# رقص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D9%82%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رقص

رقص الرقاص يرقص رقصا: لعب، وكذا رقص المخنث والصوفي، قال ابن بري: قال ابن دريد: وهو أحد المصادر التي جاءت على فعل فعلا، نحو طرد طردا، وحلب حلبا. ومن المجاز: أتيته حين رقص الآل، أي اضطرب، قال لبيد، رضي الله تعالى عنه:
  فبتلك إذ رقص اللوامع بالضحىواجتاب أردية السراب ركامها ومن المجاز الخمر إذا غلت رقصت، ويقال: رقص الشراب، إذا أخذ في الغليان، كما في الصحاح، وقال حسان، رضي الله تعالى عنه:
  بزجاجة رقصت بما في قعرهـا                      رقص القلوص براكب مستعجل قال ابن دريد: فمن رواه: رقص، أي بالإسكان، فقد أخطأ والرقص بالفتح، عن الليث والرقص والرقصان محركتين: الخبب، ويقال: ضرب منه، يقال: رقص البعير رقصا، إذا أسرع في سيره. وقد تقدم أن الصحيح في مصدره التحريك، عن ابن دريد وسيبويه ويدل لذلك قول مالك بن عمار القريعي:
  وأدبروا ولهم من فوقها رقص                      والموت يخطر والأرواح تبتدر وقال أوس:
  نفسي الفداء لمن أداكم رقـصـا                      تدمى حراقفكم في مشيكم صكك وقال المساور:
  وإذا دعا الداعي علي رقـصـتـم                      رقص الخنافس من شعاب الأخرم وقال الأخطل:
  وقيس عيلان حتى أقبلوا رقصا                      فبايعوك جهارا بعد ما كفروا وقال أبو وجزة:
  فما أردنا بها من خـلة بـدلا                      ولا بها رقص الواشين نستمع فقول المصنف، رحمه الله تعالى والرقص، أي بالفتح، إنما تبع الليث، فإنه ذكره مع الرقص والرقصان، وقال: إن الثلاثة لغات. قال: ولا يكون الرقص، ونصه: ولا يقال: يرقص إلا للأعب وللإبل ونحوها، قال: ولما سواه القفز والنقر، وأنشد:
  برب الراقصات إلى قريش                      يثبن البيت من خلل النقاب وقال الأخطل:
  إني حلفت برب الراقصات وما                      أضحى بمكة من حجب وأستار قال: وربما قيل للحمار، إذا لاعب أتنه، يرقص. قلت: وكل ذلك مجاز، أي رقص البعير، ورقص الحمار، كما نص عليه الزمخشري. والرقاصة، مشددة: لعبة لهم، نقله ابن فارس. و قال أبو عمرو: والرقاصة الأرض لا تنبت شيئا، وإن مطرت ومن المجاز: أرقص البعير: حمله على الخبب ونزاه، قال جرير:
  بزرود أرقصت القعود فراشها                      رعثات عنبلها الغدفل الأرغل وقال عنترة:
  ومرقصة رددت الخيل عنها                      وقد همت بإلقاء الـزمـام قال الأصمعي: يريد امرأة منهزمة ركبت مهريا يرقصها. ومن المجاز: ترقص: ارتفع وانخفض. قال الراعي:
  وإذا ترقصت المفازة غادرت                      ربذا يبغل خلفها تـبـغـيلا أي ارتفعت وانخفضت، وإنما يرفعها ويخفضها السراب، والربذ: الخفيف السريع. ومما يستدرك عليه: رجل مرقص، كمنبر، كثير الخبب، أنشد ثعلب لغادية الدبيرية:
  وزاغ بالسوط علندي مرقصا

  وأرقصت المرأة صبيها، ورقصته: نزته، وقالت في ترقيصه كذا. وقال أبو بكر: الرقص في اللغة: الارتفاع والانخفاض، وقد أرقص القوم في سيرهم، إذا كانوا يرتفعون وينخفضون. وفلاة مرقصة: تحمل سالكها على الإسراع. ورقص في كلامه: أسرع. وله رقص في القول: عجلة. ولقد سمعت رقص الناس علينا أي سوء كلامهم. ورقص فؤاده بين جناحيه من الفزع. ورقص الطعام، وارتفص، إذا غلا وارتفع، قال الزمخشري وغلط من رواه بالقاف. وقد تقدم في ر ف ص وهذا كلام مرقص مطرب، وكل ذلك مجاز. وهذه مرقصة الصوفية. ومرقص، كمقعد: قرية بمصر، سميت بمرقص أحد الكهان، أو هي بالسين المهملة، وقد تقدم. والرقاص الكلبي: شاعر واسمه خثيم بن عدي بن غطيف بن تويل، نقله ابن بري، والرضي الشاطبي عن جمهرة النسب لابن الكلبي. والرقاص: البريد.

### Türkçe

**رقص** **الرقاص** **يرقص** **رقصا**: oynadı; aynı şekilde **رقص** **المخنث** ve **الصوفي** (de). İbn Berrî dedi: İbn Düreyd dedi: Bu, **فعل** **فعلا** üzere gelen masdarlardan biridir; **طرد** **طردا** ve **حلب** **حلبا** gibi. Mecazdan: **أتيته** **حين** **رقص** **الآل**; yani sarsıldı. Lebîd, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:
  “İşte o vakit, kuşluk vaktinde parıltılar sarsılınca
  Serabın elbiselerini yırtıp onun yığınlarını (açığa) çıkardı.”

Mecazdan: Şarap kaynayınca **رقصت**; ve denir ki: **رقص** **الشراب**; kaynamaya başladığı zaman; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Hassân, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:
  “Dibinde olanla sarsılan bir şişe ile,
  Aceleci bir biniciyle (giden) dişi deve sarsılışı gibi.”

İbn Düreyd dedi: Kim onu **رقص** (yani sükûn ile) rivayet ederse hata etmiştir; **الرقص** fetha iledir; Leys’ten. Ve **الرقص** ve **الرقصان** (ikisi de harekeli): **الخبب** (hızlı yürüyüş). Ve denir ki: Ondan bir darbedir. Denir ki: **رقص** **البعير** **رقصا**; yürüyüşünde hızlandığı zaman. Masdarında doğrunun harekeleme olduğu daha önce geçti; İbn Düreyd ve Sîbeveyh’ten. Buna delil, Mâlik b. Ammâr el-Kurey‘î’nin sözüdür:
  “Ve geri döndüler; üstlerinde **رقص** (vardı),
  Ölüm salınır, ruhlar (birbirini) geçmeye çalışır.”

Evs dedi:
  “Canım feda olsun size **رقـصـا** getiren kimseye;
  Yürüyüşünüzde (çıkan) şakırdamadan kalça kemikleriniz kanar.”

el-Müsâvir dedi:
  “Ve çağıran beni çağırdığında **رقـصـتـم**,
  **الأخرم**’in yarıklarından (çıkan) böceklerin sarsılışı gibi.”

el-Ahtal dedi:
  “Ve Kays Aylân, ta ki **رقصا** gelinceye dek;
  Sonra, küfrettikten sonra, açıkça sana biat ettiler.”

Ebû Vecze dedi:
  “Onunla bir dostluğu bedel olarak istemedik,
  Ne de onunla **رقص** **الواشين**’i dinleriz.”

Musannifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, “**والرقص**; yani fetha ile” sözü, ancak Leys’e tâbi olmuştur; çünkü onu **الرقص** ve **الرقصان** ile birlikte zikretti ve dedi ki: Üçü de lugattır. Dedi ki: **الرقص** olmaz. Ve onun nassı: “Ve **يرقص** denmez; ancak oynayan için ve develer ve benzerleri için.” Dedi ki: Bunun dışındakine **القفز** ve **النقر** (denir). Ve şu beyti şâhid getirdi:
  “**الراقصات**’ın Rabbine (yemin olsun) ki, Kureyş’e (karşı),
  Peçelerin aralığından evi sıçrayarak (tavaf) ederler.”

el-Ahtal dedi:
  “Ben **الراقصات**’ın Rabbine yemin ettim; ve (yemin ettim) ki,
  Mekke’de örtüler ve perdeler varken sabah olmadı.”

Dedi ki: Bazen eşeğe de denir; dişisiyle oynadığı zaman **يرقص**. Dedim ki: Bunların hepsi mecazdır; yani **رقص** **البعير** ve **رقص** **الحمار**; Zemahşerî’nin nassıyla olduğu gibi. Ve **الرقاصة** (şeddeli): Onların bir oyuncağıdır; İbn Fâris nakletti. Ebû Amr dedi: **الرقاصة**; hiçbir şey bitirmeyen topraktır; yağmur yağsa bile.

Mecazdan: **أرقص** **البعير**: onu **الخبب**’e sevk etti ve onu sıçrattı. Cerîr dedi:
  “Zerûd’da, **القعود**’u döşeği (üzerinde) koşturttu;
  Onun kalın boyun kılları, iri ve kaba (devenin) sarkıntılarıdır.”

Antere dedi:
  “Ve bir **مرقصة** (ile) atları ondan geri çevirdim,
  Ve (o) dizgini atmaya niyetlenmişti.”

Asma‘î dedi: Yenilmiş bir kadın kastediyor; bir **مهري**’ye bindi, onu **يرقصها** (koşturuyor). Mecazdan: **ترقص**: yükseldi ve alçaldı. er-Râ‘î dedi:
  “Ve **ترقصت** **المفازة** (çöl) olunca, geride bıraktı
  Hafif (ve) hızlı olanı; arkasında hızlı hızlı yürür.”

Yani yükseldi ve alçaldı; onu yükselten ve alçaltan ancak seraptır. Ve **الربذ**: hafif, hızlıdır.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **رجل** **مرقص**; **منبر** gibi (vezinde): **الخبب**’i çok olan. Sa‘leb, Gâdiye ed-Dübeyriyye’ye ait şu beyti okuttu:
  “Ve kamçıyla, çok **مرقصا** olan bir **علندي** ile saptı.”

Ve **أرقصت** kadın çocuğunu; ve onu **رقصته**: onu sıçrattı. Ve onun **ترقيصه**’inde şöyle şöyle dedi. Ebû Bekr dedi: Lugatta **الرقص**: yükselme ve alçalma(dır). Ve kavim yürüyüşlerinde **أرقص** etti; yükselip alçaldıkları zaman. Ve **فلاة** **مرقصة**: yolcusunu hızlanmaya sevk eder. Ve konuşmasında **رقص** etti: hızlandı. Ve sözde onun için **رقص** vardır: acele. Ve gerçekten, “insanların bize karşı **رقص**’ını işittim”; yani bize karşı kötü sözlerini. Ve korkudan, kalbi iki kanadı arasında **رقص** etti. Ve **رقص** yiyecek, ve **ارتفص**; kaynadığı ve yükseldiği zaman. Zemahşerî dedi: Onu **بالقاف** ile rivayet eden yanılmıştır. **ر ف ص**’ta daha önce geçti. Ve bu, **مرقص** **مطرب** bir sözdür; bunların hepsi mecazdır. Ve bu, sûfîlerin **مرقصة**’sıdır. Ve **مرقص**, **مقعد** gibi (vezinde): Mısır’da bir köydür; kâhinlerden biri olan **مرقص** ile adlandırılmıştır; yahut o, **بالسين** **المهملة** iledir; daha önce geçti. Ve **الرقاص** **الكلبي**: bir şairdir; adı **خثيم** b. **عدي** b. **غطيف** b. **تويل**’dir; İbn Berrî ve er-Radî eş-Şâtıbî, İbnü’l-Kelbî’nin **جمهرة** **النسب**’inden nakletti. Ve **الرقاص**: **البريد** (postacı/ulak).
