# رقأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رقأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رقأ

رقأ الدمع، كجعل وكذا يرقأ رقأ بالفتح ورقوءا بالضم: جف أي الدمع، قاله ابن درستويه وأبو علي القالي وسكن أي العرق، فسره الجوهري وابن القوطية، وانقطع فيهما، كذا في الفصيح وأرقأه الله تعالى: سكنه، وفي حديث عائشة رضي الله عنها: فبت ليلتي لا يرقأ لي دمع. والرقوء، كصبور: ما يوضع على الدم ليرقئه مبنيا للمعلوم من باب الإفعال، كذا في نسختنا، وهو الصحيح، وفي نسخة ليرقأه، ثلاثيا، وهو خطأ، أي ليقطعه ويسكنه وقول أكثم بالمثلثة، ابن صيفي أحد حكماء العرب وحكامها اختلف في صحبته، وفي شروح الفصيح أنه قول قيس بن عاصم المنقري في وصية ولده، وهو صحابي اتفاقا، وفي وصية كتب بها إلى طيئ: لا تسبوا الإبل فإن فيها رقوء الدم ومهر الكريمة وبألبانها يتحف الكبير ويغذى الصغير، ولو أن الإبل كلفت الطحن لطحنت أي أنها تعطى في الديات بدلا من القود فتحقن بها الدماء أي يسكن بها الدم، وقال القزاز في جامع اللغة: أي تؤخذ في الديات فتمنع القتل، وقال مفضل الضبي:
  من اللائي يزدن العيش طيبا                      وترقأ في معاقلها الدمـاء
  وقال أبو جعفر اللبلي: يقال: لو لم يجعل الله في الإبل إلا رقوء الدم لكانت عظيمة البركة. قال أبو زيد في نوادره: يعني أن الدماء ترقأ بها، أي تحبس ولا تهراق لأنها تعطى في الديات مكان الدم، وقال أبو جعفر: وقال بعض العرب: خير أموالنا الإبل، تمهر بها النساء، وتحقن بها الدماء، وقال غيره: إن أحق مال بالإيالة لأموال ترقأ بها الدماء، وتمهر بها النساء، ألبانها شفاء، وأبوالها دواء، ووهم الجوهري فقال: في الحديث، أي بل هو قول أكثم أو قيس. ثم إن المشهور من الخبر والحديث إطلاقهما على ما يضاف إليه صلى الله عليه وسلم، وإلى من دونه من الصحابة والتابعين، وقد عرفت أن قيسا صحابي. وأكثم إن لم يكن صحابيا فتابعي بالاتفاق، فلا وجه لتوهيم الجوهري فيه، على أن ليس ببدع في قوله، بل هو قول من سبقه من الأئمة أيضا. ورقأ العرق رقأ ورقوءا: ارتفع، وروى المنذري عن أبي طالب في قولهم: لا أرقأ الله دمعته، قال: معناه: لا رفع الله دمعته وأرقأته أنا وأرقأه هو. ورقأ يرقأ بينهم رقأ: أفسد، وأصلح، ضد، ورفأ ما بينهم إذا أصلح، فأما رفأ بالفاء فأصلح، عن ثعلب، ورجل رقوء بين القوم، أي مصلح، قال الشاعر:
  ولكنني راقئ صدعهم                      رقوء لما بينهم مسمل ورقأ في الدرجة كمنع، صرح به الجوهري وابن سيده وابن القوطية ورقئت، كفرح، ذكره ابن مالك في الكافية وذكر أنه لغة في رقي كرضي معتلا، ونقل ابن القطاع عن بعض العرب رقأت ورقيت، كرثأت ورثيت: صعد عن كراع، نادر وهي المرقاة بالفتح، اسم مكان وتكسر أي الميم على أنه اسم آلة، وكلاهما صحيح، وهما لغتان في المعتل أيضا. ومما بقي على المصنف: ارقأ على ظلعك، أي الزمه واربع عليه، لغة في قولك ارق على ظلعك، أي ارفق بنفسك ولا تحمل عليها أكثر مما تطيق، وقال ابن الأعرابي: يقال: ارق على ظلعك، فتقول: رقيت رقيا، وقال غيره: وقد يقال للرجل: ارقأ عل ظلعك أي أصلح أولا أمرك.

### Türkçe

**رقأ** gözyaşı (akmak), **جعل** gibi; ve yine **يرقأ**: **رقأ** (fetha ile) ve **رقوءا** (damme ile): kurudu; yani gözyaşı; bunu İbn Düreستüveyh ve Ebû Ali el-Kâlî söylemiştir. Ve (yine) sakinleşti; yani damar; bunu el-Cevherî ve İbnü’l-Kûtıyye tefsir etmiştir. Ve ikisinde de kesildi; **الفصيح**’te böyle (geçer). Ve Allah Teâlâ onu **أرقأه**: onu sakinleştirdi. Ve Âişe (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Gecemi geçirdim; benim için gözyaşı **يرقأ** (kurumaz).”

Ve **الرقوء**; **صبور** gibi: kanın üzerine konulan, onu **ليرقئه** (dindirsin diye) (şey); ma‘lûm için bina edilmiş olarak **الإفعال** bâbından; nüshamızda böyle; ve bu doğrudur. Bir nüshada ise **ليرقأه**, sülâsî (fiil) olarak; ve bu hatadır; yani onu kessin ve sakinleştirsin. Ve Eksem’in (müselleseli ile) sözü; İbn Sayfî, Arapların hikmet sahiplerinden ve hâkimlerinden biridir; onun sohbetinde ihtilaf edilmiştir. Ve **الفصيح** şerhlerinde: bunun, oğluna vasiyetinde Kays b. Âsım el-Munkarî’nin sözü olduğu (yazılıdır); ve o, ittifakla sahâbîdir. Ve Tayy’a yazdığı bir vasiyette: “Develere sövmeyin; çünkü onlarda **رقوء الدم** ve soylu kadının mehri vardır; ve sütleriyle büyüğe hediye verilir ve küçüğe gıda olunur. Eğer develere öğütme yükletilseydi, öğütürdü”; yani onlar, kısas yerine diyetlerde verilir; böylece kanlar korunur; yani kan onunla sakinleşir. Ve el-Kazzâz **جامع اللغة**’de dedi: yani diyetlerde alınır da öldürmeyi engeller. Ve Mufaddal ed-Dabbî dedi:

  “Hayatı daha hoş kılanlardan (olanlar)
  ve kanlar, onların sığınaklarında **ترقأ** (diner).”

Ve Ebû Ca‘fer el-Leblî dedi: denir ki: Allah develerde **رقوء الدم**’den başka bir şey kılmamış olsaydı, elbette büyük bereket olurdu. Ebû Zeyd **نوادر**’inde dedi: yani kanlar onunla **ترقأ**; yani tutulur ve dökülmez; çünkü diyetlerde kanın yerine verilir. Ve Ebû Ca‘fer dedi: ve Araplardan bazıları dedi: “Mallarımızın hayırlısı develerdir; onlarla kadınlara mehir verilir ve onlarla kanlar korunur.” Ve başkası dedi: “Mala bakıcılık için en haklı mal, kanların onunla **ترقأ** olduğu ve kadınlara onunla mehir verildiği mallardır; sütleri şifadır, idrarları devadır.” Ve el-Cevherî vehmetti de dedi: “Hadîste”; yani bilakis o, Eksem’in yahut Kays’ın sözüdür. Sonra, haber ve hadîsten meşhur olan, ikisinin de (bu iki lafzın) ona (Peygamber’e) -sallallahu aleyhi ve sellem- izafe edilene ve ondan aşağı olan sahâbe ve tâbiînden olana ıtlak edilmesidir; ve sen Kays’ın sahâbî olduğunu bildin. Eksem ise sahâbî değilse, ittifakla tâbiîdir; öyleyse el-Cevherî’nin onda vehimlendirmesine bir yön yoktur; ayrıca bu, onun sözünde bir bid‘at değildir; bilakis o, ondan önceki imamlardan da bir sözdür.

Ve **رقأ** damar: **رقأ** ve **رقوءا**: yükseldi. Ve el-Münzirî, “Onun gözyaşını Allah **أرقأ** etmesin” sözleri hakkında Ebû Tâlib’den rivayet etti; dedi ki: manası: Allah onun gözyaşını yükseltmesin; ve ben onu **أرقأته** ettim ve o onu **أرقأه** etti.

Ve **رقأ** **يرقأ** aralarında: **رقأ**: bozdu; ve ıslah etti; zıttır. Ve aralarındakini **رفأ** ettiğinde, ıslah etti (demektir). Amma **رفأ** (fâ ile) ise ıslah etti; Sa‘leb’den. Ve kavim arasında **رقوء** bir adam; yani ıslah edici. Şair dedi:

  “Fakat ben, onların çatlağını **راقئ** edenim;
  aralarındaki şeye **رقوء** (olan), sağlamlaştırıcı.”

Ve derecede **رقأ**, **منع** gibi; bunu el-Cevherî, İbn Sîde ve İbnü’l-Kûtıyye açıkça söyledi. Ve **رقئت**; **فرح** gibi; bunu İbn Mâlik **الكافية**’de zikretti ve bunun, illetli olarak **رقي** ( **رضي** gibi) için bir dil olduğunu zikretti. Ve İbnü’l-Kattâ‘ bazı Araplardan **رقأت** ve **رقيت**’i nakletti; **رثأت** ve **رثيت** gibi: yükseldi; Kurâ‘dan; nâdirdir. Ve o, **المرقاة** (fetha ile)dır: mekân ismidir; ve (mîm) kesrelenir; âlet ismi olması üzere; ve ikisi de doğrudur; ve ikisi, illetlide de iki dildir.

Ve musannifin üzerinde kalanlardan: “**ارْقَأْ** kendi topallığına”; yani ona yapış ve onun üzerinde dur; “**ارْقَ** kendi topallığına” sözünde bir dildir; yani kendine yumuşak davran ve ona, gücünün yettiğinden fazlasını yükleme. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: denir ki: “**ارْقَ** kendi topallığına”; sonra dersin ki: **رقيت** **رقيا**. Ve başkası dedi: ve adama denebilir: “**ارْقَأْ** kendi topallığına”; yani önce işini ıslah et.
