# رقص (ر-ق-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ق - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد والراء معهما
ق ص ر، ص ق ر، ق ر ص، ر ق ص مستعملات قصر: القَصْرُ: الغاية، وهو القُصار والقُصَارى، قال العباس بن مرداس:
للهِ دركَ لم تـمـنـى مـوتـنـا		والموتُ، ويحكَ، قصرُنا والمرجعُ
والقَصْرُ: المجدل أي الفدن الضخم.
وجمع المَقصُورةِ مقاصيرُ، وهو حيث يقوم الإمام في المسجد.
وهذا قَصْرُكَ أي أجلك وموتك وغايتك.
واقتَصَرَ على كذا أي قنع به.
وقال في وصية: والشك لبني عمي قَصْرة أي يُقْصرٌ به عليهم خاصة لا يعطى غيرهم.
واقتَصَرَ على أمري أي أطاعني.
والقَصْرُ: كفك نفسك عن شيء، وقَصَرْتُ نفسي على كذا أقصرها قَصْراً.
وقَصَرْتُ طرفي أي لم أرفعه إلى ما لا ينبغي. وقاصِرُ الطرف قريب من الخاشع.
"وقاصِراتُ الطرف" في القرآن أي قَصَرْنَ طرفهن على أزواجهن لا يرفعن إلى غيرهم ولا يردن بدلاً.
وقَصرْت لجام الدابة.
وقَصرْتُ الصلاة قَصْراً وقصرتها.
والقاصِرُ: كل شيء قَصَرَ عنك، وأقصَرَ عما كان عليه.
وتقاصَرَتْ إليه نفسه ذلاً.
وقَصَرْتُ عن هذا الأمر أقْصُرُ قُصُوراً وقَصْراً، وأقْصَرْتُ عنه أي كففت، قال الشاعر:
لولا حبائلُ من نعم علقتُ بهـا		لأقْصَرَ القلبُ عنها أي إقصارِ
وقَصَر عني الوجع قُصُوراً أي ذهب. وقَصَرَ عني الغضب مثله إذا لم تغضب ونحو ذلك.
وامرأة مقصورةُ الخطو، شبهت بالمقيد الذي يُقَصِّر القيد خطوه.
وقَصَرْتُ بفلان أي أعطيته مخسوساً، والتَّقصير فيما يشبه من هذا المعنى.
وقَصُرَ الشيء قِصَراً، وهو خلاف طال طولاً.
وقَصَّرْتُه أي صيرته قَصيراً.
والمقصُورةُ: المحبوسة في بيتها وخدرها لا تخرج، قال:
من الصيفِ مقصُورٌ عليها حجالها
والمقصُورُ من نعت الحجال، والقصيرةُ: المرأة المحجوبة في الحجلة.
وتقاصَرْتُ عن الشيء إذا لم أبلغه على عمد.
والمقصُورةُ: كل ناحية الدار على حيالها محصنة، قال:
ومن دونِ ليلى مصمتاتُ المقاصِرِ
والقُصَيْرَى: الضلع التي تلي الشاكلة بين الجنب والبطن، والقصرى جائز.
والقَصَارُ يَقصُرُ الثوب قَصْراً وقِصارةً، والقِصارةُ فِعله.
والقَوْصَرَّة: وعاء للتمر من قصب، ويخفف في لغة، قال:
أفلحَ من كانَ له قَوْصَرَّهْ		يأكلُ منها كلَّ يومٍ مَرَّهْ
والقَصَرُ: كعابر الزرع الذي يخرج من البر وفيه بقية من الحب. وهي القُصْرى والقُصارةُ.
والقَصَرةُ: أصل العنق، وكذلك عنق النخلة أيضاً، ويجمع القَصَرَ والقَصَراتِ.
وقال أبو عبيدة: كان الحسن يقرأ "إنها ترمي بشرر كالقَصَرِ، كأنه جمالات صفر" ويفسر أن الشرر يرتفع فوقهم كأعناق النخل ثم ينحط عليهم كالأينق السود.
والقَصَرُ داء يأخذ في القَصَرةِ فتغلظ، وبعير قَصِرٌ، ويجوز في الشعر أقصَرُ، قد قَصِرَ قَصَراً من قَصِرٌ، وهو الكزاز.
وجاءت نادرة عن الأعشى وهي جمع قصيرة على قِصارة قال:
لا ناقِصي حسب ولا		أيد إذا مدت قِصاره
والقَصرُ معروف، وجمعه قُصُورٌ.
والقَصْرُ: قبل اصفرار الشمس لأنك تقتصِرُ على أمر قبل غروب الشمس سميت بهذا.
وأقصرَنْا: صرنا في ذلك الوقت.
صقر: الصَّقْرُ من الجوارح، وبالسين جائز.
والصّاقِرةُ والصّاقُورة: النازلة الشديدة، لم يسمع إلا بالصاد.
والصّاقُورةُ: اسم السماء الدنيا.
والصّاقُورةُ: باطن القحف المشرف على الدماغ فوقه كأنه قعر قصعة.
والصّاقُورةُ: المطرقة.
والصَّقْر لغة في السَّقر، وهو شدة الوقع، قال:
إذا مالت الشمس اتقى صَقَراتِها
يعني شدة وقع الشمس.
والصَّقرُ: ما تحلب من العنب والتمر من غير عصر. وما مصل من اللبن فآنمازت خثارته، وصفت صفوته فإذا حمضت كانت صباغاً طيباً، ويجوز بالسين.
والصَّوْقَريرُ: حكاية صوت طائر يُصوقِرُ، في صياحه تسمع نحو هذه النغمة في صوته.
ولا تنكر السين في كل صاد تجيء قبل القاف.
قرص: قَرَصَه بلسانه وإصبعه يَقْرُصُه قَرْصاً أي تقبض على الجلد بإصبعين غمزة توجعه.
ولا تزال: تقرصني منهم قَرْصةٌ أي كلمة مؤذية، قال:
قَوارصُ تأتيني وتحتقرونَها		وقد يملأ القطرُ الإِناء فيفعمُ
والقُرْصُ من الخبز وشبهه، والجميع القِرَصة، والواحدة الصغيرة قُرْصةٌ، والتذكير أعم.
والقُرصُ: عين الشمس عند الغروب.
ولبن وشراب قارِصٌ: يحذي اللسان.
والقَريصُ لغة في القريس.
وقَرصتُ العجين: قطعته قُرْصةً.
وكل ما أخذت شيئاً بين شيئين وعصرت أو قطعت فقد قَرَصْتَه.
والقُرّاصُ: نبات، قال الأخطل:
كأنه من ندى القُرّاصِ مختضب
الواحدة قُرّاصةٌ.
رقص: الرَّقصُ والرِّقصُ والرَّقصانُ ثلاث لغات.
ولا يقال. يَرقُصُ إلا للاعب والإبل ونحوه، وما سوى ذلك ينقز ويقفز.
والسراب أيضاً يرقُصُ، والحمار إذا لاعب عانته، قال:
حتى إذا رَقَصَ اللوامع بالضحَى		واجتابَ أرديةَ السرابِ ركامُها
والنبيذ إذا جاش فهو يرقُصُ، قال حسان:
بزجاجةٍ رَقَصَتْ بما في قَعْرِهـا		رَقْصَ القَلوصِ براكب مستعجلِ

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الراء** bunlarla birlikte

ق ص ر، ص ق ر، ق ر ص، ر ق ص kullanımdadır.

**قصر**: **القَصْرُ**: son (nihayet); ve o, **القُصار** ve **القُصَارى**’dır. **العباس بن مرداس** dedi ki:
Allah için, sen bizim ölümümüzü temenni etmedin;
ölüm ise, yazık sana, bizim **قصر**’umuz ve dönüş yeridir.

Ve **القَصْرُ**: **المجدل** yani büyük, iri yapı (konak).

Ve **المَقصُورةِ**’nin çoğulu **مقاصيرُ**’dur; ve o, imamın mescitte durduğu yerdir.

Ve bu: “senin **قَصْرُكَ**” yani ecelin, ölümün ve sonundur.

Ve **اقتَصَرَ** على şöyle-böyle: yani onunla yetindi.

Ve bir vasiyette dedi ki: “ve şüphe, amcaoğullarım için **قَصْرة**” yani onlara mahsus olarak onunla kısılır; başkalarına verilmez.

Ve **اقتَصَرَ** على أمري: yani bana itaat etti.

Ve **القَصْرُ**: kendini bir şeyden alıkoymandır; ve “kendimi şöyle-böyleye **قَصَرْتُ**” onu **قَصْراً** ile kısarım.

Ve “bakışımı **قَصَرْتُ**” yani onu, uygun olmayan şeye kaldırmadım. Ve **قاصِرُ الطرف** huşûya yakın olandır.

Kur’ân’daki “**وقاصِراتُ الطرف**”: yani bakışlarını kocaları üzerine **قَصَرْنَ**; başkalarına kaldırmazlar ve bir bedel istemezler.

Ve binitin yularını **قَصرْتُ**.

Ve namazı **قَصَرْتُ** **قَصْراً** ve onu kısalttım.

Ve **القاصِرُ**: senden geri kalan her şey; ve olduğu hâlden **أقصَرَ**.

Ve nefsi, zilletle ona doğru **تقاصَرَتْ**.

Ve bu işten **قَصَرْتُ**; **أقْصُرُ** **قُصُوراً** ve **قَصْراً**; ve ondan **أقْصَرْتُ**: yani vazgeçtim. Şair dedi ki:
Eğer nimetlerden, kendisine tutunduğum bağlar olmasaydı,
kalp ondan **لأقْصَرَ**; yani bir **إقصار**.

Ve acı benden **قَصَرَ** **قُصُوراً**: yani gitti. Ve öfke benden onun gibidir; öfkelenmediğin ve bunun benzeri hâllerde.

Ve “kadın **مقصورةُ الخطو**”: adımı kısaltılmış; adımı kısaltan bağlıya benzetildi.

Ve “falanca ile **قَصَرْتُ**”: yani ona eksik verdim; ve **التَّقصير** bu mânaya benzeyen şeylerdedir.

Ve şey **قَصُرَ** **قِصَراً**: ve o, “uzadı, uzunlukça uzadı”nın zıddıdır.

Ve onu **قَصَّرْتُ**: yani onu kısa yaptım.

Ve **المقصُورةُ**: evinde ve odasında hapsedilmiş, çıkmayan (kadın). Dedi ki:
Yazdan, onun üzerine perdeleri **مقصُورٌ**.

Ve **المقصُورُ**, perdelerin sıfatındandır; ve **القصيرةُ**: hücrede örtülü kadındır.

Ve bir şeyden **تقاصَرْتُ**: kasten ona ulaşmadığım zaman.

Ve **المقصُورةُ**: evin her bir tarafı, kendi karşısında tahkim edilmiş (bölme). Dedi ki:
Leylâ’nın önünde, **المقاصِرِ**’in sağlamları vardır.

Ve **القُصَيْرَى**: yan ile karın arasında, omuz tarafına bitişik kaburga; ve **القصرى** caizdir.

Ve **القَصَارُ** elbiseyi **يَقصُرُ** **قَصْراً** ve **قِصارةً**; ve **القِصارةُ** onun fiilidir.

Ve **القَوْصَرَّة**: kamıştan hurma kabı; bir dilde hafifletilir. Dedi ki:
Kendisine bir **قَوْصَرَّهْ** olan felâh buldu;
ondan her gün bir kere yer.

Ve **القَصَرُ**: ekin üzerinden geçenin (biçenin) benzeri; yabandan çıkan ve içinde taneden bir kalıntı bulunan. Ve o, **القُصْرى** ve **القُصارةُ**’dır.

Ve **القَصَرةُ**: boynun kökü; hurma ağacının boynu da böyledir. Ve **القَصَرَ** ve **القَصَراتِ** cem‘ edilir.

Ve **أبو عبيدة** dedi ki: Hasan “**إنها ترمي بشرر كالقَصَرِ، كأنه جمالات صفر**” okurdu ve açıklar: kıvılcım onların üstüne hurma ağaçlarının boyunları gibi yükselir, sonra onların üzerine kara dişi develer gibi iner.

Ve **القَصَرُ**: **القَصَرةِ**’de tutan bir hastalıktır; kalınlaşır. Ve deve **قَصِرٌ**; şiirde **أقصَرُ** caizdir. **قَصِرٌ**’den **قَصَراً** ile **قَصِرَ** olmuştur; ve o, **الكزاز**’dır.

**الأعشى**’dan bir nâdire geldi; o, **قصيرة**’nin **قِصارة** üzerine cem‘idir. Dedi ki:
Ne eksik bir şeref, ne de
**قِصاره** uzatıldığında bir el.

Ve **القَصرُ** mâlûmdur; çoğulu **قُصُورٌ**’dur.

Ve **القَصْرُ**: güneşin sararmasından önce (olan vakit); çünkü güneş batmadan önce bir iş üzerine **تقتصِرُ** edersin; bununla adlandırıldı.

Ve **أقصرَنْا**: o vakitte olduk.

**صقر**: **الصَّقْرُ** yırtıcı kuşlardandır; **بالسين** ile caizdir.

Ve **الصّاقِرةُ** ve **الصّاقُورة**: şiddetli inen (musibet); **بالصاد**’dan başkası işitilmedi.

Ve **الصّاقُورةُ**: en aşağı göğün adıdır.

Ve **الصّاقُورةُ**: kafatasının, beynin üstüne bakan iç tarafı; üstünde, sanki bir çanağın dibi gibi.

Ve **الصّاقُورةُ**: çekiç.

Ve **الصَّقْر** **السَّقر**’da bir dildir; ve o, çarpmanın şiddetidir. Dedi ki:
Güneş eğildiğinde onun **صَقَراتِها**’sından sakındı.
Yani güneşin çarpmasının şiddeti.

Ve **الصَّقرُ**: üzüm ve hurmadan sıkmadan sağılan (çıkan) şey. Ve sütten süzülen; pıhtısı ayrıştı; safı süzüldü; ekşidiğinde güzel bir boya olur. **بالسين** ile caizdir.

Ve **الصَّوْقَريرُ**: **يُصوقِرُ** eden bir kuşun sesinin taklididir; ötüşünde, sesinde bu nağmeye yakın bir şey işitirsin.

Ve **القاف**’tan önce gelen her **صاد**’da **السين**’i inkâr etme.

**قرص**: onu diliyle ve parmağıyla **قَرَصَه**; onu **يَقْرُصُه** **قَرْصاً**: yani iki parmakla deriyi sıkarsın; acıtan bir çimdik.

Ve hâlâ: “onlardan bir **قَرْصةٌ** beni çimdikler” yani incitici bir söz. Dedi ki:
Bana **قَوارصُ** gelir ve siz onu küçümsersiniz;
oysa damla kabı doldurur da taşırır.

Ve **القُرْصُ** ekmekten ve benzerindendir; hepsi **القِرَصة**’dır; küçük tekil **قُرْصةٌ**’dır; müzekkerlik daha geneldir.

Ve **القُرصُ**: batışta güneşin gözü (diski).

Ve süt ve içecek **قارِصٌ**: dili yakar.

Ve **القَريصُ**, **القريس**’te bir dildir.

Ve hamuru **قَرصتُ**: onu bir **قُرْصةً** olarak kestim.

Ve iki şey arasında bir şeyi alıp sıktığın veya kestiğin her şeyde, onu **قَرَصْتَه** olmuş olursun.

Ve **القُرّاصُ**: bir bitkidir. **الأخطل** dedi ki:
Sanki **القُرّاصِ**’ın çiğinden boyanmış.

Tekili **قُرّاصةٌ**’dır.

**رقص**: **الرَّقصُ** ve **الرِّقصُ** ve **الرَّقصانُ** üç dildir.

Ve denilmez: **يَرقُصُ** ancak oyuncu için ve develer ve benzeri için; bunun dışındakiler sıçrar ve zıplar.

Ve serap da **يرقُصُ**; ve eşek, dişisiyle oynadığında. Dedi ki:
Kuşluk vakti parıltılar **رَقَصَ** edince,
serabın elbiselerini yırtıp geçti, yığınları.

Ve nebîz kabarıp köpürdüğünde o **يرقُصُ** eder. **حسان** dedi ki:
İçinde olanla dibinde **رَقَصَتْ** eden bir şişe ile;
aceleci bir binicinin üzerindeki genç devenin **رَقْصَ**’ı gibi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَقَصَ رَقْصاً، فهو رَقَّاصٌ. ورَقَصَ الآلُ: اضطرب. ورَقَصَ الشراب: أخَذَ في الغليان. ورَقَّصَتِ المرأةُ ولدَها تَرْقيصاً وأَرْقَصَتْهُ، أي نَزَّتْه. وأَرْقَصَ الرجُل بعيرَه، أي حَمَله على الخَبَب.

##### Türkçe

**رَقَصَ** **رَقْصاً**, o hâlde o **رَقَّاصٌ**tur. Ve **رَقَصَ الآلُ**: sarsıldı. Ve **رَقَصَ الشراب**: kaynamaya başladı. Ve kadın çocuğunu **رَقَّصَتِ** **تَرْقيصاً** ve onu **أَرْقَصَتْهُ**, yani onu zıplattı. Ve adam devesini **أَرْقَصَ**, yani onu **الخَبَب** üzerine taşıdı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص ر
قصر ، قرص ، صقر ، صرق ، رقص ، رصق .
قصر : قال الليث : القصْرُ : المِجْدَلُ ، وهو الفَدَنُ الضّخْمُ .
قال : والقَصْرُ : الغاية ، وقاله أبو زيدٍ ، وغيرُه .
وأنشد :
عِشْ ما بَدَا لَكَ قصْرُكَ الموْتُ
لا مَعْقِلٌ منه ولا فَوْتُ
قال أبو زَيد : ويقال : قُصارُك أن تفعَلَ ذاك وقَصْرُكَ وقُصاراكَ أن تفعلَ ذاك ، أي : جهدُكَ وغايَتُكَ ، ويقال : المُتَمنِّي قُصاراهُ الخَيْبَة .
قال الليث : والقصْرُ : كفُّكَ نفسَكَ عن شيء ، وكفكَهَا عنْ أن يطمَحَ بها غربُ الطمَع ، ويقال : قصَرْتُ نفسي عن هذا الأمر أقصُرُها قصراً .
قال أبو زيد : قَصِرَ فلانٌ يقصَرُ قَصَراً : إذا ضمَّ شيئاً إلى أصْله الأول وقصَرَ قيد بعيرِه قَصْراً إذا ضَيّقه ، وقصَرَ فلانٌ صلاتَه يقصُرُها قَصْراً في السفر .
قال الله تعالى : ( فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلواةِ ) ( النساء : 101 ) ، وهو أن يصلِّيَ الظهرَ ركعتينِ ، وكذلكَ العصرُ وعِشاءُ الآخرة . فأما المغربُ وصلاةُ الفجر فلا قصرَ فيهما ، وفيها لُغاتٌ قَصَرَ الصلاة وأقصرَها وقصَّرَها ، كلُّ ذلك جائز .
وقال أبو زيد : يقال قصَرَ عَلَى فرَسِه ثلاثاً أو أربعاً منَ الإبلِ : يشرَبُ ألْبانهُنَّ وناقةٌ مقصورَةٌ على العِيال : يشرَبونَ لَبَنهَا .
وقال أبو ذؤيبٍ :
قصرَ الصَّبُوحَ لها فَشَرَّج لحْمَها
بالنِّيِّ فَهْي تَثُوخُ فيه الإصْبَعُ
وقال غيره : القصرُ : العَشِيُّ ، وقد أقصرْنا أي : دخَلْنا في العَشي ، وجاءَ مُقْصراً أي : حينَ قصرِ العشيِّ : أي : كاد يَدْنو من اللَّيْلِ .
وقال ابنُ حِلِّزَة :
آنَسَتْ نَبْأَةً وأفْزَعَها القنا
صُ قصراً وقدْ دنَا الإمساءُ
وهي المقصَرَةُ وجمعُها المقاصيرُ .
وأنشد أبو عبيدٍ :
فَبعثتُها تَقِصُ المقاصرَ بعدما
كَرَبتْ حياةُ الليْل للمُتَنَوِّر
والقصرُ : الحَبْسُ .
وقال الله تعالى : ( تُكَذِّبَانِ حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِى الْخِيَامِ ) ( الرحمن : 72 ) ، أي : محبوساتٌ في خيامٍ منَ الدُّرِّ مخَدَّراتٌ على أزواجهنّ في الجنةِ ، وامرأةٌ مقصورَةٌ .
وقال الفراءُ في قوله : ( حُورٌ ( قصرن على أزواجهنّ أي : حُبِسنَ فلا يُرِدنَ غيرهم ولا يَطْمَحْن إلى مَن سواهم .
قال : والعربُ تسمَّي الحَجَلة المقصورَة ، والقَصُورةَ وتسمى المقصورَةَ منَ النساء القصُورَة . وأنشد :
لعَمْرِي لقَدْ حبْبْتِ كلَّ قصورة
إليَّ وما تدري بذاكَ القصائرُ
عنَيتُ قَصُورَات الحجالِ ولم أرِد
قِصارَ الخطى شرُّ النساء البَحاترُ
وقال غيره : إذا قالوا قصيرةٌ للمرأة أرادوا قِصرَ القامة ويجمَعْن قِصاراً .
وأما قوله جل وعز : ( ( وَشَرَابٍ وَعِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ ) ( ص : 52 ) ، فإن الفراء وغيرَه قالوا : قاصراتُ الطرْفِ حورٌ قد قصرْن طرفهنَّ على أزواجهنَّ لا ينظرن إلى غيرهم .
وأنشد الفراء :
من القاصرَاتِ الطرْف لو دَبَّ مُحوِلٌ
منَ الذرِّ فوْق الإتب منها لأثرا
وقال الليث : امرأة مقصورةُ الخطو شُبِّهتْ بالمقيد الذي يقصرُ القيدُ خطوَه ، ويقال لها قصيرُ الخطى . وأنشد :
قصيرُ الخُطى ما تقربُ الجيرة القُصَى
ولا الأنَسَ الأدنين إلا تجشّما
والقصَّارُ : يقصُرُ الثوب قصراً وحرفَتُه القِصارةُ .
قال : وجاءتْ نادرةٌ في شِعره الأعشى ، وذلك أنهُ جَمَعَ قصيرةً عَلَى قِصارَةٍ ؛ فقال :
لا نَاقصي حَسَبٍ ولا
أيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصارهْ
قال الفراء : والعربُ تُدخِلُ الهاء في كل جمع على فِعال ، يقولون : الْجِمالة والحبالة ، والذكارة والحجارة ، قال الله تعالى : ( كَالْقَصْرِ كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ ) ( المرسلات : 33 ) .
وقال أبو زيد : يقال : أبلغْ هذا الكلام بني فلانٍ قَصْرَةً ومَقْصورة ، أي : دون الناس .
أبو عبيد قال الكسائي : هو ابنُ عمه قُصْرَةً ومقصورَةً إذا كان ابن عمه لَحّاً .
وقال الله جل وعز : ( اللَّهَبِ إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ ) ( المرسلات : 32 ) .
قال الفراء : يريد القصرَ من قصُور مياه العرب ، وتوحيدُه وجمعُه عرَبيان ، ومثله :
) ( ) مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ ) ( القمر : 45 ) ، معناه : الأدبارُ .
قال : ومن قرأ : ( بِشَرَرٍ ) ( المرسلات : 32 ) فهي أصولُ النخْلِ .
قال أبو منصورٍ : وهي قراءة ابن عباس .
وقال أبو معاذ النحويّ : قَصَرُ النخلِ الواحدةُ قَصَرةٌ ، وذلك أن النخلة تقطَعُ قدْرَ ذراع يستوقدون بها في الشتاء .
قال : وهو قولك للرجل : إنه لَتامُّ القَصَرَة إذا كان ضَخْمُ الرَّقبة .
وقال الضَّحَّاك : القصرُ مِن أصول الشجَر العِظَام .
وقرأَهُ الحسنُ : ( كالقصرِ ) مخفّفاً وفسره الجِذْلَ من الخشبِ الواحدَة قَصْرَةٌ مِثْل تمرةٍ وتمر .
وقال قتادة : كالقَصر يَعني أصول النخْلِ والشجَر .
وقال أبو زيدٍ : يقال : قَصِرَ الفَرَس يقصَر قَصراً إذا أخذه وجَعٌ في عنقِه ، ويقال بهِ قَصَرٌ .
وقال ابن شميْل : القِصارُ : مِيسمٌ يوسم بهِ قَصَرة العُنق ، يقال : قَصَرت الجَمل قصراً فهو مقصور .
قال : ولا يقال : إبلٌ مقصَّرةٌ .
وقال أبو زيد : أقصَرَ فلانٌ عن الشيءِ يُقْصِرُ إقصاراً إذا كفَّ عنه وانتهى ، وقَصَّرَ فلانٌ في الحاجةِ إذا ونَى فيها وضعُف .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( ءَامِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ ) ( الفتح : 27 ) .
قال : قَصَّرَ من شعره تقصيراً إذا حذف منه شيئاً ولم يستأصله .
قال الفراء : وسمعتُ أعرابياً يقول : الْحَلقُ أحَبُّ إليكَ أمِ القِصارُ ؟ أراد التقصير .
وقال الليث : الإقْصَارُ : الكَفُّ عن الشيءِ قال : والمُقَصِّرُ الذي يُخِسُّ العَطِيَّةَ ويُقلِّلُها ، والقِصَرُ نقيضُ الطولِ ، يقال : قَصُرَ يَقْصُرُ قِصَراً ، وقَصَّرْتُهُ تقصيراً إذا صيرته قصيراً ، والقُصْرَى والقُصَيْرَى : الضِّلَعُ التي تلي الشّاكلة بين الجَنْبِ والبطن ، وأنشد :
نَهْدُ القُصَيْرَى تَزِينُهُ خُصَلُهْ
وقال أبو داود :
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا
ءِ نَبَّاحٍ من الشَّعَبِ
قال : والقَصَرُ كعابرُ الزَّرْع الذي يُخلَّصُ من البُرِّ وفيه بقيةٌ من الحَبِّ ، ويقال له القَصَرِيُّ .
وروى أبو عبيد في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في المزارعةِ : أن أحدهم كان يشترطُ ثلاثةَ جداوِلَ والقُصَارَةَ وَما سَقَى الربيع فنهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن ذلك .
قال أبو عبيد : والقُصارَةُ ما بقيَ في السُّنْبُلِ من الحَبِّ بعدما يداسُ .
قال : وأهل الشامِ يُسَمُّونَهُ القِصْرِي . قال : هكذا أقرأنيه الرُّواةُ عن ابن جَبَلَةَ عن ابن عبيد بكسر القاف ، وتسكين الصاد وكسرِ الرّاء وتشديد الياءِ ورأيتُ من أهل العربيةِ من يقولُ قُصَرَّى على فُعَلَّى .
وقال اللحياني : نَقَّيْتُ الطعامَ من قَصَرِهِ وقصلِهِ ، أي : من قماشه .
وقال أبو عمرو : القَصَرُ والقَصَلُ أصولُ التِّبن .
وقال ابن الأعرابي : القَصَرَةُ : قِشْرُ الحَبَّةِ إذا كانت في السُّنْبُلَةِ وهي القُصارةُ ، والقَصَرةُ : الكسل .
وقال الليث : القَوْصَرةُ : وِعاءٌ من قصبٍ للتَّمْر وبعضهم يخففها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العربُ تَكْنِي عن المرأة بالقارورةِ والقَوْصَرةِ ، وأنشد :
أفلحَ من كانت له قَوْصَرَّهْ
يأكلُ منها كلَّ يومٍ مَرّهْ
وقال غيره في قول ابن كُلْثوم :
أباحَ لنا قُصورَ المجدِ ديناً
أراد معاقلَ المجدِ وحصونه .
ابن السكيت : أقْصرَتِ العنزُ والنَّعْجةُ إقصاراً إذا أَسَنَّتا حتى تَقصرَ أطرافُ أسنانِهِما فهما مُقْصرتان .
ويقال : ما رَضيتُ من فلانٍ بِمِقْصَرٍ وبمقصِرٍ ، أي : بأمرٍ دونٍ وبأمْرٍ يسير .
وقال ابن الأعرابي : فلانٌ جارِي مُقاصِري أي : قَصْرُهُ بحذاءِ قَصْرِي ، وأنشد :
لِتذهبْ إلى أقصى مُباعَدَةٍ جَسْرُ
فما بِي إليها من مُقاصَرةٍ فَقْرُ
يقول : لا حاجَةَ لي في جِوارِهِم ، وجَسْرٌ من مُحارِبٍ .
قال : والتِّقصارُ : القلادة .
وقال عدي بن زيد :
وَلها ظَبْيٌ يُؤَرِّثها
عاقِدٌ في الجِيدِ تِقصارا
وقال أبو وجزة :
وغدا نوائِحُ مُعْوِلاتٌ بالضُّحَى
وُرْقٌ تَلُوحُ فكلُّهُنَّ قِصارُها
قالوا : قِصارُها : أطْوَاقها .
أبو منصور : كأنَّهُ شُبِّهَ بِقِصار الميسَمِ وهو العلاط .
وقال ابن السكيت : ماءٌ قاصرٌ ومُقصِرٌ إذا كان مرعاهُ قريباً ، وأنشد :
كانت مياهي نُزُعاً قواصِرا
ولم أكن أمارِسُ الجَرائِر
النُّزُعُ جمع النَّزوع وهي البئر التي تنزعُ منها باليدِ نزْعاً ، وبِئرٌ جَرُورٌ يُسْتَقَى منها على بعير .
ابن شميل عن أبي الخطاب قال : الحَبُّ عليه قِشْرَتانِ فالتي تَلي الحَبَّةَ الحَشَرَةُ ، والتي تَلي الحَشرَةَ القصرةُ .
وقال غيره : يقال فلانٌ قصيرُ النَّسَب إذا كان أبوهُ معروفاً إذا ذكره الابن كفاه الانتماءَ إلى الجدِّ الأبعدِ .
وقال رؤبة :
قد رفعَ العجّاجُ ذِكرِي فادْعنِي
باسمٍ إذا الأنْساب طالت يكْفِني
وكان لَقِيَ النَّسابَةَ البكريَّ فقال : من أنت ، فقال رؤبة بن العجَّاج ، فقال له : قصرْتَ وعرفت .
ابن السكيت : أقصرَ عن الشيءِ إذا نزع عنه وهو يقدِر عليه ، وقصر عنه إذا عجز عنه .
قال : وأقصرَتْ فلانةُ إذا وَلدَتْ ولداً قِصاراً ، وأطالَتْ إذا ولدتهم طِوالاً ، ويقال : إِن الطويلة قد تُقْصِر والقصيرة قد تُطيل .
قال : ويقال للجاريةِ المصونةِ التي لا بروزَ لها : قَصيرةٌ وقَصُورَةٌ ، ويقال للمحبوسةِ من الخيلِ قصيرٌ .
وقال مالك بن زُغْبَةَ :
تراها عند قُبَّتِنَا قصيراً
ونَبْذُلُها إِذا باقت بَؤُوقُ
وقال الليث : المقصورة مقام الإمام ، وجمعها مقاصير .
قال : وإِذا كانت داراً واسعةً محصنةَ الحيطانِ فكلُّ ناحية منها على حِيالها مقصورةٌ ، وأنشد :
ومن دونِ ليلى مصْمَتاتُ المقاصر
والمصمت : المحكم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَصَرُ والقصار الكسل .
وقال أعرابي : أردت أن آتيك فمنعني القَصار .
قال : والقُصارُ والقَصار والقصْرى والقَصْر كلُّه أُخْرَى الأمور .
وروى شمر للأصمعي : قَصَّرَ عن ذلك الأمر إِذا عجز عنه ، وأقصر عنه إِذا تركه وهو يقدر عليه ، قال : وربما جاءا بمعنى واحد إلا أن الأغلبَ عليه هذا ، ويقال : قَصَرَ بمعنى قَصَّرَ .
قال حميد بن ثورٍ :
فلئن بلغت لأبلُغَنْ متَكلِّفاً
ولئن قَصَرْت لكارِهاً ما أقصُر
صقر : قال الليث : الصَّقْر : طائرٌ من الجوارح ، والصاد فيه أحسن .
قال : والصَّقْر ما تَحَلَّبَ من العنبِ والتمر من غير عصر .
قال : وما مَصَلَ من اللبن فامَّازَتْ خُثارَته وصفتْ صَفْوَته فإذا حَمضَتْ كانت صِباغاً طَيِّباً وهو بالصاد أحسن .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا بَلَغَ اللبن من الحَمْضِ ما ليسَ فوقه شيءٌ فهو الصقْر .
شمر : الصقْر : الحامض الذي ضَرَبَتْه الشَّمس فحمضَ ، يقال : أتانا بِصقْرَةٍ حامِضة .
قال مكوزة : كأن الصقْرَ منه .
وقال ابن بزرجَ : المصقئرُّ من اللبنِ الذي قد حمضَ وامتنع .
أبو منصور : والصَّقْرُ عند البحرانيين ما سال من جلالِ التمرِ المكنوزة يسدك بعضها فوق بعضٍ وتحتها خواب خضرٌ مركبةٌ في الأرض المصرجةِ فينعَصِرُ منها دبسٌ خامٌ كأنَّهُ العسلُ ، وربما أخذوا الرطبَ من العِذْقِ ملقُوطاً مُنَقًّى فجعلوهُ في بساتيقَ وصبُّوا عليه من ذلك الصقرِ فيقال له : رُطَبٌ مصَقَّرٌ ويبقى رطباً طَيِّباً لمن أرادهُ من أرْبابِ النخيلِ .
أبو عبيدٍ عن أبي عمرو : الصَّقْرَةُ : شدة الحر .
وقال ذو الرمة :
إذا ذابتِ الشمسُ اتقَى صَقَراتِها
بأفنانٍ مربوعِ الصَّرِيمةِ مُعْبِلِ
وقد صَقَرَتْهُ الشمس : إذا آذاهُ حَرُّهَا .
وقال أبو عبيدة : الصَّقْرانِ دائرتانِ من الشعر عندَ مؤخرِ اللِّبدِ من ظهرِ الفَرسِ ، قال : وحدُّ الظهرِ إلى الصَّقْرَيْن .
وقال الفراءُ : جاء فلانٌ بالصُّقَر والبُقَرِ والصُّقَارَى والبُقَارى : إذا جاءَ بالكذبِ الفاحِشِ .
أبو عبيدٍ عن أبي عمرو : الصَّاقُورُ : الفأسُ العظيمة التي لها رأسٌ واحدٌ دقيقٌ يكسرُ به الحجارةُ وهو المعولُ أيضاً .
وقال الليث : الصَّاقُورُ : باطنُ القِحْفِ المشرف فوق الدماغِ كأنَّهُ قَعْرُ قَصْعَةٍ ، قال : والصَّاقِرَةُ : النَّازِلَةُ الشديدةُ ، والصَّوْقَرِيَّة : حكاية صوت طائر يُصَوْقِرُ في صياحه تسمعُ في صوته نحوَ هذه النغمةِ ، قال : والصَّقْرُ : ضربُ الحجارةِ بالمعولِ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : الصَّقْرُ : الماءُ الآجِنُ والصَّقْرُ : القيادةُ عَلَى الحُرَمِ ، ومنه الصَّقّارُ الذي جاء في الحديث .
وروى سلمة عن الفراء قال : الصَّقَّارُ : اللَّعّانُ لغيرِ المستحقين ، والصَّقّارُ : الكافِرُ ، والصَّقّار : الدَّبّاسُ .
وأخبرني محمد بن إسحاق عن أبي الهيثم أنه قال : السقَّارُ : الكافرُ بالسّين ، وقرأت بخط شمر : ( ملعونٌ كلٌّ كافر صَقَّارٍ ) رواهُ أنس ، قال : والصَّقّارُ : النمامُ ، تَصَقَّرتُ بموضعِ كذا وتشكَّلتُ وتَنَكَّفْتُ ، بمعنى تلبَّثتُ .
صرق : أهمله الليث .
وروى أحمد بن يحيى عن عمرو عن أبيه وعن سلمة عن الفراء وعن ابن الأعرابيّ أنهم قالوا : الصَّريقة : الرُّقاقَةُ .
قال الفراء : وتجمعُ على صُرُقٍ وصَرَائق وصريقٍ .
قال ابن الأعرابيّ : روي عن ابن عباس أنه كان يأكل يومَ الفطرِ قبل أن يخرج إلى المصلّى من طرف الصرِيقَةِ ويقولُ : إنَّهُ سُنَّةٌ .
قال أبو منصور : وعوامُّ الناسِ يقولونَ الصَّلائِقُ الرُّقاقُ ، والصوابُ من جاءَ عن هؤلاء الأئمةِ ، وتفسير الصّلائِقِ في الباب الذي يلي هذا الباب .
وقال ابن الأعرابي : كلُّ شيء رَقيق فهو صَرَقٌ .
قرص : قال الليث : القَرْصُ باللسان والإصبع ، يقال : لا تَقْرُصُني منهم قارصةٌ أي كلمةٌ مؤذية .
وأنشد هو وغيره للفرزدق :
قوارصُ تأتيني وتحتقرونَها
وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعَمُ
قال : والْقَرْصُ بالأصابع قبضٌ على الْجِلْدِ بأصبعينِ حتى يُؤلم ويوجَع ، قال : والقُرصُ من الخبز وما أشبهه ، ويجمعُ القِرَصَةَ ، وقد يقُولونَ للصغيرة جِدّاً قُرْصة واحدةٌ والتذكيرُ أعَمُّ ، وكلما أخذتَ شيئاً بين شيئين أو قَطعتهُ فقد قَرَّصتهُ وتُسَمَّى عينُ الشمس قُرْصاً عند الغيبوبةِ ، ويقال للمرأةِ قرّصي العجينَ أي سويهِ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ وأبي عمرو : هوَ القُرَّاصُ للْبَابُونجِ ، واحِدها قُرَّاصةٌ .
وقال الأصمعيُّ وحده : إذا حَذَى اللَّبَن اللسان فهو قَارِصٌ .
وقال بعض العرب :
يا ربَّ شاةٍ شاصِ
في رَبرَبٍ خِماصِ
يأكلنَ من قُرَّاصِ
وحَمَصيص آص
كَفِلَقِ الرَّصاصِ
ينظرنَ من خَصاصِ
بأعيُنٍ شَوَاصِ
ينطحْنَ بالصّياصي
عارضها قُنَّاصِي
بأكلبِ ملاصِ
آصٍ متصلٌ مثل واصٍ شَاصٍ منتصب .
رصق : قال بعضهمْ : جَوْزٌ مُرْصَقٌ إذا تعذَّرَ خروج لُبّهِ منه ومُرْتصِقٌ مثله .
والْتَصَقَ الشيء وارْتَصَقَ والْتَزَق بمعنًى واحد .
رقص : قال الليثُ : الرَّقْصُ والرَّقَصانُ ، ولا يقال : يَرْقُصُ إلاّ لِلاَّعِب والإبلِ وما سوى ذلكَ فإنهُ يقال يَقْفِزُ ويقفُزُ ، والسَّراب يَرْقُصُ ، والنبيذُ إذا جاشَ رَقَصَ .
وقال حسان :
بزجاجةٍ رَقصَتْ بما في قَعْرِهَا
رَقْصَ القَلُوصِ براكبٍ مستعجِل
وقال لبيدٌ في السرابِ :
فَبِتلْكَ إذْ رَقَصَ اللوامع بالضحى
وسمعت العرب تقول : رَقصَ البعيرُ رَقَصاً محركَ القافِ إذا أسرعَ في سيرهِ .
وقال أبو وجزة :
فما أرَدْنَا بها منْ خَلّةٍ بدلاً
ولا بها رَقَصَ الواشِينَ نستمعُ
أراد إسراعهم في هَتِّ النمائمِ .
قال أبو منصور : ويقال للبعيرِ إذا رَقَصَ في عدوه : قد الْتَبَطَ الْتِباطاً وما أشَدَّ لَبَطَتَهُ .
وقال ابن السكيت : الرَّقْصُ مصدرُ رَقَصَ يَرْقُصُ رَقصاً ؛ والرَّقَصُ ضربٌ من الْخَبَب وهذا هو الصحيح .

##### Türkçe

ق ص ر
**قصر** ، **قرص** ، **صقر** ، **صرق** ، **رقص** ، **رصق** .

**قصر** : **الليث** dedi: **القصْرُ**: **المِجْدَلُ**’dür; o da **الفَدَنُ الضّخْمُ**’dur.
Dedi: ve **القَصْرُ**: **الغاية**’dir; bunu **أبو زيدٍ** ve başkası da söylemiştir.
Ve inşad etti:

Yaşa, sana göründüğü gibi; senin **قصْرُكَ** ölüm(dür);
Ondan ne bir sığınak vardır ne de bir kaçış.

**أبو زَيد** dedi: ve denir: **قُصارُك** şu ki bunu yapasın, ve **قَصْرُكَ** ve **قُصاراكَ** şu ki bunu yapasın; yani: çaban ve gayen. Ve denir: temenni edenin **قُصاراهُ** hayal kırıklığıdır.
**الليث** dedi: ve **القصْرُ**: senin kendini bir şeyden alıkoymandır; ve onu, tamahın azgınlığının onunla sıçramasından alıkoymandır. Ve denir: **قصَرْتُ نفسي** bu işten, onu **قصراً** kısarım.
**أبو زيد** dedi: **قَصِرَ** falan kimse **يقصَرُ قَصَراً**: bir şeyi ilk aslına topladığı zaman; ve **قصَرَ** devesinin bağını **قَصْراً**: onu daralttığı zaman; ve falan kimse yolculukta namazını **قَصْراً** kısar.
Allah تعالى dedi: **( فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلواةِ )** ( **النساء : 101** )؛ bu, öğleyi iki rekât kılmasıdır; ikindi de böyledir ve yatsı namazı da. Ama akşam ve sabah namazında kısaltma yoktur. Ve onda lugatlar vardır: **قَصَرَ** namazı, **أقصرَها** ve **قصَّرَها**; bunların hepsi caizdir.
**أبو زيد** dedi: denir: falan kimse atı üzerine develerden üç ya da dört tane **قصَرَ**: onların sütlerini içer. Ve **ناقةٌ مقصورَةٌ على العِيال**: onlar onun sütünü içerler.
Ve **أبو ذؤيبٍ** dedi:

Onun için sabah içkisini **قصرَ**; sonra etini yarıp açtı,
Çiğ ile; öyle ki parmak onun içinde batar.

Ve başkası dedi: **القصرُ**: **العَشِيُّ**’dir; ve **أقصرْنا** yani: akşama girdik. Ve **مُقْصراً** olarak geldi; yani: akşamın kısalığı vaktinde; yani: geceye yaklaşmak üzereydi.
Ve **ابنُ حِلِّزَة** dedi:

Mızraklar ona bir haber sezdirip onu korkuttu,
**قصراً**; ve akşam yaklaşmıştı.

Ve o **المقصَرَةُ**’dir; çoğulu **المقاصيرُ**’dür.
Ve **أبو عبيدٍ** inşad etti:

Onu gönderdim; geceyi aydınlatan için gecenin hayatı yaklaşınca,
**المقاصرَ**’i kesip biçer.

Ve **القصرُ**: hapsetmedir.
Allah تعالى dedi: **( تُكَذِّبَانِ حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِى الْخِيَامِ )** ( **الرحمن : 72** )؛ yani: inci çadırlarda hapsedilmişler; cennette kocaları üzerine örtülü/saklılar; ve **امرأةٌ مقصورَةٌ**.
**الفراءُ** şu sözü hakkında dedi: **( حُورٌ )**: “**قصرن على أزواجهنّ**” yani: hapsedildiler; başkalarını istemezler ve onlardan başkasına göz dikmezler.
Dedi: ve Araplar **الحَجَلة**’ye **المقصورَة** derler; ve **القَصُورةَ**; ve kadınlardan **المقصورَة**’ye **القصُورَة** derler. Ve inşad etti:

Ömrüme yemin olsun, her **قصورة**’yi bana sevdirdin,
Ve o **القصائرُ** bununla bilmez.
Kastettim: **قَصُورَات الحجالِ**; istemedim,
Kısa adımlıları; kadınların en şerlisi **البَحاترُ**’dir.

Ve başkası dedi: kadına **قصيرةٌ** dedikleri zaman boy kısalığını kastederler; ve **قِصاراً** diye çoğul yaparlar.
Ama O’nun جل وعز sözü: **( وَشَرَابٍ وَعِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ )** ( **ص : 52** )؛ **الفراء** ve başkaları dedi ki: **قاصراتُ الطرْفِ**: bakışlarını kocaları üzerine kısaltmış **حورٌ**’dur; başkasına bakmazlar.
Ve **الفراء** inşad etti:

Bakışı kısık olanlardan; eğer bir **مُحوِلٌ** yürüyüp sürünseydi,
Karıncadan; onların izleri üstünde, elbette iz bırakırdı.

**الليث** dedi: **امرأة مقصورةُ الخطو**: adımı kısaltılmış kadın; adımı, bağı onun adımını kısaltan bağlıya benzetildi. Ve ona **قصيرُ الخطى** denir. Ve inşad etti:

Kısa adımlı; uzak komşuluğa yaklaşmaz,
Ne de en yakın ünsiyete; ancak zahmetlenerek.

Ve **القصَّارُ**: elbiseyi **قصراً** kısaltır; mesleği **القِصارةُ**’dır.
Dedi: ve **الأعشى**’nın şiirinde bir nadire geldi; çünkü o **قصيرةً**’yi **قِصارَةٍ** üzerine cem etti; şöyle dedi:

Ne soy eksiltenler, ne de
Uzatıldığında eller; **قِصارهْ**.

**الفراء** dedi: Araplar **فِعال** üzerine olan her cem’e **الهاء**’yı sokar; derler: **الْجِمالة** ve **الحبالة**; **الذكارة** ve **الحجارة**. Allah تعالى dedi: **( كَالْقَصْرِ كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ )** ( **المرسلات : 33** ).
**أبو زيد** dedi: denir: bu sözü falan oğullarına **قَصْرَةً** ve **مَقْصورة** olarak ulaştır; yani: insanlardan ayrı olarak.
**أبو عبيد** dedi: **الكسائي** dedi ki: eğer amcaoğlu çok yapışık/ısrarcı ise, o onun amcaoğludur **قُصْرَةً** ve **مقصورَةً**.
Allah جل وعز dedi: **( اللَّهَبِ إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ )** ( **المرسلات : 32** ).
**الفراء** dedi: Arap sularının **قصُور**’undan olan **القصر**’ı kasteder; onun tekili ve çoğulu Arapçadır. Bunun benzeri:
**( مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ )** ( **القمر : 45** )؛ manası: arkalar(**الأدبارُ**).
Dedi: kim **( بِشَرَرٍ )** ( **المرسلات : 32** ) okursa, o hurma kökleridir.
**أبو منصورٍ** dedi: bu, **ابن عباس**’ın kıraatidir.
**أبو معاذ النحويّ** dedi: hurmanın **قَصَرُ**’u; bir tanesi **قَصَرةٌ**’dir; çünkü hurma ağacı, kışın onunla yakacak yaksınlar diye bir arşın kadar kesilir.
Dedi: bu, adama “o, boynun kalın ise, elbette **لَتامُّ القَصَرَة**’dir” demendir.
**الضَّحَّاك** dedi: **القصرُ** büyük ağaçların köklerindendir.
**الحسن** onu **( كالقصرِ )** hafifletilmiş olarak okudu ve onu, tek bir odunun kökü olan **الجِذْلَ** diye tefsir etti; bir tanesi **قَصْرَةٌ**; **تمرةٍ** ve **تمر** gibi.
**قتادة** dedi: **كالقَصر** yani: hurma ve ağaç kökleri.
**أبو زيدٍ** dedi: denir: at **قَصِرَ** **يقصَر قَصراً**: boynunda bir ağrı tuttuğu zaman; ve onda **قَصَرٌ** denir.
**ابن شميْل** dedi: **القِصارُ**: boynu kısa olanı dağlamak için dağlanan bir dağlama aletidir; denir: deveyi **قَصَرت** **قصراً**; o da **مقصور** olur.
Dedi: **إبلٌ مقصَّرةٌ** denmez.
**أبو زيد** dedi: falan kimse bir şeyden **أقصَرَ** **يُقْصِرُ إقصاراً**: ondan el çekti ve son verdiği zaman. Ve falan kimse ihtiyaçta **قَصَّرَ**: onda gevşedi ve zayıfladı.
Allah جلَّ وعزَّ dedi: **( ءَامِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ )** ( **الفتح : 27** ).
Dedi: saçından **تقصيراً** ile **قَصَّرَ**: ondan bir şey eksilttiği ve kökünden kazımadığı zaman.
**الفراء** dedi: bir bedevînin şöyle dediğini işittim: **الْحَلقُ** sana daha mı sevimli, yoksa **القِصارُ** mu? Kısaltmayı kastetti.
**الليث** dedi: **الإقْصَارُ**: bir şeyden el çekmedir. Dedi: ve **المُقَصِّرُ**: bağışı değersizleştiren ve onu azaltandır. Ve **القِصَرُ** uzunluğun zıddıdır; denir: **قَصُرَ يَقْصُرُ قِصَراً**. Ve onu **تقصيراً** ile **قَصَّرْتُهُ**: onu kısa yaptığım zaman. Ve **القُصْرَى** ve **القُصَيْرَى**: yan ile karın arasında, omuz başına bitişik olan kaburgadır. Ve inşad etti:

**القُصَيْرَى**’nın memesi; onun saç tutamları onu süsler.

Ve **أبو داود** dedi:

Ve **قُصْرَى**; bükük boyunlu kadınların,
Vadiden bir havlayıcı.

Dedi: ve **القَصَرُ**: buğdaydan arındırılan ekin artığı gibidir; içinde tanelerden bir kalıntı vardır; ona **القَصَرِيُّ** denir.
**أبو عبيد** Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) ziraat ortaklığı hakkındaki hadisinde rivayet etti: onlardan birinin üç ark ve **القُصَارَةَ** ve baharın suladığı şeyi şart koştuğu; bunun üzerine Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) bunu yasakladı.
**أبو عبيد** dedi: **القُصارَةُ**: harmanlandıktan sonra başakta kalan tanedir.
Dedi: Şam ehli ona **القِصْرِي** der. Dedi: raviler bunu bana **ابن جَبَلَةَ**’den, **ابن عبيد**’den; **القاف**’ı kesreli, **الصاد**’ı sakin, **الرّاء**’ı kesreli ve **الياءِ**’yi şeddeli olarak okuttular. Ve Arapçacılardan, **فُعَلَّى** üzere **قُصَرَّى** diyen kimse gördüm.
**اللحياني** dedi: yemeği onun **قَصَرِهِ**’inden ve **قصلِهِ**’inden arındırdım; yani: çöpünden.
**أبو عمرو** dedi: **القَصَرُ** ve **القَصَلُ**: samanın kökleridir.
**ابن الأعرابي** dedi: **القَصَرَةُ**: başakta iken tanenin kabuğudur; o da **القُصارةُ**’dır. Ve **القَصَرةُ**: tembelliktir.
**الليث** dedi: **القَوْصَرةُ**: hurma için kamıştan bir kaptır; bazısı onu hafifletir.
**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: Araplar kadından kinaye olarak **القارورةِ** ve **القَوْصَرةِ** derler. Ve inşad etti:

Kurtuldu; kendisinde bir **قَوْصَرَّهْ** olan,
Ondan her gün bir **مَرّهْ** yer.

Ve başkası, **ابن كُلْثوم**’un sözü hakkında dedi:

Bize, şan yüceliklerinin **قُصورَ**’unu din olarak helal kıldı,

Şan yüceliklerinin sığınaklarını ve kalelerini kastetti.
**ابن السكيت**: keçi ve koyun **أقْصرَت** **إقصاراً**: yaşlandıkları ve dişlerinin uçları kısalıncaya kadar; böylece ikisi de **مُقْصرتان** olur.
Ve denir: falan kimseden **بِمِقْصَرٍ** ve **بمقصِرٍ** ile razı olmadım; yani: aşağı bir iş ve küçük bir iş ile.
**ابن الأعرابي** dedi: falan kimse benim komşumdur **مُقاصِري**; yani: onun kısalığı benim kısalığımın hizasındadır. Ve inşad etti:

**جَسْرُ** en uzak uzaklaşmaya gitsin;
Bende onlara doğru bir **مُقاصَرةٍ** fakirliği yoktur.

Der ki: onların komşuluğuna ihtiyacım yoktur; ve **جَسْرٌ** **مُحارِبٍ**’dendir.
Dedi: ve **التِّقصارُ**: gerdanlıktır.
Ve **عدي بن زيد** dedi:

Ona bir ceylan vardır; onu miras bırakır,
Boyunda bir **تِقصارا** bağlayan.

Ve **أبو وجزة** dedi:

Kuşluk vakti ağıtçılar, feryat edenler olarak sabahladı;
Gri(kuşlar) görünür; hepsinin **قِصارُها**’sı.

Dediler: **قِصارُها**: gerdanlıklarıdır.
**أبو منصور**: sanki, o, dağlama aletinin **قِصار**’ına benzetildi; o da **العلاط**’tır.
**ابن السكيت** dedi: **ماءٌ قاصرٌ** ve **مُقصِرٌ**: otlağı yakın olduğu zaman. Ve inşad etti:

Sularım çekilirdi; yakın(lar) idi,
Ve ben, ağır yükleri denemezdim.

**النُّزُعُ**: **النَّزوع**’un çoğuludur; o, elle çekilerek su çıkarılan kuyudur. Ve **بِئرٌ جَرُورٌ**: deveyi kullanarak ondan su çekilen kuyudur.
**ابن شميل**’in **أبي الخطاب**’dan rivayeti: tanenin üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olan **الحَشَرَةُ**’dir; **الحَشرَة**’ye bitişik olan **القصرةُ**’dir.
Ve başkası dedi: falan kimse **قصيرُ النَّسَب**’dir: babası bilinir olduğu zaman; oğlu onu andığında, daha uzak dedeye nispet ona yeter.
Ve **رؤبة** dedi:

**العجّاج** zikrimi yükseltti; beni çağır,
Nesebler uzadığında bana yetecek bir adla.

Ve o, **النَّسابَةَ البكريَّ** ile karşılaşmıştı; o dedi: sen kimsin? **رؤبة بن العجَّاج** dedi. O da ona dedi: **قصرْتَ** ve bildin.
**ابن السكيت**: bir şeyden **أقصرَ**: ondan çekildiği zaman; o, ona güç yetirirken. Ve ondan **قصر**: ona güç yetiremediği zaman.
Dedi: ve falanca kadın **أقصرَتْ**: kısa boylu çocuklar doğurduğu zaman; ve **أطالَتْ**: onları uzun doğurduğu zaman. Ve denir: uzun olan bazen kısalır; kısa olan bazen uzar.
Dedi: ve dışarı çıkışı olmayan korunmuş cariyeye: **قَصيرةٌ** ve **قَصُورَةٌ** denir. Ve atlardan hapsedilmiş olana **قصيرٌ** denir.
Ve **مالك بن زُغْبَةَ** dedi:

Onu, çadırımızın yanında **قصيراً** görürsün,
Ve borular böğürdüğünde onu harcarız.

**الليث** dedi: **المقصورة** imamın makamıdır; çoğulu **مقاصير**’dir.
Dedi: ve eğer geniş, duvarları tahkimli bir ev olursa, onun her bir yanı, kendi karşısında bir **مقصورةٌ**’dur. Ve inşad etti:

Ve Leylâ’nın önünde, **المقاصر**’in sağlam(ları) vardır.

Ve **المصمت**: sağlamlaştırılmıştır.
**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **القَصَرُ** ve **القصار** tembelliktir.
Bir bedevî dedi: sana gelmek istedim; beni **القَصار** engelledi.
Dedi: ve **القُصارُ** ve **القَصار** ve **القصْرى** ve **القَصْر**; hepsi işlerin sonrasıdır.
**شمر** **الأصمعي**’den rivayet etti: **قَصَّرَ** o işten: ona güç yetiremediği zaman; ve ondan **أقصر**: ona güç yetirirken onu bıraktığı zaman. Dedi: bazen ikisi bir manada gelir; ancak galip olan budur. Ve denir: **قَصَرَ** manasında **قَصَّرَ**.
**حميد بن ثورٍ** dedi:

Eğer ulaşırsam, elbette zorlanarak ulaşacağım;
Ve eğer **قَصَرْت** isem, istemeyerek; ben **أقصُر** olmam.

**صقر** : **الليث** dedi: **الصَّقْر**: yırtıcı kuşlardan bir kuştur; onda **الصاد** daha güzeldir.
Dedi: ve **الصَّقْر**: üzüm ve hurmadan sıkmadan sızan şeydir.
Dedi: ve sütten ayrışıp çökelti(si) ayrılan ve safı berraklaşan şey; ekşidiğinde hoş bir boya olur; ve onda **الصاد** daha güzeldir.
**أبو عبيد**’in **الأصمعي**’den rivayeti: süt, ekşilikte üstünde bir şey kalmayacak dereceye ulaştığında o **الصقْر**’dur.
**شمر**: **الصقْر**: güneşin vurup ekşittiği ekşidir; denir: bize ekşi bir **بِصقْرَةٍ** ile geldi.
**مكوزة** dedi: sanki ondan **الصقْر**.
**ابن بزرجَ** dedi: **المصقئرُّ**: ekşimiş ve (içilmesi) engellenmiş süttendir.
**أبو منصور**: ve **الصَّقْرُ** Bahreynliler yanında, üst üste yığılmış hurma sepetlerinin (**جلالِ التمرِ**) altındaki yeşil teknelerin, sıkıştırılmış toprağa yerleştirilmiş olmasıyla onlardan sıkılıp akan ham pekmezdir; sanki baldır. Ve bazen, salkımdan toplanmış, ayıklanmış yaş hurmayı alırlar; onu küplere koyarlar ve onun üzerine o **الصقر**’dan dökerler; buna **رُطَبٌ مصَقَّرٌ** denir; ve yaş hurma olarak kalır; hurma sahiplerinden isteyen için hoş (kalır).
**أبو عبيدٍ**’in **أبي عمرو**’dan rivayeti: **الصَّقْرَةُ**: sıcağın şiddetidir.
Ve **ذو الرمة** dedi:

Güneş eridiğinde, onun **صَقَراتِها**’sından korunurdu,
Dallarla; dört yaşında, sağlam bir **الصَّرِيمةِ** (deve) üzerinde.

Ve güneş onu **صَقَرَتْهُ**: sıcağı ona eziyet ettiği zaman.
**أبو عبيدة** dedi: **الصَّقْرانِ**: atın sırtında, eyer keçesinin arkasında, kıldan iki dairedir. Dedi: sırtın sınırı **الصَّقْرَيْن**’e kadardır.
**الفراءُ** dedi: falan kimse **بالصُّقَر والبُقَرِ والصُّقَارَى والبُقَارى** ile geldi: aşırı yalan ile geldiği zaman.
**أبو عبيدٍ**’in **أبي عمرو**’dan rivayeti: **الصَّاقُورُ**: tek ince başı olan büyük baltadır; onunla taş kırılır; o aynı zamanda **المعول**’dür.
**الليث** dedi: **الصَّاقُورُ**: kafatasının, beyin üstünde yükselen iç tarafıdır; sanki bir çanağın dibi gibidir. Dedi: ve **الصَّاقِرَةُ**: şiddetli musibettir. Ve **الصَّوْقَرِيَّة**: bir kuşun sesinin taklididir; ötüşünde **يُصَوْقِرُ**; sesinde bu nağmeye benzer bir şey işitilir. Dedi: ve **الصَّقْرُ**: taşları kazma ile dövmektir.
**ثعلبٌ**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: **الصَّقْرُ**: bayat su; ve **الصَّقْرُ**: namuslu kadınlar üzerine kılavuzluk/öncülük etmektir; bundan, hadiste gelen **الصَّقّارُ**.
**سلمة**’nin **الفراء**’dan rivayeti: **الصَّقَّارُ**: hak etmeyenlere lanet edendir; ve **الصَّقّارُ**: kâfirdir; ve **الصَّقّار**: pekmezci(**الدَّبّاسُ**).
Ve bana **محمد بن إسحاق** **أبي الهيثم**’den haber verdi; dedi ki: **السقَّارُ**: kâfirdir; **السين** ile. Ve **شمر**’in yazısıyla okudum: **( ملعونٌ كلٌّ كافر صَقَّارٍ )**; bunu **أنس** rivayet etti. Dedi: ve **الصَّقّارُ**: koğucudur. **تَصَقَّرتُ** falan yerde; ve şekillendim ve çekindim; manası: oyalanıp kaldım.

**صرق** : **الليث** onu ihmal etti.
Ve **أحمد بن يحيى**’nın **عمرو**’dan, onun babasından; ve **سلمة**’nin **الفراء**’dan; ve **ابن الأعرابيّ**’den rivayetinde: onlar dediler ki: **الصَّريقة**: ince yufkadır(**الرُّقاقَةُ**).
**الفراء** dedi: ve **صُرُقٍ** ve **صَرَائق** ve **صريقٍ** üzerine cem edilir.
**ابن الأعرابيّ** dedi: **ابن عباس**’tan rivayet edildi: o, bayram günü musallaya çıkmadan önce **الصرِيقَةِ**’nin ucundan yerdi ve derdi: bu sünnettir.
**أبو منصور** dedi: halkın avamı **الصَّلائِقُ** der: ince yufkalar; doğru olan, bu imamlar(ın rivayeti)nden gelendir. Ve **الصّلائِقِ**’in tefsiri, bu babı izleyen babdadır.
**ابن الأعرابي** dedi: her ince şey **صَرَقٌ**’tur.

**قرص** : **الليث** dedi: **القَرْصُ** dil ve parmakla(dır). Denir: onlardan bana bir **قارصةٌ** dokunmasın; yani: incitici bir söz.
Ve o ve başkası **الفرزدق** için inşad etti:

Bana **قوارصُ** gelir; siz onu küçümsersiniz,
Oysa damla, kabı doldurur da taşırır.

Dedi: ve **الْقَرْصُ** parmaklarla: iki parmakla deriyi tutup sıkmaktır; ta ki acıtsın ve ağrıtsın. Dedi: ve **القُرصُ** ekmekten ve benzerinden olan(dur). Ve **القِرَصَةَ**’yi cem eder. Ve bazen çok küçük olana “bir tek **قُرْصة**” derler; müzekker daha geneldir. Ve her ne zaman iki şey arasında bir şey alsan ya da onu kessen, onu **قَرَّصتهُ** etmiş olursun. Ve güneşin gözü, batışta **قُرْصاً** diye adlandırılır. Ve kadına denir: **قرّصي العجينَ**; yani: onu düzelt.
**أبو عبيد**’in **الأصمعيّ** ve **أبي عمرو**’dan rivayeti: papatya için o **القُرَّاصُ**’tur; onun bir tanesi **قُرَّاصةٌ**’dır.
**الأصمعيُّ** tek başına dedi: süt dili yaktığında o **قَارِصٌ**’tır.
Ve bazı Araplar dedi:

Ey nice koyun; **شاصِ**
Zayıf bir sürü içinde;
**قُرَّاصِ**’tan yerler,
Ve **حَمَصيص آص**;
Kurşun parçası gibi;
Deliklerden bakarlar,
**شَوَاصِ** gözlerle;
Boynuz dipleriyle tos vururlar;
Onun karşısına **قُنَّاصِي** çıktı,
Yapışık bir köpekle;
**آصٍ** bitişik; **واصٍ** gibi. **شَاصٍ** dik.

**رصق** : bazısı dedi: **جَوْزٌ مُرْصَقٌ**: içinin ondan çıkması zorlaştığı zaman; ve **مُرْتصِقٌ** da onun gibidir.
Ve **الْتَصَقَ** şey ve **ارْتَصَقَ** ve **الْتَزَق** bir manadadır.

**رقص** : **الليثُ** dedi: **الرَّقْصُ** ve **الرَّقَصانُ**; ve “**يَرْقُصُ**” denmez; ancak oyuncu için, develer için. Bunun dışındakine “**يَقْفِزُ** ve **يقفُزُ**” denir. Ve serap **يَرْقُصُ**; ve nebiz kabarıp köpürdüğünde **رَقَصَ**.
Ve **حسان** dedi:

Bir şişe ile; dibinde olanla **رَقصَتْ**,
Aceleci bir biniciyle dişi devenin **رَقْصَ**’ı gibi.

Ve **لبيدٌ** serap hakkında dedi:

İşte o vakitte; kuşlukta parıltılar **رَقَصَ** etti.

Ve Arapların şöyle dediğini işittim: deve, yürüyüşünde hızlandığı zaman, **القاف**’ı harekeli olarak **رَقَصَ** **رَقَصاً**.
Ve **أبو وجزة** dedi:

Onunla bir huyu değiştirmek istemedik,
Ne de onunla, koğucuların **رَقَصَ**’ını dinleriz.

Onların, koğuculukları parçalamada hızlanmalarını kastetti.
**أبو منصور** dedi: deve, koşusunda **رَقَصَ** ettiğinde ona denir: **قد الْتَبَطَ الْتِباطاً**; ve onun **لَبَطَتَهُ**’si ne şiddetli!
**ابن السكيت** dedi: **الرَّقْصُ**: **رَقَصَ يَرْقُصُ رَقصاً**’ın masdarıdır; ve **الرَّقَصُ**: **الْخَبَب**’den bir türdür; doğru olan budur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والقاف وما يثلثهما)
  (رقل)  الراء والقاف واللام أصلان: أحدهما طولٌ في شيءٍ، والآخر ضرب من المشي.
  فأمّا الأوَّل فالرَّقْلُ: النَّخْل الطُِّوال، واحدتها رَقْلة؛ وتجمع في القِلّة رَقلات. والرَّاقُول: حَبْلٌ تُصعَد به النّخلة.
  والأصل الثاني: أرْقَلَت النَّاقةُ، وهو ضربٌ من المشْي، وهي مُرْقِلٌ، ولا يكون إلاَّ بسرعة. وهاشم بن عُتْبة المِرْقالُ([1])، لإرقاله كان في الحروب. قال الرَّاجز، في أرْقَلَت النَّاقة:
  * والمُرْقِلاَتِ كُلَّ سَهْبٍ سَمْلقٍ([2]) *
  (رقم)  الراء والقاف والميم* أصلٌ واحد يدلُّ على خَطٍّ وكتابةٍ وما أشبَهَ ذلك . فالرَّقْم: الخَطّ. والرَّقيم: الكتاب. ويقال للحاذق في صِناعته: هو يرقُم في الماء. قال:
سَأرْقُم في الماءِ القَراحِ إليكُم *** على نَأْيِكُمْ إن كان في الماءِ راقمُ([3])وكلُّ ثوبٍ وُشِيَ فهو رَقْمٌ. والأرقَم من الحيات: ما على ظهره كالنَّقْش. قال الخليل بن أحمد: الرَّقْم تعجيم الكتاب. يقال كتابٌ مرقوم، إِذا بُيِّنَت حروفُه بعلاماتها من التّنقيط. ورَقْمَتا الفَرَسِ والحِمار: الأثران بباطن أعضادهما. ويقال للرَّوْضَة رَقْمَة، وإِنَّمَا سُمِّيت بذلك لأنَّها كالرَّقْم على الأرض. ويقال لأرض بها نباتٌ قليل: مرقُومة.
  ومما شذَّ عن الباب قولُهم للدّاهية: الرَّقِم. وليس ببعيدٍ أن يكون من قياس الباب؛ لأنَّها إذا نزلت أثَّرَتْ.
  (رقن)  الراء والقاف والنون بابٌ يقرب من الباب الذي قبله. يقال رَقّنْت الكتاب: قاربتُ بينَ سُطوره. وترقَّنت المرأةُ: تلطَّخت بالزَّعفران. والرَّقون والرِّقان: الزَّعفران. والمرقون: المنقوش. ويقال للمرأة الحسنة اللَّون الناعمة: راقنة.
  (رقي)  الراء والقاف والحرف المعتلّ أصولٌ ثلاثة متباينة: أحدهما الصُّعود، والآخر عُوذَةٌ يُتعوَّذ بها، والثالث بقعةٌ من الأرض.
  فالأول: قولك رَقِيتُ في السُّلّم أَرْقَى رُقِيّاً. قال الله جلّ ثناؤه:﴿أَوْ تَرْقَى فِي السَّماءِِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ﴾ [الإسراء 93]. والعرب تقول: "ارْقَ على ظَلْعِك" أي اصعَدْ بقدر ما تُطيق.
  والثاني: رقَيْت الإنسانَ، من الرُّقية.
  والثالث: الرَّقْوَةُ: فُوَيْقَ الدِّعص من الرمل. [و] يقال رَقْوٌ بِلا هاء. وأكثرُ ما يكونُ إلى جانب وادٍ.
  (رقأ)  الراء والقاف والهمزة كلمة واحدة. يقال: رقأ الدّمُ والدّمعُ، إذا انقَطَعا. وفي كلامهم([4]): "لا تسُبُّوا الإِبلَ فإنَّ فيها رَقُوءَ الدَّم" أي إنّها تُدفَع في الدّية فيَرْقَأ دمُ مَن يُراد منه القَوَد.
  (رقب)  الراء والقاف والباء أصلٌ واحدٌ مطّرد، يدلّ على انتصابٍ لمراعاةِ شيءٍ. من ذلك الرَّقِيب، وهو الحافِظ. يقال منه رَقَبْتُ أرْقَُب رِقْبة ورِقْباناً. والمَرْقَب: المكان العالي يقِفُ عليه النَّاظِر. والرَّقِيب: الموكَّل في الميْسِر بالضَّريب. ومن ذلك اشتقاق الرَّقَبةِ، لأنَّها منتَصِبة، ولأنّ النّاظرَ لابد ينتصبُ عند نظره. والمرقَّب: الجلد يُسلَخ من قِبَل رأسِه ورَقَبَتِه. ورقَّابة الرَّحْل: الوغدُ الذي يرقُب للقوم رَحْلَهم إذا غابوا. ويقال للمرأة التي ترقُب موتَ زوجها لِتَرِثَه: الرَّقوب. [والرَّقوب([5])]: الناقة الخبيثة النَّفْس، التي لا تكاد تَشرب مع سائر الإِبل، ترقُب متى تنْصرف الإبل عن الماء([6]). ويقال أرقَبْتُ فلاناً هذه الدّارَ، وذلك أن تُعطيَه إيَّاها يسكنُها كالعُمْرَى، ثمَّ يقول له إنْ مُِتّ قبلي رجعَتْ إليَّ، وإن متُّ قبلك فهي لك. وهي من المراقَبة، كَأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يرقُب موتَ صاحبه. ورِقابُ المَزَاوِد: لقبٌ للعجم، لأنَّهم حُمْرٌ. والرَّقيب: السهم الثالث من السَّبعة التي لها أنصباءُ، كأنَّه يُرقَب متى يَخرج. والرَّقوب: المرأة التي لا يعيش لها ولدٌ [كأنَّها تَرقبُه([7])] لعَلَّهُ يبقى لها.
  (رقح)  الراء والقاف والحاء أصلٌ واحد، يدلُّ على الاكتساب والإصلاحِ للمال. ويقال رقَّحتُ المالَ: أصلحتُه وقُمت عليه، ترقيحاً. وفلان رَقاحِيُّ مالٍ. وهو يترقَّح لعياله، أي يتكسَّب. وكانوا يقولون في تلبيتِهمْ: "لم نَأت للرَّقاحَةِ([8])"، يريدون التِّجارة.
  (رقد)  الراء والقاف والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النَّوم؛ ويُشتقّ منه. فالرُّقاد: النَّوم. يقال رقَد رُقوداً. ومن الذي اشتُقَّ منه: أَرْقَدَ الرَّجُل بالأرض، إذا أقام بها.
ومما شذَّ عن الأصل: *أرْقَدَ الظّليمُ وغيرُه، إِذا أسرع في مُضِيِّه.
  (رقش)  الراء والقاف والشين أصلٌ يدلُّ على خُطوطٍ مختلفة. فالرَّقْش كالنَّقْش. يقال: حَيّةٌ رَقْشَاءُ: منقَّطة. ورَقَّشَ كلامَه: زَوَّرَه. والرَّقْشاء: شِقشِقة البَعير. و الرقْشاء: دويْبَّة. وقال:
الدَّار قَفْرٌ والرُّسومُ كما *** رَقَّش في ظَهْرِ الأديمِ قَلَمْ([9])  ويقال للنّمَّام إذا نَمَّ: رقَّش. قال:
  * عاذِلَُ قد أُولعتِ بالتَّرْقِيشِ([10]) *
  (رقص)  الراء والقاف والصاد أصلٌ يدلُّ على النَّقَزَان([11]). يقال رقَصَ يرقُصُ رَقْصاً. ويقال أرقَصَ البعيرَ: حمَلَهُ على الخَبَب. قال جرير:
  * بِزَرُودَ أرقصت البعيرَ([12]) *
  ويقال رقَص السَّراب في لمعانه؛ ورَقَص الشَّرَاب: جاش([13]). والرّقَّاصة: لُعْبة([14]).
  (رقط)  الراء والقاف والطاء يدل على اختلاطِ لونٍ بلون. فالرُّقْطة: سوادٌ يشوبه نُقَط بَياض. يقال دَجاجةٌ رَقْطاء. والأرقَط: النَّمِر. ويقال: ارقَاطّ العَرْفَجُ، إِذا خالط سوادَه نُقَطٌ.
  (رقع)  الراء والقاف والعين أصلٌ يدلُّ على سَدِّ خَلَلٍ بشيء. يقال رقَعْتُ الثَّوبَ رَقْعاً. والخِرْقة رُقْعة. فأمّا قولُهم لواهي العقلِ: رقيعٌ، فكأنّه قد رُقِع؛ لأنه لا يُرْقَع إلاّ الواهي الخَلَق. ويقال رَقَعَه، إذا هجاه وقال فيه قبيحاً، كأنَّ ذلك صار كالرُّقْعَة في جَسَدِه. يقال لأرقعنَّه رَقْعاً رصيناً. وأَرى في فلان مُتَرَقَّعاً، أي موضعاً للشَّتْم. قال:
وما تَرَكَ الهاجُونَ لي في أَدِيمكُمُ *** مُصِحّاً ولكنِّي أرى مُتَرَقَّعَا([15])  والرَّقيع: السَّماء. وفي الحديث أنّه صلى الله عليه وآله وسلم قال لسَعْدٍ([16]) "لقد حكَمْتَ فيهم بحُكم الله مِن فوقِ سبعة أَرْقِعةٍ([17])". قال بعض أهل العلم إنما قيل لها أرقعة؛ لأنّ كلَّ واحدٍ كالرُّقعة للأُخْرى.
ومما شذ عن هذا الأصل قولهم: ما أرْتَقِعُ بهذا، أي ما أَكْتَرِثُ له. وجُوعٌ يَرقُوعٌ: شديد.
----------------------------------------------------------------------
([1]) هو هاشم بن عتبة بن أبي وقاص، كان معه لواء علي في حرب صفين، وقتل في آخر أيامها. انظر الإصابة 8914 والاشتقاق 96.
([2]) قبله، كما في ديوان العجاج 40 واللسان (رقل): * يارب رب البيت والمشرق *
([3]) في اللسان (رقم): "على بعدكم".
([4]) في اللسان: "وفي الحديث: لا تسبوا الإبل فإن فيها رقوء الدم ومهر الكريمة".
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) في اللسان: "التي لا تدنو إلى الحوض من الزحام، وذلك لكرمها".
([7]) بمثلها يلتئم الكلام.
([8]) هي من تلبية أهل الجاهلية، كانوا يقولون: "جئناك للنصاحة، لم نأت للرقاحة".
([9]) البيت لمرقش الأكبر من قصيدة في المفضليات (2: 37-41). وبذلك البيت سمي"المرقش". انظر اللسان (رقش) والمزهر (2: 435).
([10]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 86 واللسان (رقش). وبعده: *إلى سرا فاطرقي وميشي*
([11]) النقزان، بالقاف وبالفاء أيضاً، هو الوثب، ومثلهما الوثبان.
([12]) جزء من بيت له في ديوانه 448 عثرت عليه بعد لأي، وهو بتمامه:
بزرود أرقصت القعود، فراشها *** رعثات عنبلها الغدفل الأرعل([13]) بدلها في المجمل: "ورقص الشراب في غليانه".
([14]) لم تذكر في اللسان. وفي القاموس: "والرقاصة مشددة: لعبة لهم".
([15]) البيت في الحيوان (3: 138) واللسان (رقع).
([16]) هو سعد بن معاذ، حين حكم في بني قريظة. انظر الإصابة 3197 واللسان (رقع).
([17]) الرقيع مؤنثة، وجاء بها على التذكير كأنه ذهب إلى معنى السقف.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)
  (**رقل**)  **الراء** ve **القاف** ve **اللام** iki asıldır: birisi bir şeyde uzunluktur, diğeri yürüyüşün bir türüdür.
  Birincisine gelince: **الرَّقْلُ**: uzun hurma ağaçlarıdır; onun teki **رَقْلة**’dir; azlıkta **رَقلات** olarak çoğul yapılır. **الرَّاقُول**: hurma ağacına onunla çıkılan bir iptir.
  İkinci asıl: **أرْقَلَت** deve; o, yürüyüşten bir türdür; o **مُرْقِلٌ**’dir; ve ancak süratle olur. **هاشم بن عُتْبة المِرْقالُ**([1]), savaşlarda onun **إرقال**’i sebebiyle. **الرَّاجز** dedi ki, **أرْقَلَت** deve hakkında:
  * ve **المُرْقِلاَتِ** her **سَهْبٍ** **سَمْلقٍ**([2]) *

  (**رقم**)  **الراء** ve **القاف** ve **الميم** tek bir asıldır; çizgiye ve yazıya ve buna benzer şeye delâlet eder. **الرَّقْم**: çizgidir. **الرَّقيم**: kitaptır. Ve sanatında mahir olana denir: o suda **يرقُم**. Dedi ki:
سَأرْقُم في الماءِ القَراحِ إليكُم *** على نَأْيِكُمْ إن كان في الماءِ راقمُ([3])
Ve nakışlanan her elbise **رَقْمٌ**’dur. Yılanlardan **الأرقَم**: sırtında nakış gibi olan. Halîl b. Ahmed dedi: **الرَّقْم** kitabın i‘câm edilmesidir. Denir: **كتابٌ مرقوم**; yani harfleri, noktalama alâmetlerinden olan işaretleriyle açıklanmışsa. Atın ve eşeğin **رَقْمَتا**’sı: uyluklarının iç tarafındaki iki izdir. Ve **الرَّوْضَة**’ye **رَقْمَة** denir; ancak ona bu ad verilmiştir, çünkü o, yer üzerindeki **الرَّقْم** gibidir. Ve içinde az bitki bulunan yere denir: **مرقُومة**.
  Ve babdan şâz olan şeylerdendir: onların musibete **الرَّقِم** demeleri. Ve babın kıyasından uzak değildir; çünkü o indiği zaman iz bırakır.

  (**رقن**)  **الراء** ve **القاف** ve **النون** bir babdır; kendisinden önceki baba yaklaşır. Denir: **رَقّنْت** kitabı: satırlarını birbirine yaklaştırdım. Ve kadın **ترقَّنت**: safranla bulaştı. **الرَّقون** ve **الرِّقان**: safrandır. **المرقون**: nakışlıdır. Ve rengi güzel, yumuşak kadına denir: **راقنة**.

  (**رقي**)  **الراء** ve **القاف** ve illetli harf üç ayrı asıldır: birisi yükselme, diğeri kendisiyle korunma istenen bir **عُوذَةٌ**, üçüncüsü yerden bir parçadır.
  Birincisi: senin “**رَقِيتُ** merdivende **أَرْقَى** **رُقِيّاً**” sözündür. Allah, övgüsü yüce olan, dedi: ﴿أَوْ تَرْقَى فِي السَّماءِِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ﴾ [الإسراء 93]. Ve Araplar der: “**ارْقَ** على **ظَلْعِك**” yani gücünün yettiği kadar çık.
  İkincisi: **رقَيْت** insanı, **الرُّقية**’den.
  Üçüncüsü: **الرَّقْوَةُ**: kumdan **الدِّعص**’ın biraz üst tarafıdır. Ve **رَقْوٌ** denir, **هاء** olmaksızın. En çok bir vadinin yan tarafında olur.

  (**رقأ**)  **الراء** ve **القاف** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: **رقأ** kan ve gözyaşı; yani kesildikleri zaman. Ve onların sözünde([4]): “Develere sövmeyin; çünkü onlarda **رَقُوءَ الدَّم** vardır” yani diyet içinde verilirler de, kendisinden kısas istenen kimsenin kanı durur.

  (**رقب**)  **الراء** ve **القاف** ve **الباء** tek bir asıldır; bir şeyi gözetmek için dikilmeye delâlet eder; düzenli olarak. Bundan: **الرَّقِيب**; o, koruyandır. Ondan denir: **رَقَبْتُ** **أرْقَُب** **رِقْبة** ve **رِقْباناً**. **المَرْقَب**: bakanın üzerinde durduğu yüksek yerdir. **الرَّقِيب**: kumarda **الضَّريب** üzerine görevlendirilen kimsedir. Bundan **الرَّقَبة**’nin türetilmesi de vardır; çünkü o dik durandır; ve çünkü bakan, bakışı sırasında mutlaka dikilir. **المرقَّب**: başı ve boynu tarafından yüzülen deridir. **رقَّابة الرَّحْل**: onlar yokken kavmin eşyasını gözeten aşağılık kimsedir. Ve kocasının ölümünü miras için gözetleyen kadına denir: **الرَّقوب**. [Ve **الرَّقوب**([5])]: kötü huylu deve; diğer develerle birlikte neredeyse içmez; develer sudan ne zaman ayrılacak diye gözetler([6]). Ve denir: **أرقَبْتُ** falana bu evi; bu, ona onu **العُمْرَى** gibi otursun diye vermendir; sonra ona dersin ki: eğer benden önce ölürsen bana döner; eğer senden önce ölürsem o senindir. Ve bu **المراقَبة**’dendir; sanki ikisinden her biri diğerinin ölümünü gözetler. **رِقابُ المَزَاوِد**: Acemlere bir lakaptır; çünkü onlar kırmızıdır. **الرَّقيب**: payları olan yediden üçüncü oktur; sanki ne zaman çıkacak diye gözetlenir. **الرَّقوب**: kendisine çocuğu yaşamayan kadındır [sanki onu gözetler([7])] belki kendisine kalır diye.

  (**رقح**)  **الراء** ve **القاف** ve **الحاء** tek bir asıldır; mala kazanmayı ve ıslahı gösterir. Denir: **رقَّحتُ** malı: onu ıslah ettim ve onunla ilgilendim; **ترقيحاً**. Ve falan, malın **رَقاحِيُّ**’sidir. Ve o, ailesi için **يترقَّح**; yani kazanç sağlar. Ve onlar telbiyelerinde derlerdi: “**لم نَأت للرَّقاحَةِ**([8])”; ticareti kastederler.

  (**رقد**)  **الراء** ve **القاف** ve **الدال** tek bir asıldır; uykuya delâlet eder; ve ondan türetilir. **الرُّقاد**: uykudur. Denir: **رقَد** **رُقوداً**. Ondan türetilen şeylerdendir: **أَرْقَدَ** adam yerde; yani orada ikamet etti.
Ve asıldan şâz olan şeylerdendir: * **أرْقَدَ** devekuşu ve başkası; yani gidişinde süratlendiği zaman.

  (**رقش**)  **الراء** ve **القاف** ve **الشين** bir asıldır; farklı çizgilere delâlet eder. **الرَّقْش** **النَّقْش** gibidir. Denir: **حَيّةٌ رَقْشَاءُ**: beneklidir. Ve **رَقَّشَ** sözünü: onu uydurdu. **الرَّقْشاء**: devenin **شِقشِقة**’sıdır. Ve **الرقْشاء**: küçük bir hayvancıktır. Ve dedi ki:
الدَّار قَفْرٌ والرُّسومُ كما *** رَقَّش في ظَهْرِ الأديمِ قَلَمْ([9])
Ve kovucu, kovuculuk ettiğinde ona denir: **رقَّش**. Dedi ki:
  * **عاذِلَُ** قد أُولعتِ بالتَّرْقِيشِ([10]) *

  (**رقص**)  **الراء** ve **القاف** ve **الصاد** tek bir asıldır; **النَّقَزَان**’a([11]) delâlet eder. Denir: **رقَصَ** **يرقُصُ** **رَقْصاً**. Ve denir: **أرقَصَ** deveyi: onu **الخَبَب**’e sevk etti. Cerîr dedi:
  * **بِزَرُودَ** أرقصت البعيرَ([12]) *
  Ve denir: **رقَص** serap parıltısında; ve **رَقَص** içki: kabardı([13]). **الرّقَّاصة**: bir oyundur([14]).

  (**رقط**)  **الراء** ve **القاف** ve **الطاء** bir rengin bir renkle karışmasına delâlet eder. **الرُّقْطة**: beyaz noktaların karıştığı bir siyahlıktır. Denir: **دَجاجةٌ رَقْطاء**. **الأرقَط**: kaplandır. Ve denir: **ارْقَاطّ** **العَرْفَجُ**; yani siyahlığına noktalar karıştığı zaman.

  (**رقع**)  **الراء** ve **القاف** ve **العين** tek bir asıldır; bir şeyi bir şeyle gedik kapatmaya delâlet eder. Denir: **رقَعْتُ** elbiseyi **رَقْعاً**. **الخِرْقة** bir **رُقْعة**’dır. Ama onların aklı gevşek olana **رقيعٌ** demelerine gelince: sanki o yamalanmıştır; çünkü ancak gevşek, eski olan yamalanır. Ve denir: **رَقَعَه**; yani onu hicvetti ve onda çirkin söz söyledi; sanki bu, onun bedeninde bir **رُقْعَة** gibi oldu. Denir: onu sağlam bir **رَقْعاً** ile mutlaka hicvedeceğim. Ve falanda bir **مُتَرَقَّعاً** görüyorum; yani sövme yeri. Dedi ki:
وما تَرَكَ الهاجُونَ لي في أَدِيمكُمُ *** مُصِحّاً ولكنِّي أرى مُتَرَقَّعَا([15])
**الرَّقيع**: göktür. Ve hadiste, sallallahu aleyhi ve âlihi ve sellem’in Sa‘d’a([16]) dediği rivayet edilmiştir: “Onlar hakkında Allah’ın hükmüyle, yedi **أَرْقِعةٍ**’ın([17]) üstünden hükmettin.” Bazı ilim ehli dedi ki: ona ancak **أرقعة** denmiştir; çünkü her biri, ötekine bir **رُقْعة** gibidir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir onların sözü: “**ما أرْتَقِعُ** بهذا”; yani onunla ilgilenmem. Ve **جُوعٌ يَرقُوعٌ**: şiddetli.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ق ص
رقص المخنـث والصوفـي رقصـاً وهـذه مرقصـة الصوفيـة‏.‏
وأرقصـت المـرأة ولدهـا ورقّصتـه وقالت في ترقيصه كذا‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رقص البعير رقصاً ورقصاناً‏:‏ خب وأرقصـه صاحبـه وأرقصـوا فـي سيرهـم‏.‏
وترقصـوا‏:‏ ارتفعـوا وانخفضـوا‏.‏
وقـرأ ابـن الزبيـر ‏"‏ ولأرقصـوا خلالكـم ‏"‏ وأتيته حين رقص السراب‏:‏ اضطرب‏.‏
قال لبيد‏:‏ حتى إذا رقص اللوامع بالضحى واجتاب أردية السراب إكامها والنبيذ إذا جاش رقص‏.‏
قال حسان‏:‏ بزجاجة رقصت بما في قعرها رقص القلوص براكب مستعجل والحمار يرقص إذا لاعب أتنه‏.‏
وفلاة مرقصة‏:‏ تحمل سالكيها على الإسراع‏.‏
وفلان يرقص في كلامـه‏:‏ يسـرع‏.‏
ولـه رقـص فـي القـول‏:‏ عجلة‏.‏
ولقد سمعت رقص الناس علينا أي سوء كلامهم‏.‏
قال أبو وجرة‏:‏ فمـا أردنـا بهـا مـن خلة بدلاً ولا بها رقص الواشيـن يستمـع وهـو يرقـص فؤاده بين جناحيه من الفزع‏.‏
ورقص الطعام وارتقص‏:‏ غلا سعره وقد غلط راويه بالقاف‏.‏
وقيل‏:‏ قد صحّ بالفاء من الرفصة وهي النوبة‏.‏

##### Türkçe

ر ق ص
**رقص**: **المخنـث** ve **الصوفـي** **رقصاً** etti; ve bu, sûfîlerin **مرقصـة**’sidir.
Kadın, çocuğunu **أرقصـت** ve onu **رقّصت**; ve onun **ترقيصه**’inde şöyle dedi: şöyle.

Mecazdan: Deve **رقص** ile ve **رقصاناً**: hızlı yürüdü; sahibi onu **أرقصـه** etti; ve yürüyüşlerinde **أرقصـوا** ettiler.
Ve **ترقصـوا**: yükseldiler ve alçaldılar.
İbnü’z-Zübeyr “**ولأرقصـوا خلالكـم**” diye okudu. Ve bana, serap **رقص** ettiği vakit geldin: çalkalandı.

Lebîd dedi:
“Ta ki, kuşluk vaktinde parıltılar **رقص** edinceye ve serabın örtülerini tepeleri yarıp geçinceye kadar.”

Ve nebîz, kabarınca **رقص** eder.
Hassân dedi:
“Dibindekilerle **رقصت** eden bir şişe ile; aceleci bir biniciyle dişi devenin **رقص**’ı gibi.”

Ve eşek, dişisiyle oynadığında **يرقص** eder.
Ve **فلاة مرقصة**: yolcularını acele etmeye taşıtır.
Ve falan, sözünde **يرقص**: hızlanır.
Ve onun sözde bir **رقص**’ı vardır: acele.
Ve andolsun, insanların bize karşı **رقص**’ını işittim; yani onların kötü sözlerini.

Ebû Vecere dedi:
“Onunla bir dostluğu bedel olarak istemedik; ve onda, ispiyoncuların **رقص**’ı işitilmez.”

Ve o, korkudan, kalbi iki kanadı arasında **يرقص** eder.
**رقص** yiyecek ve **ارتقص**: fiyatı yükseldi; râvisi onu **القاف** ile yanılttı.
Ve denildi: **الفاء** ile **الرفصة**’dan sahih olmuştur; o da nöbettir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّقْصُ والرَّقَصانُ: الخَبَبُ، وفي التهذيب: ضَرْبٌ من الخَبَب، وهو مصدر رَقَصَ يَرْقُص رَقْصاً؛ عن سيبويه، وأَرْقَصَه. ورجل مِرْقَصٌ: كثير الخبب؛ أَنشد ثعلب لغادية الدبيرية:
وزاغ بالسَّوْطِ عَلَنْدىً مِرْقَصا
ورَقَصَ اللَّعَّابُ يَرْقُص رَقْصاً، فهو رقَّاصٌ. قال ابن بري: قال ابن دريد يقال رَقَصَ يَرْقُص رَقَصاً، وهو أَحد المصادر التي جاءت على فَعَلَ فَعَلاً نحو طَرَدَ طَرَداً وحَلَبَ حَلَباً؛ قال حسان: بِزُجاجةٍ رَقَصَت بما في قَعْرِها،
رَقَصَ القَلُوصِ بِراكبٍ مُسْتَعْجِلِ
وقال مالك بن عمار الفُرَيْعِيّ:
وأَدْبَرُوا، ولَهُمْ من فَوْقِها رَقَصٌ،
والموتُ يَخْطُرُ، والأَرْواحُ تَبْتَدِرُ
وقال أَوس:
نَفْسي الفِداءُ لِمَنْ أَدّاكُمُ رَقَصاً،
تَدْمَى حَراقِفُكم في مَشْيِكم صَكَكُ
وقال المساور:
وإِذا دَعا الداعِي عَلَيّ رَقَصتُمُ
رَقَصَ الخَنافِس من شِعابِ الأَخْرَم
وقال الأَخطل:
وقَيْس عَيْلانَ حتى أَقْبَلُوا رَقَصاً،
فبايَعُوك جِهاراً بَعدما كَفَرُوا
ورَقَصَ السَّرابُ والحَبابُ: اضطرب. والراكب يُرقِصُ بَعِيرَهُ: يُنَزِّيه ويَحْمِلُه على الخَبَبِ، وقد أَرْقَصَ بَعِيرَه. ولا يقال يَرْقُص إِلا لِلأعِب والإِبلِ، وما سوى ذلك فإِنه يقال: يَقْفِزُ ويَنْقُزُ، والعرب تقول: رَقَصَ البعيرُ يَرْقُصُ رَقَصاً، مُحرك القاف، إِذا أَسرع في سيره؛ قال أَبو وجزة:
فما أَرَدْنا بها مِنْ خَلَّةٍ بدَلاً،
ولا بها رَقَصَ الواشِين نَسْتَمِعُ
أَراد: إِسراعهم في هَتِّ النَّمائم. ويقال للبعير إِذا رَقَصَ في عَدْوِه: قد الْتَبَطَ وما أَشدَّ لَبْطَتَه. وأَرْقَصَت المرأَة صبِيَّها ورَقَّصَته: نَزَّتْه. وارْتَقَصَ السِّعْرُ: غلا؛ حكاها أَبو عبيد. ورَقَصَ الشرابُ: أَخَذَ في الغَلَيَانِ. التهذيب: والشرابُ يَرْقُصُ، والنبِيذُ إِذا جاشَ رَقَصَ؛ قال حسان:
بِزُجاجةٍ رقَصَتْ بما في قَعْرِها،
رَقَصَ القَلُوصِ براكبٍ مُسْتَعْجِل
وقال لَبِيد في السراب:
فبِتِلْكَ إِذ رَقَصَ اللوامِعُ بالضُّحَى
قال أَبو بكر: والرَّقَصُ في اللغة الارتفاع والانخفاض. وقد أَرْقَصَ القومُ في سَيْرِهم إِذا كانوا يَرْتَفِعُون ويَنْخَفِضُون؛ قال الراعي: وإِذا ترَقَّصَت المَفازةُ غادَرَتْ
رَبِذاً يُبَغِّلُ خَلْفَها تَبْغِيلا
معنى تَرَقَّصَت ارتفعت وانخفضت وإِنما يرفعها ويخفضها السرابُ: والرَّبِذُ: السريعُ الخفيف، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الرَّقْصُ** ve **الرَّقَصانُ**: **الخَبَبُ** (devenin hızlı yürüyüşü); **التهذيب**’de: **الخَبَب**’den bir darbedir (bir türdür); ve o, **رَقَصَ يَرْقُص رَقْصاً**’ın masdarıdır; **سيبويه**’den (naklen), ve **أَرْقَصَه**. Ve **مِرْقَصٌ** adam: **الخبب**’i çok olan; **ثعلب** **غادية الدبيرية**’ye ait olarak inşad etti:

وزاغ بالسَّوْطِ عَلَنْدىً مِرْقَصا

Ve **رَقَصَ** oyuncu **يَرْقُص رَقْصاً**; o hâlde o **رقَّاصٌ**’tır. **ابن بري** dedi: **ابن دريد** dedi: **رَقَصَ يَرْقُص رَقَصاً** denir; ve o, **فَعَلَ فَعَلاً** üzere gelen masdarlardan biridir; **طَرَدَ طَرَداً** ve **حَلَبَ حَلَباً** gibi; **حسان** dedi:

بِزُجاجةٍ رَقَصَت بما في قَعْرِها،
رَقَصَ القَلُوصِ بِراكبٍ مُسْتَعْجِلِ

Ve **مالك بن عمار الفُرَيْعِيّ** dedi:

وأَدْبَرُوا، ولَهُمْ من فَوْقِها رَقَصٌ،
والموتُ يَخْطُرُ، والأَرْواحُ تَبْتَدِرُ

Ve **أَوس** dedi:

نَفْسي الفِداءُ لِمَنْ أَدّاكُمُ رَقَصاً،
تَدْمَى حَراقِفُكم في مَشْيِكم صَكَكُ

Ve **المساور** dedi:

وإِذا دَعا الداعِي عَلَيّ رَقَصتُمُ
رَقَصَ الخَنافِس من شِعابِ الأَخْرَم

Ve **الأَخطل** dedi:

وقَيْس عَيْلانَ حتى أَقْبَلُوا رَقَصاً،
فبايَعُوك جِهاراً بَعدما كَفَرُوا

Ve **رَقَصَ** **السَّرابُ** ve **الحَبابُ**: çalkalandı (titredi). Ve binekli, devesini **يُرقِصُ**: onu sıçratır ve onu **الخَبَب** üzerine taşır (koşturur); ve devesini **أَرْقَصَ** etmiştir. Ve **يَرْقُص** denmez, ancak **الأعِب** (oyun oynayan) ve **الإِبلِ** için; bunun dışındakine gelince, o hususta: **يَقْفِزُ** ve **يَنْقُزُ** denir. Ve Araplar der: deve **رَقَصَ يَرْقُصُ رَقَصاً**; **القاف**’ın harekeli (fethalı) olmasıyla; yürüyüşünde hızlandığı zaman; **أَبو وجزة** dedi:

فما أَرَدْنا بها مِنْ خَلَّةٍ بدَلاً،
ولا بها رَقَصَ الواشِين نَسْتَمِعُ

Muradı: onların **النَّمائم**’i (laf taşıma sözlerini) şiddetle kırıp dökmede (yaymada) süratleridir. Ve deve, koşusunda **رَقَصَ** ettiği zaman ona denir: **قد الْتَبَطَ**; ve onun **لَبْطَتَه**’si ne şiddetlidir. Ve kadın, çocuğunu **أَرْقَصَت** ve onu **رَقَّصَته**: onu sıçrattı. Ve **ارْتَقَصَ السِّعْرُ**: pahalandı; onu **أَبو عبيد** hikâye etti. Ve **رَقَصَ الشرابُ**: kaynamaya başladı. **التهذيب**: ve içki **يَرْقُصُ**; ve **النبِيذُ** kabardığı zaman **رَقَصَ** eder; **حسان** dedi:

بِزُجاجةٍ رقَصَتْ بما في قَعْرِها،
رَقَصَ القَلُوصِ براكبٍ مُسْتَعْجِل

Ve **لَبِيد** serap hakkında dedi:

فبِتِلْكَ إِذ رَقَصَ اللوامِعُ بالضُّحَى

**أَبو بكر** dedi: ve **الرَّقَصُ** dilde yükselme ve alçalma (dır). Ve kavim, yürüyüşlerinde **أَرْقَصَ** etmiştir; yükselip alçaldıkları zaman; **الراعي** dedi:

وإِذا ترَقَّصَت المَفازةُ غادَرَتْ
رَبِذاً يُبَغِّلُ خَلْفَها تَبْغِيلا

**تَرَقَّصَت**’in manası: yükseldi ve alçaldı; onu yükseltip alçaltan ancak seraptır: ve **الرَّبِذُ**: hızlı, hafif (olan); ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ق ص * * رَقَصَ * من باب نصر فهو * رَقَّاصٌ * و * رَقَّصَتِ * المرأة ولدها * ترقيصاً * و * أرْقَصَتْهُ * أيضا أي نزته

##### Türkçe

* ر ق ص * **رَقَصَ**: نصر babındandır; o hâlde o, **رَقَّاصٌ**dur. Ve kadın çocuğunu **رَقَّصَتِ**; **ترقيصاً** (olarak). Ve onu ayrıca **أرْقَصَتْهُ**; yani onu zıplattı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رقص الرقاص يرقص رقصا: لعب، وكذا رقص المخنث والصوفي، قال ابن بري: قال ابن دريد: وهو أحد المصادر التي جاءت على فعل فعلا، نحو طرد طردا، وحلب حلبا. ومن المجاز: أتيته حين رقص الآل، أي اضطرب، قال لبيد، رضي الله تعالى عنه:
  فبتلك إذ رقص اللوامع بالضحىواجتاب أردية السراب ركامها ومن المجاز الخمر إذا غلت رقصت، ويقال: رقص الشراب، إذا أخذ في الغليان، كما في الصحاح، وقال حسان، رضي الله تعالى عنه:
  بزجاجة رقصت بما في قعرهـا                      رقص القلوص براكب مستعجل قال ابن دريد: فمن رواه: رقص، أي بالإسكان، فقد أخطأ والرقص بالفتح، عن الليث والرقص والرقصان محركتين: الخبب، ويقال: ضرب منه، يقال: رقص البعير رقصا، إذا أسرع في سيره. وقد تقدم أن الصحيح في مصدره التحريك، عن ابن دريد وسيبويه ويدل لذلك قول مالك بن عمار القريعي:
  وأدبروا ولهم من فوقها رقص                      والموت يخطر والأرواح تبتدر وقال أوس:
  نفسي الفداء لمن أداكم رقـصـا                      تدمى حراقفكم في مشيكم صكك وقال المساور:
  وإذا دعا الداعي علي رقـصـتـم                      رقص الخنافس من شعاب الأخرم وقال الأخطل:
  وقيس عيلان حتى أقبلوا رقصا                      فبايعوك جهارا بعد ما كفروا وقال أبو وجزة:
  فما أردنا بها من خـلة بـدلا                      ولا بها رقص الواشين نستمع فقول المصنف، رحمه الله تعالى والرقص، أي بالفتح، إنما تبع الليث، فإنه ذكره مع الرقص والرقصان، وقال: إن الثلاثة لغات. قال: ولا يكون الرقص، ونصه: ولا يقال: يرقص إلا للأعب وللإبل ونحوها، قال: ولما سواه القفز والنقر، وأنشد:
  برب الراقصات إلى قريش                      يثبن البيت من خلل النقاب وقال الأخطل:
  إني حلفت برب الراقصات وما                      أضحى بمكة من حجب وأستار قال: وربما قيل للحمار، إذا لاعب أتنه، يرقص. قلت: وكل ذلك مجاز، أي رقص البعير، ورقص الحمار، كما نص عليه الزمخشري. والرقاصة، مشددة: لعبة لهم، نقله ابن فارس. و قال أبو عمرو: والرقاصة الأرض لا تنبت شيئا، وإن مطرت ومن المجاز: أرقص البعير: حمله على الخبب ونزاه، قال جرير:
  بزرود أرقصت القعود فراشها                      رعثات عنبلها الغدفل الأرغل وقال عنترة:
  ومرقصة رددت الخيل عنها                      وقد همت بإلقاء الـزمـام قال الأصمعي: يريد امرأة منهزمة ركبت مهريا يرقصها. ومن المجاز: ترقص: ارتفع وانخفض. قال الراعي:
  وإذا ترقصت المفازة غادرت                      ربذا يبغل خلفها تـبـغـيلا أي ارتفعت وانخفضت، وإنما يرفعها ويخفضها السراب، والربذ: الخفيف السريع. ومما يستدرك عليه: رجل مرقص، كمنبر، كثير الخبب، أنشد ثعلب لغادية الدبيرية:
  وزاغ بالسوط علندي مرقصا

  وأرقصت المرأة صبيها، ورقصته: نزته، وقالت في ترقيصه كذا. وقال أبو بكر: الرقص في اللغة: الارتفاع والانخفاض، وقد أرقص القوم في سيرهم، إذا كانوا يرتفعون وينخفضون. وفلاة مرقصة: تحمل سالكها على الإسراع. ورقص في كلامه: أسرع. وله رقص في القول: عجلة. ولقد سمعت رقص الناس علينا أي سوء كلامهم. ورقص فؤاده بين جناحيه من الفزع. ورقص الطعام، وارتفص، إذا غلا وارتفع، قال الزمخشري وغلط من رواه بالقاف. وقد تقدم في ر ف ص وهذا كلام مرقص مطرب، وكل ذلك مجاز. وهذه مرقصة الصوفية. ومرقص، كمقعد: قرية بمصر، سميت بمرقص أحد الكهان، أو هي بالسين المهملة، وقد تقدم. والرقاص الكلبي: شاعر واسمه خثيم بن عدي بن غطيف بن تويل، نقله ابن بري، والرضي الشاطبي عن جمهرة النسب لابن الكلبي. والرقاص: البريد.

##### Türkçe

**رقص** **الرقاص** **يرقص** **رقصا**: oynadı; aynı şekilde **رقص** **المخنث** ve **الصوفي** (de). İbn Berrî dedi: İbn Düreyd dedi: Bu, **فعل** **فعلا** üzere gelen masdarlardan biridir; **طرد** **طردا** ve **حلب** **حلبا** gibi. Mecazdan: **أتيته** **حين** **رقص** **الآل**; yani sarsıldı. Lebîd, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:
  “İşte o vakit, kuşluk vaktinde parıltılar sarsılınca
  Serabın elbiselerini yırtıp onun yığınlarını (açığa) çıkardı.”

Mecazdan: Şarap kaynayınca **رقصت**; ve denir ki: **رقص** **الشراب**; kaynamaya başladığı zaman; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Hassân, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:
  “Dibinde olanla sarsılan bir şişe ile,
  Aceleci bir biniciyle (giden) dişi deve sarsılışı gibi.”

İbn Düreyd dedi: Kim onu **رقص** (yani sükûn ile) rivayet ederse hata etmiştir; **الرقص** fetha iledir; Leys’ten. Ve **الرقص** ve **الرقصان** (ikisi de harekeli): **الخبب** (hızlı yürüyüş). Ve denir ki: Ondan bir darbedir. Denir ki: **رقص** **البعير** **رقصا**; yürüyüşünde hızlandığı zaman. Masdarında doğrunun harekeleme olduğu daha önce geçti; İbn Düreyd ve Sîbeveyh’ten. Buna delil, Mâlik b. Ammâr el-Kurey‘î’nin sözüdür:
  “Ve geri döndüler; üstlerinde **رقص** (vardı),
  Ölüm salınır, ruhlar (birbirini) geçmeye çalışır.”

Evs dedi:
  “Canım feda olsun size **رقـصـا** getiren kimseye;
  Yürüyüşünüzde (çıkan) şakırdamadan kalça kemikleriniz kanar.”

el-Müsâvir dedi:
  “Ve çağıran beni çağırdığında **رقـصـتـم**,
  **الأخرم**’in yarıklarından (çıkan) böceklerin sarsılışı gibi.”

el-Ahtal dedi:
  “Ve Kays Aylân, ta ki **رقصا** gelinceye dek;
  Sonra, küfrettikten sonra, açıkça sana biat ettiler.”

Ebû Vecze dedi:
  “Onunla bir dostluğu bedel olarak istemedik,
  Ne de onunla **رقص** **الواشين**’i dinleriz.”

Musannifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, “**والرقص**; yani fetha ile” sözü, ancak Leys’e tâbi olmuştur; çünkü onu **الرقص** ve **الرقصان** ile birlikte zikretti ve dedi ki: Üçü de lugattır. Dedi ki: **الرقص** olmaz. Ve onun nassı: “Ve **يرقص** denmez; ancak oynayan için ve develer ve benzerleri için.” Dedi ki: Bunun dışındakine **القفز** ve **النقر** (denir). Ve şu beyti şâhid getirdi:
  “**الراقصات**’ın Rabbine (yemin olsun) ki, Kureyş’e (karşı),
  Peçelerin aralığından evi sıçrayarak (tavaf) ederler.”

el-Ahtal dedi:
  “Ben **الراقصات**’ın Rabbine yemin ettim; ve (yemin ettim) ki,
  Mekke’de örtüler ve perdeler varken sabah olmadı.”

Dedi ki: Bazen eşeğe de denir; dişisiyle oynadığı zaman **يرقص**. Dedim ki: Bunların hepsi mecazdır; yani **رقص** **البعير** ve **رقص** **الحمار**; Zemahşerî’nin nassıyla olduğu gibi. Ve **الرقاصة** (şeddeli): Onların bir oyuncağıdır; İbn Fâris nakletti. Ebû Amr dedi: **الرقاصة**; hiçbir şey bitirmeyen topraktır; yağmur yağsa bile.

Mecazdan: **أرقص** **البعير**: onu **الخبب**’e sevk etti ve onu sıçrattı. Cerîr dedi:
  “Zerûd’da, **القعود**’u döşeği (üzerinde) koşturttu;
  Onun kalın boyun kılları, iri ve kaba (devenin) sarkıntılarıdır.”

Antere dedi:
  “Ve bir **مرقصة** (ile) atları ondan geri çevirdim,
  Ve (o) dizgini atmaya niyetlenmişti.”

Asma‘î dedi: Yenilmiş bir kadın kastediyor; bir **مهري**’ye bindi, onu **يرقصها** (koşturuyor). Mecazdan: **ترقص**: yükseldi ve alçaldı. er-Râ‘î dedi:
  “Ve **ترقصت** **المفازة** (çöl) olunca, geride bıraktı
  Hafif (ve) hızlı olanı; arkasında hızlı hızlı yürür.”

Yani yükseldi ve alçaldı; onu yükselten ve alçaltan ancak seraptır. Ve **الربذ**: hafif, hızlıdır.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **رجل** **مرقص**; **منبر** gibi (vezinde): **الخبب**’i çok olan. Sa‘leb, Gâdiye ed-Dübeyriyye’ye ait şu beyti okuttu:
  “Ve kamçıyla, çok **مرقصا** olan bir **علندي** ile saptı.”

Ve **أرقصت** kadın çocuğunu; ve onu **رقصته**: onu sıçrattı. Ve onun **ترقيصه**’inde şöyle şöyle dedi. Ebû Bekr dedi: Lugatta **الرقص**: yükselme ve alçalma(dır). Ve kavim yürüyüşlerinde **أرقص** etti; yükselip alçaldıkları zaman. Ve **فلاة** **مرقصة**: yolcusunu hızlanmaya sevk eder. Ve konuşmasında **رقص** etti: hızlandı. Ve sözde onun için **رقص** vardır: acele. Ve gerçekten, “insanların bize karşı **رقص**’ını işittim”; yani bize karşı kötü sözlerini. Ve korkudan, kalbi iki kanadı arasında **رقص** etti. Ve **رقص** yiyecek, ve **ارتفص**; kaynadığı ve yükseldiği zaman. Zemahşerî dedi: Onu **بالقاف** ile rivayet eden yanılmıştır. **ر ف ص**’ta daha önce geçti. Ve bu, **مرقص** **مطرب** bir sözdür; bunların hepsi mecazdır. Ve bu, sûfîlerin **مرقصة**’sıdır. Ve **مرقص**, **مقعد** gibi (vezinde): Mısır’da bir köydür; kâhinlerden biri olan **مرقص** ile adlandırılmıştır; yahut o, **بالسين** **المهملة** iledir; daha önce geçti. Ve **الرقاص** **الكلبي**: bir şairdir; adı **خثيم** b. **عدي** b. **غطيف** b. **تويل**’dir; İbn Berrî ve er-Radî eş-Şâtıbî, İbnü’l-Kelbî’nin **جمهرة** **النسب**’inden nakletti. Ve **الرقاص**: **البريد** (postacı/ulak).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَقَصَ
1 رَقَصَ ذ , (S, M, A, Msb, K,) aor. رَقُصَ , (S, M, Msb,) inf. n. رَقْصٌ, (S, M, Msb, CK,) or رَقَصٌ, of the measure فَعَلٌ, like طَرَدٌ and حَلَبٌ, inf. ns. of طَرَدَ and حَلَبَ, (IDrd, IB, TA,) [He danced; this is what is meant by the explanation] he played, or sported; syn. لَعِبَ: (A, K:) said of a رَقَّاص [or dancer], (A, K,) or of a لَعَّاب [or player or sporter], (M,) and of a مُخَنَّث [or effeminate man, or one who affects the manners &c. of women], and of a صُوفِىّ [or mystic, in a choral celebration of the praises of God, which is termed a ذِكْر, performed by certain orders of darweeshes, all of whom, more or less, pretend to be mystics]. (TA.) ― -b2- Also رَقَصَ, (Lth, A,) aor. رَقُصَ , (Lth,) inf. n. رَقْصٌ (Lth, M, A, K) and رَقَصٌ, (Lth, M, K,) or the latter only, (IDrd, Ibn-Mلlik, TA,) and رَقَصَانٌ, (Lth, M, A, K,) (tropical:) He (a camel, A, TA) went the pace, or in the manner, termed خَبَبٌ; [i. e. ambled;] (Lth, M, A, K, TA;) or went in a manner which was a kind of خَبَب: or went quickly. (TA.) One does not say يَرْقُصُ [in speaking of any animate being] except of a player or sporter and of a camel (Lth, K, * TA) and the like: (Lth, TA:) in relation to others, one uses the terms قَقْزٌ and نَقْزٌ: (Lth, K, TA:) or sometimes, (Lth, TA,) ― -b3- it is also said of an ass, meaning (tropical:) He played with his she-ass. (Lth, A, TA.) ― -b4- You say also, رَقَصَ فُؤَادُهُ بَيْنَ جَنَاحَيْهِ مِنَ الفَزَعِ (tropical:) [His heart throbbed, or leapt, between his two sides, by reason of fright]. (A.) ― -b5- رَقَصَ also signifies (tropical:) It (wine, S, K, and the beverage called نَبِيذ, A) estuated: (A, K:) or began to do so. (S, A.) ― -b6- And (tropical:) It (the mirage) was, or became, in a state of commotion; [it danced;] (S, M, A, K;) and so it signifies when said of bubbles (حَبَاب). (M.) You say, أَنَيْتُهُ حِينَ رَقَصَ السَّرَابُ (A) or الآلُ (TA) (tropical:) [I came to him when the mirage danced; in the heat of the day]. ― -b7- And (tropical:) He hasted, or was quick, فِى كَلَامِهِ in his speech. (A, TA.) You say also, لَهُ رَقْصٌ فِى القَوْلِ (tropical:) He has a haste in speech. (A, TA.) ― -b8- [And (tropical:) He spoke evil against another.] You say, سَمِعْتُ رَقْصَ النَّاسِ عَلَيْنَا (tropical:) I heard the evil speaking of the people against us. (A, TA.)

2 رَقَّصَ see 4, in two places.

ارقصهُ
4 ارقصهُ ذ [He made him to dance; or to play, or sport;] trans. of 1. (Msb.) You say, أَرْقَصَتْ وَلَدَهَا, (S, A,) or صَبِيَّهَا, (M,) She (a woman, S, M) [danced, or dandled, her child; or] made her child to leap or spring or bound [in her arms or on her knee]; (S, M;) as also ↓ رقّصتهُ, (S, M, A,) inf. n. تَرْقِيصٌ: (S, A:) or the latter verb has an intensive signification. (Msb.) ― -b2- ارقص بَعِيرَهُ (tropical:) He made his camel to go in the [ambling] manner termed خَبَبٌ: (S, M, A, K:) and the same, (TA,) or ↓ رقّصهُ, (M,) he made him (i. e. his camel) to leap, spring, or bound. (M, TA.) -A2- See also 5.

ترقّص
5 ترقّص ذ [lit., He, or it, became danced or dandled. ― -b2- And hence,] (tropical:) He, or it, became raised and lowered; or rose and sank; or went up and down. (K, TA.) You say, ترقّصوا فِى مَسِيرِهِمْ (tropical:) They went up and down in their journeying; (A;) as also ↓ ارقصوا. (A, TA.) And Er-Rل'ee uses the phrase تَرَقَّصَتِ المَفَازَةُ, meaning, (tropical:) The desert [in appearance] went up and down; the mirage, only, making it [seem] to rise and sink. (TA.)

رَقْصَةٌ
[ رَقْصَةٌ ذ A dance, or a dancing: pl. رَقَصَاتٌ. See an ex. voce قَرْصَةٌ.]

رَقَّاصٌ
رَقَّاصٌ ذ [A dancer; a player, or sporter: one who dances, or plays, or sports, much, or often]: (S, A, Msb, K:) an intensive epithet. (Msb.)

رَقَّاصَةٌ
رَقَّاصَةٌ ذ [A female dancer]. ― -b2- A certain game of the Arabs. (IF, K.) -A2- أَرْضٌ رَقَّاصَةٌ (assumed tropical:) Land that does not give growth to anything, though rained upon. (K.)

رَاقِصٌ
رَاقِصٌ ذ [A man dancing; playing, or sporting]. (Msb.) ― -b2- الرَّاقِصُ The star [ μ] on the tongue of التِّنِّين [or Draco]. (Kzw.)

كَلَامٌ مُرْقِصٌ
كَلَامٌ مُرْقِصٌ ذ (tropical:) Speech, or language, that makes one to be affected with a lively emotion of joy, or of grief. (TA.) You say also, هٰذِهِ مُرْقِصَةُ الصُّوفِيَّةِ [app. meaning, (assumed tropical:) This is that poem, or ode, which makes the mystics to dance; or to be affected with a lively emotion of joy: for darweeshes are often seen to be excited to frantic ecstasy, or ecstatic catalepsy, by certain love-songs designed to have a mystic religious sense]. (TA.) ― -b2- فَلَاةٌ مُرْقِصَةٌ (tropical:) A desert that makes the traverser thereof to hasten, or go quickly. (A, TA.)

مِرْقَصٌ
مِرْقَصٌ ذ (tropical:) A camel that goes much, or often, in the [ambling] manner termed خَبَبٌ (M, TA.)

##### Türkçe

رَقَصَ
1 **رَقَصَ** ذ , (S, M, A, Msb, K,) muzâri‘i **رَقُصَ** , (S, M, Msb,) mastar ismi **رَقْصٌ**, (S, M, Msb, CK,) yahut **رَقَصٌ**, ölçüsü **فَعَلٌ**, **طَرَدٌ** ve **حَلَبٌ** gibi, **طَرَدَ** ve **حَلَبَ**’ın mastar isimleri, (IDrd, IB, TA,) [O dans etti; açıklama ile kastedilen budur] oynadı yahut eğlendi; eş anlamlısı: **لَعِبَ**: (A, K:) **رَقَّاص** [yahut dansçı] hakkında söylenir, (A, K,) yahut **لَعَّاب** [yahut oyuncu veya eğlenen] hakkında, (M,) ve **مُخَنَّث** [yahut kadınsı erkek, yahut kadınların âdetlerini vb. taklit eden] hakkında, ve **صُوفِىّ** [yahut sûfî; Allah’ın övgülerinin toplu icrasında, ki buna **ذِكْر** denir, bazı derviş tarikatlarınca yapılan; onların hepsi, az çok, kendilerinin sûfî olduklarını iddia ederler] hakkında. (TA.) ― -b2- Yine **رَقَصَ**, (Lth, A,) muzâri‘i **رَقُصَ** , (Lth,) mastar ismi **رَقْصٌ** (Lth, M, A, K) ve **رَقَصٌ**, (Lth, M, K,) yahut yalnız ikincisi, (IDrd, Ibn-Mلlik, TA,) ve **رَقَصَانٌ**, (Lth, M, A, K,) (mecaz:) O (bir deve, A, TA) **خَبَبٌ** denilen yürüyüşle, yahut tarzla, gitti; [yani, amble yaptı;] (Lth, M, A, K, TA;) yahut **خَبَب**’ın bir türü olan bir tarzla gitti: yahut hızlı gitti. (TA.) **يَرْقُصُ** denmez [herhangi bir canlı hakkında konuşurken] ancak bir oyuncu veya eğlenen ve bir deve (Lth, K, * TA) ve benzeri hakkında: (Lth, TA:) başkaları hakkında, **قَقْزٌ** ve **نَقْزٌ** terimleri kullanılır: (Lth, K, TA:) yahut bazen, (Lth, TA,) ― -b3- o, bir eşek hakkında da söylenir; anlamı (mecaz:) O, dişi eşeğiyle oynadı. (Lth, A, TA.) ― -b4- Sen ayrıca dersin ki, **رَقَصَ فُؤَادُهُ بَيْنَ جَنَاحَيْهِ مِنَ الفَزَعِ** (mecaz:) [Onun kalbi, korkudan, iki yanı arasında çarptı yahut sıçradı]. (A.) ― -b5- **رَقَصَ** ayrıca (mecaz:) O (şarap, S, K, ve **نَبِيذ** denilen içecek, A) kaynadı: (A, K:) yahut kaynamaya başladı. (S, A.) ― -b6- Ve (mecaz:) O (serap) çalkantı hâlinde oldu yahut oldu; [dans etti;] (S, M, A, K;) ve **حَبَاب** (kabarcıklar) hakkında söylendiğinde de böyle anlam ifade eder. (M.) Sen dersin ki, **أَنَيْتُهُ حِينَ رَقَصَ السَّرَابُ** (A) yahut **الآلُ** (TA) (mecaz:) [Serap dans ettiğinde; günün sıcağında; ona geldim]. ― -b7- Ve (mecaz:) O, konuşmasında, **فِى كَلَامِهِ** acele etti yahut hızlı oldu. (A, TA.) Sen ayrıca dersin ki, **لَهُ رَقْصٌ فِى القَوْلِ** (mecaz:) Onun sözde bir aceleciliği vardır. (A, TA.) ― -b8- [Ve (mecaz:) O, bir başkasına karşı kötü söz söyledi.] Sen dersin ki, **سَمِعْتُ رَقْصَ النَّاسِ عَلَيْنَا** (mecaz:) İnsanların bize karşı kötü konuşmasını işittim. (A, TA.)

2 **رَقَّصَ** 4’e bak, iki yerde.

**ارقصهُ**
4 **ارقصهُ** ذ [O, onu dans ettirdi; yahut oynattı, yahut eğlendirdi;] 1’in geçişlisi. (Msb.) Sen dersin ki, **أَرْقَصَتْ وَلَدَهَا**, (S, A,) yahut **صَبِيَّهَا**, (M,) O (bir kadın, S, M) [çocuğunu dans ettirdi, yahut kucağında hoplattı; yahut] çocuğunu [kucağında yahut dizinde] sıçratır yahut zıplatır yahut hoplatır kıldı; (S, M;) bunun gibi ↓ **رقّصتهُ**, (S, M, A,) mastar ismi **تَرْقِيصٌ**: (S, A:) yahut ikinci fiilin şiddet (mübalağa) anlamı vardır. (Msb.) ― -b2- **ارقص بَعِيرَهُ** (mecaz:) O, devesini **خَبَبٌ** denilen [amble] tarzında yürüttü: (S, M, A, K:) ve aynı (TA,) yahut ↓ **رقّصهُ**, (M,) onu (yani devesini) sıçratır, zıplatır yahut hoplatır kıldı. (M, TA.) -A2- 5’e de bak.

**ترقّص**
5 **ترقّص** ذ [lafzen, O, yahut o, dans ettirilmiş yahut hoplatılmış oldu. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecaz:) O, yahut o, yükseltilip alçaltılır oldu; yahut yükseldi ve indi; yahut yukarı aşağı gitti. (K, TA.) Sen dersin ki, **ترقّصوا فِى مَسِيرِهِمْ** (mecaz:) Yolculuklarında yukarı aşağı gittiler; (A;) bunun gibi ↓ **ارقصوا**. (A, TA.) Ve Er-Rل'ee, **تَرَقَّصَتِ المَفَازَةُ** ibaresini kullanır; anlamı, (mecaz:) Çöl [görünüşte] yukarı aşağı gitti; yalnız serap, onu [öyle] yükselip iner [gibi] göstererek. (TA.)

**رَقْصَةٌ**
[ **رَقْصَةٌ** ذ Bir dans, yahut bir dans ediş: çoğulu **رَقَصَاتٌ**. **قَرْصَةٌ** maddesinde bir örneğe bak.]

**رَقَّاصٌ**
**رَقَّاصٌ** ذ [Bir dansçı; bir oyuncu, yahut eğlenen: çokça yahut sıkça dans eden, yahut oynayan, yahut eğlenen kimse]: (S, A, Msb, K:) mübalağa sıfatı. (Msb.)

**رَقَّاصَةٌ**
**رَقَّاصَةٌ** ذ [Bir kadın dansçı]. ― -b2- Arapların belli bir oyunu. (IF, K.) -A2- **أَرْضٌ رَقَّاصَةٌ** (varsayılan mecaz:) Üzerine yağmur yağsa da hiçbir şeyi bitirmeyen arazi. (K.)

**رَاقِصٌ**
**رَاقِصٌ** ذ [Dans eden; oynayan, yahut eğlenen bir adam]. (Msb.) ― -b2- **الرَّاقِصُ** **التِّنِّين** [yahut Draco]’nun dili üzerindeki yıldız [ μ]. (Kzw.)

**كَلَامٌ مُرْقِصٌ**
**كَلَامٌ مُرْقِصٌ** ذ (mecaz:) Sevinçten yahut kederden canlı bir heyecanla etkilenmeye sebep olan söz, yahut dil. (TA.) Sen ayrıca dersin ki, **هٰذِهِ مُرْقِصَةُ الصُّوفِيَّةِ** [görünüşe göre anlamı, (varsayılan mecaz:) Bu, sûfîleri dans ettiren; yahut sevinçten canlı bir heyecanla etkileyen o şiirdir yahut kasidedir: zira dervişlerin, mistik dinî bir anlam taşıması amaçlanan bazı aşk şarkılarıyla, çılgın vecde yahut vecdî katalepsiye sevk edildikleri sıkça görülür]. (TA.) ― -b2- **فَلَاةٌ مُرْقِصَةٌ** (mecaz:) İçinden geçen kimseyi acele ettiren, yahut hızlı gitmeye sevk eden çöl. (A, TA.)

**مِرْقَصٌ**
**مِرْقَصٌ** ذ (mecaz:) **خَبَبٌ** denilen [amble] tarzında çokça yahut sıkça giden deve. (M, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَقَصَ
رَقَصَ U ( n. ac. رَقْص 1 ),
a.  Leapt, bounded, jumped about; danced.

b.  ( n. ac. رَقْص 1 ,  رَقَص 4 ,  رَقَصَاْن 36 ), Galloped ( camel ).

رَقَّصَ
رَقَّصَ II ,  أَرْقَصَ IV ,
a.  Made to gallop; made to leap &c.; danced, dandled ( child ).

تَرَقَّصَ
تَرَقَّصَ V ,
a.  Leapt, bounded; jumped up & down.

رَقْص
رَقْص 1 ,
a.  Leap, bound; dance.

b.  Gallop ( camel ).

رَقَّاْص
رَقَّاْص 28 ,
a.  Dancer.

b.  Pendulum.

رَقَّاْصَة
رَقَّاْصَة 28t ,
a.  Balletgirl.

أَرْقَصَ
N. Ag. أَرْقَصَ IV ,
a.  Poetry that enchants & charms.

##### Türkçe

رَقَصَ
رَقَصَ U ( mastar adı **رَقْص** 1 ),
a. Sıçradı, sekip zıpladı, etrafta zıpladı; dans etti.

b. ( mastar adı **رَقْص** 1 , **رَقَص** 4 , **رَقَصَاْن** 36 ), (deve) dörtnala gitti.

رَقَّصَ
رَقَّصَ II , **أَرْقَصَ** IV ,
a. Dörtnala gitmeye sevk etti; sıçratıp zıplattı vb.; (çocuğu) dans ettirdi, kucakta salladı.

تَرَقَّصَ
تَرَقَّصَ V ,
a. Sıçradı, sekip zıpladı; yukarı aşağı zıpladı.

رَقْص
**رَقْص** 1 ,
a. Sıçrayış, sekme; dans.

b. (deve) dörtnala gidiş.

رَقَّاْص
**رَقَّاْص** 28 ,
a. Dansçı.

b. Sarkaç.

رَقَّاْصَة
**رَقَّاْصَة** 28t ,
a. Bale kızı.

أَرْقَصَ
Etken isim **أَرْقَصَ** IV ,
a. Büyüleyip cezbeden şiir.
