# رقد (ر-ق-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rekd Lahit demektir

- Harfler: ر - ق - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رُقُودٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/siga/%D8%B1%D9%8F%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8C.md) | فُعُولٌ | Ölgünler | 1 | 1 | [18:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/ayet/18:18.md) |
| [مَرْقَدِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | مَفْعَلِنَا | Derin uyku yerimiz | 1 | 1 | [36:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/ayet/36:52.md) |

## Mücavir kökler — 22 mücavir (29 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Uyanıklar
2. [وصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Uygun hale getirilen
3. [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Zira’ (zal) : Kol demektir
4. [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Onların köpeği
5. [رعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir
6. [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ferre “Ferv” ölü hayvanın derisi; soluk renk; “firar” etmek…
7. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sol
8. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dal demektir
9. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bisat kilim demektir
10. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
11. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
12. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sağ yandır
13. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
14. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
15. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
16. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
17. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
18. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
19. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Veli arka demektir
20. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
21. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
22. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رقد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md), [هجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9.md), [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md), [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının dış uyaranlara kapanarak hareketsizleşmesi, yere serilip derin sükûn ve uyku haline geçmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Bilincin ve bedensel faaliyetin geçici olarak askıya alındığı, ölüm ile diri olma arasındaki ara ve geçiş hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve nihai uyanıştan (ba's) önceki kesintili bekleme süreci; zaman ve amel algısının durdurulması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt mutlak yok oluş veya ebedi ölüm olarak anlaşılıp yeniden dirilişe (ba's) açık geçici askıda kalma karakterinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رق | İncelik, hafiflik, şeffaflaşma, gerilme ve yoğunluğun çözülmesi; nitekim [رقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%82.md) incelmeyi, [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) boyun gerip beklemeyi, [رقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%85.md) yüzeye ince iz bırakmayı, [رقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%8A.md) yukarıya doğru hafifleyip yükselmeyi gösterir | د | Bünyeye dahil olan د harfi hareketi sınırlama, durdurma ve zemine sabitleme niteliği katarak incelen ve hafifleyen bilincin tamamen yere serilip durağan bir sükûnet ve uyku haline kilitlenmesini sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; bilinç, yönelim, canlının tepe noktası | Zihinsel iradenin, yön tayin edici algının ve idrak merkezinin başlangıç konumunu temsil eder |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; toplanma, büzülme, sınır | Dışarıya taşan enerjinin içeriye çekilmesi, idrak ufkunda kapanma ve odaklanmanın daralması hareketidir |
| د | Çadır kapısı; eşik, kapanma, geçiş engeli | Hareketi durduran, girişi ve çıkışı kapatan sınır düzlemi; bilincin dış dünyayla irtibatının kesilmesidir |
| رقد | Bilincin içeri çekilip duyusal kapıların kapanması | Canlının tepe noktasındaki algısal enerjinin içeri büzülerek dış dünyaya ait kapının üzerine kapanması, bedenin sükûn içinde yere serilmesidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının hareketten kesilerek yere uzanması, bedenin derin uykuya çekilmesi; ayrıca devenin veya av hayvanının uzun süre bir yerde çöküp kımıldamaması ve devekuşunun aniden fırlayıp koşması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde gece veya gündüz uykusunun derinleştiği, nöbetçilerin veya av köpeklerinin uykuya daldığı anları anlatmak için kullanılır; nitekim Sa‘lebe’nin naklettiği beyitte usta bir avcının hilesiyle köpeklerin havlamaktan kesilip uyutulması şu mısra ile tasvir edilir: ولقد رقيت كلاب أهلك بالرقى / حتى تركت عقورهن رقودا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında gündüz uykusuna (kaylûle) veya derin gece uykusuna dalarak çevreyle bağı kesilen kişiye «râkıd», uyku ilacına veya uyuşturucu maddeye «el-mürkıd» denilmiştir; Zü’r-Rumme bir beytinde gölgede uyuyan yaban sığırını tasvir ederken bu kökü kullanır: يرقد في ظل عراص ويطرده / حفيف نافجة عثنونها حصب |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin genelinde bu kök, canlının hareketten kesilmesi, yere uzanması ve sükûn bulması semantik alanı etrafında şekillenir. Batı ve Güney Sami kollarında uyuma, yatma ve dinlenme kavramlarıyla örtüşürken, Kuzeybatı Sami dillerinde (Aramice ve Süryanice) kök harflerinin fonetik dizilimindeki dönüşümler genellikle sükûnet bulma, yatışma veya yere uzanıp hareketsiz kalma fiilleriyle akrabadır. Arapçada kök, genel uyku anlamına gelen yaygın köklerden daha özel bir biçimde, bedenin dış uyarıcılara karşı tam bir kayıtsızlık içine girmesi, hareket kabiliyetinin geçici olarak askıya alınması ve uyanışa açık bir durağanlık matrisi kazanması yönünde özelleşmiştir. Kökün içerdiği bu askıya alınmışlık, mezar ve berzah tasavvurunda ölümün nihai bir yok oluş değil, ilahi bir çağrıyla sona erecek geçici bir yatış yeri (merkad) olarak algılanmasına zemin hazırlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Arabic-English Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رقد fiili ve türevleri | Bedenin gevşeyip yere serilmesi, derin uyku ve bir yerde hareketsiz kalma; devekuşunun hızlanması anlamı ise uykudan ansızın sıyrılma nüansıyla köke bağlanır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dinlenme/uyuma formları | Canlının yere uzanıp hareketten kesilmesini ifade eden ilksel Sami sükûn ve dinlenme gövdesiyle örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış doğrudan bir morfo-semantik soydaşlık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رقد | Anlamlı | Uyumak, sükûnete ermek | Canlının dış dünyaya kapanıp yere uzanarak derin uykuya dalması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ردق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%82.md) | Anlamlı | İnce un, elekten geçirilmiş toz | Maddenin ufalanıp incelmesi ve un haline getirilmesi hali | Kur'an'da geçmez; Arapça sözlüklerde müsta'meldir |
| [قرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Toplanmak, büzülmek, yapışmak | Yünün topaklaşması, devenin kene sebebiyle sinmesi veya maymun (kırd) | Kur'an'da geçer; toplanıp büzülme anlamı taşır |
| [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Ölçmek, takdir etmek, güç yetirmek | Bir şeyin sınırını, miktarını ve vaktini tam olarak belirlemek | Kur'an'da geçer; zihinsel ve fiili sınır tayinidir |
| [درق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Hızla geçmek, kalkana sığınmak | Kalkan edinmek (deraka) veya yol boyunca süratle akıp gitmek | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
| [دقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Bahçeyi su basması, dolup taşmak | Suyun havuzu doldurması veya yeşilliği bol bahçe (ravza dakrâ) | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رقد | Merkez | Uyku, derin sükûn ve yatış hali | Canlının bilincini ve hareketini askıya alarak uyanışa açık bir biçimde yere serilmesidir | Bedensel durağanlık ve dış dünyaya kapalılık esastır |
| [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Genel uyku hali | Canlının biyolojik uyku ihtiyacını ifade eden en genel ve nötr köktür; hafif veya derin olabilir | Biyolojik bir döngü olarak bilincin dinlenmesidir |
| [هجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9.md) | Komşu | Gece uykusu | Özellikle gecenin bir kısmında hafifçe yatıp uyumayı ve istirahat etmeyi anlatır | Zaman olarak geceye ve genellikle ibadet arası hafif uykuya işaret eder |
| [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md) | Komşu | Uyuklama, uyku başlangıcı | Henüz tam uykuya dalmadan önceki ağırlık basması ve esneme hali | Bilincin henüz tamamen kapanmadığı ilk eşiktir |
| [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Hareketi kesme, dinlenme | Bedensel faaliyetin ve çalışmanın kesilerek bünyenin dinlenmeye alınmasıdır | Uykudan ziyade faaliyeti durdurma ve tatil etme yönü baskındır |
| [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) | Zıt | Uyanıklık, dikkat ve tetiktelik | Duyuların dış dünyaya tamamen açılması, bilincin ve bedenin harekete hazır olması | Uyku ve hareketsizlik halinin zıddı olarak aktif bilinç durumudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رقد | Derin uykuya dalmak, sükûn bulmak | Canlının dış dünyaya kapanıp uyanış potansiyeliyle hareketsiz kalmasıdır | Kesin |
| Latince | dormire, soporari | Uyumak, derin uykuya dalmak | Latince terimler biyolojik uykuyu ve derin uyku halini karşılar ancak yeniden diriliş eşiği anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | slumber, repose, dormancy | Derin uyku, istirahat, uyku hali | Biyolojik uyku yanında biyolojideki uykuya yatma (dormancy) ve mezardaki istirahat (repose) nüansını iyi verir | Güçlü |
| Almanca | schlummern, ruhen | Uyuklamak, dinlenmek, istirahat etmek | Hareketin durduğu ve uyanışa açık bir dinginliğin yaşandığı süreçleri ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | sommeiller, reposer | Uyuklamak, dinlenmek, yatmak | Hem uykunun derin sessizliğini hem de mezarda yatan kişinin durumunu anlatmada kullanılır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رُقُودٌ | Dış görünüşü itibariyle uyanık sanılan fakat derin uykuda olan kimseler | Kehf ehlinin ilahi bir koruma altında asırlarca dış dünyadan kopuk şekilde uyutulması bağlamı (Kehf [18:18](https://lisan.digital/tr/ayet/18:18.md)) |
| مَرْقَدِنَا | Kabir, berzah; yeniden dirilişten önceki geçici bekleme ve yatış yeri | Kıyamet günü sura üflendiğinde inkarcıların dehşetle uyanıp dünyadaki ve kabirdeki hallerini bir uyku gibi görerek feryat etmeleri bağlamı (Yâsîn [36:52](https://lisan.digital/tr/ayet/36:52.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Berzah hayatı ve yeniden diriliş (ba's) | İnkarcıların kabir azabına rağmen kıyamet günü mezarlarını uyku yeri (merkad) saymaları; azabın kıyamet dehşeti karşısında hafif kalması veya iki sur arası azabın kesintiye uğraması | Kabir aleminin ebedi yokluk değil, kıyamete nispetle kısa bir ara dinlenme/bekleme eşiği olarak algılanması |
| Fıkıh | Hükmi ehliyet ve ibadet mükellefiyeti | Uyuyan (râkıd) kimsenin namaz ve oruç gibi ibadetlerden sorumluluğunun uyanıncaya kadar askıya alınması ve amellerin yazılmaması | İradenin ve temyiz kudretinin geçici olarak devreden çıkması sebebiyle mükellefiyetin düşmesi |
| Tefsir | Kehf kıssası ve zaman algısının göreceliliği | Mağara ehlinin asırlarca uyumasına rağmen kendilerini bir gün veya günün bir kısmı kadar uyumuş hissetmeleri | Bedenin çürümeden korunması ve biyolojik/zihinsel zaman akışının ilahi iradeyle dondurulması |
| Hadis | Uyku ve ölüm benzerliği | Uykunun ölümün kardeşi olduğuna dair rivayetler ve uykuya dalarken ya da uyanırken yapılan dualar | Uyku halinin ruhun kabzı ve iadesi sürecinde küçük bir diriliş provası olarak kabul edilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Berzah ve diriliş eşiği | Geçici duraklama hali | Amel defterinin kapanıp hesap vaktine kadar bilincin askıya alınması | Ölüm ve mezar kalıcı bir son değil, ilahi bir nida ile bozulacak bir uyku yeridir | Kesin |
| İlmi | Biyolojik döngü ve canlılık | Dormansi / hipobiyoz | Enerji tüketimini sıfıra yaklaştırarak canlının varlığını koruması | Dış şartlar elverişsizleştiğinde metabolizmanın durma noktasına getirilerek ömrün korunmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hafıza ve atalet | Toplumsal uyku dönemi | Kitlelerin hakikat ve hak arayışından geçici olarak uzaklaşması | Toplumların baskı veya gaflet altında bilincini yitirerek yeniden diriliş inkılabını beklemesi | Muhtemel |
| İktisadi | Atıl sermaye ve piyasa durgunluğu | Durgunluk ve atalet | Kaynakların dolaşımdan çekilerek üretime katılmaması | Piyasada dolaşmayan, toprağa gömülen veya hareketsiz bırakılan sermayenin üretim potansiyelini dondurması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kinetik durumun askıya alınması (latent state / metastable equilibrium) | Bir sistemin iç enerjisini korumakla birlikte dışarıyla madde ve hareket alışverişini sıfırlayarak tetikleyici bir dış etki gelene kadar durağan fazda kalması sürecidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik atalet ve kriz sonrası askıya alma (anabiosis / social latency) | Bir grubun veya bireyin travmatik ya da elverişsiz tarihsel koşullarda direnç göstermek yerine pasif sükûnete çekilerek uygun şartlar oluşana kadar varlığını dondurmasıdır | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca basit bir biyolojik uyku veya mezarın tamamen karanlık ve ebedi bir yokluk çukuru olduğu zannıyla daraltılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün zaman algısının kırıldığı, bedenin korunduğu, ölüm ile uyku arasındaki sınırın belirsizleştiği ve mutlaka bir çağırıcıyla (ba's) sona erecek bir ara varoluş evresini ifade etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mezarın nihai yok oluş sanılması, dirilişin imkansız görülmesi ve Kehf ashabının mucizevi korunmasındaki ilahi zaman ve bilinç yönetiminin kavranamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ölüm, berzah, zamanın göreceliliği ve yeniden diriliş (ba's) tasavvurunu temellendiren en kritik ara kavramlardan biri olduğu için hayati önem taşır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ashâb-ı Kehf'in durumunu anlatan ayetlerde (Kehf Suresi) ve sur üflendiğinde kâfirlerin mezarlarından fırlatılışını tasvir eden eskatolojik sahnelerde (Yâsîn Suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümün geri dönüşsüz bir yok oluş olduğu yanılgısını yıkar; kabir hayatının kıyametin dehşetli gerçekliği yanında sadece bir uykudan ibaret kalacağını göstererek dirilişin kolaylığını ve kesinliğini kavratır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının dış dünya ile duyusal ve hareketsel bağını keserek yere uzanması, bedenin sükûn bularak derin bir uyku haline geçmesi.
- Soyut anlam: Bilincin, iradenin ve zaman akışının geçici olarak askıya alınması; varlığın dışsal bir çağrı ile uyandırılıncaya kadar potansiyel canlılığını koruyan durağan bir ara faza kilitlenmesi.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal döngüde amel ve hareketin dondurulduğu, varlığın korunduğu ve nihai yargılama öncesinde zaman algısının sıfırlandığı berzah/bekleme eşiği.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \begin{cases} S_0, & t_1 \le t < t_2 \\ f(t), & t \ge t_2 \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ sistemin veya canlının zamana bağlı durumunu ifade eder. $t_1 \le t < t_2$ aralığında sistem $S_0$ sabit durağan değerine kilitlenmiştir; burada dış uyaranlara tepki ve zaman algısı askıya alınmış, hareket sıfırlanmıştır. $t_2$ anında gerçekleşen dışsal müdahale veya ilahi çağrı (ba's) ile birlikte sistem aniden uyanarak aktif fonksiyonel durumuna $f(t)$ geri dönmektedir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/ayet/18:18.md) — رُقُودٌ

وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا

Meal (IK): Onlar uykuda iken; sen, onları uyanık sanırdın. Biz, onları sağa ve sola döndürüyorduk. Köpekleri de dirseklerini eşiğe uzatmıştı. Onları görsen; için korkuyla dolar, geri dönüp kaçardın.

### [Yasin 36:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/ayet/36:52.md) — مَرْقَدِنَا

قَالُوا يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ

Meal (IK): Derler ki: Yazıklar olsun bize, yattığımız yerden kim kaldırdı bizi? İşte bu, Rahman’ın vaadetmiş olduğudur. Ve peygamberler doğru söylemişlerdi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rekd Lahit demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال والراء معهما
ق د ر، ق ر د، ر د ق، د ق ر، ر ق د مستعملات قدر: القَدَرُ: القضاء الموفق، يقال: قَدره الله تقديراً.
وإذا وافق الشيء شيئاً قيل: جاء على قَدَرِه.
والقَدَريّة: قوم يكذبون بالقَدرِ.
والمِقدارُ: اسم القدر إذا بلغ العبد المِقدارَ مات.
والأشياء مقادير أي لكل شيء مقدار وأجل.
والمطر ينزل بمقِدار أي بقَدّرٍ وقدر مثقل ومجزوم، وهما لغتان.
والقَدْرُ: مبلغ الشيء.
وقول الله عز وجل: "وما قدروا الله حق قدره"، أي ما وصفوه حق صفته.
وقدِرَ على الشيء قُدْرةً أي ملك فهو قادِرٌ.
واقتدَرْتُ الشيء: جعلته قَدْراً.
والمُقتَدِر: الوسط، ورجل مُقتَدِرٍ الطول.
وقول الله عز وجل: "عند مليك مُقتَدرٍ" أي قادر.
وقَدَرَ الله الرِّزق قدراً يَقدِرُه أي يجعله بقَدْرٍ.
وسرج قَدْرٌ ونحوه أي وسط، وقَدَرٌ يخفف ويثقل.
وتصغير القِدْرِ قُدَيْر بلا هاء، ويؤنثه العرب.
والقَديرُ: ما طبخ من اللحم بتوابل، فإن لم يكن بتوابل فهو طبيخ.
ومرق مقدور أي مطبوخ.
والقُدارُ: الطباخ الذي يلي جزر الجزور وطبخها.
وقَدَرْتُ الشيء أي هيأته.
دقر: الدَّوقَرةُ: بقعة بين الجبال، وفي الغيطان انحسرت عنها الشجر، وهي بيضاء صلبة لا نبات فيها، وهي أيضاً منازل الجن يكره النزول بها، وتجمع الدَّواقيرَ.
ويقال للكذب المستشنع ذي الأباطيل ما جئت إلا بالدَّقاريرِ.
والدَّقرارةُ: الداهية، قال الكميت.
لن أبيت من الأسرار هينمة		على دَقاريرَ أحكيها وأفتعل
قرد: القِردُ: والقِردةُ الأنثى، ويجمع على قُرُود وقِرَدَة وأقرادٍ.
والقُرادُ: معروف، وثلاثة أقردةٍ ثم الأقرادُ والقرِدْانُ.
وقَرَّدْتُ البعير تقريداً أي ألقيت عنه القُراد.
وأقْرَدَ الرجل أي ذلك وخنع.
والقَرْدُ: لغة في الكرد أي العنق، وهم مجثم الهامة على سالفة العنق.
قال:
فجلله عضب الضريبة صارماً		فطبق ما بين الذؤابة والقَـرْدِ

والقَرِدُ من السحاب الذي تراه في وجهه شبه انعقاد في الوهم شبه بالوبر القَرِد والشعر القرد الذي انعقدت أطرافه.
وعلك قرد أي قد قرد أي فسدت ممضغته.
وقُرْدودةُ الظهر: ما ارتفع من ثبجه.
والقَرْدَدُ من الأرض: قرنة إلى جنب وهدة، وهذه أرض قَرْدَدٌ.
وقال: بقرقرة ملساء ليست بقَرْدَدِ رقد: الرُّقادُ والرُّقودُ: النوم بالليل، والرقدة أيضاً: همدة ما بين الدنيا والآخرة ويقول المشركون: "من بعثنا من مرقدنا هذا". إذا بعثوا، فردت الملائكة: "هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون".
والرّاقودُ: حب كهيئة الأردبة يسيع داخله بالقار، ويجمع رواقيد.
درق: الدَّرقةُ: ترس من جلود، ويجمع على درقٍ وأدراق ودِراق.
والدَّورق: مكيال للشرب.
والدَّرْدَقُ: صغار الناس وأطفالهم، ومن الإبل، ويجمع دَرادِقَ.
والدَّرداق: دك صغير متلبد، فإذا حفرت كشفت عن رمل.
ردق: الرَّدقُ لغة في الردج كالشيرق لغة في الشيرج.
والرَّدَجُ عقي السخلة والصبي.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **الراء** bunlarla birlikte

ق د ر، ق ر د، ر د ق، د ق ر، ر ق د kullanımdadır. **قدر**: **القَدَرُ**: muvaffak kılınmış hüküm; “Allah onu takdir etti” denir, takdir ediş olarak.

Bir şey bir şeye uygun düştüğünde: “Onun **قَدَرِه** üzere geldi” denir.

**والقَدَريّة**: **القَدرِ**i yalanlayan bir kavim.

**والمِقدارُ**: kul **المِقدارَ**a ulaştığında öldü; **القدر**in adı.

Ve şeyler **مقادير**dir; yani her şey için bir miktar ve bir ecel vardır.

Ve yağmur **بمقِدار** ile iner; yani **بقَدّرٍ** ile; ve **قدر** (kelimesi) ağırlaştırılmış ve cezmedilmiş (okunuşla gelir); ikisi iki lehçedir.

**والقَدْرُ**: şeyin ulaştığı miktar.

Aziz ve celil Allah’ın sözü: “وما قدروا الله حق قدره”; yani O’nu sıfatının hakkıyla vasfetmediler.

Ve bir şeye **قدِرَ** (kudret) ile; yani sahip oldu; o hâlde o **قادِرٌ**dir.

Ve “**اقتدَرْتُ** şeyi”: onu **قَدْراً** kıldım.

**والمُقتَدِر**: orta (vasat); ve boyu orta olan adam.

Aziz ve celil Allah’ın sözü: “عند مليك **مُقتَدرٍ**”; yani kâdir.

Ve Allah rızkı **قدراً** takdir etti, onu **يَقدِرُه**; yani onu **بقَدْرٍ** ile kılar.

Ve “**سرج قَدْرٌ** ve benzeri”: yani orta; ve **قَدَرٌ** hafifletilir de ağırlaştırılır da.

**القِدْرِ**in küçültmesi **قُدَيْر**dir, **هاء**sız; Araplar onu müennes yapar.

**والقَديرُ**: baharatlarla etten pişirilmiş olan; eğer baharatlarla değilse o **طبيخ**tir.

**ومرق مقدور**: yani pişirilmiş.

**والقُدارُ**: deve kesimini ve onun pişirilmesini üstlenen aşçı.

“**قَدَرْتُ** şeyi”: yani onu hazırladım.

**دقر**: **الدَّوقَرةُ**: dağlar arasında bir yer; ve vadilerde ağaçların ondan çekildiği (açıldığı) yer; o beyaz, serttir, onda bitki yoktur; o aynı zamanda cinlerin meskenlerindendir, orada konaklamak hoş görülmez; **الدَّواقيرَ** diye çoğul yapılır.

Ve çirkin, uydurmalar sahibi yalana: “Ben ancak **بالدَّقاريرِ** ile geldim” denir.

**والدَّقرارةُ**: musibet; el-Kumeyt dedi ki:

لن أبيت من الأسرار هينمة		على دَقاريرَ أحكيها وأفتعل

**قرد**: **القِردُ**: ve dişisi **القِردةُ**; **قُرُود** ve **قِرَدَة** ve **أقرادٍ** üzerine çoğul yapılır.

**والقُرادُ**: bilinen (şey); ve “üç **أقردةٍ**”, sonra **الأقرادُ** ve **القرِدْانُ**.

Ve “**قَرَّدْتُ** deveyi **تقريداً**”: yani ondan **القُراد**ı attım.

Ve adam **أقْرَدَ**: yani bunu yaptı ve boyun eğdi.

**والقَرْدُ**: **الكرد** hakkında bir lehçedir; yani boyun; ve onlar, başın boynun ön kısmı üzerindeki oturuş yeridir.

Dedi ki:

فجلله عضب الضريبة صارماً		فطبق ما بين الذؤابة والقَـرْدِ

Ve buluttan **القَرِدُ**: yüzünde, vehimde bir bağlanma benzeri gördüğün şeydir; **الوبر القَرِد**e ve uçları bağlanmış **الشعر القرد**e benzetilmiştir.

Ve “**علك قرد**”: yani “**قد قرد**”; yani çiğnenişi bozuldu.

**وقُرْدودةُ الظهر**: sırtın hörgücünden yükselen şey.

Yerden **القَرْدَدُ**: bir çukurun yanında bir çıkıntı; ve bu, **أرض قَرْدَدٌ**dur.

Ve dedi ki: بقرقرة ملساء ليست بقَرْدَدِ

**رقد**: **الرُّقادُ** ve **الرُّقودُ**: geceleyin uyku; ve **الرقدة** de: dünya ile âhiret arasındaki sükûnet (hâli); müşrikler (diriltildiklerinde) “Bizi şu **مرقدنا**dan kim kaldırdı?” derler; melekler de cevap verir: “Bu, Rahmân’ın vaad ettiği ve gönderilenlerin doğru söylediği şeydir.”

**والرّاقودُ**: **الأردبة** heyetinde bir tane; içi katranla sıvanır; **رواقيد** diye çoğul yapılır.

**درق**: **الدَّرقةُ**: derilerden bir kalkan; **درقٍ** ve **أدراق** ve **دِراق** üzerine çoğul yapılır.

**والدَّورق**: içmek için bir ölçek.

**والدَّرْدَقُ**: insanların küçükleri ve çocukları; ve develerden (olan küçükler); **دَرادِقَ** diye çoğul yapılır.

**والدَّرداق**: küçük, yapışık bir tepecik; kazdığında kum ortaya çıkarırsın.

**ردق**: **الرَّدقُ**: **الردج** hakkında bir lehçedir; tıpkı **الشيرق**ın **الشيرج** hakkında bir lehçe olması gibi.

**والرَّدَجُ**: oğlağın ve çocuğun dışkısı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرُقادُ: النَوْمُ. وقد رَقَدَ يَرْقُدُ رَقْداً ورُقوداً ورُقاداً. وقوم رُقودٌ: أي رُقَّدٌ. والرَقْدَةُ: النَوْمَةُ. والمَرْقَدُ، بالفتح: المَضْجَعُ. وأَرْقَدَهُ: أنامه. وأَرْقَدَ بالمكان: أقام به. والمُرْقِدُ بالضم: دَواءٌ يُرْقِدُ مَنْ شَربه. والرَقَدانُ: الطَفْرُ من النشاط، كفِعْل الحَمَلِ والجَدْي. ويقال: ارْقَدَّ ارْقِداداً، أي أسرع. ورجلٌ مِرْقِدَّى، أي يَرْقَدُّ في أموره. والراقودُ: دَنٌّ طويل الأسفل كهيئة الإرْدَبَّةِ، يُسَيَّعُ داخِلُه بالقار؛ وهو مُعَرَّبٌ، والجمع الرَواقيدُ.

##### Türkçe

**الرُقادُ**: uyku. Ve gerçekten **رَقَدَ** **يَرْقُدُ** **رَقْداً** ve **رُقوداً** ve **رُقاداً**. Ve bir kavim **رُقودٌ**: yani **رُقَّدٌ**. Ve **الرَقْدَةُ**: uyku (bir uyuma). Ve **المَرْقَدُ**, fetha ile: yatak, yatılan yer. Ve **أَرْقَدَهُ**: onu uyuttu. Ve **أَرْقَدَ** mekânda: onda ikamet etti. Ve **المُرْقِدُ** damme ile: onu içen kimseyi uyutan bir ilaç. Ve **الرَقَدانُ**: canlılıktan sıçrayış; kuzu ve oğlağın fiili gibi. Ve denilir: **ارْقَدَّ** **ارْقِداداً**, yani hızlandı. Ve bir adam **مِرْقِدَّى**, yani işlerinde **يَرْقَدُّ**. Ve **الراقودُ**: altı uzun bir küp; **الإرْدَبَّةِ** heyeti gibi; içi katranla sıvanır; o, Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **الرَواقيدُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ر
قدر ، قرد ، دقر ، درق ، رقد ، ردق : مستعملة .
قدر : قال الليث : القَدَر : القضاء الموفَّق ، يقال : قدّر الله هذا تقديراً ، قال : وإذا وافَقَ الشيءُ الشيءَ ، قلت : جاء قَدَرُه .
والقَدَرية : قوم يُنسَبون إلى التكذيب بما قَدَّر الله من الأشياء .
وقال بعض متكلّميهم : لا يَلزمنا هذا النبز ، لأنّا نَنفِي القَدَر عن الله ، ومن أَثبتَه فهو أولى به . وهذا تمويهٌ منهم ، لأنهم
يتبينون أنَّ القَدَر لأنفسهم ، ولذلك سُمُّوا قَدَريَّة .
وقولُ أهل السّنّة : أنّ علم الله قد سَبقّ في البَشر وغيرِهم ، فعلِمَ كُفرَ من كَفَر منهم ، كما عَلم إيمانَ مَن آمن ، فأثبتَ عِلمَه السابق في الْخَلق وكتَبَه ، وكلٌّ ميسَّرٌ لما خُلِق له وكُتِب عليه .
وقال الليث : المِقدار اسم القَدَرِ ، إذا بلغ العبدُ المقدارَ مات ، وأنشد :
لو كان خَلفَك أو أمامَكَ هائباً
بَشَراً سِواكَ لَهابكَ المِقدارُ
يعني الموت .
ويقال : إنَّما الأشياء مقَاديرُ ، لكلِّ شيءٍ مقدارٌ وأجل .
والمقدار : هو الهِنْداز .
تقول : يَنْزل المطر بمقدارٍ ، أي : بقَدَر وقَدْر ، وهو مبلغ الشيء .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ ) ( البقرة : 236 ) ، وقرىء قدَرُه وقَدْرُه بالرفع ، ولو نصبَ كان صواباً على تكرير الفعل في النيّة ، أي : ليُعْط الموسعُ قَدَرَه والمُقْتِرُ قَدَرَه .
وقال الأخفش : على الموسع قَدَرُه ، أي : طاقته .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس في قوله : ( على المقتر قدَرُه ) و ( قَدْرُه ) .
قال : الثقيل أعلى اللغتين وأكثر ، ولذلك اختير . قال : واختار الأخفش التسكين ، وإنّما اخترنا التثقيل لأنّه اسم .
وقال الكسائيّ : يقرأ بالتخفيف والتثقيل ، وكلٌّ صواب ، قال : قَدَر يَقدِر مقدِرة ومَقدَرةً ومَقدُرة وقَدَراناً وقِداراً وقُدرةً ، كلُّ هذا سمعناه من العرب .
قال : ويَقْدُر لغة أخرى لقوم يضمّون الدال فيها . فأمَّا قدرتُ الشيءَ فأنا أقدِره خفيف فلم أسمعه إلاّ مكسوراً .
قال : وقوله : ( وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ) ( الحج 74 ) خفيف ، ولو ثُقِّل كان صواباً ، وقوله : ( ) سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَىْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ ) ( القمر : 49 ) مثقَل ، وقوله : ( فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا ) ( الرعد : 17 ) مثقَّل ولو خفّف كان صواباً ، وأنشد :
وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ
مع القَدْر إلاّ حاجةٌ لي أُريدُها
وقال الليث في قوله : ( وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ( ، أي : ما وصفوه حقَّ وصفه .
وقال الزجاج : جاء في التفسير : ما عظموه حقَّ عظمته . قال : والقَدْر والقَدَر ها هنا بمعنًى واحد .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( وَذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ( الأنبياء : 87 ) .
قال : المعنى : فظنَّ أن لن نقدر عليه من
العقوبة ما قَدَرْناه .
وقال أبو الهيثم : رُوِي أنَّه ذهب مغاضباً لقومه ، ورُوي أنَّه ذهب مغاضباً لربه ، فأمَّا من اعتقد أنّ يونُس ظن أن لن يَقدِر الله عليه فهو كافر ، لأنّ من ظنّ ذلك غيرُ مؤمن ، ويونس رسولٌ لا يجوز ذلك الظنُّ عليه .
قال : والمعنى : فظنّ أن لن نَقدِر عليه العقوبةَ .
قال : ويحتمل أن يكون تفسيره فظنَّ أن لن نضيّق عليه من قوله جل وعزّ : ( سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ ) ( الطلاق : 7 ) ، أي : من ضيِّق عليه .
وكذلك قوله : ( أَكْرَمَنِ وَأَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهَانَنِ ) ( الفجر : 16 ) ، معنى : فقدر : فضيَّقَ عليه ، وقد ضَيق الله جلّ وعزّ على يونس أشدّ التضييق على معذَّبٍ في الدنيا ، لأنَّه سَجَنه في بطن الحوت فصار مكظوماً ، أُخِذ في بطنه بكظمه .
وسمعتُ المنذري يقول : أفادني ابنُ اليزيدي عن أبي حاتم في قوله : ( فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ( ، أي : لن نضيّق عليه .
قال : ولم يدر الأخفشُ ما معنى ( نقدَر ) ، وذهب إلى موضع القُدرة ، إلى معنى فظنّ أن يفوَّتنا ولم يَعلَم كلامَ العرب حتَّى قال : إنَّ بعض المفسرين قال : أراد الاستفهام أفظَنَّ أن لن نقدر عليه ، ولو علم أنّ معنى نَقْدِرُ : نُضيِّق ، لم يَخْبِط هذا الخَبْط ولم يكن عالماً بكلام العرب ، وكان عالماً بقياس النحوَ .
قال : وقوله : ( سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ ) ( الطلاق : 7 ) ، أي : ضيِّق عليه ، وكذلك قوله : ( أَكْرَمَنِ وَأَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهَانَنِ ) ( الفجر : 16 ) ، أي : ضيَّق .
وأما قوله جل وعز : ( مَّعْلُومٍ فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ ) ( المرسلات : 23 ) .
فإنّ الفراء قال : قرأها على ( فقدَّرنا ) وخففها عاصم ، ولا تُبعدنَّ أن يكون المعنى في التخفيف والتشديد واحداً ، لأنَّ العرب تقول : قُدِّر عليه الموت وقُدر عليه الموتُ ، وقُدِّرَ عليه رزقُه وقدِر .
قال : واحتجّ الذين خفّفوا فقالوا : لو كانت كذلك لقال : ( فنعم المقدّرون ) . وقد تجمع العرب بين اللغتين .
قال الله جل وعز : ( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ) ( الطارق : 17 ) .
وقال أبو إسحاق في قوله تعالى : ( فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ( الأنبياء : 87 ) ، أي : ظَنّ أنْ لن نقدِّر عليه ما قدرنا من كونه في بطن الحوت .
قال : ونقدِر بمعنى نقدِّر . وقد جاء هذا التفسير .
قلت : وهذا الذي قاله أبو إسحاق صحيح ، والمعنى : ما قدّره الله عليه من التضييق في بطن الحوت ، ويكون المعنى :
ما قدّره الله عليه من التضييق ، كأنه قال : ظنّ أن لن نضيّق عليه ، وكلّ ذلك شائع في اللغة ، والله أعلم بما أراد ، فأما أن يكون قوله : ( أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ( في القدرة فلا يجوز ، لأنَّ مَن ظنّ هذا كَفَر ، والظنّ شكّ ، والشكّ في قدرة الله كفرٌ . وقد عصم الله أنبياءه عن مثل ما ذهب إليه هذا المتأوّل . ولا يتأول مثله إلا الجاهلُ بكلام العرب ولغاتها .
والقَدِير والقادر من صفات الله جل وعز ، يكونان في القُدرة ، ويكونان من التقدير .
وقوله جل وعزّ : ( إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ) ( البقرة : 20 ) في القدرة لا غير ، كقوله : ( عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُّقْتَدِرًا ) ( الكهف : 45 ) ، والله مقدِّر ما هو كائن وقاضيه .
وفي الحديث : ( إن الله قَدَّر المقادير قبل أن يخلق السموات والأرَضينَ بخمسين ألف عام ) .
وقال الليث : القدرة : مصدرُ قَدَرَ على الشيء قُدرة ، أي : مَلَكه فهو قادرٌ قدير .
واقتَدَر الشيءَ : جَعَلَه قَدْراً ، وكلُّ شيء مقتَدِر فهو الوَسَط ، تقول : رجل مقْتَدِر الطول ليس بجد طويل .
وقوله جل وعزّ : ( صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ ) ( القمر : 55 ) ، أي : قادر .
قال : والقَدْرُ من الرحال والسُّروج ونحوها الوَسَطَ ، تقول : هذا سَرْج قَدْر وقَدَرٌ مخفّف ويثقل .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( صوموا لرُؤيته وأفطروا لرؤيته فإن غُمّ عليكم فاقدرُوا له ) .
وفي حديث آخر : ( فإنْ غُمَّ عليكم فأكملوا العدّة ) .
وقوله : فاقدروا له ، أي قَدِّروا عددَ الشَّهر وأكْملوه ثلاثين يوماً ، واللفظان وإن اختَلَفَا يرجعان إلى معنًى واحد .
ورُوي عن أبي العباس بن سُرَيج أنه قال في تفسير قوله : ( فاقدرُوا له ) أي : قدّروا له مَنازلَ القمر ، فإنّها تُبيِّن لكم أنّ الشهر تسع وعشرون أو ثلاثون .
قال : وهذا خطابٌ لمن تخصّص بهذا العِلم من أهل الحساب .
قال : وقوله : ( فأكملوا العِدّة ) هو خطابٌ لعوامِّ الناس الذين لا يُحسنون تقدير منازلَ القمر .
قال : وهذا نظير المسألة المشكِلةَ تنزل بالعالِم الذي أعطيَ آلةَ الاجتهاد ، فلهم تقليدُ أهل العلم .
والقول الأول عندي أصح وأوضح ، وأرجو أن يكون قول أبي العباس غير خطأ . والله أعلم .
وقال الليث : القِدْر معروفة وهي مؤنثة وتصغيرها قُديْر بلا هاء .
قلت : القِدْر مؤنّثة عند جميع العرب بلا هاء ، وإذا حُقِّرتْ قيل لها : قُدَيرة وقديرٌ
بالهاء وغير الهاء لم يختلف النحويُون في ذلك .
أبو عبيد عن أبي زياد الكلابي : قَدَرْت القدر أقدُرها قَدْراً : إذا طبخت قِدراً .
وقال الليث : القَدير : ما طُبخ من اللحم بتوابل ، فإن لم يكن ذا تَوابل فهو طبيخ . قال : ومَرَقٌ مَقدُور وقدير ، أي : مطبوخ .
ثعلب عن سلمة عن الفراء قال : القُدَار : الجزار ، والقُدَار : الغلام الخفيف الروح الثَّقِف اللّقِف . قال : والقُدَار : الحيّة ، كل ذلك بتخفيف الدال .
وقال الليث : القُدار : الجزّار الذي يلي جَزْرَ الجَزور وطبْخه .
قلت : وجاء في بعض الأخبار أن عاقر ناقة ثمود كان اسمه قداراً ، وأنَّ العرب قالت للجَزّار : قُدار تشبيهاً به .
ومنه قول الشاعر :
إنا لنَضرب بالصَّوارم هامَهُمْ
ضَرْبَ القُدار نَقيعةَ القُدّام
وقال الليث : قدّرتُ الشيءَ ، أي : هيَّأته .
قال : والأقدر من الرجال : القصير العُنُق . والقُدار : الثُّعبان العظيم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الأقدر : القصير ، وأنشد :
رأَوك أَقَيْدرَ حِنْزقْرَه
وقال غيره : قادرتُ الرجلَ مقادرَة ، أي : قايسته وفعلتُ مثلَ فِعله .
وقال أبو عبيد : سمعتُ أبا عمرو يقول : الأقدر من الخيل : الذي إذا سار وقعت رِجلاه مواقع يديه ، وأنشد :
وأقدَرُ مُشرف الصّهَوات ساطٍ
كُمَيتٌ لا أَحقُّ ولا شَئيتُ
وقال أبو عبيدة : الأقدر الذي يُجاوز مَواقع حافري رجليه مواقع حافري يديه .
وقال غيره : سرجٌ قادر وقاتر ، وهو الواقي الذي لا يعقِر . وقيل : هو بين الصغير والكبير .
والتقدير على وجوه من المعاني : أحدُهما : التروِيَة والتفكير في تسوية أمرٍ وتهيئته . والثاني : تقديره بعلاماتٍ تقطِّعه عليها . والثالث : أن تنويَ أمراً بعَقدك تقول : قدّرتُ أمرَ كذا وكذا ، أي : نويته وعقدتُ عليه .
ويقال : قَدّرْتُ لأمر كذا وكذا أقدُرُ له وأقدِرُ له قَدْراً ، إذا نظرتَ فيه ودبَّرتَه ، وقايَستَه .
ومنه قول عائشة : فاقدِروا قدرَ الجاريةِ الحديثة السِّنّ المشتهيةِ للنظر ) ، أي : قدّروا وقايسوا .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَدَر : القارورة الصغيرة ، وقال : القُدار : الرَّبْعة من الناس .
وقال شمِر : يقال : قدَرتُ ، أي : هيّأت ، وقدرتُ ، أي : أطقْتُ ، وقَدَّرْتُ ، أي :
وقَّتُّ وقدَرتُ : ملكْتُ .
قال لبيد :
فَقَدَرْتُ للوِرْد المُغلِّس غُدوَةً
فوردتُ قبلَ تَبيُّن الألوانِ
قال أبو عمرو : قَدَرْتُ وقّتّ وهيَّأت .
وقال الأعشى :
فاقدِرْ بذَرْعِك بَيْننا
إن كنتَ بوأْتَ القَدارهْ
بوأت : هيَّأت .
وقال أبو عبيدة : اقدِرْ بذرعك ، أي : أَبْصِر واعرِف قَدرَك .
وتقدير الله الخَلْق : تيسيره كلاًّ منهم لمّا علم أنَّهم صائرون إليه من سَعادة أوْ شَقاوة كُتبتْ لهم ، وذلك أنه علم ذلك منهم قبلَ خَلْقِه إيّاهم ، وحينَ أمرَ بنفخ الرُّوح فيهم ، فكتب عِلْمَه الأزَليَّ السابق فيهم وقدَّره تقديراً . ومقدار الإنسان : قدرُ عمره وحياتُه .
دقر : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : الدّوْقَرة : بُقْعةٌ تكون بين الجبال المحيطة بها .
وقال الليث : هي بُقعةٌ تكون بين الجبال في الغِيطان انحسرتْ عنها الشَّجر وهي بيضاءُ صُلْبة لا نبات فيها . ويقال : إنها مَنازل الجنّ ، ويُكره النزولُ بها .
قال : ويقال للكذب المستشنَع والأباطيل ما جئتَ إلا بالدّقارِير . قال : والدِقْرار : التُّبَّان ، وجمعُه الدقارير .
أبو عبيد : رجل دِقْرارة ، وهو النمّام ، وجمعه دَقارِير ، ويقال : الدِقْرار . التُّبَّان : وجمعهُ الدَقارير .
وقال أوس بن حَجَر :
يَعْلون بالقَلَع الهِنديّ هامَهُمُ
ويَخرج الفَسْوُ من تحت الدَّقارِير
وقال شمر : الدَّقارير : الدواهي والنمائم .
وقال الكميت :
على دَقاريرَ أحْكيها وأفْتَعِلُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدِقْرارة : التُّبّان . والدِقْرارة : القصير من الرجال . والدِّقرارة : النمّام . والدِقْرارة : الداهية من الدواهي . والدِّقْرارة : العَوْمرة ، وهي الخصومة المتبعة . والدِقْرارة : الحديث المفتَعَل . والدِقْرارة : المخالَفة .
ومنه حديث عمر : ( أنه أمر رجلاً بشيء فعارَضَه ، فقال له : قد جئتَني بدِقْرارةِ قومك ) ، أي بمخالفتهم .
وقال الليث : الدُّقْران : الخُشُب التي تُنصَب في الأرض يُعرَّش عليها العِنَب ، الواحدة دُقْرانة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّقْر : الروضة الحَسناء ، وهي الدَّقْرى .
وأنشد :
وكأنها دَقَرى تَحَيَّلُ ، نبتُها
أُنُفٌ ، يَغُمُّ الضّالَ نبتُ بِحارها
وقال غيره : دَقَرى اسم روضة بعينها . وقوله : ( تَخيَّلُ ، أي : تَلوَّنُ فتريك رُؤيا تخيّل إليك أنَّها لونٌ ثم تراها لوناً آخر ، ثم قطعَ الكلامَ الأوّل ، وابتدأ فقال : ( نبتُها أُنُف ) .
عمرو عن أبيه : هي الدَّقَرى والدِّقْرة والدَّقيرة والوَدَفة والوَدِيفة والرَّقَّة والرّقْمة والمُزْدَجّة للروضة .
قرد : قال الليث : القِرد معروف ، والأنثى قردة ، وثلاثه أقرُد وقُرود وقِرَدة كثيرة .
وأقرَد الرَجُل : إذا ذَلّ .
وأنشد الفراء :
يقول إذا اقلَوْلَى عليها وأَقَرَدَتْ
ألا هل أخو عيشٍ لذيذٍ بدائم
والقُراد معروف ، وثلاثة أقرِدة ، وقِرْدَانٌ كثيرة .
والقَرْد : لغة في الكَرْد ، وهو العُنُق ، وهو مجثِم الهامَة على سلِفَة العُنُق .
وأنشد :
فجلَّله عَضْب الضَّرِيبةِ صارِماً
فطبَّقَ ما بين الذُّؤابَة والقرْدِ
وقال : والقَرِد من السحاب الذي تراه في وجهه شبه انعقادٍ في الوهم ، يشبَّه بالوَبَر القَرِد . والشعر القَرِد : الذي انعقدتْ أطرافُه .
وإذا فسدت مَمْضَغَة العِلْك قيل : قد قَرِد .
وقُرْدُودة الظهر : ما ارتفع من ثَبَجه .
الحراني عن ابن السكيت عن الأصمعي : قال : السِّيساء : قردودة الظهر .
وقال أبو عمرو الشَّيباني : السِّيساء من الفَرَس : الحارِك ، ومِن الحِمار الظَّهر .
وقال الليث : القَردد من الأرض : قُرنةٌ إلى جنب وهدة . وأنشد :
متى ما تزرنا آخر الدَّهرِ تلقَنا
بقرقرةٍ ملساءَ ليست بقردد
وقال شمر : قال الأصمعي : القردد : نحوُ القُفّ .
قال ابن شميل : القُرْدودة : ما أشرفَ منها وغَلُظ ، وقلَّما تكون القراديد إلاَّ في بَسْطَة من الأرض وفيما اتَّسع منها ، فتَرَى لها مَتْناً مُشرِفاً عليها غليظاً لا يُنبت إلا قليلاً . قال : ويكون ظَهْرُها سَعَته دَعْوَةً . قال : وبُعْدُها في الأرض عُقْبَتَيْن وأقلُّ وأكثر ، وكلُّ شيءٍ منها جَدْب ظَهْرُها وأسنادُها .
وقال شمر : يقال القَرْدودة : طريقةٌ منقادة كقُردودة الظَّهر .
وقال أبو عمرو : القَرْدَدُ : ما ارتفع من الأرض .
وقال أبو سعيد : القِرْديدة : صُلْب الكلام .
وحُكي عن أعرابيَ أنه قال : استَوْقَح الكلامُ فلم يَسْهُلْ لي ، فأخذتُ قِرْديدةً منه فركبتُه ولم أَزُغ عنه يميناً ولا شمالاً .
ويقال لَحلَمة الثّدي قُراد : يقال للرجل إنّه
لحَسن قرادَيِ الصّدْر .
وقال ابن ميادة يمدح بعض الخلفاء :
كأنّ قُرادَى زَوْرِه طَبعتْهُما
بطِين مِن الجَوْلان كُتَّابُ أعْجما
قال أبو الهيثم : القرادان من الرجل : أسفل الثندوة . يقول : فهُما منه لطيفان كأنهما في صدره أثر طين خاتم ختمه بعض كتاب العجم . وخصّهم لأنهم كانوا أهلَ دواوين وكتاب .
أبو عبيد عن الأموي : قردت في السقاء قرداً : جمعت السمنَ فيه .
وقال شمر : لا أعرفه ولم أسمعه إلاّ لأبي عبيد .
وسمعت ابن الأعرابي : قلدت في السقاء وقريت فيه . والقلْد : جمعك الشيء على الشيء من لبن وغيره .
وفرس قَرِدُ الْخَصيل : إذا لم يكن مسترخياً ، وأنشد :
قَرِدُ الخَصِيل وفي العظام بقيَّة
ويقال : فلان يقرِّد فلاناً : إذا خَادَعَه متلطِّفاً ، وأصله الرجل يجيء إلى الإبل ليلاً لَيركبَ منها بعيراً فيخاف أن يَرْغُوَ ، فينْزِع منهُ القُرادَ حتى يستأنس إليه ثم يَخطِمه .
وقال الأخطل :
لَعَمركَ ما قُراد بني نُميرِ
إذا نُزِع القُراد بمستطاع
قال ذلك كلَّه الأصمعيُّ فيما رَوَى عنه أبو عبيدٍ : وإنما قيل لمن ذَلَّ قد أقرَد ، لأنّه شبّه بالبعير يقرّد أي : يُنزع منه القُراد فيُقْرِد لخاطمه ولا يستصعب عليه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أقرد الرجل : إذا سكتَ ذُلاًّ ، وأخْرَدَ : إذا سكتَ حياءً .
ويقال : جاء الحديث على قَرْدَدِه وعلى قَنَنِه وعلى سَمِّه ، إذا جاء به على وجهه .
وقال أبو زيد : القِرْديدة الخطّ الذي وسط الظّهْر .
وقال أبو مالك : القُرْدودة هي الفَقَارة نفسُها .
ويقال : تُمضي قُرْدودة الشتاء عنّا ، وهي حَدْبَتُه وشِدّته .
وأمّ القِرْدان في فِرْسِن البعير : بين السُّلامَيات .
وأنشد شمرٌ في القَرْد القصير :
أو هِقْلةً مِن نَعام الجَوّ عارَضَها
قَرْدُ العَفَاءِ وفي يافوخة صَقَعَ
قال : الصَقَع : القَرَع ، والعَفَاء : الريش . والقَرْد : القَصِير .
رقد : قال الليث : الرُّقود : النوم بالليل ، والرُّقاد : النوم .
قلت : الرُّقاد والرُّقود يكونان بالليل والنهار عند العرب .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ قَالُواْ ياوَيْلَنَا مَن
بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ ) ( يس : 52 ) ، هذا قول الكفار إذا بُعثوا يومَ القيامة . وانقطع الكلام عند قوله : ( مَن بَعَثَنَا ( ثم قالت لهم الملائكة : ( مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمانُ ) ( يس : 52 ) . ويجوز أن يكون هذا من صفة المرقد وتقول الملائكة : حقّ ما وعد الرحمن .
والرقْدة : هَمْدةُ ما بين الدُّنيا والآخرة . ويحتمل أن يكون المرقد مصدراً ، ويحتمل أن يكون موضعاً وهو القبر . والنوم أخو الموت .
وقال الليث : الرَّاقُود : دَنٌّ كهيئة إِردبَّة يُسيَّع باطنُه بالقار . وجمعُه الرواقيد . وقال ابن الأعرابيّ في الراقُود نحوه .
أبو عبيد : الارقداد والارمداد : السُّرعة ، وكذلك الإغذاذ .
ومنه قوله :
فظلّ يرقَدُّ من النَّشاطِ
وقال : الارقداد : عَدْوُ النافر ، كأنه قد نَفَر من شيء فهو يَرْقَدُّ . يقال : أتيتُك مُرْقَدّاً .
ورَقْد : اسم جَبَلٍ أو وادٍ في بلاد قيس .
وأنشد ابن السكّيت :
كأرحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المناقِرُ
زلَّمَتْها ، أي : سَوّتْها .
المنذريّ عن ابن الأعرابيّ : أرقدَ الرجلُ بأرض كذا إرقاداً ، إذا أقامَ بها .
ردق : قال الليث : الرَّدَق لغة في الرَّدَج ، وهو عِقْي الجَدْي ، كما أنَّ الشَيْرق لغةٌ في الشَّيْرج .
درق : قال الليث : الدَرَق : ضَربٌ مِن التِّرسة ، الواحدة دَرَقة ، وتُجمَع على الأدراق تُتَّخذ من جلود .
والدَوْرَق : مِكيالٌ لما يُشرب ، وهو مُعَرَّب .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّرْق : الصُّلْب من كلّ شيء .
وقال مُدرِك السُلَمي فيما روى ابن الفَرَج عنه : مَلَسَني الرجلُ بلسانه ومَلَقَني ودَرَقَني ، أي : ليّنني وأصلح منّي ، يَدْرُقني ويملُسُني ويَمْلُقُني .
والدَّرْدَق : صغار الإبلِ والناس ، ويُجمع دَرادِق .
والدَّرْدَاق : دَكٌّ صغير مُتَلبِّد ، فإذا حُفِرَ حُفِرَ عن رَمْل .

##### Türkçe

ق د ر
**قدر** ، **قرد** ، **دقر** ، **درق** ، **رقد** ، **ردق** : kullanımdadır.

**قدر** : **الليث** dedi: **القَدَر**: muvaffak kılınmış hüküm (kaza); “Allah bunu bir takdir ile takdir etti” denir. Dedi: Bir şey bir şeye uygun düştüğünde, “Onun **قَدَرُه** geldi” dersin.

**والقَدَرية**: Allah’ın şeylerden takdir ettiği şeyleri yalanlamaya nisbet edilen bir kavimdir.

Onların bazı kelâmcıları dedi: Bu lakap bize lâzım gelmez; çünkü biz Allah’tan **القَدَر**’i nefyederiz; onu ispat eden ona daha lâyıktır. Bu, onlardan bir göz boyamadır; çünkü onlar

**القَدَر**’in kendileri için olduğunu ortaya koyarlar; bu yüzden **قَدَريَّة** diye adlandırıldılar.

Ehl-i sünnetin sözü: Allah’ın ilmi insanlarda ve başkalarında önceden geçmiştir; onlardan küfredenin küfrünü bildiği gibi, iman edenin imanını da bildi; böylece yaratılmışlarda önceki ilmini ispat etti ve onu yazdı; herkes, kendisi için yaratıldığı ve üzerine yazıldığı şeye kolaylaştırılmıştır.

**الليث** dedi: **المِقدار** **القَدَر**’in adıdır; kul **المقدار**’a ulaştığında ölür. Şiir okudu:
لو كان خَلفَك أو أمامَكَ هائباً
بَشَراً سِواكَ لَهابكَ المِقدارُ
Yani: ölüm.

Ve denir: Şeyler ancak **مقَاديرُ**’dir; her şey için bir **مقدار** ve bir ecel vardır.

**والمقدار**: o, **الهِنْداز**’dır.

Dersin: Yağmur bir **مقدارٍ** ile iner; yani bir **قَدَر** ve **قَدْر** ile; o, şeyin miktarıdır.

**الفراء** Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında dedi: ( عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ ) ( البقرة : 236 ) ; **قدَرُه** ve **قَدْرُه** merfû olarak okunmuştur; nasb etseydi, niyette fiili tekrar üzerine doğru olurdu; yani: geniş olan **قَدَرَه**’ini, dar olan **قَدَرَه**’ini versin.

**الأخفش** dedi: “**على الموسع قَدَرُه**”, yani: onun gücü.

**المنذريّ** bana **أبي العباس**’tan, şu sözü hakkında haber verdi: ( على المقتر **قدَرُه** ) ve ( **قَدْرُه** ) .
Dedi: Ağır (telaffuz) iki dilin daha üstünü ve daha çoğudur; bu yüzden seçildi. Dedi: **الأخفش** sükûnu seçti; biz ise ağırlaştırmayı seçtik, çünkü o bir isimdir.

**الكسائيّ** dedi: Hafifletme ve ağırlaştırma ile okunur; hepsi doğrudur. Dedi: **قَدَر** **يَقدِر** **مقدِرة** ve **مَقدَرةً** ve **مَقدُرة** ve **قَدَراناً** ve **قِداراً** ve **قُدرةً**; bunların hepsini Araplardan işittik.
Dedi: **ويَقْدُر** da başka bir dildir; içinde **الدال**’ı zammeleyen bir kavim içindir. Ama “**قدرتُ** şeyi, ben onu **أقدِره**” (hafif) — onu ancak kesreli olarak işittim.
Dedi: Ve onun sözü: ( وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ) ( الحج 74 ) hafiftir; ağırlaştırılsa doğru olurdu. Ve onun sözü: ( سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَىْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ ) ( القمر : 49 ) ağırdır. Ve onun sözü: ( فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا ) ( الرعد : 17 ) ağırdır; hafifletilse doğru olurdu. Şiir okudu:
وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ
مع القَدْر إلاّ حاجةٌ لي أُريدُها

**الليث** ( وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ) hakkında dedi: yani, onu hakkıyla vasfetmediler.

**الزجاج** dedi: Tefsirde geldi: onu hakkıyla yüceltmediler. Dedi: Burada **القَدْر** ve **القَدَر** tek bir anlamdadır.

**الفراء** Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında dedi: ( وَذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ( الأنبياء : 87 ) .
Dedi: Anlam: ona, bizim takdir ettiğimiz cezadan takdir ettiğimizi takdir etmeyeceğimizi sandı.

**أبو الهيثم** dedi: Kavmine kızgın olarak gittiği rivayet edildi; Rabbine kızgın olarak gittiği de rivayet edildi. Ama Yunus’un Allah’ın ona güç yetiremeyeceğini sandığını inanan kimse kâfirdir; çünkü bunu sanan mümin değildir; Yunus ise resuldür, bu zan ona câiz olmaz.
Dedi: Anlam: ona cezayı takdir etmeyeceğimizi sandı.
Dedi: Şu aziz ve celil sözünden “ona daraltmayacağımızı sandı” diye tefsir edilmesi de muhtemeldir: ( سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ ) ( الطلاق : 7 ) ; yani: kendisine daraltılan.

Ve yine onun sözü: ( أَكْرَمَنِ وَأَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهَانَنِ ) ( الفجر : 16 ) ; anlamı: “**فقدر**”: ona daralttı. Allah aziz ve celil, Yunus’a dünyada azap görene en şiddetli daraltma ile daralttı; çünkü onu balığın karnında hapsetti; böylece boğulmuş gibi oldu; karnında boğulmasıyla tutuldu.

**المنذري**’yi şöyle derken işittim: **ابنُ اليزيدي** bana **أبي حاتم**’tan, ( فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) hakkında fayda verdi: yani, ona daraltmayacağız.
Dedi: **الأخفش** “(**نقدَر**)”ın anlamının ne olduğunu bilmedi; kudret yerine gitti; “bizi geçip gideceğini sandı” anlamına gitti; Arapların sözünü bilmedi; nihayet dedi ki: “Bazı müfessirler dedi: istifhamı kastetti: ‘Acaba ona güç yetiremeyeceğimizi mi sandı?’” Eğer **نَقْدِرُ**’ün anlamının “daraltırız” olduğunu bilseydi, bu saçmalığı saçmalamazdı; Arapların sözünü bilen olmazdı; nahiv kıyasını bilen olurdu.
Dedi: Ve onun sözü: ( سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ ) ( الطلاق : 7 ) ; yani: kendisine daraltılan. Ve yine onun sözü: ( أَكْرَمَنِ وَأَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهَانَنِ ) ( الفجر : 16 ) ; yani: daralttı.

Ama Allah aziz ve celil sözü: ( مَّعْلُومٍ فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ ) ( المرسلات : 23 ) .
Şüphesiz **الفراء** dedi: Onu “(**فقدَّرنا**)” üzere okudu; **عاصم** onu hafifletti. Hafifletme ile şeddede anlamın bir olmasını uzak görmeyin; çünkü Araplar der: “**قُدِّر** عليه الموت” ve “**قُدر** عليه الموتُ”; ve “**قُدِّرَ** عليه رزقُه” ve “**قدِر**”.
Dedi: Hafifletenler delil getirdi ve dediler: Öyle olsaydı “(**فنعم المقدّرون**)” derdi. Araplar iki dili bir araya getirir.
Allah aziz ve celil dedi: ( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ) ( الطارق : 17 ) .

**أبو إسحاق** şu söz hakkında dedi: ( فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ( الأنبياء : 87 ) ; yani: balığın karnında oluşundan, bizim takdir ettiğimiz şeyi ona takdir etmeyeceğimizi sandı.
Dedi: **نقدِر** “**نقدِّر**” anlamındadır. Bu tefsir gelmiştir.

Dedim: **أبو إسحاق**’ın dediği doğrudur; anlam: Allah’ın ona balığın karnında daraltmadan takdir ettiği şey; ve anlam şöyle olur:
Allah’ın ona daraltmadan takdir ettiği şey; sanki dedi ki: ona daraltmayacağımızı sandı. Bunların hepsi dilde yaygındır; Allah ne murad ettiğini daha iyi bilir. Ama onun sözü: ( أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) kudret hakkında olamaz; çünkü bunu sanan kâfir olur; zan şüphedir; Allah’ın kudretinde şüphe küfürdür. Allah, peygamberlerini bu müte’vvilin gittiği şeye benzer şeylerden korumuştur. Bunun benzerini ancak Arapların sözünü ve dillerini bilmeyen câhil te’vil eder.

**والقَدِير** ve **القادر** Allah aziz ve celil’in sıfatlarındandır; kudrette olurlar, takdirden de olurlar.

Allah aziz ve celil sözü: ( إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ) ( البقرة : 20 ) yalnız kudrettedir; şu sözü gibi: ( عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُّقْتَدِرًا ) ( الكهف : 45 ) ; Allah, olacak olanı takdir edendir ve onun hükmünü verendir.

Hadiste: ( إن الله قَدَّر المقادير قبل أن يخلق السموات والأرَضينَ بخمسين ألف عام ) .

**الليث** dedi: **القدرة**: “**قَدَرَ** على الشيء **قُدرة**”nın masdarıdır; yani: ona sahip oldu; o halde o, **قادرٌ قدير**’dir.

Ve “**اقتَدَر** şeyi”: onu **قَدْراً** yaptı. Her **مقتَدِر** şey orta olandır. Dersin: “Boyu **مقْتَدِر** bir adam”: pek uzun değildir.

Allah aziz ve celil sözü: ( صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ ) ( القمر : 55 ) ; yani: **قادر**.

Dedi: **القَدْرُ** binek takımları, eyerler ve benzerlerinden orta olandır. Dersin: “Bu, **قَدْر** ve **قَدَرٌ** bir eyerdir”; hafifletilir ve ağırlaştırılır.

Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( صوموا لرُؤيته وأفطروا لرؤيته فإن غُمّ عليكم فاقدرُوا له ) .

Başka bir hadiste: ( فإنْ غُمَّ عليكم فأكملوا العدّة ) .

“**فاقدروا له**” sözü: yani, ayın sayısını takdir edin ve onu otuz gün tamamlayın. İki lafız farklı olsa da tek bir anlama dönerler.

**أبي العباس بن سُرَيج**’den rivayet edildi: ( **فاقدرُوا له** ) sözünün tefsirinde dedi ki: yani, aya ait menzilleri takdir edin; çünkü onlar size ayın yirmi dokuz mu otuz mu olduğunu açıklar.
Dedi: Bu, hesap ehli içinde bu ilimde uzmanlaşan kimselere hitaptır.
Dedi: ( **فأكملوا العِدّة** ) sözü, ayın menzillerini takdir etmeyi iyi yapamayan avam insanlara hitaptır.
Dedi: Bu, içtihad âleti verilmiş âlime inen müşkil meseleye benzer; onlara, ilim ehline taklit vardır.
Birinci söz bana göre daha sahih ve daha açıktır; **أبي العباس**’ın sözü de hatalı olmasın diye umarım. Allah daha iyi bilir.

**الليث** dedi: **القِدْر** bilinen şeydir; müennestir; küçültmesi **قُديْر**’dir, **هاء**sız.
Dedim: **القِدْر** bütün Araplar yanında **هاء**sız müennestir; küçültüldüğünde ona “**قُدَيرة**” ve “**قديرٌ**” denir; **هاء** ile ve **هاء**sız; nahivciler bunda ihtilaf etmemiştir.

**أبو عبيد** **أبي زياد الكلابي**’den: “**قَدَرْت** **القدر** **أقدُرها** **قَدْراً**”: bir **قِدراً** pişirdiğinde.

**الليث** dedi: **القَدير**: baharatlarla pişirilmiş et; baharatlı değilse o **طبيخ**’tir. Dedi: “**مَرَقٌ مَقدُور** ve **قدير**”: yani, pişmiş.

**ثعلب** **سلمة**’den, **الفراء**’dan dedi: **القُدَار**: kasap; ve **القُدَار**: ruhu hafif, zeki, çabuk kavrayan oğlan. Dedi: **القُدَار**: yılan. Bunların hepsi **الدال**’ın hafifletilmesi iledir.

**الليث** dedi: **القُدار**: deve kesimini ve pişirmesini üstlenen kasaptır.

Dedim: Bazı haberlerde Semûd’un devesini boğazlayanın adının **قداراً** olduğu geldi; Arapların kasaba, ona benzeterek **قُدار** dediği (de geldi).
Şairin sözü ondandır:
إنا لنَضرب بالصَّوارم هامَهُمْ
ضَرْبَ القُدار نَقيعةَ القُدّام

**الليث** dedi: “**قدّرتُ** şeyi”: yani, onu hazırladım.
Dedi: Erkeklerden **الأقدر**: boynu kısa olan. Ve **القُدار**: büyük yılandır.

**أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: **الأقدر**: kısa olan. Şiir okudu:
رأَوك أَقَيْدرَ حِنْزقْرَه

Başkası dedi: “**قادرتُ** adamı **مقادرَة**”: yani, onu ölçtüm ve onun yaptığı gibi yaptım.

**أبو عبيد** dedi: **أبو عمرو**’yu şöyle derken işittim: Atlardan **الأقدر**: yürüdüğünde ayakları, ellerinin bastığı yerlere basan. Şiir okudu:
وأقدَرُ مُشرف الصّهَوات ساطٍ
كُمَيتٌ لا أَحقُّ ولا شَئيتُ

**أبو عبيدة** dedi: **الأقدر**: arka ayaklarının iki nal yerini, ön ayaklarının iki nal yerinin ötesine geçiren.

Başkası dedi: **سرجٌ قادر** ve **قاتر**: o, yaralamayan koruyucudur. Denildi: küçük ile büyük arasındadır.

**والتقدير** anlamlardan yüzler üzeredir: birincisi: bir işi düzeltmede ve onu hazırlamada teenni ve düşünmedir. İkincisi: onu, üzerinde parçalara ayırdığın işaretlerle takdir etmendir. Üçüncüsü: bir işi, akdinle niyet etmendir; dersin: “**قدّرتُ** şu şu işi”: yani, onu niyet ettim ve üzerine bağladım.

Ve denir: “**قَدّرْتُ** şu şu iş için, ona **أقدُرُ** ve ona **أقدِرُ** **قَدْراً**”: ona baktığında, onu tedbir ettiğinde ve onu ölçtüğünde.

Ondan, Âişe’nin sözü: ( **فاقدِروا قدرَ الجاريةِ الحديثة السِّنّ المشتهيةِ للنظر** ) ; yani: takdir edin ve ölçün.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den dedi: **القَدَر**: küçük şişe. Dedi: **القُدار**: insanlardan orta boylu topluluk.

**شمِر** dedi: Denir: “**قدَرتُ**”: yani, hazırladım; “**قدرتُ**”: yani, güç yetirdim; “**قَدَّرْتُ**”: yani, vakitledim; ve “**قدَرتُ**”: sahip oldum.
**لبيد** dedi:
فَقَدَرْتُ للوِرْد المُغلِّس غُدوَةً
فوردتُ قبلَ تَبيُّن الألوانِ
**أبو عمرو** dedi: “**قَدَرْتُ**”: vakitledim ve hazırladım.
**الأعشى** dedi:
فاقدِرْ بذَرْعِك بَيْننا
إن كنتَ بوأْتَ القَدارهْ
“**بوأت**”: hazırladın.

**أبو عبيدة** dedi: “**اقدِرْ بذرعك**”: yani, gör ve kadrini bil.

Allah’ın mahlûku takdiri: onların her birini, kendilerine yazılmış saadet veya şekavetten, kendisine döneceklerini bildiği şeye kolaylaştırmasıdır. Çünkü onları yaratmadan önce onlardan bunu bildi; ve onlara ruhun üflenmesini emrettiği vakit, onlarda ezelî önceki ilmini yazdı ve onu bir takdir ile takdir etti. İnsanın **مقدار**’ı: ömrünün ve hayatının kadridir.

**دقر** : **أبو العباس** **ابن الأعرابيّ**’den: **الدّوْقَرة**: etrafını kuşatan dağlar arasında bulunan bir yerdir.
**الليث** dedi: O, vadilerde dağlar arasında bulunan bir yerdir; ağaç ondan çekilmiştir; beyaz, serttir; içinde bitki yoktur. Denir: O, cinlerin meskenleridir; orada konaklamak mekruh görülür.
Dedi: Çirkin görülen yalan ve batıllara “Sen ancak **بالدّقارِير** ile geldin” denir. Dedi: **الدِقْرار**: **التُّبَّان**’dır; çoğulu **الدقارير**’dir.

**أبو عبيد**: Adam **دِقْرارة**’dır; o, koğucudur; çoğulu **دَقارِير**’dir. Ve denir: **الدِقْرار**: **التُّبَّان**; çoğulu **الدَقارير**.

**أوس بن حَجَر** dedi:
يَعْلون بالقَلَع الهِنديّ هامَهُمُ
ويَخرج الفَسْوُ من تحت الدَّقارِير

**شمر** dedi: **الدَّقارير**: belalar ve koğuculuklardır.

**الكميت** dedi:
على دَقاريرَ أحْكيها وأفْتَعِلُ

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **الدِقْرارة**: **التُّبّان**. Ve **الدِقْرارة**: erkeklerden kısa olan. Ve **الدِّقرارة**: koğucu. Ve **الدِقْرارة**: belalardan bir bela. Ve **الدِّقْرارة**: **العَوْمرة**; o, peşinden gidilen husumettir. Ve **الدِقْرارة**: uydurulmuş söz. Ve **الدِقْرارة**: muhalefet.

Ondan, Ömer’in hadisi: ( Bir adama bir şey emretti de o ona karşı çıktı; ona dedi ki: “Bana kavminin **بدِقْرارةِ**’sı ile geldin” ) ; yani, onların muhalefetiyle.

**الليث** dedi: **الدُّقْران**: yere dikilen, üzerine üzüm asması çardak yapılan ağaçlardır; teki **دُقْرانة**.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **الدَّقْر**: güzel çayırdır; o, **الدَّقْرى**’dır.
Şiir okudu:
وكأنها دَقَرى تَحَيَّلُ ، نبتُها
أُنُفٌ ، يَغُمُّ الضّالَ نبتُ بِحارها

Başkası dedi: **دَقَرى** belirli bir çayırın adıdır. Ve onun sözü: ( **تَخيَّلُ** ) yani: renklenir; sana bir görüntü gösterir; sana onun bir renk olduğunu hayal ettirir; sonra onu başka bir renk görürsün. Sonra ilk sözü kesti ve başlayıp dedi ki: ( **نبتُها أُنُف** ).

**عمرو** babasından: Çayır için: **الدَّقَرى** ve **الدِّقْرة** ve **الدَّقيرة** ve **الوَدَفة** ve **الوَدِيفة** ve **الرَّقَّة** ve **الرّقْمة** ve **المُزْدَجّة**’dir.

**قرد** : **الليث** dedi: **القِرد** bilinir; dişisi **قردة**; çoğulu **أقرُد** ve **قُرود** ve çokça **قِرَدة**’dir.
Ve adam **أقرَد** eder: zelil olduğunda.
**الفراء** şiir okudu:
يقول إذا اقلَوْلَى عليها وأَقَرَدَتْ
ألا هل أخو عيشٍ لذيذٍ بدائم

Ve **القُراد** bilinir; çoğulu **أقرِدة**; ve çokça **قِرْدَانٌ**’dır.

Ve **القَرْد**: **الكَرْد**’de bir dildir; o, boyundur; o, başın boynun ön kısmı üzerine çökmüş yeridir.
Şiir okundu:
فجلَّله عَضْب الضَّرِيبةِ صارِماً
فطبَّقَ ما بين الذُّؤابَة والقرْدِ

Dedi: **القَرِد** buluttan, yüzünde vehimde bir bağlanma benzeri gördüğün şeydir; **الوَبَر القَرِد**’e benzetilir. **الشعر القَرِد**: uçları düğümlenmiş olandır.

Sakızın çiğnenen parçası bozulduğunda “**قد قَرِد**” denir.

**وقُرْدُودة الظهر**: sırtın hörgücünden yükselen şeydir.

**الحراني** **ابن السكيت**’ten, **الأصمعي**’den: dedi: **السِّيساء**: **قردودة الظهر**’dür.

**أبو عمرو الشَّيباني** dedi: Attan **السِّيساء**: cidagodur; eşekten: sırttır.

**الليث** dedi: Yerden **القَردد**: bir çukurun yanında bir çıkıntıdır. Şiir okudu:
متى ما تزرنا آخر الدَّهرِ تلقَنا
بقرقرةٍ ملساءَ ليست بقردد

**شمر** dedi: **الأصمعي** dedi: **القردد**: **القُفّ** gibidir.
**ابن شميل** dedi: **القُرْدودة**: ondan yükselen ve kalınlaşan şeydir; **القراديد** pek az olur; ancak yerin bir düzlük kısmında ve genişleyen yerlerinde olur; onun için, üzerinde yükselmiş, kalın bir sırt görürsün; azdan başka bitirmez. Dedi: Sırtının genişliği bir davet kadardır. Dedi: Yerdeki uzaklığı iki yokuştur; daha az ve daha çok (olur). Onun her şeyi kıtlıktır: sırtı ve yamaçları.

**شمر** dedi: **القَرْدودة** denir: sırtın **قُردودة**’si gibi, sürüklenen bir yol.

**أبو عمرو** dedi: **القَرْدَدُ**: yerden yükselen şeydir.

**أبو سعيد** dedi: **القِرْديدة**: sözün sertidir.
Bir bedevîden nakledildi: dedi ki: “Söz sertleşti de bana kolay olmadı; ondan bir **قِرْديدةً** aldım da ona bindim; ondan sağa da sola da sapmadım.”

Memenin ucundaki et parçasına **قُراد** denir. Adama “O, göğsün iki **قرادَيِ**’si güzel” denir.

**ابن ميادة** bazı halifeleri överken dedi:
كأنّ قُرادَى زَوْرِه طَبعتْهُما
بطِين مِن الجَوْلان كُتَّابُ أعْجما
**أبو الهيثم** dedi: Adamdan iki **القرادان**: göğüs çıkıntısının altıdır. Diyor ki: İkisi ondan latiftir; sanki göğsünde, Acem kâtiplerinden birinin mühürlediği mühür çamurunun izi gibi. Onları özellikle andı; çünkü onlar divan ve yazı ehli idiler.

**أبو عبيد** **الأموي**’den: “**قردت** tulumda **قرداً**”: içinde yağı topladım.

**شمر** dedi: Onu tanımıyorum; onu ancak **أبي عبيد** için işittim.
Ve **ابن الأعرابي**’yi işittim: “**قلدت** tulumda ve **قريت** onda.” **القلْد**: süt ve başkası gibi bir şeyi bir şey üzerine toplaman.

At **قَرِدُ الْخَصيل**: gevşek olmadığında. Şiir okundu:
قَرِدُ الخَصِيل وفي العظام بقيَّة

Ve denir: Falan, falanı **يقرِّد** eder: onu yumuşak davranarak aldattığında. Aslı: adam gece develere gelir, onlardan bir deveye binmek ister; onun böğürmesinden korkar; ondan **القُراد**’ı çıkarır; ta ki ona alışsın; sonra onu yularlar.

**الأخطل** dedi:
لَعَمركَ ما قُراد بني نُميرِ
إذا نُزِع القُراد بمستطاع

Bunların hepsini **الأصمعيُّ** **أبو عبيدٍ**’in ondan rivayet ettiği şeyde söyledi. Zelil olana “**قد أقرَد**” denmesi, devenin “**يقرّد**” edilmesine benzetilmesindendir; yani ondan **القُراد** çıkarılır; böylece yularlayana boyun eğer ve ona karşı zorlaşmaz.

**ثعلبٌ** **ابن الأعرابيّ**’den: Adam **أقرد** eder: zelillikten sustuğunda. Ve **أخْرَدَ**: hayâdan sustuğunda.

Ve denir: Hadis, **على قَرْدَدِه** ve **على قَنَنِه** ve **على سَمِّه** üzere geldi: onu yüzü üzere getirdiğinde.

**أبو زيد** dedi: **القِرْديدة**: sırtın ortasındaki çizgidir.

**أبو مالك** dedi: **القُرْدودة**: omurun kendisidir.

Ve denir: Kışın **قُرْدودة**’si bizden geçer; o, onun kamburu ve şiddetidir.

Devenin ayağında **أمّ القِرْدان**: parmak kemikleri arasındadır.

**شمرٌ** kısa **القَرْد** hakkında şiir okudu:
أو هِقْلةً مِن نَعام الجَوّ عارَضَها
قَرْدُ العَفَاءِ وفي يافوخة صَقَعَ
Dedi: **الصَقَع**: kelliktir; **العَفَاء**: tüydür. Ve **القَرْد**: kısadır.

**رقد** : **الليث** dedi: **الرُّقود**: geceleyin uyumaktır; **الرُّقاد**: uykudur.
Dedim: **الرُّقاد** ve **الرُّقود** Araplar yanında gece ve gündüz olur.

Ondan, Allah aziz ve celil sözü: ( رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ قَالُواْ ياوَيْلَنَا مَن
بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ ) ( يس : 52 ) ; bu, kıyamet günü diriltildiklerinde kâfirlerin sözüdür. Söz, ( **مَن بَعَثَنَا** ) yanında kesilir; sonra melekler onlara dedi: ( **مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمانُ** ) ( يس : 52 ) . Ve bunun, **المرقد**’in sıfatından olması caizdir; melekler der: Rahmân’ın vaad ettiği hak oldu.
Ve **الرقْدة**: dünya ile âhiret arasındaki sükûnettir. Ve **المرقد**’in masdar olması muhtemeldir; ve yer olması muhtemeldir; o da kabirdir. Uyku, ölümün kardeşidir.

**الليث** dedi: **الرَّاقُود**: içi katranla sıvanan, **إِردبَّة** şeklinde bir küptür. Çoğulu **الرواقيد**’dir. **ابن الأعرابيّ** **الراقُود** hakkında bunun benzerini söyledi.

**أبو عبيد**: **الارقداد** ve **الارمداد**: sürattir; **الإغذاذ** da böyledir.
Ondan, şu sözü:
فظلّ يرقَدُّ من النَّشاطِ
Dedi: **الارقداد**: ürkenin koşmasıdır; sanki bir şeyden ürkmüş de **يَرْقَدُّ** eder. “Sana **مُرْقَدّاً** geldim” denir.

**ورَقْد**: Kays diyarında bir dağın yahut bir vadinin adıdır.
**ابن السكّيت** şiir okudu:
كأرحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المناقِرُ
“**زلَّمَتْها**”: yani, onu düzeltti.

**المنذريّ** **ابن الأعرابيّ**’den: Adam, şu yerde **أرقدَ** eder, **إرقاداً**: orada ikamet ettiğinde.

**ردق** : **الليث** dedi: **الرَّدَق** **الرَّدَج**’de bir dildir; o, oğlağın dışkısıdır; **الشَيْرق**’in **الشَّيْرج**’de bir dil olması gibi.

**درق** : **الليث** dedi: **الدَرَق**: kalkanın bir türüdür; teki **دَرَقة**; **الأدراق** üzerine toplanır; derilerden yapılır.

Ve **الدَوْرَق**: içilecek şey için bir ölçektir; o, Arapçalaştırılmıştır.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **الدَّرْق**: her şeyin sert olanıdır.

**مُدرِك السُلَمي** **ابن الفَرَج**’in ondan rivayet ettiği şeyde dedi: Adam beni diliyle **مَلَسَني** etti, beni **مَلَقَني** etti ve beni **دَرَقَني** etti; yani: beni yumuşattı ve benden (bir şeyi) düzeltti; beni **يَدْرُقني** eder, beni **يملُسُني** eder ve beni **يَمْلُقُني** eder.

**والدَّرْدَق**: develerin ve insanların küçükleridir; **دَرادِق** olarak toplanır.

**والدَّرْدَاق**: küçük, yapışık bir kum tepeciğidir; kazıldığında kumdan kazılır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والقاف وما يثلثهما)
  (رقل)  الراء والقاف واللام أصلان: أحدهما طولٌ في شيءٍ، والآخر ضرب من المشي.
  فأمّا الأوَّل فالرَّقْلُ: النَّخْل الطُِّوال، واحدتها رَقْلة؛ وتجمع في القِلّة رَقلات. والرَّاقُول: حَبْلٌ تُصعَد به النّخلة.
  والأصل الثاني: أرْقَلَت النَّاقةُ، وهو ضربٌ من المشْي، وهي مُرْقِلٌ، ولا يكون إلاَّ بسرعة. وهاشم بن عُتْبة المِرْقالُ([1])، لإرقاله كان في الحروب. قال الرَّاجز، في أرْقَلَت النَّاقة:
  * والمُرْقِلاَتِ كُلَّ سَهْبٍ سَمْلقٍ([2]) *
  (رقم)  الراء والقاف والميم* أصلٌ واحد يدلُّ على خَطٍّ وكتابةٍ وما أشبَهَ ذلك . فالرَّقْم: الخَطّ. والرَّقيم: الكتاب. ويقال للحاذق في صِناعته: هو يرقُم في الماء. قال:
سَأرْقُم في الماءِ القَراحِ إليكُم *** على نَأْيِكُمْ إن كان في الماءِ راقمُ([3])وكلُّ ثوبٍ وُشِيَ فهو رَقْمٌ. والأرقَم من الحيات: ما على ظهره كالنَّقْش. قال الخليل بن أحمد: الرَّقْم تعجيم الكتاب. يقال كتابٌ مرقوم، إِذا بُيِّنَت حروفُه بعلاماتها من التّنقيط. ورَقْمَتا الفَرَسِ والحِمار: الأثران بباطن أعضادهما. ويقال للرَّوْضَة رَقْمَة، وإِنَّمَا سُمِّيت بذلك لأنَّها كالرَّقْم على الأرض. ويقال لأرض بها نباتٌ قليل: مرقُومة.
  ومما شذَّ عن الباب قولُهم للدّاهية: الرَّقِم. وليس ببعيدٍ أن يكون من قياس الباب؛ لأنَّها إذا نزلت أثَّرَتْ.
  (رقن)  الراء والقاف والنون بابٌ يقرب من الباب الذي قبله. يقال رَقّنْت الكتاب: قاربتُ بينَ سُطوره. وترقَّنت المرأةُ: تلطَّخت بالزَّعفران. والرَّقون والرِّقان: الزَّعفران. والمرقون: المنقوش. ويقال للمرأة الحسنة اللَّون الناعمة: راقنة.
  (رقي)  الراء والقاف والحرف المعتلّ أصولٌ ثلاثة متباينة: أحدهما الصُّعود، والآخر عُوذَةٌ يُتعوَّذ بها، والثالث بقعةٌ من الأرض.
  فالأول: قولك رَقِيتُ في السُّلّم أَرْقَى رُقِيّاً. قال الله جلّ ثناؤه:﴿أَوْ تَرْقَى فِي السَّماءِِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ﴾ [الإسراء 93]. والعرب تقول: "ارْقَ على ظَلْعِك" أي اصعَدْ بقدر ما تُطيق.
  والثاني: رقَيْت الإنسانَ، من الرُّقية.
  والثالث: الرَّقْوَةُ: فُوَيْقَ الدِّعص من الرمل. [و] يقال رَقْوٌ بِلا هاء. وأكثرُ ما يكونُ إلى جانب وادٍ.
  (رقأ)  الراء والقاف والهمزة كلمة واحدة. يقال: رقأ الدّمُ والدّمعُ، إذا انقَطَعا. وفي كلامهم([4]): "لا تسُبُّوا الإِبلَ فإنَّ فيها رَقُوءَ الدَّم" أي إنّها تُدفَع في الدّية فيَرْقَأ دمُ مَن يُراد منه القَوَد.
  (رقب)  الراء والقاف والباء أصلٌ واحدٌ مطّرد، يدلّ على انتصابٍ لمراعاةِ شيءٍ. من ذلك الرَّقِيب، وهو الحافِظ. يقال منه رَقَبْتُ أرْقَُب رِقْبة ورِقْباناً. والمَرْقَب: المكان العالي يقِفُ عليه النَّاظِر. والرَّقِيب: الموكَّل في الميْسِر بالضَّريب. ومن ذلك اشتقاق الرَّقَبةِ، لأنَّها منتَصِبة، ولأنّ النّاظرَ لابد ينتصبُ عند نظره. والمرقَّب: الجلد يُسلَخ من قِبَل رأسِه ورَقَبَتِه. ورقَّابة الرَّحْل: الوغدُ الذي يرقُب للقوم رَحْلَهم إذا غابوا. ويقال للمرأة التي ترقُب موتَ زوجها لِتَرِثَه: الرَّقوب. [والرَّقوب([5])]: الناقة الخبيثة النَّفْس، التي لا تكاد تَشرب مع سائر الإِبل، ترقُب متى تنْصرف الإبل عن الماء([6]). ويقال أرقَبْتُ فلاناً هذه الدّارَ، وذلك أن تُعطيَه إيَّاها يسكنُها كالعُمْرَى، ثمَّ يقول له إنْ مُِتّ قبلي رجعَتْ إليَّ، وإن متُّ قبلك فهي لك. وهي من المراقَبة، كَأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يرقُب موتَ صاحبه. ورِقابُ المَزَاوِد: لقبٌ للعجم، لأنَّهم حُمْرٌ. والرَّقيب: السهم الثالث من السَّبعة التي لها أنصباءُ، كأنَّه يُرقَب متى يَخرج. والرَّقوب: المرأة التي لا يعيش لها ولدٌ [كأنَّها تَرقبُه([7])] لعَلَّهُ يبقى لها.
  (رقح)  الراء والقاف والحاء أصلٌ واحد، يدلُّ على الاكتساب والإصلاحِ للمال. ويقال رقَّحتُ المالَ: أصلحتُه وقُمت عليه، ترقيحاً. وفلان رَقاحِيُّ مالٍ. وهو يترقَّح لعياله، أي يتكسَّب. وكانوا يقولون في تلبيتِهمْ: "لم نَأت للرَّقاحَةِ([8])"، يريدون التِّجارة.
  (رقد)  الراء والقاف والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النَّوم؛ ويُشتقّ منه. فالرُّقاد: النَّوم. يقال رقَد رُقوداً. ومن الذي اشتُقَّ منه: أَرْقَدَ الرَّجُل بالأرض، إذا أقام بها.
ومما شذَّ عن الأصل: *أرْقَدَ الظّليمُ وغيرُه، إِذا أسرع في مُضِيِّه.
  (رقش)  الراء والقاف والشين أصلٌ يدلُّ على خُطوطٍ مختلفة. فالرَّقْش كالنَّقْش. يقال: حَيّةٌ رَقْشَاءُ: منقَّطة. ورَقَّشَ كلامَه: زَوَّرَه. والرَّقْشاء: شِقشِقة البَعير. و الرقْشاء: دويْبَّة. وقال:
الدَّار قَفْرٌ والرُّسومُ كما *** رَقَّش في ظَهْرِ الأديمِ قَلَمْ([9])  ويقال للنّمَّام إذا نَمَّ: رقَّش. قال:
  * عاذِلَُ قد أُولعتِ بالتَّرْقِيشِ([10]) *
  (رقص)  الراء والقاف والصاد أصلٌ يدلُّ على النَّقَزَان([11]). يقال رقَصَ يرقُصُ رَقْصاً. ويقال أرقَصَ البعيرَ: حمَلَهُ على الخَبَب. قال جرير:
  * بِزَرُودَ أرقصت البعيرَ([12]) *
  ويقال رقَص السَّراب في لمعانه؛ ورَقَص الشَّرَاب: جاش([13]). والرّقَّاصة: لُعْبة([14]).
  (رقط)  الراء والقاف والطاء يدل على اختلاطِ لونٍ بلون. فالرُّقْطة: سوادٌ يشوبه نُقَط بَياض. يقال دَجاجةٌ رَقْطاء. والأرقَط: النَّمِر. ويقال: ارقَاطّ العَرْفَجُ، إِذا خالط سوادَه نُقَطٌ.
  (رقع)  الراء والقاف والعين أصلٌ يدلُّ على سَدِّ خَلَلٍ بشيء. يقال رقَعْتُ الثَّوبَ رَقْعاً. والخِرْقة رُقْعة. فأمّا قولُهم لواهي العقلِ: رقيعٌ، فكأنّه قد رُقِع؛ لأنه لا يُرْقَع إلاّ الواهي الخَلَق. ويقال رَقَعَه، إذا هجاه وقال فيه قبيحاً، كأنَّ ذلك صار كالرُّقْعَة في جَسَدِه. يقال لأرقعنَّه رَقْعاً رصيناً. وأَرى في فلان مُتَرَقَّعاً، أي موضعاً للشَّتْم. قال:
وما تَرَكَ الهاجُونَ لي في أَدِيمكُمُ *** مُصِحّاً ولكنِّي أرى مُتَرَقَّعَا([15])  والرَّقيع: السَّماء. وفي الحديث أنّه صلى الله عليه وآله وسلم قال لسَعْدٍ([16]) "لقد حكَمْتَ فيهم بحُكم الله مِن فوقِ سبعة أَرْقِعةٍ([17])". قال بعض أهل العلم إنما قيل لها أرقعة؛ لأنّ كلَّ واحدٍ كالرُّقعة للأُخْرى.
ومما شذ عن هذا الأصل قولهم: ما أرْتَقِعُ بهذا، أي ما أَكْتَرِثُ له. وجُوعٌ يَرقُوعٌ: شديد.
----------------------------------------------------------------------
([1]) هو هاشم بن عتبة بن أبي وقاص، كان معه لواء علي في حرب صفين، وقتل في آخر أيامها. انظر الإصابة 8914 والاشتقاق 96.
([2]) قبله، كما في ديوان العجاج 40 واللسان (رقل): * يارب رب البيت والمشرق *
([3]) في اللسان (رقم): "على بعدكم".
([4]) في اللسان: "وفي الحديث: لا تسبوا الإبل فإن فيها رقوء الدم ومهر الكريمة".
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) في اللسان: "التي لا تدنو إلى الحوض من الزحام، وذلك لكرمها".
([7]) بمثلها يلتئم الكلام.
([8]) هي من تلبية أهل الجاهلية، كانوا يقولون: "جئناك للنصاحة، لم نأت للرقاحة".
([9]) البيت لمرقش الأكبر من قصيدة في المفضليات (2: 37-41). وبذلك البيت سمي"المرقش". انظر اللسان (رقش) والمزهر (2: 435).
([10]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 86 واللسان (رقش). وبعده: *إلى سرا فاطرقي وميشي*
([11]) النقزان، بالقاف وبالفاء أيضاً، هو الوثب، ومثلهما الوثبان.
([12]) جزء من بيت له في ديوانه 448 عثرت عليه بعد لأي، وهو بتمامه:
بزرود أرقصت القعود، فراشها *** رعثات عنبلها الغدفل الأرعل([13]) بدلها في المجمل: "ورقص الشراب في غليانه".
([14]) لم تذكر في اللسان. وفي القاموس: "والرقاصة مشددة: لعبة لهم".
([15]) البيت في الحيوان (3: 138) واللسان (رقع).
([16]) هو سعد بن معاذ، حين حكم في بني قريظة. انظر الإصابة 3197 واللسان (رقع).
([17]) الرقيع مؤنثة، وجاء بها على التذكير كأنه ذهب إلى معنى السقف.
ـ

##### Türkçe

(باء **الراء** ve **القاف** ve ikisini üçlü yapanlar babı)
  (**رقل**)  **الراء** ve **القاف** ve **اللام** iki asıldır: birisi bir şeyde uzunluktur, diğeri yürüyüşün bir türüdür.
  Birincisine gelince: **الرَّقْلُ**: uzun hurma ağaçlarıdır; bir tanesi **رَقْلة**’dir; azlıkta **رَقلات** olarak çoğul yapılır. **الرَّاقُول**: hurma ağacına onunla çıkılan bir iptir.
  İkinci asıl: **أرْقَلَت** deve; o, yürüyüşten bir türdür; o **مُرْقِلٌ**’dir; ancak süratle olur. **هاشم بن عُتْبة المِرْقالُ**([1]), savaşlarda irkâl etmesinden dolayı. Râciz, **أرْقَلَت** deve hakkında dedi:
  * ve **المُرْقِلاَتِ** her düz, pürüzsüz ova(da) *([2]) *
  (**رقم**)  **الراء** ve **القاف** ve **الميم** bir tek asıldır; çizgiye ve yazıya ve buna benzer şeye delâlet eder. **الرَّقْم**: çizgidir. **الرَّقيم**: kitaptır. Sanatında usta olana denir: o suda rakm eder. Dedi:
سَأرْقُم في الماءِ القَراحِ إليكُم *** على نَأْيِكُمْ إن كان في الماءِ راقمُ([3])
Ve nakışlanan her elbise **رَقْم**’dur. Yılanlardan **الأرقَم**: sırtında nakış gibi olan. Halîl b. Ahmed dedi: **الرَّقْم** yazının i‘câmıdır. Denir: **كتابٌ مرقوم**; yani harfleri, noktalama alâmetleriyle açıklanmışsa. Atın ve eşeğin **رَقْمَتا**’sı: uyluklarının iç tarafındaki iki izdir. Çayıra **رَقْمَة** denir; ancak ona bu ad verilmiştir, çünkü o, yer üzerindeki rakm gibidir. Üzerinde az bitki bulunan araziye denir: **مرقُومة**.
  Babdan şâz olan şeylerden: onların felâkete **الرَّقِم** demeleridir. Babın kıyasından uzak değildir; çünkü o indiğinde iz bırakır.
  (**رقن**)  **الراء** ve **القاف** ve **النون** bir babdır; kendisinden önceki baba yaklaşır. Denir: **رَقّنْت** kitabı: satırlarını birbirine yaklaştırdım. Kadın **ترقَّنت**: safranla bulaştı. **الرَّقون** ve **الرِّقان**: safrandır. **المرقون**: nakşedilmiş olandır. Rengi güzel, yumuşak kadına denir: **راقنة**.
  (**رقي**)  **الراء** ve **القاف** ve illetli harf, birbirinden ayrı üç asıldır: birisi çıkıştır, diğeri kendisiyle istiâze edilen bir avdet(=rukye), üçüncüsü yerden bir parçadır.
  Birincisi: senin “**رَقِيتُ** merdivende **أَرْقَى** **رُقِيّاً**” sözündür. Allah, yüce senaı: ﴿أَوْ تَرْقَى فِي السَّماءِِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ﴾ [الإسراء 93]. Araplar der: “**ارْقَ على ظَلْعِك**” yani gücünün yettiği kadar çık.
  İkincisi: **رقَيْت** insanı, **الرُّقية**’den.
  Üçüncüsü: **الرَّقْوَةُ**: kumdan tepeciğin biraz üst tarafı. [Ve] **رَقْوٌ** diye, **هاء**sız da denir. Çoğu kez bir vadinin yan tarafında olur.
  (**رقأ**)  **الراء** ve **القاف** ve hemze bir tek kelimedir. Denir: **رقأ** kan ve gözyaşı; yani kesildiklerinde. Onların sözünde([4]): “Develere sövmeyin; çünkü onlarda **رَقُوءَ الدَّم** vardır” yani diyet içinde verilir de, kısas istenen kimsenin kanı diner.
  (**رقب**)  **الراء** ve **القاف** ve **الباء** bir tek asıldır, düzenli(=mutṭarid); bir şeyi gözetmek için dikilmeye delâlet eder. Bundan: **الرَّقِيب**; o, koruyandır. Ondan denir: **رَقَبْتُ** **أرْقَُب** **رِقْبة** ve **رِقْباناً**. **المَرْقَب**: bakanın üzerinde durduğu yüksek yerdir. **الرَّقِيب**: kumarda **الضَّريب** üzerine vekil kılınandır. Bundan **الرَّقَبة**’nin iştikakı da vardır; çünkü o dik durandır ve çünkü bakan, bakışı sırasında mutlaka dikilir. **المرقَّب**: başı ve boynu tarafından yüzülen deridir. **رقَّابة الرَّحْل**: kavim yokken onların eşyasını gözeten alçak kimsedir. Kocasının ölümünü miras için gözetleyen kadına denir: **الرَّقوب**. [Ve **الرَّقوب**([5])]: kötü huylu dişi deve; diğer develerle birlikte neredeyse içmez; develer su başından ne zaman ayrılacak diye gözetler([6]). Denir: **أرقَبْتُ** falana bu evi; bu, ona onu, **العُمْرَى** gibi otursun diye vermendir; sonra ona dersin ki: benden önce ölürsen bana döner; senden önce ölürsem o senindir. Bu, **المراقَبة**’dendir; sanki her birisi diğerinin ölümünü gözetler. **رِقابُ المَزَاوِد**: Acemlere bir lakaptır; çünkü onlar kırmızıdır. **الرَّقيب**: payları olan yediden üçüncü oktur; sanki ne zaman çıkacak diye gözetlenir. **الرَّقوب**: çocuğu yaşamayan kadındır [sanki onu gözetler([7])] belki kendisine kalır diye.
  (**رقح**)  **الراء** ve **القاف** ve **الحاء** bir tek asıldır; mala kazanç ve ıslaha delâlet eder. Denir: **رقَّحتُ** malı: onu ıslah ettim ve onunla ilgilendim; **ترقيحاً**. Falan, malın **رَقاحِيُّ**’sidir. O, ailesi için **يترقَّح**; yani kazanç sağlar. Onlar telbiyelerinde derlerdi: “**لم نَأت للرَّقاحَةِ**([8])”; ticareti kastederler.
  (**رقد**)  **الراء** ve **القاف** ve **الدال** bir tek asıldır; uykuya delâlet eder; ondan türetilir. **فالرُّقاد**: uykudur. Denir: **رقَد** **رُقوداً**. Ondan türetilen şeylerden: **أَرْقَدَ** adam yerde; yani orada ikamet ettiğinde.
Ve asıldan şâz olan şeylerden: * **أرْقَدَ** devekuşu ve başkası; yani gidişinde süratlendiğinde.
  (**رقش**)  **الراء** ve **القاف** ve **الشين** bir asıldır; farklı çizgilere delâlet eder. **فالرَّقْش** nakış gibidir. Denir: **حَيّةٌ رَقْشَاءُ**: benekli. **ورَقَّشَ** sözünü: onu uydurdu. **الرَّقْشاء**: devenin **شِقشِقة**’sıdır. Ve **الرقْشاء**: küçük bir canlıdır. Ve dedi:
الدَّار قَفْرٌ والرُّسومُ كما *** رَقَّش في ظَهْرِ الأديمِ قَلَمْ([9])
Ve kovcu, kovculuk ettiğinde ona denir: **رقَّش**. Dedi:
  * **عاذِلَُ** قد أُولعتِ بالتَّرْقِيشِ([10]) *
  (**رقص**)  **الراء** ve **القاف** ve **الصاد** bir asıldır; **النَّقَزَان**’a([11]) delâlet eder. Denir: **رقَصَ** **يرقُصُ** **رَقْصاً**. Denir: **أرقَصَ** deveyi: onu **الخَبَب**’e yükledi. Cerîr dedi:
  * **بِزَرُودَ** أرقصت البعيرَ([12]) *
  Ve denir: serap parıltısında **رقَص**; ve içki **رَقَص**: kabardı([13]). **الرّقَّاصة**: bir oyundur([14]).
  (**رقط**)  **الراء** ve **القاف** ve **الطاء** bir rengin bir renkle karışmasına delâlet eder. **فالرُّقْطة**: içine beyaz noktalar karışan siyahlıktır. Denir: **دَجاجةٌ رَقْطاء**. **الأرقَط**: kaplandır. Denir: **ارْقَاطّ** **العَرْفَجُ**; yani siyahlığına noktalar karıştığında.
  (**رقع**)  **الراء** ve **القاف** ve **العين** bir asıldır; bir gedikliği bir şeyle kapatmaya delâlet eder. Denir: **رقَعْتُ** elbiseyi **رَقْعاً**. Bez parçası **رُقْعة**’dır. Akılca gevşek olana onların **رقيعٌ** demesine gelince: sanki o yamalanmıştır; çünkü ancak gevşek, eski olan yamalanır. Denir: **رَقَعَه**; yani onu hicvetti ve onda çirkin söz söyledi; sanki bu, onun bedeninde bir **رُقْعَة** gibi oldu. Denir: onu mutlaka sağlam bir yamayla yamalayacağım: **لأرقعنَّه رَقْعاً رصيناً**. Ve falanda bir **مُتَرَقَّعاً** görüyorum; yani sövme yeri. Dedi:
وما تَرَكَ الهاجُونَ لي في أَدِيمكُمُ *** مُصِحّاً ولكنِّي أرى مُتَرَقَّعَا([15])
**الرَّقيع**: göktür. Hadiste, sallallahu aleyhi ve âlihi ve sellem’in Sa‘d’a([16]) dediği rivayet edilmiştir: “Onlar hakkında Allah’ın hükmüyle, yedi **أَرْقِعةٍ**’ın([17]) üstünden hükmettin.” Bazı ilim ehli dedi ki: ona ancak **أرقعة** denmiştir; çünkü her biri, ötekine bir **رُقْعة** gibidir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden onların sözü: “**ما أرْتَقِعُ بهذا**”; yani bununla ilgilenmem. Ve **جُوعٌ يَرقُوعٌ**: şiddetli(=açlık).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرقاد: المستطاب من النوم القليل. يقال: رقد رقودا، فهو راقد، والجمع الرقود، قال تعالى: ﴿وهم رقود﴾ [الكهف/18]، وإنما وصفهم بالرقود - مع كثرة منامهم - اعتبارا بحال الموت، وذاك أنه اعتقد فيهم أنهم أموات، فكان ذلك النوم قليلا في جنب الموت. وقال تعالى: ﴿يا ويلنا من بعثنا من مرقدنا﴾ [يس/52]، وأرقد الظليم: أسرع، كأنه رفض رقاده.

##### Türkçe

- **الرُّقاد**: az olan uykudan hoş ve beğenilen olan. Denir ki: **رقد** **رقودا**; o hâlde o **راقد**’dir; çoğulu **الرُّقود**’dur. Yüce Allah dedi ki: ﴿وهم **رُقود**﴾ [الكهف/18]; onları **الرُّقود** ile nitelemiştir—uykularının çokluğuna rağmen—ölüm hâline itibar ederek; bu da şudur ki, onlar hakkında onların ölü oldukları sanıldı; böylece o uyku, ölümün yanında az oldu. Yüce Allah dedi ki: ﴿يا ويلنا من بعثنا من **مرقدنا**﴾ [يس/52]. Ve **أرقد** **الظليم**: hızlandı; sanki **رقاده**’sını terk etti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ق د
هو رقاد ورقود ولا يرقد بالليل وما بـي رقـود ورقـاد ومـا أطيـب رقـدة السحـر ورقـدات الضحى‏.‏
وأرقدت المرأة ولدها‏:‏ أنامته وتراقد‏:‏ تناوم وبعثه من مرقـده وأخـذوا مراقدهـم‏.‏
وسقاه المرقد‏.‏
واسترقدت فما أدركت الجماعة إذا غلبك الرقاد‏.‏
وبين الدنيا والآخرة همدة ورقدة‏.‏
وارقد في سيره‏:‏ أسرع‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ يرقد فـي ظـل عـرّاص ويطـرده حفيف نافجة عثنونها حصب وهذه رحى رقدية منسوبة إلى جبل كما تنسب الأرحاء في خوارزم إلى بلد‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ تفضّ الحصا عن مجمرات وقيعة كأرحـاء رقـد زلّمتهـا المناقر وعندي راقود خل وهو نحو الإردبة يسيّع داخله بقار‏.‏
ومن المجاز‏:‏ امرأة نؤوم الضحى ورقود الضحى‏:‏ للمتنعمة‏.‏
ورقد عن ضيفه إذا لم يتعهده‏.‏
شتـوم لشيخيـه سـروق لجـاره وعن ضيفه سخن الفراش رقود وأرقـدت بالبلـد‏:‏ أقمـت فيـه‏.‏
وأصابتنـا رقدة من حر وهي أن تدوم نصف شهر أو أقلّ‏.‏
ورقد الثوب مثل نام الثوب إذا لم يكن فيه مستمتع‏.‏

##### Türkçe

ر ق د
O, **رقاد** ve **رقود**dur; geceleyin uyumaz; bende **رقود** ve **رقاد** yoktur; seher uykusu ne kadar hoştur; ve kuşluk uykuları.

Kadın çocuğunu **أرقدت**: onu uyuttu; ve **تراقد**: uyur gibi yaptı; onu **مرقد**’inden kaldırdı; ve **مراقد**’lerini aldılar.

Ona **المرقد** içirdi.

**استرقدت** de (uyku bastırdı da) topluluğa yetişemedim; **الرقاد** sana galip geldiği zaman.

Dünya ile âhiret arasında bir **همدة** ve bir **رقدة** vardır.

Onun yürüyüşünde **ارقد**: hızlandı.

Zû’r-Rumme dedi: **يرقد** bir **عرّاص** gölgesinde ve onu, **عثنونها**’sı çakıl olan bir **نافجة**’nin hışırtısı kovalar; ve bu, bir dağa nispet edilen **رحى رقدية**dir; tıpkı Hârizm’de değirmen taşlarının bir beldeye nispet edilmesi gibi.

Zû’r-Rumme dedi: Bir çukurun közlüklerinden çakılı saçar; sanki **أرحاء رقد**; **المناقر** onu **زلّمتهـا**; ve bende sirke için bir **راقود** vardır; o, **الإردبة** civarındadır; içi katranla sıvanır.

Mecazdan: kuşluk uykusuna düşkün kadın; ve **رقود الضحى**: nimet içinde olan kadın içindir.

Misafirini gözetmediği zaman misafirinden **رقد** etti.

İki şeyhine sövücü, komşusuna hırsız; ve misafirinden, yatağı sıcak, **رقود**.

Ve beldede **أرقدت**: onda ikamet ettim.

Bize sıcaktan bir **رقدة** isabet etti; o, yarım ay yahut daha az sürmesidir.

Elbise **رقد** etti; tıpkı elbisenin **نام** etmesi gibi; içinde yararlanılan bir şey bulunmadığı zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرُّقاد: النَّوْم. والرَّقْدَة: النومة. وفي التهذيب عن الليث: الرُّقود النوم بالليل، والرُّقادُ: النوم بالنهار؛ قال الأَزهري: الرُّقاد والرُّقُود يكون بالليل والنهار عند العرب؛ ومنه قوله تعالى: قالوا يا ويلنا من بعثنا من مَرْقدِنا؛ هذا قول الكفار إِذا بعثوا يوم القيامة وانقطع الكلام عند قوله من مرقدنا، ثم قالت لهم الملائكة: هذا ما وعَد الرحمنُ، ويجوز أَن يكون هذا من صفة المَرْقَد، وتقول الملائكة: حق ما وعَد الرحمن؛ ويحتمل أَن يكون المَرْقَد مصدراً، ويحتمل أَن يكون موضعاً وهو القبر، والنوم أَخو الموت.
ورَقَدَ يَرْقُدُ رَقْداً ورُقُوداً ورُقاداً: نام. وقوم رُقُود أَي رُقَّد. والمَرْقَد، بالفتح: المضجع. وأَرْقَدَهُ: أَنامه. والرَّقُود والمِرْقِدَّى: الدائم الرُّقاد؛ أَنشد ثعلب:
ولقد رَقَيْتَ كِلابَ أَهلِكَ بالرُّقَى،
حتى تَرَكْتَ عَقُورَهُنَّ رَقُودا
ورجل مِرْقِدَّى مثل مِرْعِزَّى أَي يَرْقَدُّ في أُموره. والمُرْقِدُ: شيء يُشرب فينوِّم مَن شربه ويُرْقِدُه.
والرَّقْدَة: هَمْدة ما بين الدنيا والآخرة. ورَقَدَ الحَرُّ: سكن. والرَّقْدَة: أَن يصيبك الحرّ بعد أَيام ريح وانكسار من الوَهَج. ورَقَدَ الثوبُ رَقْداً ورُقاداً: أَخلق. وحكى الفارسي عن ثعلب: رَقَدَتِ السوقُ كَسَدت، وهو كقولهم في هذا المعنى نامت. وأَرْقَد بالمكان: أَقام به. ابن الأَعرابي: أَرْقَدَ الرجل بأَرض كذا إِرْقاداً إِذا أَقام بها. والارقِدادُ والارْمِدادُ: السير، وكذلك الإِغْذاذُ. ابن سيده: الارقداد سرعة السير؛ تقول منه: ارْقَدَّ ارْقِداداً أَي أَسرع؛ وقيل: الارقداد عدو الناقِزِ كأَنه نَفَرَ من شيء فهو يَرْقَدُّ. يقال: أَتيتك مُرْقَدّاً؛ وقيل: هو أَن يذهب على وجهه؛ قال العجاج يصف ثوراً: فظلَّ يَرْقَدُّ من النَّشاط،
كالبَرْبَريّ لَجَّ في انخِراط
وقول ذي الرمة يصف ظليماً:
يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ، ويَتْبَعُه
حَفِيفُ نافجَة، عُثْنُونها حَصِب
يرقدّ: يسرع في عدوه؛ قال ابن سيده: وروي عن الأَصمعي المُرْقِدُ مخفف، قال: ولا أَدري كيف هو.
والراقُودُ: دَنٌّ طويل الأَسفل كهيئة الإِرْدَبَّة يُسَيَّع داخله بالقار، والجمع الرواقيد معرَّب، وقال ابن دريد: لا أَحسبه عربيّاً. وفي حديث عائشة: لا يشرب في راقود ولا جرَّة؛ الراقُود: إِناءُ خزف مستطيل مقيَّر، والنهي عنه كالنهي عن الشرب في الحناتم والجرار المقيرة. ورُقاد والرُّقاد: اسم رجل؛ قال:
أَلا قُلْ للأَمير: جُزِيتَ خيراً
أَجِرْنا من عُبَيدةَ والرُّقادِ
ورَقْد: موضع، وقيل: واد في بلاد قيس، وقيل: جبل وراء إِمَّرَةَ في بلاد بني أَسد؛ قال ابن مقبل:
وأَظْهَرَ في عِلانِ رَقْدٍ، وسَيْلُه
عَلاجِيمُ، لا ضَحْلٌ ولا مُتَضَحْضِحُ
وقيل: هو جبل تنحت منه الأَرْحِية؛ قال ذو الرمة يصف كِرْكِرَة البعير ومَنْسِمَه:
تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِرات وَقِيعِه،
كَأَرْحاءِ رَقْدٍ، زَلَّمَتْها المَناقِرُ
قال ابن بري: إِنما وصف ذو الرمة مناسم الإِبل لا كركرة البعير كما ذكر الجوهري. وتَفُضُّ: تفرّق أَي تفرق الحصى عن مناسمها. والمجمرات: المجتمعات الشديدات. وزَلَّمَتها المناقر: أَخَذت من حافاتها. والرُّقادُ: بطن من جَعْدة؛ قال:
مُحافَظَةً على حَسَبي، وأَرْعَى
مَساعِي آلِ ورْدٍ والرُّقاد

##### Türkçe

**الرُّقاد**: uyku. Ve **الرَّقْدَة**: uyku (bir uyuma). Ve Tehzîb’de Leys’ten:
**الرُّقود** geceleyin uyumaktır, **الرُّقاد** ise: gündüz uyumaktır; Ezherî dedi ki:
Araplar katında **الرُّقاد** ve **الرُّقُود** gece ve gündüz olur; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “Dediler: Ey
vay bize, bizi **مَرْقدِنا**’mızdan kim diriltti”; bu, kıyamet günü diriltildiklerinde
kâfirlerin sözüdür.
Söz, “**من مرقدنا**” kavli yanında kesilir; sonra melekler onlara dedi ki: “Bu, Rahmân’ın vaad ettiği şeydir.”
Ve bunun **المَرْقَد**’in sıfatından olması câizdir; melekler der ki: Rahmân’ın vaad ettiği şey haktır.
Ve **المَرْقَد**’in mastar olması muhtemeldir; ve bir yer olması muhtemeldir ki o da
kabirdir; ve uyku ölümün kardeşidir.

Ve **رَقَدَ يَرْقُدُ رَقْداً ورُقُوداً ورُقاداً**: uyudu. Ve **قوم رُقُود** yani
**رُقَّد**. Ve **المَرْقَد** (fetha ile): yatılan yer. Ve **أَرْقَدَهُ**: onu uyuttu. Ve **الرَّقُود**
ve **المِرْقِدَّى**: sürekli **الرُّقاد** sahibi; Sa‘leb inşad etti:
ولقد رَقَيْتَ كِلابَ أَهلِكَ بالرُّقَى،
حتى تَرَكْتَ عَقُورَهُنَّ رَقُودا
Ve **رجل مِرْقِدَّى** tıpkı **مِرْعِزَّى** gibi; yani işlerinde **يَرْقَدُّ** (uyuklar/uyur).

Ve **المُرْقِدُ**: içilen bir şeydir; onu içen kimseyi uyutur ve onu **يُرْقِدُه**.

Ve **الرَّقْدَة**: dünya ile âhiret arasındaki bir durgunluk. Ve **رَقَدَ الحَرُّ**: sakinleşti.
Ve **الرَّقْدَة**: rüzgâr ve yakıcılığın kırılmasından günler sonra sana sıcağın isabet etmesidir.

Ve **رَقَدَ الثوبُ رَقْداً ورُقاداً**: eskidi. Fârisî, Sa‘leb’den nakletti:
**رَقَدَتِ السوقُ**: durgunlaştı; bu, bu mânada onların “uyudu” demeleri gibidir. Ve **أَرْقَد بالمكان**:
orada ikamet etti. İbnü’l-A‘râbî: **أَرْقَدَ** adam, filân yerde **إِرْقاداً** (yaptı), orada ikamet ettiğinde.
Ve **الارقِدادُ** ve **الارْمِدادُ**: yürüyüş (seyr); aynı şekilde **الإِغْذاذُ** da böyledir. İbn Sîde:
**الارقداد** yürüyüşün süratidir; ondan dersin ki: **ارْقَدَّ ارْقِداداً** yani hızlandı; ve denildi ki:
**الارقداد** sıçrayanın koşuşudur; sanki bir şeyden ürkmüş de **يَرْقَدُّ**. Denir ki: sana
**مُرْقَدّاً** geldim; ve denildi ki: yüzü üzere gitmesidir; ‘Accâc bir boğayı vasfederek dedi ki:
فظلَّ يَرْقَدُّ من النَّشاط،
كالبَرْبَريّ لَجَّ في انخِراط
Ve Zü’r-Rumme’nin bir devekuşunu vasfederek sözü:
يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ، ويَتْبَعُه
حَفِيفُ نافجَة، عُثْنُونها حَصِب
**يرقدّ**: koşuşunda süratlenir; İbn Sîde dedi ki: ve Asma‘î’den **المُرْقِدُ**’ün muhaffef olduğu rivayet edildi,
dedi ki: ve onun nasıl olduğunu bilmiyorum.

Ve **الراقُودُ**: altı uzun bir küptür; **الإِرْدَبَّة** heyeti gibi; içi
katranla sıvanır; çoğulu **الرواقيد**’dir, mu‘arrebdir. İbn Düreyd dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Ve
Âişe hadîsinde: “**راقود**’da da **جرَّة**’de de içmez”; **الراقُود**: uzunca,
katranlanmış çömlek bir kaptır; ondan nehiy, **الحناتم** ve katranlanmış **الجرار** içinde içmekten nehiy gibidir.

Ve **رُقاد** ve **الرُّقاد**: bir adamın adıdır; dedi ki:
أَلا قُلْ للأَمير: جُزِيتَ خيراً
أَجِرْنا من عُبَيدةَ والرُّقادِ

Ve **رَقْد**: bir yerdir; ve denildi ki: Kays diyarında bir vadidir; ve denildi ki: Benî Esed diyarında **إِمَّرَةَ**’nin ardında bir dağdır; İbn Mukbil dedi ki:
وأَظْهَرَ في عِلانِ رَقْدٍ، وسَيْلُه
عَلاجِيمُ، لا ضَحْلٌ ولا مُتَضَحْضِحُ
Ve denildi ki: değirmen taşlarının yontulduğu bir dağdır; Zü’r-Rumme devenin **كِرْكِرَة**’sini
ve **مَنْسِم**’ini vasfederek dedi ki:
تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِرات وَقِيعِه،
كَأَرْحاءِ رَقْدٍ، زَلَّمَتْها المَناقِرُ
İbn Berrî dedi ki: Zü’r-Rumme ancak develerin **مناسم**’ini vasfetmiştir, Cevherî’nin zikrettiği gibi devenin **كركرة**’sini değil. Ve **تَفُضُّ**: ayırır; yani çakılı onların **مناسم**’inden ayırır. Ve **المجمرات**:
toplanmış, şiddetli olanlar. Ve **زَلَّمَتها المناقر**: kenarlarından aldı. Ve **الرُّقادُ**: Câ‘de’den bir batındır; dedi ki:
مُحافَظَةً على حَسَبي، وأَرْعَى
مَساعِي آلِ ورْدٍ والرُّقاد

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ق د * * الرُّقَادُ * بالضم النوم وبابه نصر ودخل و * رُقَاداً * أيضا وقوم * رُقُودٌ * أي * رُقَّدٌ * بوزن سكر و * الرَّقْدَةُ * بالفتح النومة و * المَرْقَدُ * بوزن المذهب المضجع و * أرْقَدَهُ * أنامه و * المُرْقِدُ * دواء يرقد من يشربه

##### Türkçe

* ر ق د * * **الرُّقَادُ** * (ضمme ile) uyku; babı **نصر** ve **دخل**’dir; ayrıca * **رُقَاداً** * da (vardır). Ve bir kavim * **رُقُودٌ** *; yani * **رُقَّدٌ** *; **سكر** vezninde. Ve * **الرَّقْدَةُ** * (fetḥa ile) bir uyku (uyuma). Ve * **المَرْقَدُ** * **المذهب** vezninde: yatılacak yer. Ve * **أرْقَدَهُ** *: onu uyuttu. Ve * **المُرْقِدُ** *: onu içen kimsenin uyuduğu bir ilaç.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرقد، بفتح فسكون: النوم كالرقاد والرقود، بضمهما والرقدة: النومة، أو الرقاد خاص بالليل، عن الليث. وهو قول ضعيف. وفي التهذيب عن الليث: الرقود النوم بالليل، والرقاد النوم بالنهار. قال الأزهري: الرقاد، والرقود، يكون بالليل والنهار، عند العرب. قلت: ومثله في المصباح وغيره، ويدل على ذلك قوله تعالى:  وتحسبهم أيقاظا وهم رقود  ورقد يرقد، رقدا، ورقودا، ورقادا: نام وقوم رقود ورقد بمعنى واحد. ورجل يرقود، على يفعول يرقد كثيرا. وسقاه المرقد، وهو بالضم: دواء يرقد شاربه وينومه. والمرقد: البين من الطريق، أي الواضح، كذا روي عن الأصمعي، مخففا، قال ابن سيده، ولا أدري كيف هو. وقا لغيره: هو المرقد، مشددا، وبعثه من مرقده، كمسكن: المضجع جمعه مراقد. وقوله تعالى:  من بعثنا من مرقدنا هذا  يحتمل أن يكون المضجع، والنوم أخو الموت، وأن يكون مصدرا. وأرقده: أنامه، وأرقدت المرأة ولدها: أنامته.
 ومن المجاز أرقد المكان: أقأم به، وعن ابن الأعرابي: أرقد الرجل بأرض كذا إرقادا، إذا أقام بها. والرقدان، محركة: الطفر نشاطا ومرحا، ومنه طفر الجدي والحمل ونحوهما من النشاط. والارقداد والارمداد: السير، وكذلك الإغذاذ. وقال ابن سيده: الارقداد: الإسراع في السير، وقيل: الارقداد: عدو الناقز، كأنه نفر من شيء فهو يرقد. ويقال أتيتك مرقدا، وقيل: هو أن يذهب على وههه، قال العجاج يصف ثورا:
  فظل يرقد من النـشـاط                      كالبربري لج في انخراط ورجل مرقدى كمرعزى. يرقد، أي يسرع في أموره ورجل رقود، ومرقدى: دائم الرقاد، وأنشد ثعلب:
  ولقد رقيت كلاب أهلك بالرقى                      حتى تركت عقورهن رقـودا والراقود: دن كبير، أو هو دن طويل الأسفل كهيئة الإردبة يسيع داخله بالقأر والجمع: الرواقيد، معرب، وقال ابن دريد: لا أحسبه عربيا. وفي حديث عائشة لا يشرب في راقود ولا جرة الراقود: إناء من خزف مستطيل مقير، والنهي عنه كالنهي عن الشرب في الحناتم، والجرار المقيرة. والراقود: سمكة صغيرة تكون في البحر. والرقيدأت: ماء لبني كلب بن وبرة بالشام. ورقد، بفتح فسكون: جبل وراء إمرة، في بلاد بني أسد وقيل: هو جبل تنحت منه الأرحية قال ذو الرمة:
  تفض الحصى عن مجمرات وقيعة                      كأرحاء رقد زلمتها المـنـاقـر وقيل: رقد: واد في بلاد قيس. ومن المجاز: أصابتنا رقدة من حر أي قدر عشرة أيأم وفي الأساس: وهي أن تدوم نصف شهر، أو أقل. وفي اللسان: الرقدة: أن يصيبك الحر بعد أيام ريح وانكسار من الوهج. والترقيد: ضرب من المشي، نقله الصاغاني. و رقأد، وراقد كغراب، وصاحب، اسمان قال:
  ألا قل للأمير جزيت خيرا                      أجرنا من عبيدة والرقـأد ومما يستدرك عليه:

  تراقد: تناوم. واسترقدت فما أدركت الجماعة، إذا غلبك الرقاد. وبين الدنيا والآخرة همدة ورقدة. ورقد الحر: سكن. ومن المجاز: رقد الثوب رقدا ورقادا: أخلق. ولم يبق فيه مستمتع. وحكى الفارسي، عن ثعلب: رقدت السوق: كسدت، وهو كقولهم في هذا المعنى: نامت. ورقد عن ضيفه لم يتعهده. وامرأة رقود الضحى: متنعمة. ورقد عن الأمر: قعد وتأخر. وكل ذلك مجاز.

##### Türkçe

**الرقد**، فتحalı sonra sükûn ile: uyku; **الرقاد** ve **الرقود** gibi, ikisi de zamme ile; ve **الرقدة**: bir uyku; yahut **الرقاد** geceye mahsustur, **الليث**’ten. Ve o zayıf bir sözdür. Ve **التهذيب**’de **الليث**’ten: **الرقود** geceleyin uykudur, ve **الرقاد** gündüzleyin uykudur. **الأزهري** dedi: **الرقاد** ve **الرقود** gece ve gündüz olur, Araplar katında. Dedim: ve onun benzeri **المصباح** ve başkasında; ve buna delâlet eder Yüce Allah’ın sözü: **وتحسبهم أيقاظا وهم رقود**. Ve **رقد يرقد**، **رقدا**، ve **رقودا**، ve **رقادا**: uyudu. Ve bir kavim **رقود** ve **رقد** mânâca birdir. Ve bir adam **يرقود**، **يفعول** üzere: çok uyur. Ve ona **المرقد** içirdi; o zamme iledir: içeni uyutan ve onu uykuya daldıran bir ilaçtır. Ve **المرقد**: yolun açık olanı, yani belirgin olanı; böyle rivayet olundu **الأصمعي**’den, hafifletilmiş olarak. **ابن سيده** dedi: ve ben bilmem o nasıldır. Ve başkası dedi: o **المرقد**’dır, şeddeli olarak. Ve onu **مرقده**’sinden gönderdi; **مسكن** gibi: yatak; çoğulu **مراقد**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **من بعثنا من مرقدنا هذا**; muhtemeldir ki yataktır; ve uyku ölümün kardeşidir; ve muhtemeldir ki mastardır. Ve **أرقده**: onu uyuttu. Ve kadın çocuğunu **أرقدت**: onu uyuttu.

Ve mecazdan: **أرقد المكان**: orada ikamet etti. Ve **ابن الأعرابي**’den: adam filân yerde **أرقد** etti, **إرقادا** olarak; orada ikamet ettiği zaman. Ve **الرقدان**، harekeli: canlılık ve sevinçle sıçrayış; ondan oğlağın ve kuzunun ve benzerlerinin canlılıktan sıçrayışı. Ve **الارقداد** ve **الارمداد**: yürüyüş; ve yine **الإغذاذ** böyledir. **ابن سيده** dedi: **الارقداد**: yürüyüşte hızlanmadır. Ve denildi: **الارقداد**: sıçrayanın koşmasıdır; sanki bir şeyden ürktü de o **يرقد** eder. Ve denilir: sana **مرقدا** geldim. Ve denildi: o, kendi hevesi üzere gitmesidir. **العجاج** bir boğayı vasfederek dedi:
  فظل يرقد من النـشـاط                      كالبربري لج في انخراط
Ve bir adam **مرقدى**; **مرعزى** gibi. **يرقد**: yani işlerinde hızlanır. Ve bir adam **رقود** ve **مرقدى**: sürekli **الرقاد** sahibidir. Ve **ثعلب** inşad etti:
  ولقد رقيت كلاب أهلك بالرقى                      حتى تركت عقورهن رقـودا
Ve **الراقود**: büyük bir küp; yahut o, altı uzun bir küptür, **الإردبة** heyeti gibi; içi dipte katranlanmış olarak genişler. Ve çoğulu: **الرواقيد**. Muarrabdır. Ve **ابن دريد** dedi: ben onu Arapça sanmıyorum. Ve **عائشة** hadîsinde: **لا يشرب في راقود ولا جرة**. **الراقود** küpü: uzunca, katranlanmış çömlekten bir kaptır; ondan nehiy, **الحناتم**’de ve katranlanmış küplerde içmekten nehiy gibidir. Ve **الراقود**: denizde olan küçük bir balıktır. Ve **الرقيدأت**: Şam’da **بني كلب بن وبرة**’ye ait bir sudur. Ve **رقد**، fetha sonra sükûn ile: **إمرة**’nin arkasında bir dağdır, **بني أسد** diyarında. Ve denildi: o, ondan değirmen taşlarının yontulduğu bir dağdır. **ذو الرمة** dedi:
  تفض الحصى عن مجمرات وقيعة                      كأرحاء رقد زلمتها المـنـاقـر
Ve denildi: **رقد**: **قيس** diyarında bir vadidir. Ve mecazdan: bize sıcaktan bir **رقدة** isabet etti; yani on gün kadar. Ve **الأساس**’ta: ve o, yarım ay, yahut daha az sürmesidir. Ve **اللسان**’da: **الرقدة**: rüzgâr ve hararetin kırılmasından günler sonra sıcağın sana isabet etmesidir. Ve **الترقيد**: yürüyüşten bir türdür; onu **الصاغاني** nakletti. Ve **رقأد** ve **راقد**; **غراب** ve **صاحب** gibi: iki isimdir. Dedi:
  ألا قل للأمير جزيت خيرا                      أجرنا من عبيدة والرقـأد
Ve kendisine istidrâk olunanlardan:

**تراقد**: uyur gibi yaptı. Ve **استرقدت** de cemaatı idrak etmedim; **الرقاد** sana galip geldiği zaman. Ve dünya ile âhiret arasında bir **همدة** ve bir **رقدة** vardır. Ve sıcağın **رقد** etmesi: sakinleşti. Ve mecazdan: elbisenin **رقد** etmesi, **رقدا** ve **رقادا**: eskidi. Ve onda faydalanılan bir şey kalmadı. Ve **الفارسي** **ثعلب**’den hikâye etti: pazarın **رقدت** etmesi: durgunlaştı; ve o, onların bu mânâda sözleri gibidir: **نامت**. Ve misafirinden **رقد** etti: onu gözetmedi. Ve bir kadın **رقود الضحى**: nimet içinde olan. Ve işten **رقد** etti: oturdu ve geri kaldı. Ve bunların hepsi mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَقَدَ
1 رَقَدَ ذ , (S, Msb,) aor. رَقُدَ , inf.n. رُقَادٌ and رُقُودٌ (JK, S, A, Msb, K) and رَقْدٌ (S, Msb, K) and perhaps also مَرْقَدٌ [q. v.], (TA,) He slept, (JK, S, A, Msb, K,) accord. to some, specially, (Msb, K,) by night; (JK, Msb, K) but it correctly means, whether by night or by day; as is shown by verse 17 of ch. xviii. of the Kur-لn: (Msb:) the assertion that it means, specially, by night, is weak: (TA:) accord. to Lth, رُقُودٌ is by night; and رُقَادٌ, by day: but the Arabs used both of these words as meaning the sleeping by night and by day. (T, TA.) You say, مَابِى رُقُودٌ and رُقادٌ [There is not in me any sleep]. (A.) ― -b2- [Hence,] رَقَدَ عَنِ الأَمْرِ (tropical:) He abstained, or held back, from the affair. (Msb, TA.) And رَقَدَ عَنْ ضَيْفِهِ (tropical:) [He neglected his guest;] he did not pay attention, or frequent attention, to his guest. (A, TA.) And رَقَدَ الثَّوْبُ, inf. n. رَقْدٌ and رُقَادٌ, (TA,) (tropical:) The garment became old and worn out, and no longer of use; (A, * TA;) like نَامَ. (A.) And رَقَدَتِ السُّوقُ (tropical:) The market became stagnant, or dull, with respect to traffic; like نَامَت. (Th, TA.) And رَقَدَ الحَرُّ (tropical:) The heat remitted, or subsided. (TA. [See also رَكَدَ.])

تَرْقِيدٌ
2 تَرْقِيدٌ ذ A certain manner of going on foot, (JK, K,) with quickness: (JK:) perhaps a mistranscription for تَرْفِيدٌ. (TA.)

ارقدهُ
4 ارقدهُ ذ He, or it, caused him to sleep; put him to sleep. (S, K.) It is said of a medicine. (S, A, K.) And you say, ارقدت المَرْأَةُ وَلَدَهَا The woman put her child to sleep. (A.) -A2- ارقد المَكَانَ, (K,) or بِالمَكَانِ, (S,) or بِالبَلَدِ, (A,) or بِأَرْضِ كَذَا, (IAar, JK, TA,) (tropical:) He resided, stayed, dwelt, or abode, in the place, or town or country, or in such a land. (IAar, JK, S, A, K.)

تراقد
6 تراقد ذ He feigned himself asleep. (A.)

ارقدّ
9 ارقدّ ذ , (JK, S, A,) inf. n. اِرْقِدَادٌ, (JK, S, K,) He hastened; or was quick, or swift; (JK, S, M, A, K;) in his pace, or going: (M, A:) or he ran vehemently; as also ارمدّ; said of a camel: (AA, T in art. رمد:) or he ran with leaps, or bounds, as though leaping, or bounding, from a thing: (As, L in art. رمد:) or he went at random, heedlessly, headlong, or in a headlong course; and quickly; (As, JK, L in art. رمد;) as also ارمدّ. (As, T in that art.)

استرقد
10 استرقد ذ He became overpowered by sleep [or drowsiness; and therefore desired to sleep]. (A, TA.)

أَرْحَآءُ رَقْدٍ
أَرْحَآءُ رَقْدٍ ذ Mill-stones of Rakd; (S) which is the name of a mountain whence mill-stones are hewn; (S, A, K;) or, as some say, a valley in the district of Keys. (TA.) You say also رَحًى ↓ رَقْدِيَّةٌ A mill-stone of the mountain [or valley] called رَقْد. (A.)

رَقْدَةٌ
رَقْدَةٌ ذ A sleep. (S.) One says, مَا أَطْيَبَ رَقْدَةَ السَّحَرِ [How sweet is the sleep of the time a little before daybreak!]. (A.) ― -b2- A state of extinction of vitality (هَمْدَةٌ) between the present life and the life to come. (JK, A. *) ― -b3- أَصَابَتْنَا رَقْدَةٌ مَنَ الحَرِّ (JK, A, K) (tropical:) A period of heat befell us lasting half a month, or less, (A,) or ten days: (JK, K:) or رَقْدَةٌ signifies a heat that befalls one after days of wind and an abatement of violent heat. (L.)

رُقَدَةٌ
رُقَدَةٌ ذ : see رَقُودٌ.

رَقَدَانٌ
رَقَدَانٌ ذ [an inf. n. of which the verb is not mentioned,] The act of leaping, or leaping up, by reason of briskness, liveliness, or sprightliness, (S, K,) like the lamb and the kid. (S.)

رَحًى رَقْدِيَّةٌ
رَحًى رَقْدِيَّةٌ ذ : see أَرْحَآءُ رَقْدٍ, above.

رَقُودٌ
رَقُودٌ ذ and ↓ رَقَّادٌ (A) and ↓ يَرْقُودٌ (K) [all signify the same; i. e. A man who sleeps much; as the last is expl. in the K and so ↓ رُقَدَةٌ; as Golius says on the authority of a gloss. in the KL: or] رَقُودٌ signifies a man always sleeping; as also ↓ مِرْقِدَّى. (TA.) [Hence,] اِمْرَأَةٌ رَقُودُ الضُّحَى [A woman who sleeps much in the morning after sunrise; meaning] (tropical:) a woman that leads an easy, and a soft, or delicate, life; and so نَؤُومُ الضُّحَى. (A.)

رَقَّادٌ
رَقَّادٌ ذ : see the next preceding paragraph.

رَاقِدٌ
[ رَاقِدٌ ذ act. part. n. of 1:] رُقَّدٌ [is its pl., and] signifies Persons sleeping; as also رُقُودٌ; (S, K;) the last occurring in the Kur xviii. 17. (Msb.)

رَاقُودٌ
رَاقُودٌ ذ A large vessel of the kind called دَنّ: (K:) or a vessel of the kind so called, (S, K,) or a vessel in form like the دَنّ, (JK,) resembling an اـِرْدَبَّة, (S, A.) long in the lower part, (JK, S, K,) smeared inside with pitch: (S, A, K:) or an oblong earthen jar, smeared with pitch: (TA:) an arabicized word: (S:) pl. رَوَاقِيدُ. (JK, S.) ― -b2- And A certain fish, (JK, K,) small, (K,) of the size of the finger, and round; (JK;) found in the sea. (TA.)

مَرْقَدٌ
مَرْقَدٌ ذ A sleeping-place: (S, A, K:) pl. مَرَاقِدُ. (A.) You say, بَعَثَهُ مِنْ مَرْقَدِهِ [He roused him from his sleeping-place]. (A.) And أَخَذُوا مَرَاقِدَهُمْ [They took their sleeping-places]. (A.) ― -b2- It seems, from the manner in which it is used in the Kur xxxvi. 52, [like the former of the two exs. mentioned above,] that it may perhaps also be an inf. n. (TA.)

مُرْقِدٌ
مُرْقِدٌ ذ A medicine that causes him who drinks it to sleep (S, K. [In a copy of the A ↓ مُرَقِّدٌ; and thus pronounced in the present day.]) ― -b2- Also A conspicuous road: (JK, K;) thus on the authority of As; but ISd says, “ I know not how it is: ” and others say that it is ↓ مُرَقِّدٌ. (TA.)

مُرَقِّدٌ
مُرَقِّدٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

مِرْقِدَّى
مِرْقِدَّى ذ : see رَقُودٌ. ― -b2- Also A man quick in his affairs. (S, K.)

يَرْقُودٌ
يَرْقُودٌ ذ : see رَقُودٌ.

##### Türkçe

**رَقَدَ**
1 **رَقَدَ** **ذ** , (S, Msb,) muzâri‘i **رَقُدَ** , mastarı **رُقَادٌ** ve **رُقُودٌ** (JK, S, A, Msb, K) ve **رَقْدٌ** (S, Msb, K) ve belki ayrıca **مَرْقَدٌ** [bkz.], (TA,) O uyudu, (JK, S, A, Msb, K,) bazılarına göre, özellikle, (Msb, K,) geceleyin; (JK, Msb, K) fakat doğru olarak, geceleyin de gündüzleyin de demektir; Kur’ân’ın **ل**-n’inin xviii. sûresinin 17. âyeti bunu gösterir: (Msb:) onun özellikle geceleyin demek olduğu iddiası zayıftır: (TA:) Lth’ye göre, **رُقُودٌ** geceleyindir; ve **رُقَادٌ**, gündüzleyindir: fakat Araplar bu iki kelimenin her ikisini de geceleyin ve gündüzleyin uyumak mânasında kullandılar. (T, TA.) Sen dersin, **مَابِى رُقُودٌ** ve **رُقادٌ** [Bende hiç uyku yoktur]. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **رَقَدَ عَنِ الأَمْرِ** (mecaz:) O, işten çekindi, yahut geri durdu. (Msb, TA.) Ve **رَقَدَ عَنْ ضَيْفِهِ** (mecaz:) [Misafirini ihmal etti;] misafirine dikkat etmedi, yahut sık sık dikkat etmedi. (A, TA.) Ve **رَقَدَ الثَّوْبُ**, mastarı **رَقْدٌ** ve **رُقَادٌ**, (TA,) (mecaz:) Elbise eskidi ve yıprandı, ve artık kullanılmaz oldu; (A, * TA;) **نَامَ** gibi. (A.) Ve **رَقَدَتِ السُّوقُ** (mecaz:) Pazar, alışveriş bakımından durgunlaştı, yahut kesatlaştı; **نَامَت** gibi. (Th, TA.) Ve **رَقَدَ الحَرُّ** (mecaz:) Sıcaklık hafifledi, yahut yatıştı. (TA. [Ayrıca **رَكَدَ**’ye de bak.])

**تَرْقِيدٌ**
2 **تَرْقِيدٌ** **ذ** Yaya yürüyüşte belirli bir tarz, (JK, K,) süratle: (JK:) belki **تَرْفِيدٌ** için bir yanlış yazımdır. (TA.)

**ارقدهُ**
4 **ارقدهُ** **ذ** O, yahut o (şey), onu uyuttu; onu uykuya koydu. (S, K.) Bir ilaç hakkında söylenir. (S, A, K.) Ve sen dersin, **ارقدت المَرْأَةُ وَلَدَهَا** Kadın çocuğunu uyuttu. (A.) -A2- **ارقد المَكَانَ**, (K,) yahut **بِالمَكَانِ**, (S,) yahut **بِالبَلَدِ**, (A,) yahut **بِأَرْضِ كَذَا**, (IAar, JK, TA,) (mecaz:) O, yerde, yahut şehirde yahut ülkede, yahut şöyle bir diyarda ikamet etti, kaldı, oturdu, yahut barındı. (IAar, JK, S, A, K.)

**تراقد**
6 **تراقد** **ذ** O, kendini uyuyor gibi gösterdi. (A.)

**ارقدّ**
9 **ارقدّ** **ذ** , (JK, S, A,) mastarı **اِرْقِدَادٌ**, (JK, S, K,) O acele etti; yahut hızlı, yahut çevik oldu; (JK, S, M, A, K;) yürüyüşünde, yahut gidişinde: (M, A:) yahut şiddetle koştu; **ارمدّ** da böyledir; deve hakkında söylenir: (AA, T, md. **رمد**’de:) yahut sıçrayışlarla, yahut atılışlarla koştu; sanki bir şeyden sıçrıyor, yahut atılıyormuş gibi: (As, L, md. **رمد**’de:) yahut rastgele, aldırışsızca, başıboş, yahut başıboş bir gidişle gitti; ve hızlıca; (As, JK, L, md. **رمد**’de;) **ارمدّ** da böyledir. (As, T, o maddede.)

**استرقد**
10 **استرقد** **ذ** O, uyku [yahut uyuklama] tarafından bastırıldı [ve bu sebeple uyumayı istedi]. (A, TA.)

**أَرْحَآءُ رَقْدٍ**
**أَرْحَآءُ رَقْدٍ** **ذ** Rakd’ın değirmen taşları; (S) ki o, değirmen taşlarının yontulduğu bir dağın adıdır; (S, A, K;) yahut bazılarına göre, Keys yöresinde bir vadidir. (TA.) Sen ayrıca dersin **رَحًى** ↓ **رَقْدِيَّةٌ** **رَقْد** denilen dağın [yahut vadinin] bir değirmen taşı. (A.)

**رَقْدَةٌ**
**رَقْدَةٌ** **ذ** Bir uyku. (S.) Denir ki, **مَا أَطْيَبَ رَقْدَةَ السَّحَرِ** [Seher vaktinin uykusu ne kadar hoştur!]. (A.) ― -b2- Şimdiki hayat ile gelecek hayat arasındaki canlılığın sönmesi hâli (**هَمْدَةٌ**). (JK, A. *) ― -b3- **أَصَابَتْنَا رَقْدَةٌ مَنَ الحَرِّ** (JK, A, K) (mecaz:) Bize, yarım ay, yahut daha az, (A,) yahut on gün süren bir sıcaklık dönemi isabet etti: (JK, K:) yahut **رَقْدَةٌ**, rüzgâr günlerinden ve şiddetli sıcağın hafiflemesinden sonra insana isabet eden bir sıcaklık demektir. (L.)

**رُقَدَةٌ**
**رُقَدَةٌ** **ذ** : **رَقُودٌ**’a bak.

**رَقَدَانٌ**
**رَقَدَانٌ** **ذ** [fiili zikredilmeyen bir mastar olarak,] çeviklik, canlılık, yahut şenlik sebebiyle sıçrama, yahut sıçrayıp yükselme fiili, (S, K,) kuzu ve oğlak gibi. (S.)

**رَحًى رَقْدِيَّةٌ**
**رَحًى رَقْدِيَّةٌ** **ذ** : yukarıda **أَرْحَآءُ رَقْدٍ**’e bak.

**رَقُودٌ**
**رَقُودٌ** **ذ** ve ↓ **رَقَّادٌ** (A) ve ↓ **يَرْقُودٌ** (K) [hepsi aynı mânaya gelir; yani çok uyuyan bir adam; sonuncusu K’da böyle açıklanmıştır ve ↓ **رُقَدَةٌ** da böyledir; Golius’un KL’deki bir haşiyeye dayanarak söylediği üzere: yahut] **رَقُودٌ**, daima uyuyan bir adam demektir; ↓ **مِرْقِدَّى** da böyledir. (TA.) [Bundan dolayı,] **اِمْرَأَةٌ رَقُودُ الضُّحَى** [Güneş doğduktan sonraki sabah vaktinde çok uyuyan bir kadın; mânası] (mecaz:) rahat, ve yumuşak, yahut nazik bir hayat süren bir kadın; **نَؤُومُ الضُّحَى** da böyledir. (A.)

**رَقَّادٌ**
**رَقَّادٌ** **ذ** : bir önceki paragrafın hemen öncesine bak.

**رَاقِدٌ**
[ **رَاقِدٌ** **ذ** 1’in ism-i fâilidir:] **رُقَّدٌ** [onun çoğuludur, ve] Uyuyan kimseler demektir; **رُقُودٌ** da böyledir; (S, K;) sonuncusu Kur’ân xviii. 17’de vârid olmuştur. (Msb.)

**رَاقُودٌ**
**رَاقُودٌ** **ذ** **دَنّ** denilen türden büyük bir kap: (K:) yahut o adla anılan türden bir kap, (S, K,) yahut **دَنّ** gibi bir biçimde bir kap, (JK,) **اـِرْدَبَّة**’ye benzeyen, (S, A.) alt kısmı uzun, (JK, S, K,) içi zift ile sıvanmış: (S, A, K:) yahut zift ile sıvanmış, uzunumsu bir toprak küp: (TA:) Arapçalaştırılmış bir kelimedir: (S:) çoğulu **رَوَاقِيدُ**. (JK, S.) ― -b2- Ve belirli bir balık, (JK, K,) küçük, (K,) parmak büyüklüğünde, ve yuvarlak; (JK;) denizde bulunur. (TA.)

**مَرْقَدٌ**
**مَرْقَدٌ** **ذ** Bir uyuma yeri: (S, A, K:) çoğulu **مَرَاقِدُ**. (A.) Sen dersin, **بَعَثَهُ مِنْ مَرْقَدِهِ** [Onu uyuma yerinden uyandırdı]. (A.) Ve **أَخَذُوا مَرَاقِدَهُمْ** [Uyuma yerlerini aldılar]. (A.) ― -b2- Kur’ân xxxvi. 52’de kullanılış tarzından, [yukarıda zikredilen iki örnekten birincisi gibi,] belki ayrıca bir mastar olması da mümkündür gibi görünür. (TA.)

**مُرْقِدٌ**
**مُرْقِدٌ** **ذ** İçenin uyumasına sebep olan bir ilaç (S, K. [A’nın bir nüshasında ↓ **مُرَقِّدٌ**; ve günümüzde böyle telaffuz edilir.]) ― -b2- Ayrıca belirgin bir yol: (JK, K;) As’ın rivayetine göre böyledir; fakat ISd der ki, “nasıl olduğunu bilmiyorum:” ve başkaları onun ↓ **مُرَقِّدٌ** olduğunu söyler. (TA.)

**مُرَقِّدٌ**
**مُرَقِّدٌ** **ذ** : iki yerde, bir önceki paragrafa bak.

**مِرْقِدَّى**
**مِرْقِدَّى** **ذ** : **رَقُودٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca işlerinde hızlı bir adam. (S, K.)

**يَرْقُودٌ**
**يَرْقُودٌ** **ذ** : **رَقُودٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَقَدَ
رَقَدَ U ( n. ac. رَقْد 1 ,  رُقَاْد 24 ,  رُقُوْد 27 ),
a.  Slept, went to sleep, lay down; was dull ( market ).

b.  Stopped.

c.  [ 'An ], Neglected.

أَرْقَدَ
أَرْقَدَ IV ,
a.  Made to go to sleep or to bed.

b.  [ Bi ], Stopped, stayed in, at.

رَقْدَة
رَقْدَة 1t ,
a.  A sleep.

رُقَدَة
رُقَدَة 9t ,
a.  Great sleeper, sluggard.

مَرْقَد
مَرْقَد 17 , ( pl. مَرَاْقِدُ 44 ),
a.  Sleeping-place: bed, couch; bedroom.

رَاْقِد
رَاْقِد 21 , ( pl. رُقَّد 11 ,  رُقُوْد 27 ),
a.  Sleeping, asleep; sleeper.

رُقَاْد
رُقَاْد 24 ,
a.  Sleep.

رَقَدَاْن
رَقَدَاْن 36 ,
a.  Leap, bound.

رَاْقُوْد
رَاْقُوْد 40 , ( pl. رَوَاْقِيْدُ 66 ),
a.  Large jar.

أَرْقَدَ
N. Ag. أَرْقَدَ IV ,
a.  Soporific.

##### Türkçe

رَقَدَ
**رَقَدَ** U (mastar: **رَقْد** 1, **رُقَاْد** 24, **رُقُوْد** 27),
a. Uyudu, uykuya gitti, uzandı; (pazar) durgundu.

b. Durdu.

c. [ 'An ], İhmal etti.

أَرْقَدَ
**أَرْقَدَ** IV,
a. Uykuya yahut yatağa gitmeyi sağladı.

b. [ Bi ], Durdu, -de/-da kaldı.

رَقْدَة
**رَقْدَة** 1t,
a. Bir uyku.

رُقَدَة
**رُقَدَة** 9t,
a. Çok uyuyan, tembel.

مَرْقَد
**مَرْقَد** 17, (çoğulu **مَرَاْقِدُ** 44),
a. Uyuma yeri: yatak, sedir; yatak odası.

رَاْقِد
**رَاْقِد** 21, (çoğulu **رُقَّد** 11, **رُقُوْد** 27),
a. Uyuyan, uykuda; uyuyan kimse.

رُقَاْد
**رُقَاْد** 24,
a. Uyku.

رَقَدَاْن
**رَقَدَاْن** 36,
a. Sıçrayış, atılış.

رَاْقُوْد
**رَاْقُوْد** 40, (çoğulu **رَوَاْقِيْدُ** 66),
a. Büyük küp.

أَرْقَدَ
İsm-i fâil: **أَرْقَدَ** IV,
a. Uyku verici.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رقد
رَقَدَ - يَرْقُدُ - راقِد - راقِدُوْن - رُقُوْد - مَرْقَد
رَقَدَ - يَرْقُدُ + الكائن: يستلقي على ظهره، ويحاول الدخول في نوم عميق: يمد جسمه على الأرض أو سرير أو ما شابه ويترك نفسه تدخل في النوم
راقِد: اسم فاعل  صفة مشبهة من " رَقَدَ - يَرْقُدُ ": من يستلقي ويحاول الدخول في النوم
رَاقِدون: جمع " رَاقِد "
رُقُوْد: حال من " رَاقِدون " : وهم "رَاقِدُوْن"
مَرْقَد: على وزن " مـَفـْعـَل": اسم فعل مصدر ميمي من " رَقَدَ - يَرْقُدُ ": اسم مكان: المكان الذي "يَرْقُدُ " أو يُرْقَّدُ " فيه المرء: غرفة النوم أو قبر
﴿قالوا ياويلنا من بعثنا من مرقدنا﴾من بعثنا من المكان الذي كنا فيه راقدين: وهو القبر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أنواع حركة الجذع من أجزاء جسم البشر" وهي:
جَلَسَ - يَجْلِسُ، تَكِئَ - يَتْكَأُ، جَثَا - يَجْثُوْ (جَثَى - يَجْثِي)، ضَجَعَ - يَضْجَعُ، رَقَدَ - يَرْقُدُ، جَثَمَ - يَجْثُمُ (جَثَمَ - يَجْثِمُ)

راقد - رقود
 	﴿وتحسبهم أيقاظا وهم رقود ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد لو اطلعت عليهم لوليت منهم فرارا ولملئت منهم رعبا(18)﴾ الكهف
مرقد - مرقدنا
 ﴿قالوا ياويلنا من بعثنا من مرقدنا هذا ما وعد الرحمان وصدق المرسلون(52)﴾ يس
مختار الصحاح
● [رقد] ر ق د: الرُّقَادُ بالضم النوم وبابه نصر ودخل و رُقَاداً أيضا وقوم رُقُودٌ أي رُقَّدٌ بوزن سكر و الرَّقْدَةُ بالفتح النومة و المَرْقَدُ بوزن المذهب المضجع و أرْقَدَهُ أنامه و المُرْقِدُ دواء يرقد من يشربه
الراغب
رقد
- الرقاد: المستطاب من النوم القليل. يقال: رقد رقودا، فهو راقد، والجمع الرقود، قال تعالى: }وهم رقود﴿[الكهف/18]، وإنما وصفهم بالرقود - مع كثرة منامهم - اعتبارا بحال الموت، وذاك أنه اعتقد فيهم أنهم أموات، فكان ذلك النوم قليلا في جنب الموت. وقال تعالى:﴾يا ويلنا من بعثنا من مرقدنا{ [يس/52]، وأرقد الظليم: أسرع، كأنه رفض رقاده.
ملخص اللسان
1.     الرُّقاد: النَّوْم. والرَّقْدَة: النومة.
2.     الرُّقود النوم بالليل، والرُّقادُ: النوم بالنهار؛ قال الأَزهري:  الرُّقاد والرُّقُود يكون بالليل والنهار عند العرب؛ ومنه قوله تعالى: قالوا يا  ويلنا من بعثنا من مَرْقدِنا
3.     ورَقَدَ يَرْقُدُ رَقْداً ورُقُوداً ورُقاداً: نام. وقوم رُقُود أَي  رُقَّد.
4.     والمَرْقَد، بالفتح: المضجع.
5.     وأَرْقَدَهُ: أَنامه.
6. والرَّقُود  والمِرْقِدَّى: الدائم الرُّقاد؛
7.     ورجل مِرْقِدَّى مثل مِرْعِزَّى أَي يَرْقَدُّ في أُموره.
8.     والمُرْقِدُ: شيء يُشرب فينوِّم مَن شربه ويُرْقِدُه.
9.     والرَّقْدَة: هَمْدة ما بين الدنيا والآخرة.
10.                        ورَقَدَ الحَرُّ: سكن.
11.                        رَقَدَتِ السوقُ كَسَدت، وهو كقولهم في هذا المعنى نامت.
12.                       وأَرْقَد بالمكان:  أَقام به. أَرْقَدَ الرجل بأَرض كذا إِرْقاداً إِذا أَقام  بها.
لسان العرب
● - رقد: الرُّقاد: النَّوْم. والرَّقْدَة: النومة. وفي التهذيب عن الليث:  الرُّقود النوم بالليل، والرُّقادُ: النوم بالنهار؛ قال الأَزهري:  الرُّقاد والرُّقُود يكون بالليل والنهار عند العرب؛ ومنه قوله تعالى: قالوا يا  ويلنا من بعثنا من مَرْقدِنا؛ هذا قول الكفار إِذا بعثوا يوم القيامة  وانقطع الكلام عند قوله من مرقدنا، ثم قالت لهم الملائكة: هذا ما وعَد  الرحمنُ، ويجوز أَن يكون هذا من صفة المَرْقَد، وتقول الملائكة: حق ما وعَد  الرحمن؛ ويحتمل أَن يكون المَرْقَد مصدراً، ويحتمل أَن يكون موضعاً وهو  القبر، والنوم أَخو الموت.  ورَقَدَ يَرْقُدُ رَقْداً ورُقُوداً ورُقاداً: نام. وقوم رُقُود أَي  رُقَّد. والمَرْقَد، بالفتح: المضجع. وأَرْقَدَهُ: أَنامه. والرَّقُود  والمِرْقِدَّى: الدائم الرُّقاد؛ أَنشد ثعلب:  ولقد رَقَيْتَ كِلابَ أَهلِكَ بالرُّقَى،  حتى تَرَكْتَ عَقُورَهُنَّ رَقُودا  ورجل مِرْقِدَّى مثل مِرْعِزَّى أَي يَرْقَدُّ في أُموره.  والمُرْقِدُ: شيء يُشرب فينوِّم مَن شربه ويُرْقِدُه.  والرَّقْدَة: هَمْدة ما بين الدنيا والآخرة. ورَقَدَ الحَرُّ: سكن.  والرَّقْدَة: أَن يصيبك الحرّ بعد أَيام ريح وانكسار من الوَهَج.  ورَقَدَ الثوبُ رَقْداً ورُقاداً: أَخلق. وحكى الفارسي عن ثعلب:  رَقَدَتِ السوقُ كَسَدت، وهو كقولهم في هذا المعنى نامت. وأَرْقَد بالمكان:  أَقام به. ابن الأَعرابي: أَرْقَدَ الرجل بأَرض كذا إِرْقاداً إِذا أَقام  بها. والارقِدادُ والارْمِدادُ: السير، وكذلك الإِغْذاذُ. ابن سيده:  الارقداد سرعة السير؛ تقول منه: ارْقَدَّ ارْقِداداً أَي أَسرع؛ وقيل: الارقداد  عدو الناقِزِ كأَنه نَفَرَ من شيء فهو يَرْقَدُّ. يقال: أَتيتك  مُرْقَدّاً؛ وقيل: هو أَن يذهب على وجهه؛ قال العجاج يصف ثوراً:  فظلَّ يَرْقَدُّ من النَّشاط،  كالبَرْبَريّ لَجَّ في انخِراط  وقول ذي الرمة يصف ظليماً:  يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ، ويَتْبَعُه  حَفِيفُ نافجَة، عُثْنُونها حَصِب  يرقدّ: يسرع في عدوه؛ قال ابن سيده: وروي عن الأَصمعي المُرْقِدُ مخفف،  قال: ولا أَدري كيف هو.  والراقُودُ: دَنٌّ طويل الأَسفل كهيئة الإِرْدَبَّة يُسَيَّع داخله  بالقار، والجمع الرواقيد معرَّب، وقال ابن دريد: لا أَحسبه عربيّاً. وفي حديث  عائشة: لا يشرب في راقود ولا جرَّة؛ الراقُود: إِناءُ خزف مستطيل  مقيَّر، والنهي عنه كالنهي عن الشرب في الحناتم والجرار المقيرة.  ورُقاد والرُّقاد: اسم رجل؛ قال:  أَلا قُلْ للأَمير: جُزِيتَ خيراً  أَجِرْنا من عُبَيدةَ والرُّقادِ  ورَقْد: موضع، وقيل: واد في بلاد قيس، وقيل: جبل وراء إِمَّرَةَ في بلاد  بني أَسد؛ قال ابن مقبل:  وأَظْهَرَ في عِلانِ رَقْدٍ، وسَيْلُه  عَلاجِيمُ، لا ضَحْلٌ ولا مُتَضَحْضِحُ  وقيل: هو جبل تنحت منه الأَرْحِية؛ قال ذو الرمة يصف كِرْكِرَة البعير  ومَنْسِمَه:  تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِرات وَقِيعِه،  كَأَرْحاءِ رَقْدٍ، زَلَّمَتْها المَناقِرُ  قال ابن بري: إِنما وصف ذو الرمة مناسم الإِبل لا كركرة البعير كما ذكر  الجوهري. وتَفُضُّ: تفرّق أَي تفرق الحصى عن مناسمها. والمجمرات:  المجتمعات الشديدات. وزَلَّمَتها المناقر: أَخَذت من حافاتها. والرُّقادُ: بطن  من جَعْدة؛ قال:  مُحافَظَةً على حَسَبي، وأَرْعَى  مَساعِي آلِ ورْدٍ والرُّقاد
مقاييس اللغة:
(رقد)  الراء والقاف والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النَّوم؛ ويُشتقّ منه. فالرُّقاد: النَّوم. يقال رقَد رُقوداً. ومن الذي اشتُقَّ منه: أَرْقَدَ الرَّجُل بالأرض، إذا أقام بها.
ومما شذَّ عن الأصل: *أرْقَدَ الظّليمُ وغيرُه، إِذا أسرع في مُضِيِّه.
القاموس المحيط:
الرَّقْدُ النومُ، كالرُّقادِ والرُّقودِ، بضمهما، أو الرُّقادُ خاصٌّ بالليلِ. وقومٌ رُقودٌ ورُقَّدٌ. ورجلٌ يَرْقودٌ يَرْقُدُ كثيراً. والمُرْقِدُ، بالضم دَواءٌ يُرْقِدُ شارِبَهُ، والبَيِّنُ من الطريقِ. وكمَسْكَنٍ المَضْجَعُ. وأرْقَدَهُ أنامَهُ، والمكانَ أقامَ به. والرَّقَدانُ، محرَّكةً الطَّفْرُ نَشاطاً. والارْقِدادُ الْإِسْراعُ. ورجلٌ مِرْقِدَّى، كمِرْعِزَّى يُسْرِعُ في أمورِهِ. والرَّاقودُ دَنٌّ كبيرٌ، أو طويلُ الْأَسْفَلِ يُسَيَّعُ داخِلُهُ بالقارِ، وسَمَكَةٌ صغيرةٌ. والرُّقَيْداتُ ماءٌ لبني كَلْبٍ. ورَقْدٌ جَبَلٌ تُنْحَتُ منه الْأَرْحِيَةُ. وأصابَتْنا رَقْدَةٌ من حَرٍّ، أي قَدْرُ عشرةِ أيامٍ. والتَّرْقيدُ ضَرْبٌ من المَشْيِ. وكغُرابٍ وصاحبٍ اسْمانِ.
تاج العروس:
ر - ق - د
الرَّقْدُ بفتح فسكون : النَّومُ كالرُّقَادِ والرُّقُود بضمّهما والرَّقْدَة : النَّوْمةُ أَو الرُّقَادُ خاصٌّ باللَّيْلِ عن اللَّيْث . وهو قولٌ ضعيف . وفي التهذيب عن اللَّيْث : الرُّقُود النَّوْمُ بالليل والرُّقاد النَّوْم بالنَّهار . قال الأزهري : الرُّقاد والرُّقُود يكون باللَّيْل والنَّهار عند العرب . قلت : ومثله في المصباح وغيره ويدل على ذلك قوله تعالى : " وتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظاً وَهُمْ رُقودٌ " ورَقَدَ يَرْقُد رَقْداً ورُقُوداً ورُقَاداً : نامَ وقُوْمٌ رُقُودٌ ورُقَّدٌ بمعنى واحد . ورجلٌ يَرْقُودٌ على يَفْعول يَرْقُدُ كثيراً . وسَقَاه المُرْقِد وهو بالضّمّ : دَواءٌ يُرْقِدُ شارِبَه ويُنَوِّمُه . والمُرْقِد : البَيِّنُ من الطَّريقِ أَي الواضحُ كذا رُوِيَ عن الأَصمعيّ مُخَفَّفاً قال ابن سيده ولا أدري كيف هو . وقا لغيره : هو المُرَقِّدً مشدَّداً وبعثه من مَرْقَدِه كمَسْكَن : المَضْجَع جمعه مَراقِدُ . وقوله تعالى : " مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدنَا هذا " يحتمل أن يكون المَضْجع والنَّوْم أَخو المَوْت وأَن يكون مَصدراً . وأَرْقَدَه : أَنامَهُ وأَرْقَدَت المرأَةُ وَلدَهَا : أَنامَتْه
ومن المجاز أَرْقَدَ المكانَ : أَقَأمَ بهِ وعن ابن الأَعرابِيّ : أَرقَدَ الرّجلُ بأَرْضِ كذا إِرقَاداً إِذا أَقامَ بها . والرَّقَدَانُ مُحَرَّكَةً : الطَّفْرُ نَشَاطاً ومَرَحاً ومنه طَفْرُ الجَدْيِ والحَمَلِ ونحوِهِما من النَّشاط . والارْقِدَادُ والارمِداد : السَّيْر وكذلك الإِغذاذ . وقال ابن سيده : الارقداد : الإِسراعُ في السَّيْرِ وقيل : الارْقداد : عَدْوُ النَّاقِزِ كأَنّه نَفَرَ من شَيءٍ فهو يَرْقَدُّ . ويقال أَتيتك مُرْقَدّاً وقيل : هو أَن يَذهُب على وَهْهِه قال العجَّاج يَصف ثَوراً :
فظَلَّ يَرقَدُّ من النَّشاطِ ... كالبَرْبَرِيّ لَجَّ في انخراطِ وَرجلٌ مِرْقِدَّى كَمِرْعِزَّى . يَرْقَدُّ أَي يُسْرِعُ في أُمورِهِ ورَجل رَقُودٌ ومِرْقِدًَّى : دائم الرُّقادِ وأَنشد ثعلب :
ولقد رَقَيْتَ كِلاَبَ أَهْلِكَ بالرُّقَى ... حتى تَرَكْتَ عَقُورَهُنَّ رَقُوداَ والرَّاقُودُ : دَنٌّ كَبِيرٌ أَو هو دَنٌّ طَوِيلُ الأَسْفَلِ كَهيئةِ الإِرْدَبَّةِ يُسَيَّع داخلُه بالقَأرِ والجمع : الرَّواقيدُ مُعَرَّب وقال ابن دُرَيد : لا أَحسَبه عربيّاً . وفي حديث عائشة لا يُشْرَب في رَاقُودٍ ولا جَرَّةٍ الرَّاقُود : إناء من خزف مستطيل مُقَيَّر والنَّهْي عنه كالنَّهْي عن الشُّرب في الحَنَاتِم والجِرَارِ المُقَيَّرةِ . والرَّاقود : سَمَكَةٌ صَغِيرَةٌ تكونُ في البَحْر . والرُّقَيْدَأتُ : ماءٌ لبني كَلْب بنِ وَبَرَةَ بالشام . ورَقْد بفتح فسكون : جَبلٌ وَرَاءَ إِمَّرةَ في بلاد بنِي أَسَد وقيل : هو جَبَلٌ تُنْحَتُ منه الأَرْحِيَةُ قال ذو الرُّمّة :
تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمرَاتٍ وَقِيعة ... كأَرْحَاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْهَا المَناقِرُ وقيل : رَقْدٌ : وادٍ في بلادِ قَيْس . ومن المجاز : أَصابَتْنَا رَقْدَةٌ من حَرٍّ أَيْ قَدْرُ عَشَرَةِ أَيّأم وفي الأَساس : وهي أن تَدُوم نِصْفَ شَهر أَو أَقَلّ . وفي اللسان : الرَّقْدَةُ : أَن يُصِيبَكَ الحَرُّ بَعْدَ أَيّامِ رِيحٍ وانكسارٍ من الوَهَجِ . والتَّرْقِيدُ : ضَرْبٌ من المَشيِ نقله الصاغانيُّ . و رُقَأدٌ ورَاقِدٌ كَغُراب وصاحبٍ اسمانِ قال :
أَلاَ قُل للأَميرِ جُزِيتَ خَيْراً ... أَجرْنا من عُبَيْدةَ والرُّقَأدِ ومما يستدرك عليه :
تَرَاقَدَ : تَنَاوَمَ . واسْتَرقَدْتُ فما أَدرَكْتُ الجماعَةَ إذا غَلَبَكَ الرُّقاد . وبين الدّنيا والآخرة هَمْدةٌ ورَقْدَةٌ . ورقَدَ الحَرُّ : سَكَنَ . ومن المجاز : رَقَدَ الثَّوْبُ رَقْداً وَرُقَاداً : أَخْلَقَ . ولم يَبْقَ فيه مُسْتمتَع . وحكى الفارسيّ عن ثعلب : رَقَدَت السُّوقُ : كسَدَتْ وهو كقَوْلَهُم في هذا المعنى : نامَتْ . ورقَدَ عن ضَيْفِه لم يَتعَهَّدْه . وامرأَةٌ رَقُودُ الضُّحَى : مُتنَعِّمة . ورَقَدَ عن الأَمر : قَعَدَ وتأَخَّرَ . وكلّ ذلك مَجَاز

##### Türkçe

رقد
**رَقَدَ** - **يَرْقُدُ** - **راقِد** - **راقِدُوْن** - **رُقُوْد** - **مَرْقَد**
**رَقَدَ - يَرْقُدُ** + canlı varlık: sırtüstü uzanır ve derin bir uykuya girmeye çalışır: bedenini yere yahut yatağa yahut benzerine uzatır ve kendini uykuya girmeye bırakır.
**راقِد**: **" رَقَدَ - يَرْقُدُ "**’dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: uzanan ve uykuya girmeye çalışan kimse.
**رَاقِدون**: **" رَاقِد "**’in çoğulu.
**رُقُوْد**: **" رَاقِدون "**’dan hâl: ve onlar **"رَاقِدُوْن"**’dur.
**مَرْقَد**: **" مـَفـْعـَل"** vezni üzere: **" رَقَدَ - يَرْقُدُ "**’dan mîmî masdar olan fiil ismi; mekân ismi: kişinin içinde **"يَرْقُدُ "** yahut **" يُرْقَّدُ "** olduğu yer: yatak odası yahut kabir.
﴿**قالوا ياويلنا من بعثنا من مرقدنا**﴾ bizi içinde **راقدين** olduğumuz yerden kim diriltti: o da kabirdir.
Ve lafız, **" أنواع حركة الجذع من أجزاء جسم البشر"** lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**جَلَسَ - يَجْلِسُ**، **تَكِئَ - يَتْكَأُ**، **جَثَا - يَجْثُوْ (جَثَى - يَجْثِي)**، **ضَجَعَ - يَضْجَعُ**، **رَقَدَ - يَرْقُدُ**، **جَثَمَ - يَجْثُمُ (جَثَمَ - يَجْثِمُ)**

**راقد - رقود**
﴿**وتحسبهم أيقاظا وهم رقود ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد لو اطلعت عليهم لوليت منهم فرارا ولملئت منهم رعبا(18)**﴾ الكهف

**مرقد - مرقدنا**
﴿**قالوا ياويلنا من بعثنا من مرقدنا هذا ما وعد الرحمان وصدق المرسلون(52)**﴾ يس

مختار الصحاح
● [**رقد**] ر ق د: **الرُّقَادُ** (ötre ile) uykudur; bâbı **نصر** ve **دخل**’dir; ayrıca **رُقَاداً** da (gelir). Ve bir kavim **رُقُودٌ**dur; yani **رُقَّدٌ**dür, **سكر** vezninde. Ve **الرَّقْدَةُ** (fetha ile) bir uyku (uyuklama)dır. Ve **المَرْقَدُ** **المذهب** vezninde: yatılan yer. Ve **أرْقَدَهُ**: onu uyuttu. Ve **المُرْقِدُ**: onu içen kimseyi uyutan ilaçtır.

الراغب
رقد
- **الرقاد**: az uykunun hoş/latif olanı. Denir ki: **رقد رقودا**; o hâlde o **راقد**’dir; çoğulu **الرقود**’dur. Yüce Allah dedi ki: **}وهم رقود﴿** [الكهف/18]; onları **الرقود** ile vasfetmesi—uykularının çokluğuna rağmen—ölüm hâlini dikkate alarak (olmuştur); şu da ki, onlarda ölü oldukları kanaatine vardı; böylece o uyku, ölümün yanında az (sayılır). Ve Yüce Allah dedi ki: **﴾يا ويلنا من بعثنا من مرقدنا{** [يس/52]. Ve **أرقد الظليم**: hızlandı; sanki uykusunu terk etti.

ملخص اللسان
1. **الرُّقاد**: uyku. Ve **الرَّقْدَة**: bir uyku (uyuklama).
2. **الرُّقود** geceleyin uyku; **الرُّقادُ**: gündüzün uykusu; el-Ezherî dedi ki: Araplarda **الرُّقاد** ve **الرُّقُود** gece ve gündüz olur; ondan (örnek) Yüce Allah’ın sözü: **قالوا يا ويلنا من بعثنا من مَرْقدِنا**.
3. **ورَقَدَ يَرْقُدُ رَقْداً ورُقُوداً ورُقاداً**: uyudu. Ve bir kavim **رُقُود**dur; yani **رُقَّد**.
4. **والمَرْقَد** (fetha ile): yatılan yer.
5. **وأَرْقَدَهُ**: onu uyuttu.
6. **والرَّقُود** ve **المِرْقِدَّى**: sürekli **الرُّقاد** sahibi (daimî uyuyan).
7. Ve bir adam **مِرْقِدَّى**—**مِرْعِزَّى** gibi—yani işlerinde **يَرْقَدُّ** eder.
8. **والمُرْقِدُ**: içilen bir şeydir; onu içeni uyutur ve onu **يُرْقِدُه**.
9. **والرَّقْدَة**: dünya ile âhiret arasındaki bir sükûnet/gevşeklik.
10. **ورَقَدَ الحَرُّ**: sakinleşti.
11. **رَقَدَتِ السوقُ**: durgunlaştı (kesâd etti); bu, bu mânada onların “uyudu” demeleri gibidir.
12. **وأَرْقَد بالمكان**: orada ikamet etti. İbnü’l-A‘râbî: **أَرْقَدَ** adam, filan yerde **إِرْقاداً** (yaparsa), orada ikamet ettiğinde (denir).

لسان العرب
● - **رقد**: **الرُّقاد**: uyku. Ve **الرَّقْدَة**: bir uyku (uyuklama). Ve **التهذيب**’de Leys’ten: **الرُّقود** geceleyin uykudur; **الرُّقادُ**: gündüzün uykusu; el-Ezherî dedi ki: Araplarda **الرُّقاد** ve **الرُّقُود** gece ve gündüz olur; ondan (örnek) Yüce Allah’ın sözü: **قالوا يا ويلنا من بعثنا من مَرْقدِنا**; bu, kıyamet günü diriltildiklerinde kâfirlerin sözüdür; ve söz, **من مرقدنا** kavlinde kesilir; sonra melekler onlara der: **هذا ما وعَد الرحمنُ**; ve bunun **المَرْقَد**’in sıfatından olması caizdir; ve melekler der: Rahmân’ın vaad ettiği haktır; ve **المَرْقَد**’in masdar olması muhtemeldir; ve yer olması muhtemeldir; o da kabirdir; ve uyku, ölümün kardeşidir. Ve **ورَقَدَ يَرْقُدُ رَقْداً ورُقُوداً ورُقاداً**: uyudu. Ve bir kavim **رُقُود**dur; yani **رُقَّد**. Ve **المَرْقَد** (fetha ile): yatılan yer. Ve **أَرْقَدَهُ**: onu uyuttu. Ve **الرَّقُود** ve **المِرْقِدَّى**: daimî **الرُّقاد** sahibi; Sa‘leb inşad etti:
ولقد رَقَيْتَ كِلابَ أَهلِكَ بالرُّقَى،
حتى تَرَكْتَ عَقُورَهُنَّ رَقُودا
Ve bir adam **مِرْقِدَّى**—**مِرْعِزَّى** gibi—yani işlerinde **يَرْقَدُّ** eder. Ve **المُرْقِدُ**: içilen bir şeydir; onu içeni uyutur ve onu **يُرْقِدُه**. Ve **الرَّقْدَة**: dünya ile âhiret arasındaki bir sükûnet/gevşeklik. Ve **ورَقَدَ الحَرُّ**: sakinleşti. Ve **الرَّقْدَة**: birkaç gün rüzgâr ve hararetin kırılmasından sonra sıcağın sana isabet etmesidir. Ve **رَقَدَ الثوبُ رَقْداً ورُقاداً**: eskidi. Ve el-Fârisî, Sa‘leb’den nakletti: **رَقَدَتِ السوقُ**: durgunlaştı; bu, bu mânada onların “uyudu” demeleri gibidir. Ve **أَرْقَد بالمكان**: orada ikamet etti. İbnü’l-A‘râbî: **أَرْقَدَ** adam, filan yerde **إِرْقاداً** (yaparsa), orada ikamet ettiğinde (denir). Ve **الارقِدادُ** ve **الارْمِدادُ**: yürüyüş/seyr; ve كذلك **الإِغْذاذُ**. İbn Sîde: **الارقداد** yürüyüşte sürat demektir; ondan denir ki: **ارْقَدَّ ارْقِداداً** yani hızlandı; ve denildi ki: **الارقداد** sıçrayanın koşuşudur; sanki bir şeyden ürkmüş de **يَرْقَدُّ** eder. Denir ki: sana **مُرْقَدّاً** geldim; ve denildi ki: yüzüstü gitmesidir; el-A‘câc bir boğayı vasfederek dedi:
فظلَّ يَرْقَدُّ من النَّشاط،
كالبَرْبَريّ لَجَّ في انخِراط
Ve Zü’r-Rumme, bir devekuşunu vasfederek (dedi):
يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ، ويَتْبَعُه
حَفِيفُ نافجَة، عُثْنُونها حَصِب
**يرقدّ**: koşusunda hızlanır; İbn Sîde dedi ki: ve el-Asma‘î’den **المُرْقِدُ**’ün muhaffef olarak rivayet edildi; dedi ki: nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve **الراقُودُ**: altı uzun, **الإِرْدَبَّة** heyeti gibi, içi katranla sıvanmış uzun bir küptür; çoğulu **الرواقيد**; mu‘arrebdir. İbn Düreyd dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Ve Âişe hadîsinde: **لا يشرب في راقود ولا جرَّة**; **الراقُود**: uzun, katranlanmış çömlek kap; ondan nehiy, **الحناتم** ve katranlanmış **الجرار** içinde içmekten nehiy gibidir. Ve **رُقاد** ve **الرُّقاد**: bir adam adıdır; (şair) dedi ki:
أَلا قُلْ للأَمير: جُزِيتَ خيراً
أَجِرْنا من عُبَيدةَ والرُّقادِ
Ve **رَقْد**: bir yerdir; ve denildi ki: Kays diyarında bir vadidir; ve denildi ki: Benî Esed diyarında **إِمَّرَة**’nin arkasında bir dağdır; İbn Mukbil dedi ki:
وأَظْهَرَ في عِلانِ رَقْدٍ، وسَيْلُه
عَلاجِيمُ، لا ضَحْلٌ ولا مُتَضَحْضِحُ
Ve denildi ki: o, değirmen taşlarının yontulduğu bir dağdır; Zü’r-Rumme, devenin **كِرْكِرَة**’sini ve **مَنْسِم**’ini vasfederek dedi:
تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِرات وَقِيعِه،
كَأَرْحاءِ رَقْدٍ، زَلَّمَتْها المَناقِرُ
İbn Berrî dedi ki: Zü’r-Rumme, Cevherî’nin zikrettiği gibi devenin **كركرة**’sini değil, ancak develerin **مناسم**’ini vasfetmiştir. Ve **تَفُضُّ**: ayırır; yani çakılı onların **مناسم**’inden ayırır. Ve **المجمرات**: toplanmış, şiddetli olanlar. Ve **زَلَّمَتها المناقر**: kenarlarından aldı. Ve **الرُّقادُ**: **جَعْدة**’den bir batındır; (şair) dedi ki:
مُحافَظَةً على حَسَبي، وأَرْعَى
مَساعِي آلِ ورْدٍ والرُّقاد

مقاييس اللغة:
(**رقد**) **الراء** ve **القاف** ve **الدال** tek bir asıldır; uykuya delâlet eder; ve ondan türetilir. Öyleyse **الرُّقاد**: uykudur. Denir ki: **رقَد رُقوداً**. Ve ondan türetilenlerdendir: **أَرْقَدَ** adam yerde; orada ikamet ettiğinde.
Ve asıldan şâz olanlardandır: **أرْقَدَ الظّليمُ** ve başkası; gidişinde hızlandığında.

القاموس المحيط:
**الرَّقْدُ** uykudur; **الرُّقادِ** ve **الرُّقودِ** gibi—ikisi de ötre ile—yahut **الرُّقادُ** geceye mahsustur. Ve bir kavim **رُقودٌ** ve **رُقَّدٌ**dür. Ve bir adam **يَرْقودٌ**: çok **يَرْقُدُ** eder. Ve **المُرْقِدُ** (ötre ile): içenini **يُرْقِدُ** eden ilaçtır; ve yolun açık/belli olanı. Ve **كمَسْكَنٍ**: yatılan yer. Ve **أرْقَدَهُ**: onu uyuttu; ve mekânda: orada ikamet etti. Ve **الرَّقَدانُ** (harekeli): canlılıkla sıçrayıştır. Ve **الارْقِدادُ**: hızlanmadır. Ve bir adam **مِرْقِدَّى**—**كمِرْعِزَّى**—işlerinde hızlanır. Ve **الرَّاقودُ**: büyük bir küptür; yahut altı uzun bir küptür; içi katranla sıvanır; ve küçük bir balıktır. Ve **الرُّقَيْداتُ**: Benî Kelb’e ait bir sudur. Ve **رَقْدٌ**: değirmen taşlarının yontulduğu bir dağdır. Ve bize sıcaktan bir **رَقْدَة** isabet etti; yani on gün kadar. Ve **التَّرْقيدُ**: yürüyüşün bir türüdür. Ve **كغُرابٍ** ve **صاحبٍ**: iki isimdir.

تاج العروس:
ر - ق - د
**الرَّقْدُ** (fetha sonra sükûn ile): uykudur; **الرُّقَادِ** ve **الرُّقُود** (ikisi de ötre ile) gibi. Ve **الرَّقْدَة**: bir uyku (uyuklama)dır; yahut Leys’ten: **الرُّقَادُ** geceye mahsustur; bu zayıf bir sözdür. Ve **التهذيب**’de Leys’ten: **الرُّقُود** geceleyin uykudur; **الرُّقاد** gündüzün uykusudur. El-Ezherî dedi ki: Araplarda **الرُّقاد** ve **الرُّقُود** gece ve gündüz olur. Dedim ki: bunun benzeri **المصباح** ve başkasındadır; ve buna Yüce Allah’ın sözü delâlet eder: **" وتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظاً وَهُمْ رُقودٌ "**. Ve **ورَقَدَ يَرْقُد رَقْداً ورُقُوداً ورُقَاداً**: uyudu. Ve bir kavim **رُقُودٌ** ve **رُقَّدٌ**dür; mânaca birdir. Ve bir adam **يَرْقُودٌ** **يَفْعول** üzere: çok **يَرْقُدُ** eder. Ve ona **المُرْقِد** içirdi—o (kelime) ötre iledir—: içenini **يُرْقِدُ** eden ve onu uyutan ilaçtır. Ve **المُرْقِد**: yolun açık/belli olanı; yani açık; böylece el-Asma‘î’den muhaffef olarak rivayet edildi; İbn Sîde dedi ki: nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve başkası dedi ki: o, şeddeli olarak **المُرَقِّد**’dir. Ve onu **مَرْقَدِه**’inden kaldırdı—**كمَسْكَن**: yatılan yer; çoğulu **مَراقِدُ**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **" مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدنَا هذا "**, yatılan yer olmasını muhtemel kılar; uyku ölümün kardeşidir; ve masdar olmasını muhtemel kılar. Ve **أَرْقَدَه**: onu uyuttu. Ve **أَرْقَدَت** kadın çocuğunu: onu uyuttu.
Ve mecazdan: **أَرْقَدَ** mekânda: orada ikamet etti. İbnü’l-A‘râbî’den: **أَرقَدَ** adam filan yerde **إِرقَاداً** (yaparsa), orada ikamet ettiğinde (denir). Ve **الرَّقَدَانُ** (harekeli): canlılık ve şenlikle sıçrayıştır; ondan: oğlağın ve kuzunun ve benzerlerinin canlılıktan sıçrayışı. Ve **الارْقِدَادُ** ve **الارمِداد**: yürüyüş/seyr; ve كذلك **الإِغذاذ**. İbn Sîde dedi ki: **الارقداد** yürüyüşte hızlanmadır; ve denildi ki: **الارْقداد** sıçrayanın koşuşudur; sanki bir şeyden ürkmüş de **يَرْقَدُّ** eder. Ve denir: sana **مُرْقَدّاً** geldim; ve denildi ki: yüzüstü gitmesidir. El-A‘câc bir boğayı vasfederek (dedi):
فظَلَّ يَرقَدُّ من النَّشاطِ ... كالبَرْبَرِيّ لَجَّ في انخراطِ
Ve bir adam **مِرْقِدَّى**—**كَمِرْعِزَّى**—: **يَرْقَدُّ** eder; yani işlerinde hızlanır. Ve bir adam **رَقُودٌ** ve **مِرْقِدًَّى**: daimî **الرُّقاد** sahibidir. Sa‘leb inşad etti:
ولقد رَقَيْتَ كِلاَبَ أَهْلِكَ بالرُّقَى ... حتى تَرَكْتَ عَقُورَهُنَّ رَقُوداَ
Ve **الرَّاقُودُ**: büyük bir küptür; yahut altı uzun bir küptür; **الإِرْدَبَّة** heyeti gibi; içi katranla sıvanır; çoğulu: **الرَّواقيدُ**; mu‘arrebdir. İbn Düreyd dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Ve Âişe hadîsinde: **لا يُشْرَب في رَاقُودٍ ولا جَرَّةٍ**; **الرَّاقُود**: uzun, katranlanmış çömlek kap; ondan nehiy, katranlanmış **الحَنَاتِم** ve **الجِرَار** içinde içmekten nehiy gibidir. Ve **الرَّاقود**: denizde bulunan küçük bir balıktır. Ve **الرُّقَيْدَأتُ**: Şam’da Benî Kelb b. Vebere’ye ait bir sudur. Ve **رَقْد** (fetha sonra sükûn ile): Benî Esed diyarında **إِمَّرة**’nin arkasında bir dağdır; ve denildi ki: değirmen taşlarının yontulduğu bir dağdır; Zü’r-Rumme dedi ki:
تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمرَاتٍ وَقِيعة ... كأَرْحَاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْهَا المَناقِرُ
Ve denildi ki: **رَقْدٌ**: Kays diyarında bir vadidir. Ve mecazdan: bize sıcaktan bir **رَقْدَة** isabet etti; yani on gün kadar. Ve **الأَساس**’ta: o, yarım ay yahut daha az sürmesidir. Ve **اللسان**’da: **الرَّقْدَةُ**: birkaç gün rüzgâr ve hararetin kırılmasından sonra sıcağın sana isabet etmesidir. Ve **التَّرْقِيدُ**: yürüyüşün bir türüdür; es-Sâğânî nakletti. Ve **رُقَأدٌ** ve **رَاقِدٌ**—**كغُراب** ve **صاحب** gibi—iki isimdir; (şair) dedi ki:
أَلاَ قُل للأَميرِ جُزِيتَ خَيْراً ... أَجرْنا من عُبَيْدةَ والرُّقَأدِ
Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir:
**تَرَاقَدَ**: uyukladı. Ve **اسْتَرقَدْتُ** de (vardır): **الرُّقاد** sana galip geldiğinde cemaate yetişemedim. Ve dünya ile âhiret arasında bir **هَمْدةٌ** ve bir **رَقْدَةٌ** vardır. Ve **ورقَدَ الحَرُّ**: sakinleşti. Ve mecazdan: **رَقَدَ الثَّوْبُ رَقْداً وَرُقَاداً**: eskidi. Ve onda bir faydalanma kalmadı. Ve el-Fârisî, Sa‘leb’den nakletti: **رَقَدَت السُّوقُ**: durgunlaştı; bu, bu mânada onların “uyudu” demeleri gibidir. Ve **ورقَدَ عن ضَيْفِه**: onu gözetmedi. Ve bir kadın **رَقُودُ الضُّحَى**: nimet içinde yaşayan. Ve **ورَقَدَ عن الأَمر**: oturdu ve geri kaldı. Ve bunların hepsi mecazdır.
