# رقص — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D8%B5/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: رقص

القاف والصاد والراء معهما
ق ص ر، ص ق ر، ق ر ص، ر ق ص مستعملات قصر: القَصْرُ: الغاية، وهو القُصار والقُصَارى، قال العباس بن مرداس:
للهِ دركَ لم تـمـنـى مـوتـنـا		والموتُ، ويحكَ، قصرُنا والمرجعُ
والقَصْرُ: المجدل أي الفدن الضخم.
وجمع المَقصُورةِ مقاصيرُ، وهو حيث يقوم الإمام في المسجد.
وهذا قَصْرُكَ أي أجلك وموتك وغايتك.
واقتَصَرَ على كذا أي قنع به.
وقال في وصية: والشك لبني عمي قَصْرة أي يُقْصرٌ به عليهم خاصة لا يعطى غيرهم.
واقتَصَرَ على أمري أي أطاعني.
والقَصْرُ: كفك نفسك عن شيء، وقَصَرْتُ نفسي على كذا أقصرها قَصْراً.
وقَصَرْتُ طرفي أي لم أرفعه إلى ما لا ينبغي. وقاصِرُ الطرف قريب من الخاشع.
"وقاصِراتُ الطرف" في القرآن أي قَصَرْنَ طرفهن على أزواجهن لا يرفعن إلى غيرهم ولا يردن بدلاً.
وقَصرْت لجام الدابة.
وقَصرْتُ الصلاة قَصْراً وقصرتها.
والقاصِرُ: كل شيء قَصَرَ عنك، وأقصَرَ عما كان عليه.
وتقاصَرَتْ إليه نفسه ذلاً.
وقَصَرْتُ عن هذا الأمر أقْصُرُ قُصُوراً وقَصْراً، وأقْصَرْتُ عنه أي كففت، قال الشاعر:
لولا حبائلُ من نعم علقتُ بهـا		لأقْصَرَ القلبُ عنها أي إقصارِ
وقَصَر عني الوجع قُصُوراً أي ذهب. وقَصَرَ عني الغضب مثله إذا لم تغضب ونحو ذلك.
وامرأة مقصورةُ الخطو، شبهت بالمقيد الذي يُقَصِّر القيد خطوه.
وقَصَرْتُ بفلان أي أعطيته مخسوساً، والتَّقصير فيما يشبه من هذا المعنى.
وقَصُرَ الشيء قِصَراً، وهو خلاف طال طولاً.
وقَصَّرْتُه أي صيرته قَصيراً.
والمقصُورةُ: المحبوسة في بيتها وخدرها لا تخرج، قال:
من الصيفِ مقصُورٌ عليها حجالها
والمقصُورُ من نعت الحجال، والقصيرةُ: المرأة المحجوبة في الحجلة.
وتقاصَرْتُ عن الشيء إذا لم أبلغه على عمد.
والمقصُورةُ: كل ناحية الدار على حيالها محصنة، قال:
ومن دونِ ليلى مصمتاتُ المقاصِرِ
والقُصَيْرَى: الضلع التي تلي الشاكلة بين الجنب والبطن، والقصرى جائز.
والقَصَارُ يَقصُرُ الثوب قَصْراً وقِصارةً، والقِصارةُ فِعله.
والقَوْصَرَّة: وعاء للتمر من قصب، ويخفف في لغة، قال:
أفلحَ من كانَ له قَوْصَرَّهْ		يأكلُ منها كلَّ يومٍ مَرَّهْ
والقَصَرُ: كعابر الزرع الذي يخرج من البر وفيه بقية من الحب. وهي القُصْرى والقُصارةُ.
والقَصَرةُ: أصل العنق، وكذلك عنق النخلة أيضاً، ويجمع القَصَرَ والقَصَراتِ.
وقال أبو عبيدة: كان الحسن يقرأ "إنها ترمي بشرر كالقَصَرِ، كأنه جمالات صفر" ويفسر أن الشرر يرتفع فوقهم كأعناق النخل ثم ينحط عليهم كالأينق السود.
والقَصَرُ داء يأخذ في القَصَرةِ فتغلظ، وبعير قَصِرٌ، ويجوز في الشعر أقصَرُ، قد قَصِرَ قَصَراً من قَصِرٌ، وهو الكزاز.
وجاءت نادرة عن الأعشى وهي جمع قصيرة على قِصارة قال:
لا ناقِصي حسب ولا		أيد إذا مدت قِصاره
والقَصرُ معروف، وجمعه قُصُورٌ.
والقَصْرُ: قبل اصفرار الشمس لأنك تقتصِرُ على أمر قبل غروب الشمس سميت بهذا.
وأقصرَنْا: صرنا في ذلك الوقت.
صقر: الصَّقْرُ من الجوارح، وبالسين جائز.
والصّاقِرةُ والصّاقُورة: النازلة الشديدة، لم يسمع إلا بالصاد.
والصّاقُورةُ: اسم السماء الدنيا.
والصّاقُورةُ: باطن القحف المشرف على الدماغ فوقه كأنه قعر قصعة.
والصّاقُورةُ: المطرقة.
والصَّقْر لغة في السَّقر، وهو شدة الوقع، قال:
إذا مالت الشمس اتقى صَقَراتِها
يعني شدة وقع الشمس.
والصَّقرُ: ما تحلب من العنب والتمر من غير عصر. وما مصل من اللبن فآنمازت خثارته، وصفت صفوته فإذا حمضت كانت صباغاً طيباً، ويجوز بالسين.
والصَّوْقَريرُ: حكاية صوت طائر يُصوقِرُ، في صياحه تسمع نحو هذه النغمة في صوته.
ولا تنكر السين في كل صاد تجيء قبل القاف.
قرص: قَرَصَه بلسانه وإصبعه يَقْرُصُه قَرْصاً أي تقبض على الجلد بإصبعين غمزة توجعه.
ولا تزال: تقرصني منهم قَرْصةٌ أي كلمة مؤذية، قال:
قَوارصُ تأتيني وتحتقرونَها		وقد يملأ القطرُ الإِناء فيفعمُ
والقُرْصُ من الخبز وشبهه، والجميع القِرَصة، والواحدة الصغيرة قُرْصةٌ، والتذكير أعم.
والقُرصُ: عين الشمس عند الغروب.
ولبن وشراب قارِصٌ: يحذي اللسان.
والقَريصُ لغة في القريس.
وقَرصتُ العجين: قطعته قُرْصةً.
وكل ما أخذت شيئاً بين شيئين وعصرت أو قطعت فقد قَرَصْتَه.
والقُرّاصُ: نبات، قال الأخطل:
كأنه من ندى القُرّاصِ مختضب
الواحدة قُرّاصةٌ.
رقص: الرَّقصُ والرِّقصُ والرَّقصانُ ثلاث لغات.
ولا يقال. يَرقُصُ إلا للاعب والإبل ونحوه، وما سوى ذلك ينقز ويقفز.
والسراب أيضاً يرقُصُ، والحمار إذا لاعب عانته، قال:
حتى إذا رَقَصَ اللوامع بالضحَى		واجتابَ أرديةَ السرابِ ركامُها
والنبيذ إذا جاش فهو يرقُصُ، قال حسان:
بزجاجةٍ رَقَصَتْ بما في قَعْرِهـا		رَقْصَ القَلوصِ براكب مستعجلِ

### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الراء** bunlarla birlikte

ق ص ر، ص ق ر، ق ر ص، ر ق ص kullanımdadır.

**قصر**: **القَصْرُ**: son (nihayet); ve o, **القُصار** ve **القُصَارى**’dır. **العباس بن مرداس** dedi ki:
Allah için, sen bizim ölümümüzü temenni etmedin;
ölüm ise, yazık sana, bizim **قصر**’umuz ve dönüş yeridir.

Ve **القَصْرُ**: **المجدل** yani büyük, iri yapı (konak).

Ve **المَقصُورةِ**’nin çoğulu **مقاصيرُ**’dur; ve o, imamın mescitte durduğu yerdir.

Ve bu: “senin **قَصْرُكَ**” yani ecelin, ölümün ve sonundur.

Ve **اقتَصَرَ** على şöyle-böyle: yani onunla yetindi.

Ve bir vasiyette dedi ki: “ve şüphe, amcaoğullarım için **قَصْرة**” yani onlara mahsus olarak onunla kısılır; başkalarına verilmez.

Ve **اقتَصَرَ** على أمري: yani bana itaat etti.

Ve **القَصْرُ**: kendini bir şeyden alıkoymandır; ve “kendimi şöyle-böyleye **قَصَرْتُ**” onu **قَصْراً** ile kısarım.

Ve “bakışımı **قَصَرْتُ**” yani onu, uygun olmayan şeye kaldırmadım. Ve **قاصِرُ الطرف** huşûya yakın olandır.

Kur’ân’daki “**وقاصِراتُ الطرف**”: yani bakışlarını kocaları üzerine **قَصَرْنَ**; başkalarına kaldırmazlar ve bir bedel istemezler.

Ve binitin yularını **قَصرْتُ**.

Ve namazı **قَصَرْتُ** **قَصْراً** ve onu kısalttım.

Ve **القاصِرُ**: senden geri kalan her şey; ve olduğu hâlden **أقصَرَ**.

Ve nefsi, zilletle ona doğru **تقاصَرَتْ**.

Ve bu işten **قَصَرْتُ**; **أقْصُرُ** **قُصُوراً** ve **قَصْراً**; ve ondan **أقْصَرْتُ**: yani vazgeçtim. Şair dedi ki:
Eğer nimetlerden, kendisine tutunduğum bağlar olmasaydı,
kalp ondan **لأقْصَرَ**; yani bir **إقصار**.

Ve acı benden **قَصَرَ** **قُصُوراً**: yani gitti. Ve öfke benden onun gibidir; öfkelenmediğin ve bunun benzeri hâllerde.

Ve “kadın **مقصورةُ الخطو**”: adımı kısaltılmış; adımı kısaltan bağlıya benzetildi.

Ve “falanca ile **قَصَرْتُ**”: yani ona eksik verdim; ve **التَّقصير** bu mânaya benzeyen şeylerdedir.

Ve şey **قَصُرَ** **قِصَراً**: ve o, “uzadı, uzunlukça uzadı”nın zıddıdır.

Ve onu **قَصَّرْتُ**: yani onu kısa yaptım.

Ve **المقصُورةُ**: evinde ve odasında hapsedilmiş, çıkmayan (kadın). Dedi ki:
Yazdan, onun üzerine perdeleri **مقصُورٌ**.

Ve **المقصُورُ**, perdelerin sıfatındandır; ve **القصيرةُ**: hücrede örtülü kadındır.

Ve bir şeyden **تقاصَرْتُ**: kasten ona ulaşmadığım zaman.

Ve **المقصُورةُ**: evin her bir tarafı, kendi karşısında tahkim edilmiş (bölme). Dedi ki:
Leylâ’nın önünde, **المقاصِرِ**’in sağlamları vardır.

Ve **القُصَيْرَى**: yan ile karın arasında, omuz tarafına bitişik kaburga; ve **القصرى** caizdir.

Ve **القَصَارُ** elbiseyi **يَقصُرُ** **قَصْراً** ve **قِصارةً**; ve **القِصارةُ** onun fiilidir.

Ve **القَوْصَرَّة**: kamıştan hurma kabı; bir dilde hafifletilir. Dedi ki:
Kendisine bir **قَوْصَرَّهْ** olan felâh buldu;
ondan her gün bir kere yer.

Ve **القَصَرُ**: ekin üzerinden geçenin (biçenin) benzeri; yabandan çıkan ve içinde taneden bir kalıntı bulunan. Ve o, **القُصْرى** ve **القُصارةُ**’dır.

Ve **القَصَرةُ**: boynun kökü; hurma ağacının boynu da böyledir. Ve **القَصَرَ** ve **القَصَراتِ** cem‘ edilir.

Ve **أبو عبيدة** dedi ki: Hasan “**إنها ترمي بشرر كالقَصَرِ، كأنه جمالات صفر**” okurdu ve açıklar: kıvılcım onların üstüne hurma ağaçlarının boyunları gibi yükselir, sonra onların üzerine kara dişi develer gibi iner.

Ve **القَصَرُ**: **القَصَرةِ**’de tutan bir hastalıktır; kalınlaşır. Ve deve **قَصِرٌ**; şiirde **أقصَرُ** caizdir. **قَصِرٌ**’den **قَصَراً** ile **قَصِرَ** olmuştur; ve o, **الكزاز**’dır.

**الأعشى**’dan bir nâdire geldi; o, **قصيرة**’nin **قِصارة** üzerine cem‘idir. Dedi ki:
Ne eksik bir şeref, ne de
**قِصاره** uzatıldığında bir el.

Ve **القَصرُ** mâlûmdur; çoğulu **قُصُورٌ**’dur.

Ve **القَصْرُ**: güneşin sararmasından önce (olan vakit); çünkü güneş batmadan önce bir iş üzerine **تقتصِرُ** edersin; bununla adlandırıldı.

Ve **أقصرَنْا**: o vakitte olduk.

**صقر**: **الصَّقْرُ** yırtıcı kuşlardandır; **بالسين** ile caizdir.

Ve **الصّاقِرةُ** ve **الصّاقُورة**: şiddetli inen (musibet); **بالصاد**’dan başkası işitilmedi.

Ve **الصّاقُورةُ**: en aşağı göğün adıdır.

Ve **الصّاقُورةُ**: kafatasının, beynin üstüne bakan iç tarafı; üstünde, sanki bir çanağın dibi gibi.

Ve **الصّاقُورةُ**: çekiç.

Ve **الصَّقْر** **السَّقر**’da bir dildir; ve o, çarpmanın şiddetidir. Dedi ki:
Güneş eğildiğinde onun **صَقَراتِها**’sından sakındı.
Yani güneşin çarpmasının şiddeti.

Ve **الصَّقرُ**: üzüm ve hurmadan sıkmadan sağılan (çıkan) şey. Ve sütten süzülen; pıhtısı ayrıştı; safı süzüldü; ekşidiğinde güzel bir boya olur. **بالسين** ile caizdir.

Ve **الصَّوْقَريرُ**: **يُصوقِرُ** eden bir kuşun sesinin taklididir; ötüşünde, sesinde bu nağmeye yakın bir şey işitirsin.

Ve **القاف**’tan önce gelen her **صاد**’da **السين**’i inkâr etme.

**قرص**: onu diliyle ve parmağıyla **قَرَصَه**; onu **يَقْرُصُه** **قَرْصاً**: yani iki parmakla deriyi sıkarsın; acıtan bir çimdik.

Ve hâlâ: “onlardan bir **قَرْصةٌ** beni çimdikler” yani incitici bir söz. Dedi ki:
Bana **قَوارصُ** gelir ve siz onu küçümsersiniz;
oysa damla kabı doldurur da taşırır.

Ve **القُرْصُ** ekmekten ve benzerindendir; hepsi **القِرَصة**’dır; küçük tekil **قُرْصةٌ**’dır; müzekkerlik daha geneldir.

Ve **القُرصُ**: batışta güneşin gözü (diski).

Ve süt ve içecek **قارِصٌ**: dili yakar.

Ve **القَريصُ**, **القريس**’te bir dildir.

Ve hamuru **قَرصتُ**: onu bir **قُرْصةً** olarak kestim.

Ve iki şey arasında bir şeyi alıp sıktığın veya kestiğin her şeyde, onu **قَرَصْتَه** olmuş olursun.

Ve **القُرّاصُ**: bir bitkidir. **الأخطل** dedi ki:
Sanki **القُرّاصِ**’ın çiğinden boyanmış.

Tekili **قُرّاصةٌ**’dır.

**رقص**: **الرَّقصُ** ve **الرِّقصُ** ve **الرَّقصانُ** üç dildir.

Ve denilmez: **يَرقُصُ** ancak oyuncu için ve develer ve benzeri için; bunun dışındakiler sıçrar ve zıplar.

Ve serap da **يرقُصُ**; ve eşek, dişisiyle oynadığında. Dedi ki:
Kuşluk vakti parıltılar **رَقَصَ** edince,
serabın elbiselerini yırtıp geçti, yığınları.

Ve nebîz kabarıp köpürdüğünde o **يرقُصُ** eder. **حسان** dedi ki:
İçinde olanla dibinde **رَقَصَتْ** eden bir şişe ile;
aceleci bir binicinin üzerindeki genç devenin **رَقْصَ**’ı gibi.
