# رقب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رقب

في أَسماءِ اللّه تعالى: الرَّقِـيبُ: وهو الحافظُ الذي لا يَغيبُ عنه شيءٌ؛ فَعِـيلٌ بمعنى فاعل. وفي الحديث: ارْقُبُوا مُحَمَّداً في أَهل بيته أَي احفَظُوه فيهم. وفي الحديث: ما مِن نَبـيٍّ إِلاَّ أُعْطِـيَ سبعةَ نُجَباءَ رُقَباءَ أَي حَفَظَة يكونون معه. والرَّقيبُ: الـحَفِـيظُ. ورَقَبَه يَرْقُبُه رِقْبةً ورِقْباناً، بالكسر فيهما، ورُقُوباً، وترَقَّبَه، وارْتَقَبَه: انْتَظَرَه ورَصَدَه. والتَّرَقُّبُ: الانتظار، وكذلك الارْتِقابُ. وقوله تعالى: ولم تَرْقُبْ قَوْلي؛ معناه لم تَنتَظِرْ قولي. والتَّرَقُّبُ: تَنَظُّرُ وتَوَقُّعُ شيءٍ. ورَقِـيبُ الجَيْشِ: طَلِـيعَتُهم. ورَقِـيبُ الرجُلِ: خَلَفُه من ولدِه أَو عَشِـيرتِه. والرَّقِـيبُ: الـمُنْتَظِرُ. وارْتَقَبَ: أَشْرَفَ وعَلا. والـمَرْقَبُ والـمَرْقَبةُ: الموضعُ الـمُشْرِفُ، يَرْتَفِعُ عليه الرَّقِـيبُ، وما أَوْفَيْتَ عليه من عَلَمٍ أَو رابِـيةٍ لتَنْظُر من بُعْدٍ.وارْتَقَبَ المكانُ: عَلا وأَشْرَف؛ قال: بالجِدِّ حيثُ ارْتَقَبَتْ مَعْزاؤُه
أَي أَشْرَفَتْ؛ الجِدُّ هنا: الجَدَدُ من الأَرض.
شمر: الـمَرْقَبة هي الـمَنْظَرةُ في رأْسِ جبلٍ أَو حِصْنٍ، وجَمْعه مَراقِبُ. وقال أَبو عمرو: الـمَراقِبُ: ما ارتَفَعَ من الأَرض؛ وأَنشد: ومَرْقَبةٍ كالزُّجِّ، أَشْرَفْتُ رأْسَها، *  أُقَلِّبُ طَرْفي في فَضاءِ عَريضِ ورَقَبَ الشيءَ يَرْقُبُه، وراقَبَه مُراقَبةً ورِقاباً: حَرَسَه، حكاه ابن الأَعرابي، وأَنشد:
يُراقِبُ النَّجْمَ رِقابَ الـحُوتِ
يَصِفُ رَفِـيقاً له، يقول: يَرْتَقِبُ النَّجْمَ حِرْصاً على الرَّحِـيلِ كحِرْصِ الـحُوتِ على الماءِ؛ ينظر النَّجْمَ حِرْصاً على طُلوعِه، حتى يَطْلُع فيَرْتَحِلَ.
والرِّقْبةُ: التَّحَفُّظُ والفَرَقُ.
ورَقِـيبُ القومِ: حارِسُهم، وهو الذي يُشْرِفُ على مَرْقَبةٍ ليَحْرُسَهم. والرَّقِـيبُ: الحارِسُ الحافِظُ. والرَّقَّابةُ: الرجُل الوَغْدُ، الذي يَرْقُب للقوم رَحْلَهم، إِذا غابُوا. والرَّقِـيبُ: الـمُوَكَّل بالضَّريبِ. ورَقِـيبُ القِداحِ: الأَمِـينُ على الضَّريبِ؛ وقيل: هو أَمِـينُ أَصحابِ الـمَيْسِرِ؛ قال كعب بن زهير:
لها خَلْفَ أَذْنابِها أَزْمَلٌ، *  مكانَ الرَّقِـيبِ من الياسِرِينا وقيل: هو الرجُلُ الذي يَقُومُ خَلْفَ الـحُرْضَة في الـمَيْسِرِ، ومعناه كلِّه سواءٌ، والجمعُ رُقَباءُ. التهذيب، ويقال: الرَّقِـيبُ اسمُ السَّهْمِ الثالِثِ من قِدَاحِ الـمَيْسِرِ؛ وأَنشد:
كَـمَقَاعِدِ الرُّقَباءِ للضُّـ *  ـرَباءِ، أَيْديهِمْ نَواهِدْ قال اللحياني: وفيه ثلاثةُ فُروضٍ، وله غُنْمُ ثلاثةِ أَنْصِـباء إِن فَازَ، وعليه غُرْمُ ثلاثةِ أَنْصِـباءَ إِن لم يَفُزْ. وفي حديث حَفْرِ زَمْزَم: فغارَ سَهْمُ اللّهِ ذي الرَّقِـيبِ؛ الرَّقِـيبُ: الثالِثُ من سِهام الميسر. والرَّقِـيبُ: النَّجْمُ الذي في الـمَشْرِق، يُراقِبُ الغارِبَ. ومنازِلُ القمرِ، كل واحدٍ منها رَقِـيبٌ لِصاحِـبِه، كُـلَّما طَلَع منها واحِدٌ سقَطَ آخر، مثل الثُّرَيَّا، رَقِـيبُها الإِكلِـيلُ إِذا طَلَعَتِ الثُّرَيَّا عِشاءً غَابَ الإِكليلُ وإِذا طَلَع الإِكليلُ عِشاءً غابَت الثُّرَيَّا. ورَقِـيبُ النَّجْمِ: الذي يَغِـيبُ بِطُلُوعِه، مثل الثُّرَيَّا رَقِـيبُها الإِكليلُ؛ وأَنشد الفراء: أَحَقّاً، عبادَ اللّهِ، أَنْ لَسْتُ لاقِـياً *  بُثَيْنَةَ، أَو يَلْقَى الثُّرَيَّا رَقِـيبُها؟ وقال المنذري: سمعت أَبا الهيثم يقول: الإِكليلُ رَأْسُ العَقْرَبِ. ويقال: إِنَّ رَقِـيبَ الثُرَيَّا من الأَنْواءِ الإِكليلُ، لأَنه لا يَطْلُع أَبداً حتى تَغِـيبَ؛ كما أَنَّ الغَفْرَ رَقِـيبُ الشَّرَطَيْنِ، لا يَطْلُع الغَفْرُ حتى يَغِـيبَ الشَّرَطانِ؛ وكما أَن الزُّبانيَيْن رَقِـيبُ البُطَيْنِ، لا يَطْلُع أَحدُهما إلا بِسُقُوطِ صاحِـبِه وغَيْبُوبَتِه، فلا يَلْقَى أَحدُهما صاحبَه؛ وكذلك الشَّوْلَةُ رَقِـيبُ الـهَقْعَةِ، والنَّعائِمُ رَقِـيبُ الـهَنْعَةِ، والبَلْدَة رَقِـيبُ الذِّرَاعِ. وإِنما قيلَ للعَيُّوق: رَقِـيبُ الثُّرَيَّا، تَشْبِـيهاً برَقِـيبِ الـمَيْسِرِ؛ ولذلك قال أَبو ذؤيب: فوَرَدْنَ، والعَيُّوقُ مَقْعَد رابـئِ الضُّـ *  ـرَباءِ، خَلْفَ النَّجْمِ، لا يَتَتَلَّع النَّجْمُ ههنا: الثُّرَيَّا، اسمٌ عَلَم غالِبٌ. والرَّقِـيب: نَجْمٌ من نُجومِ الـمَطَرِ، يُراقبُ نَجْماً آخَر. وراقبَ اللّهَ تعالى في أَمرِهِ أَي خافَه.
وابنُ الرَّقِـيبِ: فَرَسُ الزِّبْرقانِ بن بَدْرٍ، كأَنه كان يُراقِبُ الخَيْلَ أَن تَسْبِقَه.
والرُّقْبى: أَن يُعْطِـيَ الإِنسانُ لإِنسانٍ داراً أَو أَرْضاً، فأَيـُّهما ماتَ، رَجَعَ ذلك المالُ إِلى وَرَثَتِهِ؛ وهي من الـمُراقَبَة، سُمِّيَتْ بذلك لأَن كلَّ واحدٍ منهما يُراقِبُ مَوْتَ صاحبِه. وقيل: الرُّقْبَـى: أَن تَجْعَلَ الـمَنْزِلَ لفُلانٍ يَسْكُنُه، فإِن ماتَ، سكَنه فلانٌ، فكلُّ واحدٍ منهما يَرْقُب مَوْتَ صاحبِه. وقد أَرْقَبه الرُّقْبَـى، وقال اللحياني: أَرْقَبَه الدارَ: جَعَلَها لَه رُقْبَـى، ولِعَقبِه بعده بمنزلةِ الوقفِ. وفي الصحاح: أَرْقَبْتُه داراً أَو أَرضاً إِذا أَعطيتَه إِياها فكانت للباقي مِنْكُما؛ وقُلْتَ: إِن مُتُّ قَبْلَك، فهي لك، وإِن مُتَّ قَبْلِـي، فهي لِـي؛ والاسمُ الرُّقْبى. وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم، في العُمْرَى والرُّقْبَـى: انها لمن أُعْمِرَها، ولمن أُرْقِـبَها، ولوَرَثَتِهِما من بعدِهِما. قال أَبو عبيد: حدثني ابنُ عُلَيَّة، عن حَجَّاج، أَنه سأَل أَبا الزُّبَيْرِ عن الرُّقْبَـى، فقال: هو أَن يقول الرجل للرجل، وقد وَهَبَ له داراً: إِنْ مُتَّ قَبْلِـي رَجَعَتْ إِليَّ، وإِن مُتُّ قَبْلَك فهي لك. قال أَبو عبيد: وأَصلُ الرُّقْبَـى من الـمُراقَبَة، كأَنَّ كلَّ واحدٍ منهما، إِنما يَرْقُبُ موت صاحِـبِه؛ أَلا ترى أَنه يقول: إِنْ مُتَّ قَبْلي رَجَعَتْ إِليَّ، وإِنْ مُتُّ قَبْلَك فهي لك؟ فهذا يُنْبِـئك عن الـمُراقَبة. قال: والذي كانوا يُريدون من هذا أَن يكون الرَّجُلُ يُريدُ أَنْ يَتَفَضَّل على صاحِـبِه بالشيءِ، فَيَسْتَمْتِـعَ به ما دامَ حَيّاً، فإِذا ماتَ الموهوبُ له، لم يَصِلْ إِلى وَرَثَتِهِ منه شيءٌ، فجاءَتْ سُنَّةُ النَّبِـيِّ، صلى اللّه عليه وسلّم، بنَقْضِ ذلك، أَنه مَنْ مَلَك شيئاً حَيَاتَه، فهُو لوَرَثَتِهِ من بَعْدِه. قال ابن الأَثير: وهي فُعْلى من الـمُراقَبَةِ. والفُقهاءُ فيها مُختَلِفون: منهم مَنْ يَجْعَلُها تَمْلِـيكاً، ومنهم مَنْ يَجْعَلُها كالعارِيَّة؛ قال: وجاء في هذا الباب آثارٌ كثيرةٌ، وهي أَصْلٌ لكُلِّ مَنْ وَهَبَ هِـبَةً، واشترط فيها شرطاً أَنَّ الـهِبَة جائزةٌ، وأَنَّ الشرط باطِلٌ. ويقال: أَرْقَبْتُ فلاناً داراً، وأَعْمَرْتُه داراً إِذا أَعْطَيْته إِيَّاها بهذا الشرط، فهو مُرْقَب، وأَنا مُرْقِبٌ. ويقال: وَرِثَ فلانٌ مالاً عن رِقْبَةٍ أَي عن كلالةٍ، لم يَرِثْهُ عن آبائِه؛ وَوَرِثَ مَجْداً عن رِقْبَةٍ إِذا لم يكن آباؤُهُ أَمْجاداً؛ قال الكميت:
كان السَّدَى والنَّدى مَجْداً ومَكْرُمَةً، *  تلك الـمَكارِمُ لم يُورَثْنَ عن رِقَبِ أَي وَرِثَها عن دُنًى فدُنًى من آبائِهِ، ولم يَرِثْهَا من وراءُ وَراءُ. والـمُراقَبَة، في عَرُوضِ الـمُضارِعِ والـمُقْتَضَبِ، أَن يكون الجُزْءُ مَرَّةً مَفاعِـيلُ ومرَّة مفاعِلُنْ؛ سمي بذلك لأَن آخرَ السَّببِ الذي في آخِرِ الجزءِ، وهو النُّونُ من مَفاعِـيلُن، لا يثبت مع آخِر السَّببِ الذي قَبْلَه، وهو الياءُ في مَفاعِـيلُن، وليست بمعاقَبَةٍ، لأَنَّ الـمُراقَبَة لا يَثْبُت فيها الجزآن الـمُتراقِـبانِ، وإِنما هو من الـمُراقَبَة الـمُتَقَدّمة الذِّكْر، والـمُعاقَبة يَجْتمعُ فيها الـمُتعاقِـبانِ. التهذيب، الليث: الـمُراقَبَة في آخِرِ الشِّعْرِ عند التَّجْزِئَة بين حَرْفَيْنِ، وهو أَن يَسْقُط أَحدهما، ويَثْبُتَ الآخَرُ، ولا يَسْقُطانِ مَعاً، ولا يَثْبُتان جَمِـيعاً، وهو في مَفَاعِيلُن التي للـمُضارع لا يجوز أَن يتمَّ، إِنما هو مَفاعِـيلُ أَو مَفاعِلُنْ. والرَّقِـيبُ: ضَرْبٌ من الـحَيَّاتِ، كأَنه يَرْقُب مَن يَعَضُّ؛ وفي التهذيب: ضَرْبٌ من الـحَيَّاتِ خَبيث، والجمعُ رُقُبٌ ورقِـيباتٌ. والرَّقِـيب والرَّقُوبُ مِنَ النِّساءِ: التي تُراقِبُ بَعْلَها لِـيَمُوت، فَتَرِثَه. والرَّقُوبُ مِنَ الإِبِل: التي لا تَدْنُو إِلى الحوضِ من الزِّحامِ، وذلك لكَرَمِها، سُميت بذلك، لأَنها تَرْقبُ الإِبِلَ، فإِذا فَرَغْنَ مِنْ شُرْبِهنّ، شَربَت هي. والرَّقُوبُ من الإِبل والنِّساءِ: التي لا يَبْقَى لها وَلَدٌ؛ قال عبيد:
لأَنها شَيْخَةٌ رَقُوبُ
وقيل: هي التي ماتَ وَلَدُها، وكذلك الرجُل؛ قال الشاعر:
فلم يَرَ خَلْقٌ قَبْلَنا مثلَ أُمـِّنا، *  ولا كَأَبِـينا عاشَ، وهو رَقُوبُ وفي الحديث أَنه قال: ما تَعُدُّون الرَّقُوبَ فيكم؟ قالوا: الذي لا يَبْقى لَه وَلَد؛ قال: بل الرَّقُوبُ الذي لم يُقَدِّم من وَلَدِهِ شيئاً. قال أَبو عبيد: وكذلك معناه في كلامِهِم، إِنما هو عَلى فَقْدِ الأَوْلادِ؛ قال صخر الغيّ:
فَمَا إِنْ وَجْدُ مِقْلاتٍ، رَقُوبٍ  *  بوَاحِدِها، إِذا يَغْزُو، تُضِـيفُ قال أَبو عبيد: فكان مَذْهَبُه عندهم على مَصائِب الدنيا، فَجَعَلها رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، على فَقْدِهِم في الآخرة؛ وليس هذا بخلافِ ذلك في المعنى، ولكنه تحويلُ الموضع إِلى غيرِه، نحو حديثه الآخر: إِنَّ الـمَحْرُوبَ مَنْ حُرِبَ دينَه؛ وليس هذا أَن يكونَ من سُلِبَ مالَه، ليس بمحْروبٍ. قال ابن الأَثير: الرَّقُوبُ في اللغة: الرجل والمرأَة إِذا لم يَعِشْ لهما ولد، لأَنه يَرْقُب مَوْتَه ويَرْصُدُه خَوفاً عليه، فنَقَلَه النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، إِلى الذي لم يُقَدِّم من الولد شيئاً أَي يموتُ قبله تعريفاً، لأَن الأَجرَ والثوابَ لمن قَدَّم شيئاً من الولد، وأَن الاعتِدادَ به أَعظم، والنَّفْعَ به أَكثر، وأَنَّ فقدَهم، وإِن كان في الدنيا عظيماً، فإِنَّ فَقْدَ الأَجرِ والثوابِ على الصبرِ، والتسليم للقضاءِ في الآخرة، أَعظم، وأَنَّ المسلم وَلَدُه في الحقيقة من قَدَّمه واحْتَسَبَه، ومن لم يُرزَق ذلك، فهو كالذي لا وَلدَ له؛ ولم يقله، صلى اللّه عليه وسلم، إِبطالاً لتفسيره اللغوي، إِنما هو كقولِه: إِنما الـمَحْروبُ مَن حُرِبَ دينَه، ليس على أَن من أُخِذَ مالُه غيرُ مَحْروبٍ. والرَّقَبَةُ: العُنُقُ؛ وقيل: أَعلاها؛ وقيل: مُؤَخَّر أَصْلِ العُنُقِ، والجمعُ رَقَبٌ ورَقَباتٌ، ورِقابٌ وأَرْقُبٌ، الأَخيرة على طَرْح الزائِدِ؛ حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
تَرِدْ بنا، في سَمَلٍ لم يَنْضُبِ *  منها، عِرَضْناتٌ، عِظامُ الأَرْقُبِ وجعلَه أَبو ذُؤَيْب للنحلِ، فقال:
تَظَلُّ، على الثَّمْراءِ، منها جَوارِسٌ، *  مَراضيعُ، صُهْبُ الريشِ، زُغْبٌ رِقابُها والرَّقَب: غِلَظُ الرَّقَبة، رَقِبَ رَقَباً.
وهو أَرْقَب: بَيِّنَ الرَّقَب أَي غليظُ الرَّقَبة، ورَقَبانيٌّ أَيضاً على غير قياسٍ. والأَرْقَبُ والرَّقَبانيُّ: الغليظُ الرَّقَبَة؛ قال سيبويه: هو من نادِرِ مَعْدُولِ النَّسَب، والعَربُ تُلَقِّبُ العَجَمَ بِرِقابِ الـمَزاوِد لأَنهم حُمْرٌ. ويقال للأَمَةِ الرَّقَبانِـيَّةِ: رَقْباءُ لا تُنْعَتُ به الـحُرَّة. وقال ابن دريد: يقال رجلٌ رَقَبانٌ ورَقَبانيٌّ أَيضاً، ولا يقال للمرأَة رَقَبانِـيَّة. والـمُرَقَّبُ: الجلدُ الذي سُلِـخَ من قِبَلِ رَأْسِه ورَقَبتِه؛ قال سيبويه: وإِنْ سَمَّيْتَ بِرَقَبة، لم تُضِفْ إِليه إِلاَّ على القياسِ. ورَقَبَه: طَرَحَ الـحَبْلَ في رَقَبَتِه.
والرَّقَبةُ: المملوك. وأَعْتَقَ رَقَبةً أَي نَسَمَةً. وفَكَّ رقَبةً: أَطْلَق أَسيراً، سُمِّيت الجملة باسمِ العُضْوِ لشرفِها. التهذيب: وقوله تعالى في آية الصدقات: والـمُؤَلَّفةِ قلوبُهم وفي الرقابِ؛ قال أَهل التفسير في الرقابِ إِنهم الـمُكاتَبون، ولا يُبْتَدَأُ منه مملوك فيُعْتَقَ. وفي حديث قَسْم الصَّدَقاتِ: وفي الرِّقابِ، يريدُ الـمُكاتَبين من العبيد، يُعْطَوْنَ نَصِـيباً من الزكاةِ، يَفُكون بهِ رِقابَهم، ويَدفعونه إِلى مَوالِـيهم. الليث يقال: أَعتق اللّهُ رَقَبَتَه، ولا يقال: أَعْتَقَ اللّه عُنُقَه. وفي الحديث: كأَنما أَعْتَقَ رَقَبةً. قال ابن الأَثير: وقد تكَرَّرَتِ الأَحاديث في ذكر الرَّقَبة، وعِتْقِها وتحريرِها وفَكِّها، وهي في الأَصل العُنُق، فجُعِلَتْ كِنايةً عن جميع ذاتِ الإِنسانِ، تَسْمية للشيءِ ببعضِه، فإِذا قال: أَعْتِقْ رَقَبةً، فكأَنه قال: أَعْتِقْ عبداً أَو أَمَة؛ ومنه قولُهم: دَيْنُه في رَقَبَتِه. وفي حديث ابنِ سِـيرين: لَنا رِقابُ الأَرضِ، أَي نَفْس الأَرضِ، يعني ما كان من أَرضِ الخَراجِ فهو للمسلمين، ليس لأَصحابهِ الذين كانوا فيه قَبْلَ الإِسلامِ شيءٌ، لأَنها فُتِحَتْ عَنْوَةً. وفي حديث بِلالٍ: والرَّكائِب الـمُناخَة، لكَ رِقابُهُنَّ وما عليهِنَّ أَي ذَواتُهنَّ وأَحمالُهنّ. وفي حديث الخَيْلِ: ثم لمْ يَنْسَ حَقَّ اللّه في رِقابِها وظُهورِها؛ أَراد بحَقِّ رِقابِها الإِحْسانَ إِليها، وبحَقِّ ظُهورِها الـحَمْلَ عليها. وذُو الرُّقَيْبة: أَحدُ شُعراءِ العرب، وهو لَقَب مالِكٍ القُشَيْرِيِّ، لأَنه كان أَوْقَصَ، وهو الذي أَسَرَ حاجبَ بن زُرارة يَوْمَ جَبَلَة. والأَشْعَرُ الرَّقَبانيُّ: لَقَبُ رجلٍ من فُرْسانِ العَرَب. وفي حديث عُيَينة بنِ حِصْنٍ ذِكْرُ ذي الرَّقِـيبة وهو، بفتح الراءِ وكسرِ القافِ، جَبَل بخَيْبَر.

### Türkçe

Allah Teâlâ’nın isimleri içinde: **الرَّقِـيبُ**: O, kendisinden hiçbir şeyin gizli kalmadığı koruyucudur; **فَعِـيلٌ** veznidir, **فاعل** mânâsındadır.

Hadiste: **ارْقُبُوا مُحَمَّداً في أَهل بيته** yani “Onu Ehl-i beyti içinde koruyun.” Ve hadiste: “Hiçbir peygamber yoktur ki kendisine yedi seçkin, **رُقَباءَ** verilmiş olmasın” yani onunla beraber olacak koruyucular. Ve **الرَّقيبُ**: **الـحَفِـيظُ**.

Ve **رَقَبَه يَرْقُبُه**: **رِقْبةً** ve **رِقْباناً**, ikisinde de kesre ile; ve **رُقُوباً**; ve **ترَقَّبَه**; ve **ارْتَقَبَه**: onu bekledi ve gözetledi.

Ve **التَّرَقُّبُ**: bekleyiştir; aynı şekilde **الارْتِقابُ** da. Ve O’nun sözü (Teâlâ): **ولم تَرْقُبْ قَوْلي**; mânâsı: “Sözümü beklemedin.” Ve **التَّرَقُّبُ**: bir şeyin gözden geçirme ve bekleyip ummadır.

Ve **رَقِـيبُ الجَيْشِ**: onların öncü birliğidir. Ve **رَقِـيبُ الرجُلِ**: onun evlâdından yahut aşiretinden sonra gelenidir. Ve **الرَّقِـيبُ**: **الـمُنْتَظِرُ**. Ve **ارْتَقَبَ**: yükseldi ve yüceldi.

Ve **الـمَرْقَبُ** ve **الـمَرْقَبةُ**: yüksekçe yer; üzerine **الرَّقِـيبُ**’in çıktığı; ve uzaktan bakmak için bir alamet yahut tepe olarak üzerine çıktığın şey. Ve **ارْتَقَبَ المكانُ**: yükseldi ve yüksekten baktı; dedi ki:

بالجِدِّ حيثُ ارْتَقَبَتْ مَعْزاؤُه

yani “yüksekten baktı”; buradaki **الجِدُّ**: yerin **الجَدَدُ**’idir.

Şemmer: **الـمَرْقَبة** bir dağın yahut kalenin tepesindeki seyir yeridir; çoğulu **مَراقِبُ**’dir. Ebû Amr dedi: **الـمَراقِبُ**: yerden yükselen şeylerdir; ve şu beyti okudu:

ومَرْقَبةٍ كالزُّجِّ، أَشْرَفْتُ رأْسَها، *  أُقَلِّبُ طَرْفي في فَضاءِ عَريضِ

Ve **رَقَبَ الشيءَ يَرْقُبُه**; ve **راقَبَه** **مُراقَبةً** ve **رِقاباً**: onu gözetledi/korudu; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti; ve şu beyti okudu:

يُراقِبُ النَّجْمَ رِقابَ الـحُوتِ

Bir arkadaşını vasfeder; der ki: yıldızı, yolculuğa çıkma hırsıyla, balığın suya hırsı gibi bekler; yıldızın doğmasına hırsla bakar; ta ki doğsun da yola çıksın.

Ve **الرِّقْبةُ**: sakınma/tedbir ve korkudur.

Ve **رَقِـيبُ القومِ**: onların bekçisidir; o, onları korumak için bir **مَرْقَبةٍ** üzerine çıkan kimsedir. Ve **الرَّقِـيبُ**: koruyan muhafızdır. Ve **الرَّقَّابةُ**: alçak adam; kavmin eşyasını, onlar yokken gözetleyen. Ve **الرَّقِـيبُ**: **بالضَّريبِ** ile görevlendirilmiş olan. Ve **رَقِـيبُ القِداحِ**: **الضَّريبِ** üzerine emin; ve denildi ki: o, **الـمَيْسِرِ** ehlinin emini; Ka‘b b. Züheyr dedi ki:

لها خَلْفَ أَذْنابِها أَزْمَلٌ، *  مكانَ الرَّقِـيبِ من الياسِرِينا

Ve denildi ki: o, **الـمَيْسِرِ**’de **الـحُرْضَة**’nin arkasında duran adamdır; bunun mânâsı bütünüyle birdir; çoğulu **رُقَباءُ**’dır. **التهذيب**: ve denilir ki **الرَّقِـيبُ**, **قِدَاحِ الـمَيْسِرِ**’den üçüncü okun adıdır; ve şu beyti okudu:

كَـمَقَاعِدِ الرُّقَباءِ للضُّـ *  ـرَباءِ، أَيْديهِمْ نَواهِدْ

Lihyânî dedi: onda üç farz vardır; kazanırsa üç payın kazancı onundur; kazanmazsa üç payın borcu onun üzerinedir. Zemzem’in kazılması hadîsinde: “Allah’ın **ذي الرَّقِـيبِ** olan oku kayboldu”; **الرَّقِـيبُ**: **سِهام الميسر**’den üçüncüsüdür. Ve **الرَّقِـيبُ**: doğuda olan, batmakta olanı gözetleyen yıldızdır. Ve ayın menzilleri: her biri, sahibinin **رَقِـيبٌ**’idir; onlardan biri doğdukça diğeri düşer; **الثُّرَيَّا** gibi; onun **رَقِـيبُها**’sı **الإِكلِـيلُ**’dir: **الثُّرَيَّا** akşam doğduğunda **الإِكليلُ** batar; **الإِكليلُ** akşam doğduğunda **الثُّرَيَّا** batar. Ve **رَقِـيبُ النَّجْمِ**: onun doğmasıyla batan şeydir; **الثُّرَيَّا**’nın **رَقِـيبُها**’sı **الإِكليلُ** gibi; Ferrâ’ şu beyti okudu:

أَحَقّاً، عبادَ اللّهِ، أَنْ لَسْتُ لاقِـياً *  بُثَيْنَةَ، أَو يَلْقَى الثُّرَيَّا رَقِـيبُها؟

Münzirî dedi: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **الإِكليلُ** akrebin başıdır. Ve denilir ki: **الثُرَيَّا**’nın **رَقِـيبَ**i enva’dan **الإِكليلُ**’dir; çünkü o, asla batmadıkça doğmaz; tıpkı **الغَفْرَ**’ın **الشَّرَطَيْنِ**’in **رَقِـيبُ**u olması gibi: **الغَفْرُ**, **الشَّرَطانِ** batmadıkça doğmaz; ve tıpkı **الزُّبانيَيْن**’in **البُطَيْنِ**’in **رَقِـيبُ**u olması gibi: ikisinden biri, ancak sahibinin düşmesi ve kaybolmasıyla doğar; böylece ikisi birbirine kavuşmaz; aynı şekilde **الشَّوْلَةُ** **الـهَقْعَةِ**’nin **رَقِـيبُ**udur; **النَّعائِمُ** **الـهَنْعَةِ**’nin **رَقِـيبُ**udur; **البَلْدَة** **الذِّرَاعِ**’ın **رَقِـيبُ**udur. Ve **العَيُّوق**’a ancak **رَقِـيبُ الثُّرَيَّا** denildi; **رَقِـيبِ الـمَيْسِرِ**’e benzetme olarak; bunun için Ebû Züeyb dedi ki:

فوَرَدْنَ، والعَيُّوقُ مَقْعَد رابـئِ الضُّـ *  ـرَباءِ، خَلْفَ النَّجْمِ، لا يَتَتَلَّع

Buradaki **النَّجْمُ**: **الثُّرَيَّا**’dır; galip bir özel addır. Ve **الرَّقِـيب**: yağmur yıldızlarından bir yıldızdır; başka bir yıldızı gözetler.

Ve **راقبَ اللّهَ تعالى في أَمرِهِ**: yani O’ndan korktu.

Ve **ابنُ الرَّقِـيبِ**: Zibrikân b. Bedr’in atıdır; sanki atların kendisini geçmesini gözetlerdi.

Ve **الرُّقْبى**: insanın bir insana bir ev yahut arazi vermesidir; hangisi ölürse, o mal onun varislerine döner; o, **الـمُراقَبَة**’dendir; bununla adlandırıldı; çünkü ikisinden her biri, arkadaşının ölümünü gözetler. Ve denildi ki: **الرُّقْبَـى**: meskeni falana, içinde otursun diye yapmandır; ölürse falan oturur; böylece ikisinden her biri, arkadaşının ölümünü gözetler.

Ve ona **الرُّقْبَـى** olarak **أَرْقَبه** etti. Lihyânî dedi: **أَرْقَبَه الدارَ**: onu kendisine **رُقْبَـى** yaptı; ve kendisinden sonra nesline, vakıf menzilesinde. **الصحاح**’ta: **أَرْقَبْتُه** bir ev yahut arazi: onu kendisine verdiğimde ve ikinizden hayatta kalana ait olduğunda; ve dedin ki: “Eğer senden önce ölürsem, o senindir; eğer benden önce ölürsen, o benimdir”; adı **الرُّقْبى**’dır. Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) **العُمْرَى** ve **الرُّقْبَـى** hakkında hadîsinde: “O, kendisine **أُعْمِرَها** edilene, kendisine **أُرْقِـبَها** edilene ve ikisinden sonra onların varislerine aittir.” Ebû Ubeyd dedi: İbn ‘Uleyye bana Haccâc’dan rivayet etti: o, Ebû’z-Zübeyr’e **الرُّقْبَـى** hakkında sordu; o da dedi ki: adamın adama, ona bir ev hibe etmişken, “Eğer benden önce ölürsen bana döner; eğer senden önce ölürsem senindir” demesidir. Ebû Ubeyd dedi: **الرُّقْبَـى**’nın aslı **الـمُراقَبَة**’dendir; sanki ikisinden her biri ancak arkadaşının ölümünü gözetler; görmüyor musun ki şöyle diyor: “Eğer benden önce ölürsen bana döner; eğer senden önce ölürsem senindir”? Bu sana **الـمُراقَبة**’yi haber verir. Dedi: onların bundan muradı, adamın arkadaşına bir şeyle fazilet göstermek istemesi, o hayatta kaldıkça onunla faydalanması; kendisine bağışlanan ölünce, ondan varislerine hiçbir şey ulaşmaması idi; Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) sünneti bunun bozulmasıyla geldi: kim bir şeyi hayatında mülk edinirse, o, kendisinden sonra varislerinindir. İbnü’l-Esîr dedi: o, **الـمُراقَبَةِ**’den **فُعْلى** veznindedir. Fakihler onda ihtilaf etmiştir: onlardan kimi onu temlik yapar, kimi onu âriyet gibi yapar; dedi: bu babda birçok eser gelmiştir; ve o, her kim bir hibede bulunup onda bir şart koşarsa için bir asıldır: hibenin câiz olduğu ve şartın bâtıl olduğu.

Ve denilir ki: **أَرْقَبْتُ** falana bir ev; ve **أَعْمَرْتُه** bir ev: onu bu şartla ona verdiğimde; o **مُرْقَب**’dır, ben **مُرْقِبٌ**’im.

Ve denilir ki: falan, **عن رِقْبَةٍ** mal miras aldı; yani bir **كلالةٍ**dan; onu babalarından miras almadı. Ve **وَرِثَ مَجْداً عن رِقْبَةٍ**: babaları şanlı kimseler değilken şan miras aldı; Kümeyt dedi ki:

كان السَّدَى والنَّدى مَجْداً ومَكْرُمَةً، *  تلك الـمَكارِمُ لم يُورَثْنَ عن رِقَبِ

yani onu, babalarından aşağıdan aşağıya miras aldı; onu daha öteden öteden miras almadı.

Ve **الـمُراقَبَة**: **عَرُوضِ الـمُضارِعِ** ve **الـمُقْتَضَبِ**’da, cüz’ün bir defa **مَفاعِـيلُ** ve bir defa **مفاعِلُنْ** olmasıdır; bununla adlandırıldı; çünkü cüz’ün sonunda olan sebebin sonu, yani **مَفاعِـيلُن**’daki **النُّونُ**, ondan önceki sebebin sonuyla, yani **مَفاعِـيلُن**’daki **الياءُ** ile sabit kalmaz; ve bu **بمعاقَبَةٍ** değildir; çünkü **الـمُراقَبَة**’de iki **الـمُتراقِـبانِ** sabit kalmaz; ancak bu, daha önce zikredilen **الـمُراقَبَة**’dendir; **الـمُعاقَبة**’de ise iki **الـمُتعاقِـبانِ** bir araya gelir.

**التهذيب**: Leys: **الـمُراقَبَة** şiirin sonunda, iki harf arasında teczi’e sırasında olur; o da, ikisinden birinin düşmesi ve diğerinin sabit kalmasıdır; ikisi birlikte düşmez, ikisi birlikte sabit kalmaz; ve bu, **الـمُضارع**’a ait **مَفَاعِيلُن**’da tamamlanması câiz değildir; ancak **مَفاعِـيلُ** yahut **مَفاعِلُنْ**’dür.

Ve **الرَّقِـيبُ**: yılanlardan bir türdür; sanki ısıracağı kimseyi gözetler; ve **التهذيب**’de: yılanlardan habis bir tür; çoğulu **رُقُبٌ** ve **رقِـيباتٌ**.

Ve kadınlardan **الرَّقِـيب** ve **الرَّقُوبُ**: kocasını ölmesi için gözetleyen, böylece ona mirasçı olan.

Ve develerden **الرَّقُوبُ**: kalabalıktan dolayı havuza yaklaşmayan; bu, onun keremindendir; bununla adlandırıldı; çünkü o, develeri gözetler; onlar içmelerini bitirince o içer. Ve develerden ve kadınlardan **الرَّقُوبُ**: kendisine çocuk kalmayan; Ubeyd dedi ki:

لأَنها شَيْخَةٌ رَقُوبُ

Ve denildi ki: o, çocuğu ölen kadındır; aynı şekilde erkek; şair dedi ki:

فلم يَرَ خَلْقٌ قَبْلَنا مثلَ أُمـِّنا، *  ولا كَأَبِـينا عاشَ، وهو رَقُوبُ

Ve hadiste: “Siz içinizde **الرَّقُوبَ**’u ne sayarsınız?” dedi; “Kendisine çocuk kalmayan” dediler; dedi ki: “Bilakis **الرَّقُوبُ**, evlâdından hiçbir şeyi öne göndermemiş olandır.” Ebû Ubeyd dedi: onların sözünde de mânâsı böyledir; ancak o, evlâtların kaybı üzerinedir; Sahr el-Gayy dedi ki:

فَمَا إِنْ وَجْدُ مِقْلاتٍ، رَقُوبٍ  *  بوَاحِدِها، إِذا يَغْزُو، تُضِـيفُ

Ebû Ubeyd dedi: onların yanında onun mezhebi dünya musibetleri üzerindeydi; Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) onu, âhirette onların kaybı üzerine yaptı; bu, mânâda ona aykırı değildir; fakat yerin başka bir yere çevrilmesidir; onun diğer hadisi gibi: “Şüphesiz **الـمَحْرُوبَ** dininden mahrum bırakılan kimsedir”; bu, malı alınanın **بمحْروبٍ** olmaması demek değildir. İbnü’l-Esîr dedi:
**الرَّقُوبُ** lugatta: kendilerine çocuk yaşamayan erkek ve kadındır; çünkü onun ölümünü gözetler ve ona korkuyla pusu kurar; Nebî (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) onu, evlâdından bir şeyi öne göndermemiş olana, yani kendisinden önce ölen bir evlâdı bulunmayana nakletti; tanımlama olarak; çünkü ecir ve sevap, evlâttan bir şeyi öne gönderen içindir; ve onunla itibar daha büyüktür, onunla fayda daha çoktur; ve onların kaybı, dünyada büyük olsa da, âhirette sabır ve kazaya teslimiyet üzerindeki ecir ve sevabın kaybı daha büyüktür; ve Müslümanın evlâdı hakikatte, onu öne gönderip onu Allah’tan bekleyen kimsedir; buna rızıklandırılmayan ise, çocuğu olmayan gibidir. Nebî (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) bunu, lugavî tefsirini iptal için söylemedi; ancak onun sözü gibidir: “Ancak **الـمَحْروبُ** dininden mahrum bırakılan kimsedir”; malı alınanın **غيرُ مَحْروبٍ** olması üzerine değildir.

Ve **الرَّقَبَةُ**: boyundur; ve denildi ki: onun üst kısmı; ve denildi ki: boynun kökünün arka tarafı; çoğulu **رَقَبٌ** ve **رَقَباتٌ**, ve **رِقابٌ** ve **أَرْقُبٌ**; sonuncusu, ziyadeyi atma üzerinedir; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti; ve şu beyti okudu:

تَرِدْ بنا، في سَمَلٍ لم يَنْضُبِ *  منها، عِرَضْناتٌ، عِظامُ الأَرْقُبِ

Ebû Züeyb onu arılara yaptı, şöyle dedi:

تَظَلُّ، على الثَّمْراءِ، منها جَوارِسٌ، *  مَراضيعُ، صُهْبُ الريشِ، زُغْبٌ رِقابُها

Ve **الرَّقَب**: boynun kalınlığıdır; **رَقِبَ رَقَباً**.

Ve o **أَرْقَب**’dır: **الرَّقَب**’ı açık (belli)dir; yani boynu kalındır; ve **رَقَبانيٌّ** de, kıyasa aykırı olarak. Ve **الأَرْقَبُ** ve **الرَّقَبانيُّ**: boynu kalın olan; Sîbeveyh dedi: bu, nisbetin nadir çevrilmişlerindendir; Araplar, Acemleri, kırmızı oldukları için, **بِرِقابِ الـمَزاوِد** diye lakaplandırır.

Ve cariye için **الرَّقَبانِـيَّةِ** denilir: **رَقْباءُ**; bununla hür kadın vasfedilmez.

İbn Düreyd dedi: “Adam **رَقَبانٌ** ve **رَقَبانيٌّ** da denilir”; kadına **رَقَبانِـيَّة** denilmez.

Ve **الـمُرَقَّبُ**: başı ve boynu tarafından yüzülmüş deridir; Sîbeveyh dedi: eğer **بِرَقَبة** ile isimlendirirsen, ona ancak kıyas üzere izafe edersin.

Ve **رَقَبَه**: boynuna ipi attı.

Ve **الرَّقَبةُ**: köledir. Ve **أَعْتَقَ رَقَبةً**: yani bir canı. Ve **فَكَّ رقَبةً**: bir esiri salıverdi; cümle, uzvun adıyla adlandırıldı; onun şerefi için. **التهذيب**: ve O’nun sözü (Teâlâ), sadakalar âyetinde: **والـمُؤَلَّفةِ قلوبُهم وفي الرقابِ**; tefsir ehli **في الرقابِ** hakkında dedi ki: onlar **الـمُكاتَبون**’dur; ondan başlanıp bir köle satın alınıp azat edilmez. Sadakaların taksimi hadîsinde: **وفي الرِّقابِ**; kölelerden **الـمُكاتَبين**i kasteder; zekâttan bir pay verilir; onunla **رِقابَهم**’ı çözerler ve onu efendilerine öderler.

Leys der ki: “Allah onun **رَقَبَتَه**’ini azat etti” denilir; “Allah onun **عُنُقَه**’ini azat etti” denilmez. Ve hadiste: “Sanki bir **رَقَبةً** azat etmiş gibi.” İbnü’l-Esîr dedi: **الرَّقَبة**’nin zikri, onun azadı, hürriyete kavuşturulması ve çözülmesi hakkında hadisler tekrar etmiştir; o aslında boyundur; sonra insanın bütün zatı için kinaye kılındı; şeyin bir kısmıyla adlandırma olarak; “Bir **رَقَبةً** azat et” dediğinde, sanki “bir erkek köleyi yahut cariyeyi azat et” demiş gibidir; bundan: “Onun borcu **في رَقَبَتِه**” sözleri. İbn Sîrîn hadîsinde: “Bizim için **رِقابُ الأَرضِ** vardır”; yani yerin kendisi; yani haraç arazisinden olan, Müslümanlarındır; İslâm’dan önce onda bulunan sahiplerine bir şey yoktur; çünkü o, zorla fethedilmiştir. Bilâl hadîsinde: “Ve çöktürülmüş binekler; senin için onların **رِقابُهُنَّ**’ı ve üzerlerindekiler vardır”; yani zatları ve yükleri. Atlar hadîsinde: “Sonra Allah’ın onların **رِقابِها** ve **ظُهورِها** üzerindeki hakkını unutmadı”; **رِقابِها** hakkıyla onlara iyilik etmeyi, **ظُهورِها** hakkıyla da onlara yük yüklemeyi kastetti.

Ve **ذُو الرُّقَيْبة**: Arap şairlerinden biridir; Mâlik el-Kuşeyrî’nin lakabıdır; çünkü o **أَوْقَصَ** idi; o, Cebele günü Hâcib b. Zurâre’yi esir alan kimsedir. Ve **الأَشْعَرُ الرَّقَبانيُّ**: Arap süvarilerinden bir adamın lakabıdır. ‘Uyeyne b. Hısn hadîsinde **ذي الرَّقِـيبة**’nin zikri vardır; o, râ’nın fethası ve kāf’ın kesresiyle, Hayber’de bir dağdır.
