يُغادِرُ سَقَماً؛ قالت عائشة: فلما ثقل أَخذت بيده اليمنى، فجعلت أَمْسَحُه وأَقولهن، فانتزع يده مني وقال: اللهم اغفر لي واجعلني من الرَّفيق؛ وقوله من الرَّفيق يدل على أَن المراد بالرفيق جماعة الأَنبياء. والرفيقُ: ضدُّ الأَخْرَق. ورَفِيقةُ الرجل: امرأَته؛ هذه عن اللحياني؛ قال: وقال أَبو زياد في حديثه سأَلني رَفيقي؛ أَراد زوجتي، قال: ورَفيقُ المرأَة زوجها؛ قال شمر: سمعت ابن الأَعرابي يُنشد بيت عبيد:
من بَين مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاحِ
وفسر المُنْصاحَ الفائضَ الجاري على وجه الأرض.
والمُرْتَفِقُ: المُمْتلِئ الواقف الثابت الدائم، كَرَبَ أَن يَمتلئ أَو امْتلأَ، ورواه أَبو عبيدة وقال: المنصاح المُنْشَقُّ. والرَّفَقُ: الماءُ القصير الرِّشاء. وماءٌ رَفَقٌ: قصير الرشاء. ومَرْتَعٌ رَفِيق: لبس بكثير. ومَرْتَعٌ رَفَقٌ: سهل المَطْلَبِ. ويقال: طلبْتُ حاجة فوجدتها رَفَق البُغْيةِ إِذا كانت سَهْلة. وفي ماله رَفَقٌ أَي قِلَّةٌ، والمعروف عند أَبي عبيد رَقَقٌ، بقافين.
والرَّافِقةُ: موضع أَو بلد. وفي حديث طَهْفةَ في رواية: ما لم تُضْمِرُوا الرِّفاق، وفُسِّرَ بالنِّفاق. ومَرْفَقٌ اسم رجل من بني بكر بن وائل قتلته بنو فَقْعَسٍ؛ قال المَرّارُ الفَقعسِيُّ:
وغادَرَ مَرْفَقاً، والخَيْلُ تَرْدي
بسَيْلِ العِرْضِ، مُسْتَلَباً صَرِيعا

### Türkçe

**الرِّفْق**: şiddetin zıddı. Bir işte, onun için ve onun üzerine **رَفَق** eder; **رِفْقاً** ile **يَرْفُق** eder.
Ve **رَفُقَ يَرْفُقُ** ve **رَفِقَ**: yumuşak davrandı. Ve adamla **رفَقَ** etti ve onu **أَرْفَقه**; anlamca. Aynı şekilde onunla **تَرفَّق** etti. Ve denilir: **أَرْفقْته** yani ona fayda verdim; ve ona **رافِقةً** verdi, yani **رِفْقاً**; ve o, onunla **رَفِيق** (yumuşak, nazik)tir; ve bu iş seninle **رفيق** ve **رافِقٌ**dur; bir nüshada: ve sana **رافِقٌ**.
Leys: **الرِّفق** yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliğidir; ve onun sahibi **رَفِيق**tir; ve **رَفَقَ يَرفُقُ** etmiştir; ve emrettiğinde dersin ki: **رِفْقاً**; manası: **ارفُق** (yumuşak davran), **رِفقاً**.
İbnü’l-A‘râbî: **رَفقَ** bekledi; ve **رَفُق** işte **رفيقاً** (yumuşak) olduğunda. Şemmer dedi: ve denilir: onunla **رَفَق** etti ve onunla **رَفُقَ** etti; ve o, onunla **رافِقٌ** ve onunla **رَفِيق**tir.
Ebû Zeyd: Allah seninle **رَفق** etsin; ve sana **رِفْقاً** ve **مَرْفِقاً** olarak **رفَق** etsin; ve Allah sana **إِرْفاقاً** olarak **أَرفقَك** etsin.
Ve **المُزارعة** hadîsinde: bize, bizimle **رافقاً** olan bir işten nehyetti; yani **ذا رِفْق**; ve **الرِّفْقُ**: yanın yumuşaklığı; şiddetin hilâfı.
Ve hadîste: **الرِّفْق** bir şeyde olmadı mı, mutlaka onu süsledi; yani yumuşaklık.
Ve hadîste: onların zayıflarına **إِرْفاقِ** ve onların ihtiyacını kapatmada; yani **الرِّفْق**i onlara ulaştırma.
Ve diğer hadîs: “Sen **رَفِيق**sin, Allah ise **الطَّبِيبِ**”; yani sen hastaya **تَرفُق** eder ve ona yumuşak davranırsın; Allah ise onu iyileştiren ve afiyet veren kimsedir.
Ve **المُتَطَبِّب**e denilir: **مُترفِّق** ve **رَفِيق**; ve Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, gelen bir haberde “**طبيب**” denilmesi hoş görülmemiştir.

Ve **الرِّفْقُ** ve **المِرْفَقُ** ve **المَرْفِقُ** ve **المَرفَقُ**: kendisiyle yardım olunan şeydir; onunla **تَرَفَّقَ** etti ve **ارْتفَق** etti.
Ve tenzîlde: “Sizin için işinizden bir **مِرْفَقاً** hazırlar”; onu **مِرْفَقاً** okuyan, onu **مقْطَع** gibi kıldı; onu **مَرْفِقاً** okuyan, onu **مسجد** gibi bir isim kıldı; ve **مَرْفَقاً** caizdir, yani **رِفْقاً**, **مَطْلَع** gibi; onunla okunmamıştır.
**التهذيب**: Hasan ve A‘meş, **مِرْفَق**ın mîm’ini kesreli okudu; Medineliler ve Âsım onu nasb etti; sanki mîm’i fetha, fâ’yı kesre yapanlar, işten olan **المَرفِق** ile insandan olan **المِرْفَق** arasında ayırmak istediler. Dedi: Arapların çoğu, işten olanın da, insanın **مِرفَق**ının da mîm’ini kesreli yapar. Dedi: Araplar ayrıca insanın **مَرفِق**ının mîm’ini fetha yapar; bunda da bunda da iki lehçedir.
Ahfeş, “işinizden bir **مِرْفَقاً** hazırlar” sözü hakkında dedi: o, kendisiyle **ارتفَقْت** ettiğin şeydir; ve **مَرفِق** denilir.
Yûnus dedi: seçtiği: işte **المَرْفِقُ**, elde **المِرْفَقُ**; ve **المِرْفَقُ** yıkanılan yerdir.
**مَرافِقُ** ev: suyun döküldüğü yerler ve benzerleridir.
**التهذيب**: ve evin **مَرافِق**ından **المِرْفَقُ**, yıkanma yeri, hela ve benzeri şeylerdendir.
Ebû Eyyûb hadîsinde: “Onların **مَرافِق**lerini kıbleye karşı çevrilmiş bulduk”; helaları ve tuvaletleri kasteder; tekili **مِرْفَق**tır, kesre ile.
Cevherî: **المِرْفَق** ve **المَرْفِقُ**, önkolun üst koldaki birleşim yeridir; aynı şekilde işten olan **المِرفَق** ve **المَرفِقُ** de, kendisiyle **ارتفقْت** ettiğin ve faydalandığın şeydir.
İbn Sîde: insandan ve binek hayvandan **المِرفَق** ve **المَرفِق**, önkolun üstü ve üst kolun altıdır.
Ve **المِرفَقةُ** (kesre ile) ve **المِرْفَقُ**: yaslanılan şey ve yastıktır.
Ve onun üzerine **تَرفَّق** etti ve **ارْتَفَقَ**: dayandı; ve **تَمَرْفَقَ** etti: bir **مِرْفَقةً** aldığında.
Ve falan kimse **مُرتَفِقاً** olarak geceledi; yani elinin **مِرفَق**ına yaslanmış.
İbn Berrî, A‘şâ Bâhile’ye ait olarak okuttu:
فبِتُّ مُرْتَفِقاً، والعينُ ساهِرةٌ،
كأَنَّ نَوْمي عليَّ، اللَّيلَ، مَحْجُورُ

Ve azîz ve celîl dedi: “Ne güzel mükâfat; ve **مُرْتَفَقاً** ne güzel oldu.”
Ferrâ dedi: fiil, cennet manasına göre müennes yapıldı; müzekker yapılsa da doğru olurdu.
İbnü’s-Sikkît: **مرتفَقاً** yani yaslanılan yer. Denilir: **ارْتفَق** etti; bir **مِرْفَقةٍ** üzerine yaslandığında.
Leys dedi: **المِرفق** her şeyden kesreli gelir: yaslanılan şeyden, elden ve işten.
Ve hadîste: “Hanginiz Abdülmuttalib’in oğlusunuz?” Dediler: “O, **المُرتفِق** olan beyazdır”; yani **المِرفَقة** üzerine yaslanan; o da yastık gibidir. Aslı **المِرْفَق**tandır; sanki **مِرفق**unu kullanmış ve ona dayanmıştır.
Ve ondan, İbn Zî Yezen hadîsi:
اشْرَبْ هَنيئاً عليكَ التاج مُرْتَفِقا

Ve denildi: insandan ve binek hayvandan olan **المِرْفَقُ**; ve **المَرْفِقُ** ise yumuşak iş (**الأَمر الرَّفيقُ**)tir; böylece ikisi arasında bununla ayrım yapıldı.

Ve **الرَّفَقُ**: dirseğin yandan ayrılmasıdır; ve **رَفِقَ** etmiştir; ve o **أَرْفَقُ**tur; ve **رَفْقاء** deve.
Ebû Mansûr dedi: bu manada ezberlediğim: **دَفْقاء** deve ve **أَدْفَقُ** erkek deve; dirseği yanından ayrıldığında; onun zikri geçmişti.
Ve **مَرْفوقٌ** deve: dirseğinden şikâyet eder.
Ve **رَفقاء** deve: memesinin idrar yolu şiddetlendi; böylece kan sağdı.
Ve **رَفِقةٌ**: memesi şişti; o, **الرَّفْقاء** gibidir.
Ve denildi: **الرَّفِقةُ**, idrar yoluna **التَّوْدِيةُ** konulan ve böylece yara olan şeydir.
Zeyd b. Küsve dedi: deve idrar yolları tıkandığında “onda **رَفَقٌ** var” denilir; ve **رَفِقة** deve. Dedi: bu garip bir harftir.
Leys: develerden **المِرْفاقُ**, bağlandığında bağın acıttığıdır; sağılınca ondan kan çıkar; o **الرَّفِقةُ**dir. Ve **رَفِقة** deve ayrıca: boyun eğen.

Ve **الرِّفاق**: **الوَظِيف**ten üst kola bağlanan iptir; ve denildi: devenin boynunda, bileğine kadar bağlanan iptir.
Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
فإِنَّكَ والشَّكاةَ مِن آلِ لأْمٍ،
كذاتِ الضِّغْنِ تَمْشي في الرِّفاقِ

Ve çoğulu **رُفُقٌ**dur.
Ve **ذاتُ الضغن**: yurduna meyleden bir devedir; yani **ذات الضغن**, kalbinde hevasına yurduna çekilme bulunduğundan yürüyüşü düzgün değildir; ben de Âl-i Le’m’e karşı düzgün değilim; çünkü kalbimde onlara karşı şeyler vardır.
Ve onun benzeri, diğerinin sözü:
وأَقْبَلَ يَزْحَفُ زَحْفَ الكَسِير،
كأَنَّ، على عَضُدَيْهِ، رِفاقا

Ve onu **رَفَقها يرفُقها رَفْقاً**: üzerine **الرِّفاق**ı bağladı; bu, yurduna meyletmesinden korkulduğunda onu bağlamasıdır.
Asma‘î: **الرِّفاقُ**, deveye yurduna meyledecek diye korkulup üst kolunun çok şiddetli bağlanmasıdır ki hızlanmaktan alıkonulsun; o ip **الرِّفاق**tır.
Ve **الرِّفاق** ayrıca şu da olabilir: ellerinden birinde topallık olur da sağlam elin, sakatın önkolunu aşırı götürüp topallığın kırığa dönüşmesinden korkarlar; bu yüzden sağlam elin üst kolu kesilerek bağlanır ki zayıflasın; böylece ikisinin yürüyüşü bir olsun.
Ve **مِرْفاق** erkek deve: dirseği yanına değdiğinde.

Ve adamla **رافَق** etti: ona arkadaş oldu.
Ve **رَفِيقُك**: sana **يُرافِقُ** olan kimsedir; ve denildi: özellikle yolculuktaki arkadaştır; bunda tekil ve çoğul eşittir; **الصَّدِيق** gibi.
Allah تعالى dedi: “Ve onlar ne güzel **رَفِيقاً**dır.”
Ve **رُفَقاء** üzerine çoğul yapılabilir.
Ve denildi: iki adam iş yapmadan koşarsa ikisi **رَفِيقانِ**dir; develeri üzerinde iş yaparlarsa ikisi **زَمِيلانِ**dir.
Ve kavim **تَرافَق** etti ve **ارْتفَقُوا**: **رُفَقاء** oldular.
Ve **الرُّفاقةُ** ve **الرُّفْقةُ** ve **الرِّفْقة** bir şeydir: yolculukta birbirine eşlik eden topluluk.
İbn Sîde dedi: ve bence **الرِّفْقة**, **رَفِيق**in cem‘idir; **الرُّفْقة** ise cemaat için isimdir; ve cem‘i **رِفَقٌ** ve **رُفَقٌ** ve **رِفاقٌ**dur.
İbn Berrî: **الرِّفاقُ**, **رُفْقةٍ**nin cem‘idir; **عُلْبةٍ** ve **عِلابٍ** gibi.
Zü’r-Rumme dedi:
قِياماً يَنْظُرُونَ إِلى بِلالٍ،
رِفاقَ الحَجِّ أَبْصَرَتِ الهِلالا

**الرِّفاق**ın tefsirinde dediler: **رُفْقة**nin cem‘idir; **رُفَق** da cem‘ yapılır.
Ve kim **رِفْقة** derse **رِفَقٌ** ve **رِفاقٌ** der; Kays: **رِفْقة** der; Temîm: **رُفْقة**.
Ve **رِفاقٌ** ayrıca: **رَفِيق**in cem‘idir; **كريم** ve **كِرام** gibi.
Ve **الرِّفاقُ** ayrıca: “ona **رافَقْتُه**”nin masdarıdır.
Leys: **الرّفقة**ya, bir mecliste ve bir yürüyüşte birleşik kaldıkları müddetçe **رفقة** derler; ayrıldıklarında **الرّفْقة** adı onlardan gider.
Ve **الرّفْقة**: bir yolculukta kalkıp birlikte yürüyen, birlikte konaklayan ve ayrılmayan kavimdir; en çok, erzak temin ediciler olarak kalktıklarında **رفقة** diye adlandırılırlar; ikisi **رَفِيقانِ**, onlar **رُفقاء**dır.
Ve **رَفِيقُك**: yolculukta sana **يُرافِقُ** olan; seninle onun arasında tek bir **رفقة** toplayan; tekil **رَفِيق**, cem‘ de **رَفِيق**tir. Dersin: onunla **رافَقْته** ve yolculukta **تَرافَقْنا**.
Ve **الرَّفِيق**: **المُرافِقُ**tur; cem‘i **الرُّفقاء**dır; ayrıldıklarında **الرفقة** adı gider, **الرفيق** adı gitmez.
Ebû İshâk, “Ve onlar ne güzel **رفيقاً**dır” sözünün manasında dedi: yani peygamberlerdir—Allah’ın salâtları onların hepsinin üzerine olsun—çünkü “Kim Allah’a ve resule itaat ederse işte onlar” dedi; yani itaat edenler, Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle, sıddîklarla, şehitlerle ve salihlerle beraberdir; “Ve onlar ne güzel **رفيقاً**dır”; yani peygamberler ve onlarla beraber olanlar. Dedi: **ورفيقاً** temyiz olarak mansuptur; **رُفقاء**dan bedel olur.
Ferrâ dedi: tekilin çoğul yerine geçmesi caiz değildir; ancak fâil isimlerinden olursa; “Onlar ne güzel adamdır” caiz değildir. Zeccâc onu caiz gördü ve dedi: bu, Sîbeveyh’in mezhebidir.
Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet edildi: ölümü sırasında, dünyada kalmak ve orada kendisine genişlik verilmesi ile Allah katında olan arasında muhayyer bırakıldı; dedi ki: “Bilakis **الرفيقِ الأَعلى** ile.” Bu, dünyada kalmak ile Allah katında olan arasında muhayyer bırakıldığı ve Allah katında olanı seçtiği içindir; sanki azîz ve celîl’in “Ve onlar ne güzel **رفيقاً**dır” sözünü kastetti.
Ve **الرفيق** bir fiilden türemiş olduğundan ve masdar yerine geçmesi caiz olduğundan, cemaatin yerine konuldu.
Şemmer, Âişe hadîsinde dedi: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, kucağımda ağırlaşırken buldum.” Dedi: “Yüzüne bakmaya gittim; bir de baktım ki gözü dikilmiş; şöyle diyordu: ‘Bilakis cennetten **الرفِيقَ الأَعْلى**’; ve ruhu alındı.”
Ebû ‘Adnân: duada “Allah’ım beni **الرَّفيق الأَعلى**a ilhak et” sözü hakkında: Ebû’l-Fehd el-Bâhilî’yi işittim; “O, tebâreke ve teâlâ, **رَفِيقٌ وَفِيقٌ**tir” diyordu; sanki manası: beni **الرَّفيق**e, yani Allah’a ilhak et. Denilir: Allah kullarına **رَفيق**tir; **الرِّفْق** ve merhamettendir; o, fâil manasında **فَعِيل**dir.
Ebû Mansûr dedi: âlimler, manasının, en yüksek **عِلِّيِّين**de oturan peygamberler cemaatine ilhak et, olduğunda ittifak ettiler; ve o, **فَعِيل** üzere gelen bir isimdir; manası cemaat, **الصَّدِيق** ve **الخَليط** gibi; tekile ve çoğula gelir. Allah عز وجل ne murad ettiğini daha iyi bilir. Dedi: Allah تعالى’nın sıfatlarında **الرفيق**i bilmem.
Ezherî, Âişe’den başka bir yoldan rivayet etti: dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ehli içinden bir insan ağırlaştığında onu sağ eliyle mesheder, sonra şöyle derdi:
“Gider **الباس**ı, ey insanların Rabbi; şifa ver, sen şifa verensin; senin şifandan başka şifa yoktur; bir şifa ki hastalık bırakmaz.”
Âişe dedi: ağırlaşınca sağ elini tuttum; onu meshediyor ve onları söylüyordum; elini benden çekti ve dedi: “Allah’ım beni bağışla ve beni **الرَّفيق**ten kıl.”
Ve “**من الرَّفيق**” sözü, **الرفيق**ten muradın peygamberler cemaati olduğuna delalet eder.
Ve **الرفيقُ**: **الأَخْرَق**ın zıddıdır.
Ve erkeğin **رَفِيقةُ**si: karısıdır; bu, Lihyânî’dendir. Dedi: Ebû Ziyâd, hadîsinde “Bana **رَفيقي** sordu” dedi; karımı kastetti. Dedi: kadının **رَفيقُ**i kocasıdır.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi, Ubeyd’in beytini okurken işittim:
من بَين مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاحِ
Ve **المُنْصاحَ**ı, yer yüzü üzerinde taşan, akan diye tefsir etti.
Ve **المُرْتَفِقُ**: dolu, duran, sabit, devamlı olandır; dolmaya yaklaşmış yahut dolmuştur. Ebû Ubeyde onu rivayet etti ve dedi: **المنصاح** yarılmış olandır.

Ve **الرَّفَقُ**: kısa ipli su.
Ve **رَفَقٌ** su: ipi kısa.
Ve **رَفِيق** otlak: çok otlu, sık.
Ve **رَفَقٌ** otlak: talebi kolay.
Ve denilir: bir ihtiyaç istedim de onu **رَفَق البُغْيةِ** buldum; istek kolay olduğunda.
Ve malında **رَفَقٌ** vardır; yani azlık. Ebû Ubeyd’e göre bilinen **رَقَقٌ**tur; iki kāf ile.

Ve **الرَّافِقةُ**: bir yer yahut belde.
Tahfe hadîsinde bir rivayette: “**الرِّفاق**ı gizlemediğiniz müddetçe”; ve **النِّفاق** ile tefsir edildi.
Ve **مَرْفَقٌ**, Bekr b. Vâil oğullarından bir adamın adıdır; Benû Fak‘as onu öldürdü. Merrâr el-Fak‘asî dedi:
وغادَرَ مَرْفَقاً، والخَيْلُ تَرْدي
بسَيْلِ العِرْضِ، مُسْتَلَباً صَرِيعا
